౨. ధనియసుత్తవణ్ణనా

౧౮. పక్కోదనోతి ధనియసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి. తేన సమయేన ధనియో గోపో మహీతీరే పటివసతి. తస్సాయం పుబ్బయోగో – కస్సపస్స భగవతో పావచనే దిబ్బమానే వీసతి వస్ససహస్సాని దివసే దివసే సఙ్ఘస్స వీసతి సలాకభత్తాని అదాసి. సో తతో చుతో దేవేసు ఉప్పన్నో. ఏవం దేవలోకే ఏకం బుద్ధన్తరం ఖేపేత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే విదేహరట్ఠమజ్ఝే పబ్బతరట్ఠం నామ అత్థి తత్థ ధమ్మకోరణ్డం నామ నగరం, తస్మిం నగరే సేట్ఠిపుత్తో హుత్వా అభినిబ్బత్తో, గోయూథం నిస్సాయ జీవతి. తస్స హి తింసమత్తాని గోసహస్సాని హోన్తి, సత్తవీససహస్సా గావో ఖీరం దుయ్హన్తి. గోపా నామ నిబద్ధవాసినో న హోన్తి. వస్సికే చత్తారోమాసే థలే వసన్తి, అవసేసే అట్ఠమాసే యత్థ తిణోదకం సుఖం లబ్భతి, తత్థ వసన్తి. తఞ్చ నదీతీరం వా జాతస్సరతీరం వా హోతి. అథాయమ్పి వస్సకాలే అత్తనో వసితగామతో నిక్ఖమిత్వా గున్నం ఫాసువిహారత్థాయ ఓకాసం గవేసన్తో మహామహీ భిజ్జిత్వా ఏకతో కాలమహీ ఏకతో మహామహిచ్చేవ సఙ్ఖం గన్త్వా సన్దమానా పున సముద్దసమీపే సమాగన్త్వా పవత్తా. యం ఓకాసం అన్తరదీపం అకాసి, తం పవిసిత్వా వచ్ఛానం సాలం అత్తనో చ నివేసనం మాపేత్వా వాసం కప్పేసి. తస్స సత్త పుత్తా, సత్త ధీతరో, సత్త సుణిసా, అనేకే చ కమ్మకారా హోన్తి. గోపా నామ వస్సనిమిత్తం జానన్తి. యదా సకుణికా కులావకాని రుక్ఖగ్గే కరోన్తి, కక్కటకా ఉదకసమీపే ద్వారం పిదహిత్వా థలసమీపద్వారేన వళఞ్జేన్తి, తదా సువుట్ఠికా భవిస్సతీతి గణ్హన్తి. యదా పన సకుణికా కులావకాని నీచట్ఠానే ఉదకపిట్ఠే కరోన్తి, కక్కటకా థలసమీపే ద్వారం పిదహిత్వా ఉదకసమీపద్వారేన వళఞ్జేన్తి, తదా దుబ్బుట్ఠికా భవిస్సతీతి గణ్హన్తి.

అథ సో ధనియో సువుట్ఠికనిమిత్తాని ఉపసల్లక్ఖేత్వా ఉపకట్ఠే వస్సకాలే అన్తరదీపా నిక్ఖమిత్వా మహామహియా పరతీరే సత్తసత్తాహమ్పి దేవే వస్సన్తే ఉదకేన అనజ్ఝోత్థరణోకాసే అత్తనో వసనోకాసం కత్వా సమన్తా పరిక్ఖిపిత్వా, వచ్ఛసాలాయో మాపేత్వా, తత్థ నివాసం కప్పేసి. అథస్స దారుతిణాదిసఙ్గహే కతే సబ్బేసు పుత్తదారకమ్మకరపోరిసేసు సమానియేసు జాతేసు నానప్పకారే ఖజ్జభోజ్జే పటియత్తే సమన్తా చతుద్దిసా మేఘమణ్డలాని ఉట్ఠహింసు. సో ధేనుయో దుహాపేత్వా, వచ్ఛసాలాసు వచ్ఛే సణ్ఠాపేత్వా, గున్నం చతుద్దిసా ధూమం కారాపేత్వా, సబ్బపరిజనం భోజాపేత్వా, సబ్బకిచ్చాని కారాపేత్వా తత్థ తత్థ దీపే ఉజ్జాలాపేత్వా, సయం ఖీరేన భత్తం భుఞ్జిత్వా, మహాసయనే సయన్తో అత్తనో సిరిసమ్పత్తిం దిస్వా, తుట్ఠచిత్తో హుత్వా, అపరదిసాయ మేఘత్థనితసద్దం సుత్వా నిపన్నో ఇమం ఉదానం ఉదానేసి ‘‘పక్కోదనో దుద్ధఖీరోహమస్మీ’’తి.

తత్రాయం అత్థవణ్ణనా – పక్కోదనోతి సిద్ధభత్తో. దుద్ధఖీరోతి గావో దుహిత్వా గహితఖీరో. అహన్తి అత్తానం నిదస్సేతి, అస్మీతి అత్తనో తథాభావం. పక్కోదనో దుద్ధఖీరో చ అహమస్మి భవామీతి అత్థో. ఇతీతి ఏవమాహాతి అత్థో. నిద్దేసే పన ‘‘ఇతీతి పదసన్ధి, పదసంసగ్గో, పదపారిపూరి, అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతామేత’’న్తి (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧) ఏవమస్స అత్థో వణ్ణితో. సోపి ఇదమేవ సన్ధాయాతి వేదితబ్బో. యం యం హి పదం పుబ్బపదేన వుత్తం, తస్స తస్స ఏవమాహాతి ఏతమత్థం పకాసేన్తోయేవ ఇతిసద్దో పచ్ఛిమేన పదేన మేత్తేయ్యో ఇతి వా భగవా ఇతి వా ఏవమాదినా పదసన్ధి హోతి, నాఞ్ఞథా.

ధనియో గోపోతి తస్స సేట్ఠిపుత్తస్స నామసమోధానం. సో హి యానిమాని థావరాదీని పఞ్చ ధనాని, తేసు ఠపేత్వా దానసీలాదిఅనుగామికధనం, ఖేత్తవత్థు-ఆరామాదితో థావరధనతోపి, గవస్సాదితో జఙ్గమధనతోపి హిరఞ్ఞసువణ్ణాదితో సంహారిమధనతోపి, సిప్పాయతనాదితో అఙ్గసమధనతోపి యం తం లోకస్స పఞ్చగోరసానుప్పదానేన బహూపకారం తం సన్ధాయ ‘‘నత్థి గోసమితం ధన’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౩; నేత్తి. ౧౨౩) ఏవం విసేసితం గోధనం, తేన సమన్నాగతత్తా ధనియో, గున్నం పాలనతో గోపో. యో హి అత్తనో గావో పాలేతి, సో ‘‘గోపో’’తి వుచ్చతి. యో పరేసం వేతనేన భటో హుత్వా, సో గోపాలకో. అయం పన అత్తనోయేవ, తేన గోపోతి వుత్తో.

అనుతీరేతి తీరస్స సమీపే. మహియాతి మహామహీనామికాయ నదియా. సమానేన అనుకూలవత్తినా పరిజనేన సద్ధిం వాసో యస్స సో సమానవాసో, అయఞ్చ తథావిధో. తేనాహ ‘‘సమానవాసో’’తి. ఛన్నాతి తిణపణ్ణచ్ఛదనేహి అనోవస్సకా కతా. కుటీతి వసనఘరస్సేతం అధివచనం. ఆహితోతి ఆభతో, జాలితో వా. గినీతి అగ్గి. తేసు తేసు ఠానేసు అగ్గి ‘‘గినీ’’తి వోహరీయతి. అథ చే పత్థయసీతి ఇదాని యది ఇచ్ఛసీతి వుత్తం హోతి. పవస్సాతి సిఞ్చ, పగ్ఘర, ఉదకం ముఞ్చాతి అత్థో. దేవాతి మేఘం ఆలపతి. అయం తావేత్థ పదవణ్ణనా.

