౧. అమ్బసక్కరపేతవత్థువణ్ణనా
వేసాలీ నామ నగరత్థి వజ్జీనన్తి ఇదం అమ్బసక్కరపేతవత్థు. తస్స కా ఉప్పత్తి? భగవతి జేతవనే విహరన్తే అమ్బసక్కరో నామ లిచ్ఛవిరాజా మిచ్ఛాదిట్ఠికో నత్థికవాదో వేసాలియం రజ్జం కారేసి. తేన చ సమయేన వేసాలినగరే అఞ్ఞతరస్స వాణిజస్స ఆపణసమీపే చిక్ఖల్లం హోతి, తత్థ బహూ జనా ఉప్పతిత్వా అతిక్కమన్తా కిలమన్తి, కేచి కద్దమేన లిమ్పన్తి. తం దిస్వా సో వాణిజో ‘‘మా ఇమే మనుస్సా కలలం అక్కమింసూ’’తి అపగతదుగ్గన్ధం సఙ్ఖవణ్ణపటిభాగం గోసీసట్ఠిం ఆహరాపేత్వా నిక్ఖిపాపేసి. పకతియా చ సీలవా అహోసి అక్కోధనో సణ్హవాచో, పరేసఞ్చ యథాభూతం గుణం కిత్తేతి.
సో ఏకస్మిం దివసే అత్తనో సహాయస్స న్హాయన్తస్స పమాదేన అనోలోకేన్తస్స నివాసనవత్థం కీళాధిప్పాయేన అపనిధాయ తం దుక్ఖాపేత్వా అదాసి. భాగినేయ్యో పనస్స చోరికాయ పరగేహతో భణ్డం ఆహరిత్వా తస్సేవ ఆపణే నిక్ఖిపి. భణ్డసామికా వీమంసన్తా భణ్డేన సద్ధిం తస్స భాగినేయ్యం తఞ్చ రఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా ‘‘ఇమస్స సీసం ఛిన్దథ, భాగినేయ్యం పనస్స సూలే ఆరోపేథా’’తి ఆణాపేసి. రాజపురిసా తథా అకంసు. సో కాలం కత్వా భుమ్మదేవేసు ఉప్పజ్జి. సో గోసీసేన సేతునో కతత్తా సేతవణ్ణం దిబ్బం మనోజవం అస్సాజానీయం పటిలభి, గుణవన్తానం వణ్ణకథనేన తస్స గత్తతో దిబ్బగన్ధో వాయతి, సాటకస్స పన అపనిహితత్తా నగ్గో అహోసి. సో అత్తనా పుబ్బే కతకమ్మం ఓలోకేన్తో తదనుసారేన అత్తనో భాగినేయ్యం సూలే ఆరోపితం దిస్వా కరుణాయ చోదియమానో మనోజవం అస్సం అభిరుహిత్వా అడ్ఢరత్తిసమయే తస్స సూలా రోపితట్ఠానం గన్త్వా అవిదూరే ఠితో ‘‘జీవ, భో, జీవితమేవ సేయ్యో’’తి దివసే దివసే వదతి.
తేన చ సమయేన అమ్బసక్కరో రాజా హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తో అఞ్ఞతరస్మిం గేహే వాతపానం వివరిత్వా రాజవిభూతిం పస్సన్తిం ఏకం ఇత్థిం దిస్వా పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా పచ్ఛాసనే నిసిన్నస్స పురిసస్స ‘‘ఇమం ఘరం ఇమఞ్చ ఇత్థిం ఉపధారేహీ’’తి సఞ్ఞం దత్వా అనుక్కమేన అత్తనో రాజగేహం పవిట్ఠో తం పురిసం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ, భణే, తస్సా ఇత్థియా ససామికభావం వా అసామికభావం వా జానాహీ’’తి. సో గన్త్వా తస్సా ససామికభావం ఞత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తస్సా ఇత్థియా పరిగ్గహణూపాయం చిన్తేన్తో తస్సా సామికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఏహి, భణే, మం ఉపట్ఠాహీ’’తి ఆహ. సో అనిచ్ఛన్తోపి ‘‘రాజా అత్తనో వచనం అకరోన్తే మయి రాజదణ్డం కరేయ్యా’’తి భయేన రాజుపట్ఠానం సమ్పటిచ్ఛిత్వా దివసే దివసే రాజుపట్ఠానం గచ్ఛతి. రాజాపి తస్స భత్తవేతనం దాపేత్వా కతిపయదివసాతిక్కమేన పాతోవ ఉపట్ఠానం ఆగతం ఏవమాహ – ‘‘గచ్ఛ, భణే, అముమ్హి ఠానే ఏకా పోక్ఖరణీ అత్థి, తతో అరుణవణ్ణమత్తికం రత్తుప్పలాని చ ఆనేహి, సచే అజ్జేవ నాగచ్ఛేయ్యాసి, జీవితం తే నత్థీ’’తి. తస్మిఞ్చ గతే ద్వారపాలం ఆహ – ‘‘అజ్జ అనత్థఙ్గతే ఏవ సూరియే సబ్బద్వారాని థకేతబ్బానీ’’తి.
సా చ పోక్ఖరణీ వేసాలియా తియోజనమత్థకే హోతి, తథాపి సో పురిసో మరణభయతజ్జితో వాతవేగేన పుబ్బణ్హేయేవ తం పోక్ఖరణిం సమ్పాపుణి. ‘‘సా చ పోక్ఖరణీ అమనుస్సపరిగ్గహితా’’తి పగేవ సుతత్తా భయేన సో ‘‘అత్థి ను ఖో ఏత్థ కోచి పరిస్సయో’’తి సమన్తతో అనుపరియాయతి. తం దిస్వా పోక్ఖరణిపాలకో అమనుస్సో కరుణాయమానరూపో మనుస్సరూపేన ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిమత్థం, భో పురిస, ఇధాగతోసీ’’తి ఆహ. సో తస్స తం పవత్తిం కథేసి. సో ‘‘యది ఏవం యావదత్థం గణ్హాహీ’’తి అత్తనో దిబ్బరూపం దస్సేత్వా అన్తరధాయి.
సో తత్థ అరుణవణ్ణమత్తికం రత్తుప్పలాని చ గహేత్వా అనత్థఙ్గతేయేవ సూరియే నగరద్వారం సమ్పాపుణి. తం దిస్వా ద్వారపాలో తస్స విరవన్తస్సేవ ద్వారం థకేసి. సో థకితే ద్వారే పవేసనం అలభన్తో ద్వారసమీపే సూలే ఆరోపితం పురిసం దిస్వా ‘‘ఏతే మయి అనత్థఙ్గతే ఏవ సూరియే ఆగతే విరవన్తే ఏవం ద్వారం థకేసుం. ‘అహం కాలేయేవ ఆగతో, మమ దాసో నత్థీ’తి తయాపి ఞాతం హోతూ’’తి సక్ఖిమకాసి. తం సుత్వా సో ఆహ ‘‘అహం సూలే ఆవుతో వజ్ఝో మరణాభిముఖో, కథం తవ సక్ఖి హోమి. ఏకో పనేత్థ పేతో మహిద్ధికో మమ సమీపం ఆగమిస్సతి, తం సక్ఖిం కరోహీ’’తి. ‘‘కథం పన సో మయా దట్ఠబ్బో’’తి? ఇధేవ త్వం తిట్ఠ, ‘‘సయమేవ దక్ఖిస్ససీ’’తి. సో తత్థ ఠితో మజ్ఝిమయామే తం పేతం ఆగతం దిస్వా సక్ఖిం అకాసి. విభాతాయ చ రత్తియా రఞ్ఞా ‘‘మమ ఆణా తయా అతిక్కన్తా, తస్మా రాజదణ్డం తే కరిస్సామీ’’తి వుత్తే, దేవ, మయా తవ ఆణా నాతిక్కన్తా, అనత్థఙ్గతే ఏవ సూరియే అహం ఇధాగతోతి. తత్థ కో తే సక్ఖీతి? సో తస్స సూలావుతస్స పురిసస్స సన్తికే ఆగచ్ఛన్తం నగ్గపేతం ‘‘సక్ఖీ’’తి నిద్దిసిత్వా ‘‘కథమేతం అమ్హేహి సద్ధాతబ్బ’’న్తి రఞ్ఞా వుత్తే ‘‘అజ్జ రత్తియం తుమ్హేహి సద్ధాతబ్బం పురిసం మయా సద్ధిం పేసేథా’’తి ఆహ. తం సుత్వా రాజా సయమేవ తేన సద్ధిం తత్థ గన్త్వా ఠితో పేతేన చ తత్థాగన్త్వా ‘‘జీవ, భో, జీవితమేవ సేయ్యో’’తి వుత్తే తం ‘‘సేయ్యా నిసజ్జా నయిమస్స అత్థీ’’తిఆదినా పఞ్చహి గాథాహి పటిపుచ్ఛి. ఇదాని ఆదితో పన ‘‘వేసాలి నామ నగరత్థి వజ్జీన’’న్తి గాథా తాసం సమ్బన్ధదస్సనత్థం సఙ్గీతికారేహి ఠపితా –
౫౧౭. ‘‘వేసాలీ నామ నగరత్థి వజ్జీనం, తత్థ అహు లిచ్ఛవి అమ్బసక్కరో;
దిస్వాన పేతం నగరస్స బాహిరం, తత్థేవ పుచ్ఛిత్థ తం కారణత్థికో.