అయం పన అత్థవణ్ణనా – ఏవమయం ధనియో గోపో అత్తనో సయనఘరే మహాసయనే నిపన్నో మేఘత్థనితం సుత్వా ‘‘పక్కోదనోహమస్మీ’’తి భణన్తో కాయదుక్ఖవూపసమూపాయం కాయసుఖహేతుఞ్చ అత్తనో సన్నిహితం దీపేతి. ‘‘దుద్ధఖీరోహమస్మీ’’తి భణన్తో చిత్తదుక్ఖవూపసమూపాయం చిత్తసుఖహేతుఞ్చ. ‘‘అనుతీరే మహియా’’తి నివాసట్ఠానసమ్పత్తిం, ‘‘సమానవాసో’’తి తాదిసే కాలే పియవిప్పయోగపదట్ఠానస్స సోకస్సాభావం. ‘‘ఛన్నా కుటీ’’తి కాయదుక్ఖాపగమపటిఘాతం. ‘‘ఆహితో గినీ’’తి యస్మా గోపాలకా పరిక్ఖేపధూమదారుఅగ్గివసేన తయో అగ్గీ కరోన్తి. తే చ తస్స గేహే సబ్బే కతా, తస్మా సబ్బదిసాసు పరిక్ఖేపగ్గిం సన్ధాయ ‘‘ఆహితో గినీ’’తి భణన్తో వాళమిగాగమననివారణం దీపేతి, గున్నం మజ్ఝే గోమయాదీహి ధూమగ్గిం సన్ధాయ డంసమకసాదీహి గున్నం అనాబాధం, గోపాలకానం సయనట్ఠానే దారుఅగ్గిం సన్ధాయ గోపాలకానం సీతాబాధపటిఘాతం. సో ఏవం దీపేన్తో అత్తనో వా గున్నం వా పరిజనస్స వా వుట్ఠిపచ్చయస్స కస్సచి ఆబాధస్స అభావతో పీతిసోమనస్సజాతో ఆహ – ‘‘అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి.

౧౯. ఏవం ధనియస్స ఇమం గాథం భాసమానస్స అస్సోసి భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ జేతవనమహావిహారే గన్ధకుటియం విహరన్తో. సుత్వా చ పన బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో అద్దస ధనియఞ్చ పజాపతిఞ్చస్స ‘‘ఇమే ఉభోపి హేతుసమ్పన్నా. సచే అహం గన్త్వా ధమ్మం దేసేస్సామి, ఉభోపి పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సన్తి. నో చే గమిస్సామి, స్వే ఉదకోఘేన వినస్సిస్సన్తీ’’తి తం ఖణేయేవ సావత్థితో సత్త యోజనసతాని ధనియస్స నివాసట్ఠానం ఆకాసేన గన్త్వా తస్స కుటియా ఉపరి అట్ఠాసి. ధనియో తం గాథం పునప్పునం భాసతియేవ, న నిట్ఠాపేతి, భగవతి గతేపి భాసతి. భగవా చ తం సుత్వా ‘‘న ఏత్తకేన సన్తుట్ఠా వా విస్సత్థా వా హోన్తి, ఏవం పన హోన్తీ’’తి దస్సేతుం –

‘‘అక్కోధనో విగతఖిలోహమస్మి,అనుతీరే మహియేకరత్తివాసో;

వివటా కుటి నిబ్బుతో గిని,అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి. –

ఇమం పటిగాథం అభాసి బ్యఞ్జనసభాగం నో అత్థసభాగం. న హి ‘‘పక్కోదనో’’తి, ‘‘అక్కోధనో’’తి చ ఆదీని పదాని అత్థతో సమేన్తి మహాసముద్దస్స ఓరిమపారిమతీరాని వియ, బ్యఞ్జనం పనేత్థ కిఞ్చి కిఞ్చి సమేతీతి బ్యఞ్జనసభాగాని హోన్తి. తత్థ పురిమగాథాయ సదిసపదానం వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

విసేసపదానం పనాయం పదతో అత్థతో చ వణ్ణనా – అక్కోధనోతి అకుజ్ఝనసభావో. యో హి సో పుబ్బే వుత్తప్పకారఆఘాతవత్థుసమ్భవో కోధో ఏకచ్చస్స సుపరిత్తోపి ఉప్పజ్జమానో హదయం సన్తాపేత్వా వూపసమ్మతి, యేన చ తతో బలవతరుప్పన్నేన ఏకచ్చో ముఖవికుణనమత్తం కరోతి, తతో బలవతరేన ఏకచ్చో ఫరుసం వత్తుకామో హనుసఞ్చలనమత్తం కరోతి, అపరో తతో బలవతరేన ఫరుసం భణతి, అపరో తతో బలవతరేన దణ్డం వా సత్థం వా గవేసన్తో దిసా విలోకేతి, అపరో తతో బలవతరేన దణ్డం వా సత్థం వా ఆమసతి, అపరో తతో బలవతరేన దణ్డాదీని గహేత్వా ఉపధావతి, అపరో తతో బలవతరేన ఏకం వా ద్వే వా పహారే దేతి, అపరో తతో బలవతరేన అపి ఞాతిసాలోహితం జీవితా వోరోపేతి, ఏకచ్చో తతో బలవతరేన పచ్ఛా విప్పటిసారీ అత్తానమ్పి జీవితా వోరోపేతి సీహళదీపే కాలగామవాసీ అమచ్చో వియ. ఏత్తావతా చ కోధో పరమవేపుల్లప్పత్తో హోతి. సో భగవతా బోధిమణ్డేయేవ సబ్బసో పహీనో ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో, తస్మా భగవా ‘‘అక్కోధనోహమస్మీ’’తి ఆహ.

విగతఖిలోతి అపగతఖిలో. యే హి తే చిత్తబన్ధభావేన పఞ్చ చేతోఖిలా వుత్తా, యే హి చ ఖిలభూతే చిత్తే సేయ్యథాపి నామ ఖిలే భూమిభాగే చత్తారో మాసే వస్సన్తేపి దేవే సస్సాని న రుహన్తి, ఏవమేవం సద్ధమ్మస్సవనాదికుసలహేతువస్సే వస్సన్తేపి కుసలం న రుహతి తే చ భగవతా బోధిమణ్డేయేవ సబ్బసో పహీనా, తస్మా భగవా ‘‘విగతఖిలోహమస్మీ’’తి ఆహ.

ఏకరత్తిం వాసో అస్సాతి ఏకరత్తివాసో. యథా హి ధనియో తత్థ చత్తారో వస్సికే మాసే నిబద్ధవాసం ఉపగతో, న తథా భగవా. భగవా హి తంయేవ రత్తిం తస్స అత్థకామతాయ తత్థ వాసం ఉపగతో. తస్మా ‘‘ఏకరత్తివాసో’’తి ఆహ. వివటాతి అపనీతచ్ఛదనా. కుటీతి అత్తభావో. అత్తభావో హి తం తం అత్థవసం పటిచ్చ కాయోతిపి గుహాతిపి దేహోతిపి సన్దేహోతిపి నావాతిపి రథోతిపి వణోతిపి ధజోతిపి వమ్మికోతిపి కుటీతిపి కుటికాతిపి వుచ్చతి. ఇధ పన కట్ఠాదీని పటిచ్చ గేహనామికా కుటి వియ అట్ఠిఆదీని పటిచ్చ సఙ్ఖ్యం గతత్తా ‘‘కుటీ’’తి వుత్తో. యథాహ –

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, కట్ఠఞ్చ పటిచ్చ, వల్లిఞ్చ పటిచ్చ, మత్తికఞ్చ పటిచ్చ, తిణఞ్చ పటిచ్చ, ఆకాసో పరివారితో అగారంత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, అట్ఠిఞ్చ పటిచ్చ, న్హారుఞ్చ పటిచ్చ, మంసఞ్చ పటిచ్చ, చమ్మఞ్చ పటిచ్చ, ఆకాసో పరివారితో రూపన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౬).