౫౧౮. ‘‘సేయ్యా నిసజ్జా నయిమస్స అత్థి, అభిక్కమో నత్థి పటిక్కమో చ;
అసితపీతఖాయితవత్థభోగా, పరిచారణా సాపి ఇమస్స నత్థి.
౫౧౯. ‘‘యే ఞాతకా దిట్ఠసుతా సుహజ్జా, అనుకమ్పకా యస్స అహేసుం పుబ్బే;
దట్ఠుమ్పి తే దాని న తం లభన్తి, విరాజితతో హి జనేన తేన.
౫౨౦. ‘‘న ఓగ్గతత్తస్స భవన్తి మిత్తా, జహన్తి మిత్తా వికలం విదిత్వా;
అత్థఞ్చ దిస్వా పరివారయన్తి, బహూ మిత్తా ఉగ్గతత్తస్స హోన్తి.
౫౨౧. ‘‘నిహీనత్తో సబ్బభోగేహి కిచ్ఛో, సమ్మక్ఖితో సమ్పరిభిన్నగత్తో;
ఉస్సావబిన్దూవ పలిమ్పమానా, అజ్జ సువే జీవితస్సూపరోధో.
౫౨౨. ‘‘ఏతాదిసం ఉత్తమకిచ్ఛప్పత్తం,
ఉత్తాసితం పుచిమన్దస్స సూలే;
అథ త్వం కేన వణ్ణేన వదేసి యక్ఖ,
‘జీవ భో జీవితమేవ సేయ్యో’’’తి.
౫౧౭. తత్థ తత్థాతి తస్సం వేసాలియం. నగరస్స బాహిరన్తి నగరస్స బహి భవం, వేసాలినగరస్స బహి ఏవ జాతం పవత్తం సమ్బన్ధం. తత్థేవాతి యత్థ తం పస్సి, తత్థేవ ఠానే. తన్తి తం పేతం. కారణత్థికోతి ‘‘జీవ, భో, జీవితమేవ సేయ్యో’’తి వుత్తఅత్థస్స కారణేన అత్థికో హుత్వా.
౫౧౮. సేయ్యా నిసజ్జా నయిమస్స అత్థీతి పిట్ఠిపసారణలక్ఖణా సేయ్యా, పల్లఙ్కాభుజనలక్ఖణా నిసజ్జా చ ఇమస్స సూలే ఆరోపితపుగ్గలస్స నత్థి. అభిక్కమో నత్థి పటిక్కమో చాతి అభిక్కమాదిలక్ఖణం అప్పమత్తకమ్పి గమనం ఇమస్స నత్థి. పరిచారికా సాపీతి యా అసితపీతఖాయితవత్థపరిభోగాదిలక్ఖణా ఇన్ద్రియానం పరిచారణా, సాపి ఇమస్స నత్థి. ‘‘పరిహరణా సాపీ’’తి వా పాఠో, అసితాదిపరిభోగవసేన ఇన్ద్రియానం పరిహరణా, సాపి ఇమస్స నత్థి విగతజీవితత్తాతి అత్థో. ‘‘పరిచారణా సాపీ’’తి కేచి పఠన్తి.
౫౧౯. దిట్ఠసుతా సుహజ్జా, అనుకమ్పకా యస్స అహేసుం పుబ్బేతి సన్దిట్ఠసహాయా చేవ అదిట్ఠసహాయా చ యస్స మిత్తా అనుద్దయావన్తో యే అస్స ఇమస్స పుబ్బే అహేసుం. దట్ఠుమ్పీతి పస్సితుమ్పి న లభన్తి, కుతో సహ వసితున్తి అత్థో. విరాజితత్తోతి పరిచ్చత్తసభావో. జనేన తేనాతి తేన ఞాతిఆదిజనేన.
౫౨౦. న ఓగ్గతత్తస్స భవన్తి మిత్తాతి అపగతవిఞ్ఞాణస్స మతస్స మిత్తా నామ న హోన్తి తస్స మిత్తేహి కాతబ్బకిచ్చస్స అతిక్కన్తత్తా. జహన్తి మిత్తా వికలం విదిత్వాతి మతో తావ తిట్ఠతు, జీవన్తమ్పి భోగవికలం పురిసం విదిత్వా ‘‘న ఇతో కిఞ్చి గయ్హూపగ’’న్తి మిత్తా పజహన్తి. అత్థఞ్చ దిస్వా పరివారయన్తీతి తస్స పన సన్తకం అత్థం ధనం దిస్వా పియవాదినో ముఖుల్లోకికా హుత్వా తం పరివారేన్తి. బహూ మిత్తా ఉగ్గతత్తస్స హోన్తీతి విభవసమ్పత్తియా ఉగ్గతసభావస్స సమిద్ధస్స బహూ అనేకా మిత్తా హోన్తి, అయం లోకియసభావోతి అత్థో.
౫౨౧. నిహీనత్తో సబ్బభోగేహీతి సబ్బేహి ఉపభోగపరిభోగవత్థూహి పరిహీనత్తో. కిచ్ఛోతి దుక్ఖితో. సమ్మక్ఖితోతి రుహిరేహి సమ్మక్ఖితసరీరో. సమ్పరిభిన్నగత్తోతి సూలేన అబ్భన్తరే విదాలితగత్తో. ఉస్సావబిన్దూవ పలిమ్పమానోతి తిణగ్గే లిమ్పమానఉస్సావబిన్దుసదిసో. అజ్జ సువేతి అజ్జ వా సువే వా ఇమస్స నామ పురిసస్స జీవితస్స ఉపరోధో నిరోధో, తతో ఉద్ధం నప్పవత్తతీతి అత్థో.
౫౨౨. ఉత్తాసితన్తి ఆవుతం ఆరోపితం. పుచిమన్దస్స సూలేతి నిమ్బరుక్ఖస్స దణ్డేన కతసూలే. కేన వణ్ణేనాతి కేన కారణేన. జీవ, భో, జీవితమేవ సేయ్యోతి, భో పురిస, జీవ. కస్మా? సూలం ఆరోపితస్సాపి హి తే ఇధ జీవితమేవ ఇతో చుతస్స జీవితతో సతభాగేన సహస్సభాగేన సేయ్యో సున్దరతరోతి.
ఏవం తేన రఞ్ఞా పుచ్ఛితో సో పేతో అత్తనో అధిప్పాయం పకాసేన్తో –
౫౨౩. ‘‘సాలోహితో ఏస అహోసి మయ్హం, అహం సరామి పురిమాయ జాతియా;
దిస్వా చ మే కారుఞ్ఞమహోసి రాజ, మా పాపధమ్మో నిరయం పతాయం.
౫౨౪. ‘‘ఇతో చుతో లిచ్ఛవి ఏస పోసో, సత్థుస్సదం నిరయం ఘోరరూపం;
ఉపపజ్జతి దుక్కటకమ్మకారీ, మహాభితాపం కటుకం భయానకం.
౫౨౫. ‘‘అనేకభాగేన గుణేన సేయ్యో, అయమేవ సూలో నిరయేన తేన;
ఏకన్తదుక్ఖం కటుకం భయానకం, ఏకన్తతిబ్బం నిరయం పతాయం.
౫౨౬. ‘‘ఇదఞ్చ సుత్వా వచనం మమేసో, దుక్ఖూపనీతో విజహేయ్య పాణం;
తస్మా అహం సన్తికే న భణామి, మా మేకతో జీవితస్సూపరోధో’’తి. –
చతస్సో గాథా అభాసి.
౫౨౩. తత్థ సాలోహితో సమానలోహితో యోనిసమ్బన్ధేన సమ్బన్ధో, ఞాతకోతి అత్థో. పురిమాయ జాతియాతి పురిమత్తభావే. మా పాపధమ్మో నిరయం పతాయన్తి అయం పాపధమ్మో పురిసో నిరయం మా పతి, మా నిరయం ఉపపజ్జీతి ఇమం దిస్వా మే కారుఞ్ఞం అహోసీతి యోజనా.