చిత్తమక్కటస్స నివాసతో వా కుటి. యథాహ –

‘‘అట్ఠికఙ్కలకుటి చే సా, మక్కటావసథో ఇతి;

మక్కటో పఞ్చద్వారాయ, కుటికాయ పసక్కియ;

ద్వారేన అనుపరియాతి, ఘట్టయన్తో పునప్పున’’న్తి. (థేరగా. ౧౨౫);

సా కుటి యేన తణ్హామానదిట్ఠిఛదనేన సత్తానం ఛన్నత్తా పునప్పునం రాగాదికిలేసవస్సం అతివస్సతి. యథాహ –

‘‘ఛన్నమతివస్సతి, వివటం నాతివస్సతి;

తస్మా ఛన్నం వివరేథ, ఏవం తం నాతివస్సతీ’’తి. (ఉదా. ౪౫; థేరగా. ౪౪౭; పరి. ౩౩౯);

అయం గాథా ద్వీసు ఠానేసు వుత్తా ఖన్ధకే థేరగాథాయఞ్చ. ఖన్ధకే హి ‘‘యో ఆపత్తిం పటిచ్ఛాదేతి, తస్స కిలేసా చ పునప్పునం ఆపత్తియో చ అతివస్సన్తి, యో పన న పటిచ్ఛాదేతి, తస్స నాతివస్సన్తీ’’తి ఇమం అత్థం పటిచ్చ వుత్తా. థేరగాథాయం ‘‘యస్స రాగాదిచ్ఛదనం అత్థి, తస్స పున ఇట్ఠారమ్మణాదీసు రాగాదిసమ్భవతో ఛన్నమతివస్సతి. యో వా ఉప్పన్నే కిలేసే అధివాసేతి, తస్సేవ అధివాసితకిలేసచ్ఛదనచ్ఛన్నా అత్తభావకుటి పునప్పునం కిలేసవస్సం అతివస్సతి. యస్స పన అరహత్తమగ్గఞాణవాతేన కిలేసచ్ఛదనస్స విద్ధంసితత్తా వివటా, తస్స నాతివస్సతీ’’తి. అయమత్థో ఇధ అధిప్పేతో. భగవతా హి యథావుత్తం ఛదనం యథావుత్తేనేవ నయేన విద్ధంసితం, తస్మా ‘‘వివటా కుటీ’’తి ఆహ. నిబ్బుతోతి ఉపసన్తో. గినీతి అగ్గి. యేన హి ఏకాదసవిధేన అగ్గినా సబ్బమిదం ఆదిత్తం. యథాహ – ‘‘ఆదిత్తం రాగగ్గినా’’తి విత్థారో. సో అగ్గి భగవతో బోధిమూలేయేవ అరియమగ్గసలిలసేకేన నిబ్బుతో, తస్మా ‘‘నిబ్బుతో గినీ’’తి ఆహ.

ఏవం వదన్తో చ ధనియం అతుట్ఠబ్బేన తుస్సమానం అఞ్ఞాపదేసేనేవ పరిభాసతి, ఓవదతి, అనుసాసతి. కథం? ‘‘అక్కోధనో’’తి హి వదమానో, ధనియ, త్వం ‘‘పక్కోదనోహమస్మీ’’తి తుట్ఠో, ఓదనపాకో చ యావజీవం ధనపరిక్ఖయేన కత్తబ్బో, ధనపరిక్ఖయో చ ఆరక్ఖాదిదుక్ఖపదట్ఠానో, ఏవం సన్తే దుక్ఖేనేవ తుట్ఠో హోసి. అహం పన ‘‘అక్కోధనోహమస్మీ’’తి తుస్సన్తో సన్దిట్ఠికసమ్పరాయికదుక్ఖాభావేన తుట్ఠో హోమీతి దీపేతి. ‘‘విగతఖిలో’’తి వదమానో త్వం ‘‘దుద్ధఖీరోహమస్మీ’’తి తుస్సన్తో అకతకిచ్చోవ ‘‘కతకిచ్చోహమస్మీ’’తి మన్త్వా తుట్ఠో, అహం పన ‘‘విగతఖిలోహమస్మీ’’తి తుస్సన్తో కతకిచ్చోవ తుట్ఠో హోమీతి దీపేతి. ‘‘అనుతీరే మహియేకరత్తివాసో’’తి వదమానో త్వం అనుతీరే మహియా సమానవాసోతి తుస్సన్తో చతుమాసనిబద్ధవాసేన తుట్ఠో. నిబద్ధవాసో చ ఆవాససఙ్గేన హోతి, సో చ దుక్ఖో, ఏవం సన్తే దుక్ఖేనేవ తుట్ఠో హోసి. అహం పన ఏకరత్తివాసోతి తుస్సన్తో అనిబద్ధవాసేన తుట్ఠో, అనిబద్ధవాసో చ ఆవాససఙ్గాభావేన హోతి, ఆవాససఙ్గాభావో చ సుఖోతి సుఖేనేవ తుట్ఠో హోమీతి దీపేతి.

‘‘వివటా కుటీ’’తి వదమానో త్వం ఛన్నా కుటీతి తుస్సన్తో ఛన్నగేహతాయ తుట్ఠో, గేహే చ తే ఛన్నేపి అత్తభావకుటికం కిలేసవస్సం అతివస్సతి, యేన సఞ్జనితేహి చతూహి మహోఘేహి వుయ్హమానో అనయబ్యసనం పాపుణేయ్యాసి, ఏవం సన్తే అతుట్ఠబ్బేనేవ తుట్ఠో హోసి. అహం పన ‘‘వివటా కుటీ’’తి తుస్సన్తో అత్తభావకుటియా కిలేసచ్ఛదనాభావేన తుట్ఠో. ఏవఞ్చ మే వివటాయ కుటియా న తం కిలేసవస్సం అతివస్సతి, యేన సఞ్జనితేహి చతూహి మహోఘేహి వుయ్హమానో అనయబ్యసనం పాపుణేయ్యం, ఏవం సన్తే తుట్ఠబ్బేనేవ తుట్ఠో హోమీతి దీపేతి. ‘‘నిబ్బుతో గినీ’’తి వదమానో త్వం ఆహితో గినీతి తుస్సన్తో అకతూపద్దవనివారణోవ కతూపద్దవనివారణోస్మీతి మన్త్వా తుట్ఠో. అహం పన నిబ్బుతో గినీతి తుస్సన్తో ఏకాదసగ్గిపరిళాహాభావతో కతూపద్దవనివారణతాయేవ తుట్ఠోతి దీపేతి. ‘‘అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి వదమానో ఏవం విగతదుక్ఖానం అనుప్పత్తసుఖానం కతసబ్బకిచ్చానం అమ్హాదిసానం ఏతం వచనం సోభతి, అథ చే పత్థయసి, పవస్స దేవ, న నో తయి వస్సన్తే వా అవస్సన్తే వా వుడ్ఢి వా హాని వా అత్థి, త్వం పన కస్మా ఏవం వదసీతి దీపేతి. తస్మా యం వుత్తం ‘‘ఏవం వదన్తో చ ధనియ అతుట్ఠబ్బేనేవ తుస్సమానం అఞ్ఞాపదేసేనేవ పరిభాసతి ఓవదతి, అనుసాసతీ’’తి, తం సమ్మదేవ వుత్తన్తి.