౫౨౪. సత్తుస్సదన్తి పాపకారీహి సత్తేహి ఉస్సన్నం, అథ వా పఞ్చవిధబన్ధనం, ముఖే తత్తలోహసేచనం, అఙ్గారపబ్బతారోపనం, లోహకుమ్భిపక్ఖేపనం, అసిపత్తవనప్పవేసనం, వేత్తరణియం సమోతరణం, మహానిరయే పక్ఖేపోతి. ఇమేహి సత్తహి పఞ్చవిధబన్ధనాదీహి దారుణకారణేహి ఉస్సన్నం, ఉపరూపరి నిచితన్తి అత్థో. మహాభితాపన్తి మహాదుక్ఖం, మహాఅగ్గిసన్తాపం వా. కటుకన్తి అనిట్ఠం. భయానకన్తి భయజనకం.
౫౨౫. అనేకభాగేన గుణేనాతి అనేకకోట్ఠాసేన ఆనిసంసేన. అయమేవ సూలో నిరయేన తేనాతి తతో ఇమస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభూతతో నిరయతో అయమేవ సూలో సేయ్యోతి. నిస్సక్కే హి ఇదం కరణవచనం. ఏకన్త తిబ్బన్తి ఏకన్తేనేవ తిఖిణదుక్ఖం, నియతమహాదుక్ఖన్తి అత్థో.
౫౨౬. ఇదఞ్చ సుత్వా వచనం మమేసోతి ‘‘ఇతో చుతో’’తిఆదినా వుత్తం మమ వచనం సుత్వా ఏసో పురిసో దుక్ఖూపనీతో మమ వచనేన నిరయదుక్ఖం ఉపనీతో వియ హుత్వా. విజహేయ్య పాణన్తి అత్తనో జీవితం పరిచ్చజేయ్య. తస్మాతి తేన కారణేన. మా మేకతోతి ‘‘మయా ఏకతో ఇమస్స పురిసస్స జీవితస్స ఉపరోధో మా హోతూ’’తి ఇమస్స సన్తికే ఇదం వచనం అహం న భణామి, అథ ఖో ‘‘జీవ, భో, జీవితమేవ సేయ్యో’’తి ఇదమేవ భణామీతి అధిప్పాయో.
ఏవం పేతేన అత్తనో అధిప్పాయే పకాసితే పున రాజా పేతస్స పవత్తిం పుచ్ఛితుం ఓకాసం కరోన్తో ఇమం గాథమాహ –
౫౨౭. ‘‘అఞ్ఞాతో ఏసో పురిసస్స అత్థో, అఞ్ఞమ్పి ఇచ్ఛామసే పుచ్ఛితుం తువం;
ఓకాసకమ్మం సచే నో కరోసి, పుచ్ఛామ తం నో న చ కుజ్ఝితబ్బ’’న్తి.
౫౨౮. ‘‘అద్ధా పటిఞ్ఞా మే తదా అహు, నాచిక్ఖణా అప్పసన్నస్స హోతి;
అకామా సద్ధేయ్యవచోతి కత్వా, పుచ్ఛస్సు మం కామం యథా విసయ్హ’’న్తి. –
ఇమా రఞ్ఞో పేతస్స చ వచనపటివచనగాథా.
౫౨౭. తత్థ అఞ్ఞాతోతి అవగతో. ఇచ్ఛామసేతి ఇచ్ఛామ. నోతి అమ్హాకం. న చ కుజ్ఝితబ్బన్తి ‘‘ఇమే మనుస్సా యంకిఞ్చి పుచ్ఛన్తీ’’తి కోధో న కాతబ్బో.
౫౨౮. అద్ధాతి ఏకంసేన. పటిఞ్ఞా మేతి ఞాణవసేన మయ్హం ‘‘పుచ్ఛస్సూ’’తి పటిఞ్ఞా, ఓకాసదానన్తి అత్థో. తదా అహూతి తస్మిం కాలే పఠమదస్సనే అహోసి. నాచిక్ఖణా అప్పసన్నస్స హోతీతి అకథనా అప్పసన్నస్స హోతి. పసన్నో ఏవ హి పసన్నస్స కిఞ్చి కథేతి. త్వం పన తదా మయి అప్పసన్నో, అహఞ్చ తయి, తేన పటిజానిత్వా కథేతుకామో నాహోసి. ఇదాని పనాహం తుయ్హం అకామా సద్ధేయ్యవచో అకామో ఏవ సద్ధాతబ్బవచనో ఇతి కత్వా ఇమినా కారణేన. పుచ్ఛస్సు మం కామం యథా విసయ్హన్తి త్వం యథా ఇచ్ఛసి, తమత్థం మం పుచ్ఛస్సు. అహం పన యథా విసయ్హం యథా మయ్హం సహితుం సక్కా, తథా అత్తనో ఞాణబలానురూపం కథేస్సామీతి అధిప్పాయో.
ఏవం పేతేన పుచ్ఛనాయ ఓకాసే కతే రాజా –
౫౨౯. ‘‘యం కిఞ్చహం చక్ఖునా పస్సిసామి,
సబ్బమ్పి తాహం అభిసద్దహేయ్యం;
దిస్వావ తం నోపి చే సద్దహేయ్యం,
కరేయ్యాసి మే యక్ఖ నియస్సకమ్మ’’న్తి. –
గాథమాహ. తస్సత్థో – అహం యం కిఞ్చిదేవ చక్ఖునా పస్సిస్సామి, తం సబ్బమ్పి తథేవ అహం అభిసద్దహేయ్యం, తం పన దిస్వావ తం వచనం నోపి చే సద్దహేయ్యం. యక్ఖ, మయ్హం నియస్సకమ్మం నిగ్గహకమ్మం కరేయ్యాసీతి. అథ వా యం కిఞ్చహం చక్ఖునా పస్సిస్సామీతి అహం యం కిఞ్చిదేవ చక్ఖునా పస్సిస్సామి అచక్ఖుగోచరస్స అదస్సనతో. సబ్బమ్పి తాహం అభిసద్దహేయ్యన్తి సబ్బమ్పి తే అహం దిట్ఠం సుతం అఞ్ఞం వా అభిసద్దహేయ్యం. తాదిసో హి మయ్హం తయి అభిప్పసాదోతి అధిప్పాయో. పచ్ఛిమపదస్స పన యథావుత్తోవ అత్థో.
తం సుత్వా పేతో –
౫౩౦. ‘‘సచ్చప్పటిఞ్ఞా తవ మేసా హోతు, సుత్వాన ధమ్మం లభ సుప్పసాదం;
అఞ్ఞత్థికో నో చ పదుట్ఠచిత్తో, యం తే సుతం అసుతఞ్చాపి ధమ్మం;
సబ్బమ్పి అక్ఖిస్సం యథా పజాన’’న్తి. – గాథమాహ; ఇతో పరం –
౫౩౧. ‘‘సేతేన అస్సేన అలఙ్కతేన, ఉపయాసి సూలావుతకస్స సన్తికే;
యానం ఇదం అబ్భుతం దస్సనేయ్యం, కిస్సేతం కమ్మస్స అయం విపాకోతి.
౫౩౨. ‘‘వేసాలియా నగరస్స మజ్ఝే, చిక్ఖల్లమగ్గే నరకం అహోసి;
గోసీసమేకాహం పసన్నచిత్తో, సేతం గహేత్వా నరకస్మిం నిక్ఖిపిం.
౫౩౩. ‘‘ఏతస్మిం పాదాని పతిట్ఠపేత్వా, మయఞ్చ అఞ్ఞే చ అతిక్కమిమ్హా;
యానం ఇదం అబ్భుతం దస్సనేయ్యం, తస్సేవ కమ్మస్స అయం విపాకోతి.
౫౩౪. ‘‘వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతి, గన్ధో చ తే సబ్బదిసా పవాయతి;
యక్ఖిద్ధిపత్తోసి మహానుభావో, నగ్గో చాసి కిస్స అయం విపాకోతి.
౫౩౫. ‘‘అక్కోధనో నిచ్చపసన్నచిత్తో, సణ్హాహి వాచాహి జనం ఉపేమి;
తస్సేవ కమ్మస్స అయం విపాకో, దిబ్బో మే వణ్ణో సతతం పభాసతి.
౫౩౬. ‘‘యసఞ్చ కిత్తిఞ్చ ధమ్మే ఠితానం, దిస్వాన మన్తేమి పసన్నచిత్తో;
తస్సేవ కమ్మస్స అయం విపాకో, దిబ్బో మే గన్ధో సతతం పవాయతి.
౫౩౭. ‘‘సహాయానం తిత్థస్మిం న్హాయన్తానం, థలే గహేత్వా నిదహిస్స దుస్సం;
ఖిడ్డత్థికో నో చ పదుట్ఠచిత్తో, తేనమ్హి నగ్గో కసిరా చ వుత్తీతి.