౨౦. ఏవమిమం భగవతా వుత్తం గాథం సుత్వాపి ధనియో గోపో ‘‘కో అయం గాథం భాసతీ’’తి అవత్వా తేన సుభాసితేన పరితుట్ఠో పునపి తథారూపం సోతుకామో అపరమ్పి గాథమాహ ‘‘అన్ధకమకసా’’తి. తత్థ అన్ధకాతి కాళమక్ఖికానం అధివచనం, పిఙ్గలమక్ఖికానన్తిపి ఏకే. మకసాతి మకసాయేవ. న విజ్జరేతి నత్థి. కచ్ఛేతి ద్వే కచ్ఛా – నదీకచ్ఛో చ పబ్బతకచ్ఛో చ. ఇధ నదీకచ్ఛో. రుళ్హతిణేతి సఞ్జాతతిణే. చరన్తీతి భత్తకిచ్చం కరోన్తి. వుట్ఠిమ్పీతి వాతవుట్ఠిఆదికా అనేకా వుట్ఠియో, తా ఆళవకసుత్తే పకాసయిస్సామ. ఇధ పన వస్సవుట్ఠిం సన్ధాయ వుత్తం. సహేయ్యున్తి ఖమేయ్యుం. సేసం పాకటమేవ. ఏత్థ ధనియో యే అన్ధకమకసా సన్నిపతిత్వా రుధిరే పివన్తా ముహుత్తేనేవ గావో అనయబ్యసనం పాపేన్తి, తస్మా వుట్ఠితమత్తేయేవ తే గోపాలకా పంసునా చ సాఖాహి చ మారేన్తి, తేసం అభావేన గున్నం ఖేమతం, కచ్ఛే రుళ్హతిణచరణేన అద్ధానగమనపరిస్సమాభావం వత్వా ఖుదాకిలమథాభావఞ్చ దీపేన్తో ‘‘యథా అఞ్ఞేసం గావో అన్ధకమకససమ్ఫస్సేహి దిస్సమానా అద్ధానగమనేన కిలన్తా ఖుదాయ మిలాయమానా ఏకవుట్ఠినిపాతమ్పి న సహేయ్యుం, న మే తథా గావో, మయ్హం పన గావో వుత్తప్పకారాభావా ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖతుం వా వుట్ఠిమ్పి సహేయ్యు’’న్తి దీపేతి.

౨౧. తతో భగవా యస్మా ధనియో అన్తరదీపే వసన్తో భయం దిస్వా, కుల్లం బన్ధిత్వా, మహామహిం తరిత్వా, తం కచ్ఛం ఆగమ్మ ‘‘అహం సుట్ఠు ఆగతో, నిబ్భయేవ ఠానే ఠితో’’తి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ, సభయే ఏవ చ సో ఠానే ఠితో, తస్మా తస్స ఆగమనట్ఠానా అత్తనో ఆగమనట్ఠానం ఉత్తరితరఞ్చ పణీతతరఞ్చ వణ్ణేన్తో ‘‘బద్ధాసి భిసీ’’తి ఇమం గాథమభాసి, అత్థసభాగం నో బ్యఞ్జనసభాగం.

తత్థ భిసీతి పత్థరిత్వా పుథులం కత్వా బద్ధకుల్లో వుచ్చతి లోకే. అరియస్స పన ధమ్మవినయే అరియమగ్గస్సేతం అధివచనం. అరియమగ్గో హి –

‘‘మగ్గో పజ్జో పథో పన్థో, అఞ్జసం వటుమాయనం;

నావా ఉత్తరసేతు చ, కుల్లో చ భిసి సఙ్కమో’’. (చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౧౦౧);

‘‘అద్ధానం పభవో చేవ, తత్థ తత్థ పకాసితో’’.

ఇమాయపి గాథాయ భగవా పురిమనయేనేవ తం ఓవదన్తో ఇమం అత్థం ఆహాతి వేదితబ్బో – ధనియ, త్వం కుల్లం బన్ధిత్వా, మహిం తరిత్వా, ఇమం ఠానమాగతో, పునపి చ తే కుల్లో బన్ధితబ్బో ఏవ భవిస్సతి, నదీ చ తరితబ్బా, న చేతం ఠానం ఖేమం. మయా పన ఏకచిత్తే మగ్గఙ్గాని సమోధానేత్వా ఞాణబన్ధనేన బద్ధా అహోసి భిసి. సా చ సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మపరిపుణ్ణతాయ ఏకరసభావూపగతత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తనేన పున బన్ధితబ్బప్పయోజనాభావేన దేవమనుస్సేసు కేనచి మోచేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ చ సుసఙ్ఖతా. తాయ చమ్హి తిణ్ణో, పుబ్బే పత్థితం తీరప్పదేసం గతో. గచ్ఛన్తోపి చ న సోతాపన్నాదయో వియ కఞ్చిదేవ పదేసం గతో. అథ ఖో పారగతో సబ్బాసవక్ఖయం సబ్బధమ్మపారం పరమం ఖేమం నిబ్బానం గతో, తిణ్ణోతి వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, పారగతోతి అరహత్తం పత్తో. కిం వినేయ్య పారగతోతి చే? వినేయ్య ఓఘం, కామోఘాదిచతుబ్బిధం ఓఘం తరిత్వా అతిక్కమ్మ తం పారం గతోతి. ఇదాని చ పన మే పున తరితబ్బాభావతో అత్థో భిసియా న విజ్జతి, తస్మా మమేవ యుత్తం వత్తుం ‘‘అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి.

౨౨. తమ్పి సుత్వా ధనియో పురిమనయేనేవ ‘‘గోపీ మమ అస్సవా’’తి ఇమం గాథం అభాసి. తత్థ గోపీతి భరియం నిద్దిసతి. అస్సవాతి వచనకరా కింకారపటిసావినీ. అలోలాతి మాతుగామో హి పఞ్చహి లోలతాహి లోలో హోతి – ఆహారలోలతాయ, అలఙ్కారలోలతాయ, పరపురిసలోలతాయ, ధనలోలతాయ, పాదలోలతాయ. తథా హి మాతుగామో భత్తపూవసురాదిభేదే ఆహారే లోలతాయ అన్తమసో పారివాసికభత్తమ్పి భుఞ్జతి, హత్థోతాపకమ్పి ఖాదతి, దిగుణం ధనమనుప్పదత్వాపి సురం పివతి. అలఙ్కారలోలతాయ అఞ్ఞం అలఙ్కారం అలభమానో అన్తమసో ఉదకతేలకేనపి కేసే ఓసణ్డేత్వా ముఖం పరిమజ్జతి. పరపురిసలోలతాయ అన్తమసో పుత్తేనపి తాదిసే పదేసే పక్కోసియమానో పఠమం అసద్ధమ్మవసేన చిన్తేతి. ధనలోలతాయ ‘‘హంసరాజం గహేత్వాన సువణ్ణా పరిహాయథ’’. పాదలోలతాయ ఆరామాదిగమనసీలో హుత్వా సబ్బం ధనం వినాసేతి. తత్థ ధనియో ‘‘ఏకాపి లోలతా మయ్హం గోపియా నత్థీ’’తి దస్సేన్తో అలోలాతి ఆహ.

దీఘరత్తం సంవాసియాతి దీఘకాలం సద్ధిం వసమానా కోమారభావతో పభుతి ఏకతో వడ్ఢితా. తేన పరపురిసే న జానాతీతి దస్సేతి. మనాపాతి ఏవం పరపురిసే అజానన్తీ మమేవ మనం అల్లీయతీతి దస్సేతి. తస్సా న సుణామి కిఞ్చి పాపన్తి ‘‘ఇత్థన్నామేన నామ సద్ధిం ఇమాయ హసితం వా లపితం వా’’తి ఏవం తస్సా న సుణామి, కఞ్చి అతిచారదోసన్తి దస్సేతి.

౨౩. అథ భగవా ఏతేహి గుణేహి గోపియా తుట్ఠం ధనియం ఓవదన్తో పురిమనయేనేవ ‘‘చిత్తం మమ అస్సవ’’న్తి ఇమం గాథమభాసి, అత్థసభాగం, బ్యఞ్జనసభాగఞ్చ. తత్థ ఉత్తానత్థానేవ పదాని. అయం పన అధిప్పాయో – ధనియ, త్వం ‘‘గోపీ మమ అస్సవా’’తి తుట్ఠో, సా పన తే అస్సవా భవేయ్య వా న వా; దుజ్జానం పరచిత్తం, విసేసతో మాతుగామస్స. మాతుగామఞ్హి కుచ్ఛియా పరిహరన్తాపి రక్ఖితుం న సక్కోన్తి, ఏవం దురక్ఖచిత్తత్తా ఏవ న సక్కా తుమ్హాదిసేహి ఇత్థీ అలోలాతి వా సంవాసియాతి వా మనాపాతి వా నిప్పాపాతి వా జానితుం. మయ్హం పన చిత్తం అస్సవం ఓవాదపటికరం మమ వసే వత్తతి, నాహం తస్స వసే వత్తామి. సో చస్స అస్సవభావో యమకపాటిహారియే ఛన్నం వణ్ణానం అగ్గిధారాసు చ ఉదకధారాసు చ పవత్తమానాసు సబ్బజనస్స పాకటో అహోసి. అగ్గినిమ్మానే హి తేజోకసిణం సమాపజ్జితబ్బం ఉదకనిమ్మానే ఆపోకసిణం, నీలాదినిమ్మానే నీలాదికసిణాని. బుద్ధానమ్పి హి ద్వే చిత్తాని ఏకతో నప్పవత్తన్తి, ఏకమేవ పన అస్సవభావేన ఏవం వసవత్తి అహోసి. తఞ్చ ఖో పన సబ్బకిలేసబన్ధనాపగమా విముత్తం, విముత్తత్తా తదేవ అలోలం, న తవ గోపీ. దీపఙ్కరబుద్ధకాలతో చ పభుతి దానసీలాదీహి దీఘరత్తం పరిభావితత్తా సంవాసియం, న తవ గోపీ. తదేతం అనుత్తరేన దమథేన దమితత్తా సుదన్తం, సుదన్తత్తా అత్తనో వసేన ఛద్వారవిసేవనం పహాయ మమేవ అధిప్పాయమనస్స వసేనానువత్తనతో మనాపం, న తవ గోపీ.

పాపం పన మే న విజ్జతీతి ఇమినా పన భగవా తస్స అత్తనో చిత్తస్స పాపాభావం దస్సేతి, ధనియో వియ గోపియా. సో చస్స పాపాభావో న కేవలం సమ్మాసమ్బుద్ధకాలేయేవ, ఏకూనతింస వస్సాని సరాగాదికాలే అగారమజ్ఝే వసన్తస్సాపి వేదితబ్బో. తదాపి హిస్స అగారియభావానురూపం విఞ్ఞుపటికుట్ఠం కాయదుచ్చరితం వా వచీదుచ్చరితం వా మనోదుచ్చరితం వా న ఉప్పన్నపుబ్బం. తతో పరం మారోపి ఛబ్బస్సాని అనభిసమ్బుద్ధం, ఏకం వస్సం అభిసమ్బుద్ధన్తి సత్త వస్సాని తథాగతం అనుబన్ధి ‘‘అప్పేవ నామ వాలగ్గనితుదనమత్తమ్పిస్స పాపసమాచారం పస్సేయ్య’’న్తి. సో అదిస్వావ నిబ్బిన్నో ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘సత్త వస్సాని భగవన్తం, అనుబన్ధిం పదాపదం;

ఓతారం నాధిగచ్ఛిస్సం, సమ్బుద్ధస్స సతీమతో’’తి. (సు. ని. ౪౪౮);

బుద్ధకాలేపి నం ఉత్తరమాణవో సత్త మాసాని అనుబన్ధి ఆభిసమాచారికం దట్ఠుకామో. సో కిఞ్చి వజ్జం అదిస్వావ పరిసుద్ధసమాచారో భగవాతి గతో. చత్తారి హి తథాగతస్స అరక్ఖేయ్యాని. యథాహ –

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాగతస్స అరక్ఖేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? పరిసుద్ధకాయసమాచారో, భిక్ఖవే, తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స కాయదుచ్చరితం, యం తథాగతో రక్ఖేయ్య ‘మా మే ఇదం పరో అఞ్ఞాసీ’తి, పరిసుద్ధవచీసమాచారో…పే… పరిసుద్ధమనోసమాచారో…పే… పరిసుద్ధాజీవో, భిక్ఖవే, తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స మిచ్ఛాజీవో, యం తథాగతో రక్ఖేయ్య ‘మా మే ఇదం పరో అఞ్ఞాసీ’’’తి (అ. ని. ౭.౫౮).

ఏవం యస్మా తథాగతస్స చిత్తస్స న కేవలం సమ్మాసమ్బుద్ధకాలే, పుబ్బేపి పాపం నత్థి ఏవ, తస్మా ఆహ – ‘‘పాపం పన మే న విజ్జతీ’’తి. తస్సాధిప్పాయో – మమేవ చిత్తస్స పాపం న సక్కా సుణితుం, న తవ గోపియా. తస్మా యది ఏతేహి గుణేహి తుట్ఠేన ‘‘అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి వత్తబ్బం, మయావేతం వత్తబ్బన్తి.

౨౪. తమ్పి సుత్వా ధనియో తతుత్తరిపి సుభాసితరసాయనం పివితుకామో అత్తనో భుజిస్సభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తవేతనభతోహమస్మీ’’తి. తత్థ అత్తవేతనభతోతి అత్తనియేనేవ ఘాసచ్ఛాదనేన భతో, అత్తనోయేవ కమ్మం కత్వా జీవామి, న పరస్స వేతనం గహేత్వా పరస్స కమ్మం కరోమీతి దస్సేతి. పుత్తాతి ధీతరో చ పుత్తా చ, తే సబ్బే పుత్తాత్వేవ ఏకజ్ఝం వుచ్చన్తి. సమానియాతి సన్నిహితా అవిప్పవుట్ఠా. అరోగాతి నిరాబాధా, సబ్బేవ ఊరుబాహుబలాతి దస్సేతి. తేసం న సుణామి కిఞ్చి పాపన్తి తేసం చోరాతి వా పరదారికాతి వా దుస్సీలాతి వా కిఞ్చి పాపం న సుణామీతి.

౨౫. ఏవం వుత్తే భగవా పురిమనయేనేవ ధనియం ఓవదన్తో ఇమం గాథం అభాసి – ‘‘నాహం భతకో’’తి. అత్రాపి ఉత్తానత్థానేవ పదాని. అయం పన అధిప్పాయో – త్వం ‘‘భుజిస్సోహమస్మీ’’తి మన్త్వా తుట్ఠో, పరమత్థతో చ అత్తనో కమ్మం కరిత్వా జీవన్తోపి దాసో ఏవాసి తణ్హాదాసత్తా, భతకవాదా చ న పరిముచ్చసి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫). పరమత్థతో పన నాహం భతకోస్మి కస్సచి. అహఞ్హి కస్సచి పరస్స వా అత్తనో వా భతకో న హోమి. కిం కారణా? యస్మా నిబ్బిట్ఠేన చరామి సబ్బలోకే. అహఞ్హి దీపఙ్కరపాదమూలతో యావ బోధి, తావ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స భతకో అహోసిం. సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో పన నిబ్బిట్ఠో నిబ్బిసో రాజభతో వియ. తేనేవ నిబ్బిట్ఠేన సబ్బఞ్ఞుభావేన లోకుత్తరసమాధిసుఖేన చ జీవామి. తస్స మే ఇదాని ఉత్తరికరణీయస్స కతపరిచయస్స వా అభావతో అప్పహీనపటిసన్ధికానం తాదిసానం వియ పత్తబ్బో కోచి అత్థో భతియా న విజ్జతి. ‘‘భటియా’’తిపి పాఠో. తస్మా యది భుజిస్సతాయ తుట్ఠేన ‘‘అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి వత్తబ్బం, మయావేతం వత్తబ్బన్తి.