౫౩౮. ‘‘యో కీళమానో పకరోతి పాపం, తస్సేదిసం కమ్మవిపాకమాహు;
అకీళమానో పన యో కరోతి, కిం తస్స కమ్మస్స విపాకమాహూతి.
౫౩౯. ‘‘యే దుట్ఠసఙ్కప్పమనా మనుస్సా, కాయేన వాచాయ చ సంకిలిట్ఠా;
కాయస్స భేదా అభిసమ్పరాయం, అసంసయం తే నిరయం ఉపేన్తి.
౫౪౦. ‘‘అపరే పన సుగతిమాసమానా, దానే రతా సఙ్గహితత్తభావా;
కాయస్స భేదా అభిసమ్పరాయం, అసంసయం తే సుగతిం ఉపేన్తీ’’తి. –
తేసం ఉభిన్నం వచనపటివచనగాథా హోన్తి.
౫౩౦. తత్థ సచ్చప్పటిఞ్ఞా తవ మేసా హోతూతి ‘‘సబ్బమ్పి తాహం అభిసద్దహేయ్య’’న్తి తవ ఏసా పటిఞ్ఞా మయ్హం సచ్చం హోతు. సుత్వాన ధమ్మం లభ సుప్పసాదన్తి మయా వుచ్చమానం ధమ్మం సుత్వా సున్దరం పసాదం లభస్సు. అఞ్ఞత్థికోతి ఆజాననత్థికో. యథా పజానన్తి యథా అఞ్ఞోపి పజానన్తో, ‘‘యథాపి ఞాత’’న్తి వా మయా యథా ఞాతన్తి అత్థో.
౫౩౧. కిస్సేతం కమ్మస్స అయం విపాకోతి కిస్సేతం కిస్స నామ ఏతం, కిస్స కమ్మస్స అయం విపాకో. ఏతన్తి వా నిపాతమత్తం, కిస్స కమ్మస్సాతి యోజనా. ‘‘కిస్స తే’’తి చ కేచి పఠన్తి.
౫౩౨-౩౩. చిక్ఖల్లమగ్గేతి చిక్ఖల్లవతి పథమ్హి. నరకన్తి ఆవాటం. ఏకాహన్తి ఏకం అహం. నరకస్మిం నిక్ఖిపిన్తి యథా కద్దమో న అక్కమీయతి, ఏవం తస్మిం చిక్ఖల్లావాటే ఠపేసిం. తస్సాతి తస్స గోసీసేన సేతుకరణస్స.
౫౩౬-౭. ధమ్మే ఠితానన్తి ధమ్మచారీనం సమచారీనం. మన్తేమీతి కథేమి కిత్తయామి. ఖిడ్డత్థికోతి హసాధిప్పాయో. నో చ పదుట్ఠచిత్తోతి దుస్ససామికే న దూసితచిత్తో, న అవహరణాధిప్పాయో నాపి వినాసాధిప్పాయోతి అత్థో.
౫౩౮. అకీళమానోతి అఖిడ్డాధిప్పాయో, లోభాదీహి దూసితచిత్తో. కిం తస్స కమ్మస్స విపాకమాహూతి తస్స తథా కతస్స పాపకమ్మస్స కీవ కటుకం దుక్ఖవిపాకం పణ్డితా ఆహు.
౫౩౯-౪౦. దుట్ఠసఙ్కప్పమనాతి కామసఙ్కప్పాదివసేన దూసితమనోవితక్కా, ఏతేన మనోదుచ్చరితమాహ. కాయేన వాచాయ చ సంకిలిట్ఠాతి పాణాతిపాతాదివసేన కాయవాచాహి మలినా. ఆసమానాతి ఆసీసమానా పత్థయమానా.