౨౬. తమ్పి సుత్వా ధనియో అతిత్తోవ సుభాసితామతేన అత్తనో పఞ్చప్పకారగోమణ్డలపరిపుణ్ణభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్థి వసా’’తి. తత్థ వసాతి అదమితవుడ్ఢవచ్ఛకా. ధేనుపాతి ధేనుం పివన్తా తరుణవచ్ఛకా, ఖీరదాయికా వా గావో. గోధరణియోతి గబ్భినియో. పవేణియోతి వయప్పత్తా బలీబద్దేహి సద్ధిం మేథునపత్థనకగావో. ఉసభోపి గవమ్పతీతి యో గోపాలకేహి పాతో ఏవ న్హాపేత్వా, భోజేత్వా, పఞ్చఙ్గులం దత్వా, మాలం బన్ధిత్వా – ‘‘ఏహి, తాత, గావో గోచరం పాపేత్వా రక్ఖిత్వా ఆనేహీ’’తి పేసీయతి, ఏవం పేసితో చ తా గావో అగోచరం పరిహరిత్వా, గోచరే చారేత్వా, సీహబ్యగ్ఘాదిభయా పరిత్తాయిత్వా ఆనేతి, తథారూపో ఉసభోపి గవమ్పతి ఇధ మయ్హం గోమణ్డలే అత్థీతి దస్సేసి.

౨౭. ఏవం వుత్తే భగవా తథేవ ధనియం ఓవదన్తో ఇమం పచ్చనీకగాథం ఆహ ‘‘నత్థి వసా’’తి. ఏత్థ చేస అధిప్పాయో – ఇధ అమ్హాకం సాసనే అదమితట్ఠేన వుడ్ఢట్ఠేన చ వసాసఙ్ఖాతా పరియుట్ఠానా వా, తరుణవచ్ఛకే సన్ధాయ వసానం మూలట్ఠేన ఖీరదాయినియో సన్ధాయ పగ్ఘరణట్ఠేన ధేనుపాసఙ్ఖాతా అనుసయా వా, పటిసన్ధిగబ్భధారణట్ఠేన గోధరణిసఙ్ఖాతా పుఞ్ఞాపుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారచేతనా వా, సంయోగపత్థనట్ఠేన పవేణిసఙ్ఖాతా పత్థనా తణ్హా వా, ఆధిపచ్చట్ఠేన పుబ్బఙ్గమట్ఠేన సేట్ఠట్ఠేన చ గవమ్పతిఉసభసఙ్ఖాతం అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం వా నత్థి, స్వాహం ఇమాయ సబ్బయోగక్ఖేమభూతాయ నత్థితాయ తుట్ఠో. త్వం పన సోకాదివత్థుభూతాయ అత్థితాయ తుట్ఠో. తస్మా సబ్బయోగక్ఖేమతాయ తుట్ఠస్స మమేవేతం యుత్తం వత్తుం ‘‘అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి.

౨౮. తమ్పి సుత్వా ధనియో తతుత్తరిపి సుభాసితం అమతరసం అధిగన్తుకామో అత్తనో గోగణస్స ఖిలబన్ధనసమ్పత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఖిలా నిఖాతా’’తి. తత్థ ఖిలాతి గున్నం బన్ధనత్థమ్భా. నిఖాతాతి ఆకోటేత్వా భూమియం పవేసితా ఖుద్దకా మహన్తా ఖణిత్వా ఠపితా. అసమ్పవేధీతి అకమ్పకా. దామాతి వచ్ఛకానం బన్ధనత్థాయ కతా గన్థితపాసయుత్తా రజ్జుబన్ధనవిసేసా. ముఞ్జమయాతి ముఞ్జతిణమయా. నవాతి అచిరకతా. సుసణ్ఠానాతి సుట్ఠు సణ్ఠానా, సువట్టితసణ్ఠానా వా. న హి సక్ఖిన్తీతి నేవ సక్ఖిస్సన్తి. ధేనుపాపి ఛేత్తున్తి తరుణవచ్ఛకాపి ఛిన్దితుం.

౨౯. ఏవం వుత్తే భగవా ధనియస్స ఇన్ద్రియ-పరిపాకకాలం ఞత్వా పురిమనయేనేవ తం ఓవదన్తో ఇమం చతుసచ్చదీపికం గాథం అభాసి ‘‘ఉసభోరివ ఛేత్వా’’తి. తత్థ ఉసభోతి గోపితా గోపరిణాయకో గోయూథపతి బలీబద్దో. కేచి పన భణన్తి ‘‘గవసతజేట్ఠో ఉసభో, సహస్సజేట్ఠో వసభో, సతసహస్సజేట్ఠో నిసభో’’తి. అపరే ‘‘ఏకగామఖేత్తే జేట్ఠో ఉసభో, ద్వీసు జేట్ఠో వసభో, సబ్బత్థ అప్పటిహతో నిసభో’’తి. సబ్బేపేతే పపఞ్చా, అపిచ ఖో పన ఉసభోతి వా వసభోతి వా నిసభోతి వా సబ్బేపేతే అప్పటిసమట్ఠేన వేదితబ్బా. యథాహ – ‘‘నిసభో వత భో సమణో గోతమో’’తి (సం. ని. ౧.౩౮). ర-కారో పదసన్ధికరో. బన్ధనానీతి రజ్జుబన్ధనాని కిలేసబన్ధనాని చ. నాగోతి హత్థీ. పూతిలతన్తి గళోచీలతం. యథా హి సువణ్ణవణ్ణోపి కాయో పూతికాయో, వస్ససతికోపి సునఖో కుక్కురో, తదహుజాతోపి సిఙ్గాలో ‘‘జరసిఙ్గాలో’’తి వుచ్చతి, ఏవం అభినవాపి గళోచీలతా అసారకత్తేన ‘‘పూతిలతా’’తి వుచ్చతి. దాలయిత్వాతి ఛిన్దిత్వా. గబ్భఞ్చ సేయ్యఞ్చ గబ్భసేయ్యం. తత్థ గబ్భగ్గహణేన జలాబుజయోని, సేయ్యగ్గహణేన అవసేసా. గబ్భసేయ్యముఖేన వా సబ్బాపి తా వుత్తాతి వేదితబ్బా. సేసమేత్థ పదత్థతో ఉత్తానమేవ.

అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – ధనియ, త్వం బన్ధనేన తుట్ఠో, అహం పన బన్ధనేన అట్టీయన్తో థామవీరియూపేతో మహాఉసభోరివ బన్ధనాని పఞ్చుద్ధమ్భాగియసంయోజనాని చతుత్థఅరియమగ్గథామవీరియేన ఛేత్వా, నాగో పూతిలతంవ పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనబన్ధనాని హేట్ఠామగ్గత్తయథామవీరియేన దాలయిత్వా, అథ వా ఉసభోరివ బన్ధనాని అనుసయే నాగో పూతిలతంవ పరియుట్ఠానాని ఛేత్వా దాలయిత్వావ ఠితో. తస్మా న పున గబ్భసేయ్యం ఉపేస్సం. సోహం జాతిదుక్ఖవత్థుకేహి సబ్బదుక్ఖేహి పరిముత్తో సోభామి – ‘‘అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి వదమానో. తస్మా సచే త్వమ్పి అహం వియ వత్తుమిచ్ఛసి, ఛిన్ద తాని బన్ధనానీతి. ఏత్థ చ బన్ధనాని సముదయసచ్చం, గబ్భసేయ్యా దుక్ఖసచ్చం, ‘‘న ఉపేస్స’’న్తి ఏత్థ అనుపగమో అనుపాదిసేసవసేన, ‘‘ఛేత్వా దాలయిత్వా’’తి ఏత్థ ఛేదో పదాలనఞ్చ సఉపాదిసేసవసేన నిరోధసచ్చం, యేన ఛిన్దతి పదాలేతి చ, తం మగ్గసచ్చన్తి.

ఏవమేతం చతుసచ్చదీపికం గాథం సుత్వా గాథాపరియోసానే ధనియో చ పజాపతి చస్స ద్వే చ ధీతరోతి చత్తారో జనా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. అథ ధనియో అవేచ్చప్పసాదయోగేన తథాగతే మూలజాతాయ పతిట్ఠితాయ సద్ధాయ పఞ్ఞాచక్ఖునా భగవతో ధమ్మకాయం దిస్వా ధమ్మతాయ చోదితహదయో చిన్తేసి – ‘‘బన్ధనాని ఛిన్దిం, గబ్భసేయ్యో చ మే నత్థీ’’తి అవీచిం పరియన్తం కత్వా యావ భవగ్గా కో అఞ్ఞో ఏవం సీహనాదం నదిస్సతి అఞ్ఞత్ర భగవతా, ఆగతో ను ఖో మే సత్థాతి. తతో భగవా ఛబ్బణ్ణరస్మిజాలవిచిత్రం సువణ్ణరససేకపిఞ్జరం వియ సరీరాభం ధనియస్స నివేసనే ముఞ్చి ‘‘పస్స దాని యథాసుఖ’’న్తి.

౩౦. అథ ధనియో అన్తో పవిట్ఠచన్దిమసూరియం వియ సమన్తా పజ్జలితపదీపసహస్ససముజ్జలితమివ చ నివేసనం దిస్వా ‘‘ఆగతో భగవా’’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. తస్మింయేవ చ సమయే మేఘోపి పావస్సి. తేనాహు సఙ్గీతికారా ‘‘నిన్నఞ్చ థలఞ్చ పూరయన్తో’’తి. తత్థ నిన్నన్తి పల్లలం. థలన్తి ఉక్కూలం. ఏవమేతం ఉక్కూలవికూలం సబ్బమ్పి సమం కత్వా పూరయన్తో మహామేఘో పావస్సి, వస్సితుం ఆరభీతి వుత్తం హోతి. తావదేవాతి యం ఖణం భగవా సరీరాభం ముఞ్చి, ధనియో చ ‘‘సత్థా మే ఆగతో’’తి సద్ధామయం చిత్తాభం ముఞ్చి, తం ఖణం పావస్సీతి. కేచి పన ‘‘సూరియుగ్గమనమ్పి తస్మింయేవ ఖణే’’తి వణ్ణయన్తి.

౩౧-౩౨. ఏవం తస్మిం ధనియస్స సద్ధుప్పాదతథాగతోభాసఫరణసూరియుగ్గమనక్ఖణే వస్సతో దేవస్స సద్దం సుత్వా ధనియో పీతిసోమనస్సజాతో ఇమమత్థం అభాసథ ‘‘లాభా వత నో అనప్పకా’’తి ద్వే గాథా వత్తబ్బా.

తత్థ యస్మా ధనియో సపుత్తదారో భగవతో అరియమగ్గపటివేధేన ధమ్మకాయం దిస్వా, లోకుత్తరచక్ఖునా రూపకాయం దిస్వా, లోకియచక్ఖునా సద్ధాపటిలాభం లభి. తస్మా ఆహ – ‘‘లాభా వత నో అనప్పకా, యే మయం భగవన్తం అద్దసామా’’తి. తత్థ వత ఇతి విమ్హయత్థే నిపాతో. నో ఇతి అమ్హాకం. అనప్పకాతి విపులా. సేసం ఉత్తానమేవ. సరణం తం ఉపేమాతి ఏత్థ పన కిఞ్చాపి మగ్గపటివేధేనేవస్స సిద్ధం సరణగమనం, తత్థ పన నిచ్ఛయగమనమేవ గతో, ఇదాని వాచాయ అత్తసన్నియ్యాతనం కరోతి. మగ్గవసేన వా సన్నియ్యాతనసరణతం అచలసరణతం పత్తో, తం పరేసం వాచాయ పాకటం కరోన్తో పణిపాతసరణగమనం గచ్ఛతి. చక్ఖుమాతి భగవా పకతిదిబ్బపఞ్ఞాసమన్తబుద్ధచక్ఖూహి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. తం ఆలపన్తో ఆహ – ‘‘సరణం తం ఉపేమ చక్ఖుమా’’తి. ‘‘సత్థా నో హోహి తువం మహామునీ’’తి ఇదం పన వచనం సిస్సభావూపగమనేనాపి సరణగమనం పూరేతుం భణతి, గోపీ చ అహఞ్చ అస్సవా, బ్రహ్మచరియం సుగతే చరామసేతి ఇదం సమాదానవసేన.

తత్థ బ్రహ్మచరియన్తి మేథునవిరతిమగ్గసమణధమ్మసాసనసదారసన్తోసానమేతం అధివచనం. ‘‘బ్రహ్మచారీ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౮౩) హి మేథునవిరతి బ్రహ్మచరియన్తి వుచ్చతి. ‘‘ఇదం ఖో పన మే పఞ్చసిఖ, బ్రహ్మచరియం ఏకన్తనిబ్బిదాయా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౨.౩౨౯) మగ్గో. ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, చతురఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మచరియం చరితా’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౫) సమణధమ్మో. ‘‘తయిదం బ్రహ్మచరియం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౩.౧౭౪) సాసనం.

‘‘మయఞ్చ భరియా నాతిక్కమామ, అమ్హే చ భరియా నాతిక్కమన్తి;

అఞ్ఞత్ర తాహి బ్రహ్మచరియం చరామ, తస్మా హి అమ్హం దహరా న మీయరే’’తి. (జా. ౧.౧౦.౯౭) –

ఏవమాదీసు సదారసన్తోసో. ఇధ పన సమణధమ్మబ్రహ్మచరియపుబ్బఙ్గమం ఉపరిమగ్గబ్రహ్మచరియమధిప్పేతం. సుగతేతి సుగతస్స సన్తికే. భగవా హి అన్తద్వయమనుపగ్గమ్మ సుట్ఠు గతత్తా, సోభణేన చ అరియమగ్గగమనేన సమన్నాగతత్తా, సున్దరఞ్చ నిబ్బానసఙ్ఖాతం ఠానం గతత్తా సుగతోతి వుచ్చతి. సమీపత్థే చేత్థ భుమ్మవచనం, తస్మా సుగతస్స సన్తికేతి అత్థో. చరామసేతి చరామ. యఞ్హి తం సక్కతే చరామసీతి వుచ్చతి, తం ఇధ చరామసేతి. అట్ఠకథాచరియా పన ‘‘సేతి నిపాతో’’తి భణన్తి. తేనేవ చేత్థ ఆయాచనత్థం సన్ధాయ ‘‘చరేమ సే’’తిపి పాఠం వికప్పేన్తి. యం రుచ్చతి, తం గహేతబ్బం.

ఏవం ధనియో బ్రహ్మచరియచరణాపదేసేన భగవన్తం పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజ్జపయోజనం దీపేన్తో ఆహ ‘‘జాతీమరణస్స పారగూ, దుక్ఖస్సన్తకరా భవామసే’’తి. జాతిమరణస్స పారం నామ నిబ్బానం, తం అరహత్తమగ్గేన గచ్ఛామ. దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స. అన్తకరాతి అభావకరా. భవామసేతి భవామ, అథ వా అహో వత మయం భవేయ్యామాతి. ‘‘చరామసే’’తి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ తం వేదితబ్బం. ఏవం వత్వాపి చ పున ఉభోపి కిర భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘పబ్బాజేథ నో భగవా’’తి ఏవం పబ్బజ్జం యాచింసూతి.

౩౩. అథ మారో పాపిమా ఏవం తే ఉభోపి వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచన్తే దిస్వా – ‘‘ఇమే మమ విసయం అతిక్కమితుకామా, హన్ద నేసం అన్తరాయం కరోమీ’’తి ఆగన్త్వా ఘరావాసే గుణం దస్సేన్తో ఇమం గాథమాహ ‘‘నన్దతి పుత్తేహి పుత్తిమా’’తి. తత్థ నన్దతీతి తుస్సతి మోదతి. పుత్తేహీతి పుత్తేహిపి ధీతరేహిపి, సహయోగత్థే, కరణత్థే వా కరణవచనం, పుత్తేహి సహ నన్దతి, పుత్తేహి కరణభూతేహి నన్దతీతి వుత్తం హోతి. పుత్తిమాతి పుత్తవా పుగ్గలో. ఇతీతి ఏవమాహ. మారోతి వసవత్తిభూమియం అఞ్ఞతరో దామరికదేవపుత్తో. సో హి సట్ఠానాతిక్కమితుకామం జనం యం సక్కోతి, తం మారేతి. యం న సక్కోతి, తస్సపి మరణం ఇచ్ఛతి. తేన ‘‘మారో’’తి వుచ్చతి. పాపిమాతి లామకపుగ్గలో, పాపసమాచారో వా. సఙ్గీతికారానమేతం వచనం, సబ్బగాథాసు చ ఈదిసాని. యథా చ పుత్తేహి పుత్తిమా, గోపియో గోహి తథేవ నన్దతి. యస్స గావో అత్థి, సోపి గోపియో, గోహి సహ, గోహి వా కరణభూతేహి తథేవ నన్దతీతి అత్థో.

ఏవం వత్వా ఇదాని తస్సత్థస్స సాధకకారణం నిద్దిసతి, ‘‘ఉపధీ హి నరస్స నన్దనా’’తి. తత్థ ఉపధీతి చత్తారో ఉపధయో – కామూపధి, ఖన్ధూపధి, కిలేసూపధి, అభిసఙ్ఖారూపధీతి. కామా హి ‘‘యం పఞ్చకామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం కామానం అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬) ఏవం వుత్తస్స సుఖస్స అధిట్ఠానభావతో ఉపధీయతి ఏత్థ సుఖన్తి ఇమినా వచనత్థేన ఉపధీతి వుచ్చన్తి. ఖన్ధాపి ఖన్ధమూలకదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, కిలేసాపి అపాయదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, అభిసఙ్ఖారాపి భవదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతోతి. ఇధ పన కామూపధి అధిప్పేతో. సో సత్తసఙ్ఖారవసేన దువిధో. తత్థ సత్తపటిబద్ధో పధానో, తం దస్సేన్తో ‘‘పుత్తేహి గోహీ’’తి వత్వా కారణమాహ – ‘‘ఉపధీ హి నరస్స నన్దనా’’తి. తస్సత్థో – యస్మా ఇమే కామూపధీ నరస్స నన్దనా, నన్దయన్తి నరం పీతిసోమనస్సం ఉపసంహరన్తా, తస్మా వేదితబ్బమేతం ‘‘నన్దతి పుత్తేహి పుత్తిమా, గోపియో గోహి తథేవ నన్దతి, త్వఞ్చ పుత్తిమా గోపియో చ, తస్మా ఏతేహి, నన్ద, మా పబ్బజ్జం పాటికఙ్ఖి. పబ్బజితస్స హి ఏతే ఉపధయో న సన్తి, ఏవం సన్తే త్వం దుక్ఖస్సన్తం పత్థేన్తోపి దుక్ఖితోవ భవిస్ససీ’’తి.

ఇదాని తస్సపి అత్థస్స సాధకకారణం నిద్దిసతి ‘‘న హి సో నన్దతి, యో నిరూపధీ’’తి. తస్సత్థో – యస్మా యస్సేతే ఉపధయో నత్థి, సో పియేహి ఞాతీహి విప్పయుత్తో నిబ్భోగూపకరణో న నన్దతి, తస్మా త్వం ఇమే ఉపధయో వజ్జేత్వా పబ్బజితో దుక్ఖితోవ భవిస్ససీతి.

౩౪. అథ భగవా ‘‘మారో అయం పాపిమా ఇమేసం అన్తరాయాయ ఆగతో’’తి విదిత్వా ఫలేన ఫలం పాతేన్తో వియ తాయేవ మారేనాభతాయ ఉపమాయ మారవాదం భిన్దన్తో తమేవ గాథం పరివత్తేత్వా ‘‘ఉపధి సోకవత్థూ’’తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సోచతి పుత్తేహి పుత్తిమా’’తి. తత్థ సబ్బం పదత్థతో ఉత్తానమేవ. అయం పన అధిప్పాయో – మా, పాపిమ, ఏవం అవచ ‘‘నన్దతి పుత్తేహి పుత్తిమా’’తి. సబ్బేహేవ హి పియేహి, మనాపేహి నానాభావో వినాభావో, అనతిక్కమనీయో అయం విధి, తేసఞ్చ పియమనాపానం పుత్తదారానం గవాస్సవళవహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీనం వినాభావేన అధిమత్తసోకసల్లసమప్పితహదయా సత్తా ఉమ్మత్తకాపి హోన్తి ఖిత్తచిత్తా, మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తి మరణమత్తమ్పి దుక్ఖం. తస్మా ఏవం గణ్హ – సోచతి పుత్తేహి పుత్తిమా. యథా చ పుత్తేహి పుత్తిమా, గోపియో గోహి తథేవ సోచతీతి. కిం కారణా? ఉపధీ హి నరస్స సోచనా. యస్మా చ ఉపధీ హి నరస్స సోచనా, తస్మా ఏవ ‘‘న హి సో సోచతి, యో నిరూపధి’’. యో ఉపధీసు సఙ్గప్పహానేన నిరుపధి హోతి, సో సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన, కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన, యేన యేనేవ పక్కమతి, సమాదాయేవ పక్కమతి. సేయ్యథాపి నామ పక్ఖీ సకుణో …పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతి. ఏవం సబ్బసోకసముగ్ఘాతా ‘‘న హి సో సోచతి, యో నిరుపధీ’’తి. ఇతి భగవా అరహత్తనికూటేన దేసనం వోసాపేసి. అథ వా యో నిరుపధి, యో నిక్కిలేసో, సో న సోచతి. యావదేవ హి కిలేసా సన్తి, తావదేవ సబ్బే ఉపధయో సోకప్ఫలావ హోన్తి. కిలేసప్పహానా పన నత్థి సోకోతి. ఏవమ్పి అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం వోసాపేసి. దేసనాపరియోసానే ధనియో చ గోపీ చ ఉభోపి పబ్బజింసు. భగవా ఆకాసేనేవ జేతవనం అగమాసి. తే పబ్బజిత్వా అరహత్తం సచ్ఛికరింసు. వసనట్ఠానే చ నేసం గోపాలకా విహారం కారేసుం. సో అజ్జాపి గోపాలకవిహారోత్వేవ పఞ్ఞాయతీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ధనియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.