ఏవం పేతేన సఙ్ఖేపేనేవ కమ్మఫలేసు విభజిత్వా దస్సితేసు తం అసద్దహన్తో రాజా –
౫౪౧. ‘‘తం కిన్తి జానేయ్యమహం అవేచ్చ, కల్యాణపాపస్స అయం విపాకో;
కిం వాహం దిస్వా అభిసద్దహేయ్యం, కో వాపి మం సద్దహాపేయ్య ఏత’’న్తి. –
గాథమాహ. తత్థ తం కిన్తి జానేయ్యమహం అవేచ్చాతి యోయం తయా ‘‘యే దుట్ఠసఙ్కప్పమనా మనుస్సా, కాయేన వాచాయ చ సంకిలిట్ఠా’’తిఆదినా. ‘‘అపరే పన సుగతిమాసమానా’’తిఆదినా చ కల్యాణస్స పాపస్స చ కమ్మస్స విపాకో విభజిత్వా వుత్తో, తం కిన్తి కేన కారణేన అహం అవేచ్చ అపరపచ్చయభావేన సద్దహేయ్యం. కిం వాహం దిస్వా అభిసద్దహేయ్యన్తి కీదిసం వా పనాహం పచ్చక్ఖభూతం నిదస్సనం దిస్వా పటిసద్దహేయ్యం. కో వాపి మం సద్దహాపేయ్య ఏతన్తి కో వా విఞ్ఞూ పురిసో పణ్డితో ఏతమత్థం మం సద్దహాపేయ్య, తం కథేహీతి అత్థో.
తం సుత్వా పేతో కారణేన తమత్థం తస్స పకాసేన్తో –
౫౪౨. ‘‘దిస్వా చ సుత్వా అభిసద్దహస్సు, కల్యాణపాపస్స అయం విపాకో;
కల్యాణపాపే ఉభయే అసన్తే, సియా ను సత్తా సుగతా దుగ్గతా వా.
౫౪౩. ‘‘నో చేత్థ కమ్మాని కరేయ్యుం మచ్చా, కల్యాణపాపాని మనుస్సలోకే;
నాహేసుం సత్తా సుగతా దుగ్గతా వా, హీనా పణీతా చ మనుస్సలోకే.
౫౪౪. ‘‘యస్మా చ కమ్మాని కరోన్తి మచ్చా, కల్యాణపాపాని మనుస్సలోకే;
తస్మా హి సత్తా సుగతా దుగ్గతా వా, హీనా పణీతా చ మనుస్సలోకే.
౫౪౫. ‘‘ద్వయజ్జ కమ్మానం విపాకమాహు, సుఖస్స దుక్ఖస్స చ వేదనీయం;
తా దేవతాయో పరిచారయన్తి, పచ్చేన్తి బాలా ద్వయతం అపస్సినో’’తి. –
గాథా అభాసి.
౫౪౨. తత్థ దిస్వా చాతి పచ్చక్ఖతో దిస్వాపి. సుత్వాతి ధమ్మం సుత్వా తదనుసారేన నయం నేన్తో అనుమినన్తో. కల్యాణపాపస్సాతి కుసలస్స అకుసలస్స చ కమ్మస్స అయం సుఖో అయం దుక్ఖో చ విపాకోతి అభిసద్దహస్సు. ఉభయే అసన్తేతి కల్యాణే పాపే చాతి దువిధే కమ్మే అవిజ్జమానే. సియా ను సత్తా సుగతా దుగ్గతా వాతి ‘‘ఇమే సత్తా సుగతిం గతా దుగ్గతిం గతా వా, సుగతియం వా అడ్ఢా దుగ్గతియం దలిద్దా వా’’తి అయమత్థో కిం ను సియా కథం సమ్భవేయ్యాతి అత్థో.
౫౪౩-౪. ఇదాని యథావుత్తమత్థం ‘‘నో చేత్థ కమ్మానీ’’తి చ ‘‘యస్మా చ కమ్మానీ’’తి చ గాథాద్వయేన బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ విభావేతి. తత్థ హీనా పణీతాతి కులరూపారోగ్యపరివారాదీహి హీనా ఉళారా చ.
౫౪౫. ద్వయజ్జ కమ్మానం విపాకమాహూతి ద్వయం దువిధం అజ్జ ఇదాని కమ్మానం సుచరితదుచ్చరితానం విపాకం వదన్తి కథేన్తి. కిం తన్తి ఆహ ‘‘సుఖస్స దుక్ఖస్స చ వేదనీయ’’న్తి, ఇట్ఠస్స చ అనిట్ఠస్స చ అనుభవనయోగ్గం. తా దేవతాయో పరిచారయన్తీతి యే ఉక్కంసవసేన సుఖవేదనీయం విపాకం పటిలభన్తి, తే దేవలోకే తా దేవతా హుత్వా దిబ్బసుఖసమప్పితా ఇన్ద్రియాని పరిచారేన్తి. పచ్చేన్తి బాలా ద్వయతం అపస్సినోతి యే బాలా కమ్మఞ్చ కమ్మఫలఞ్చాతి ద్వయం అపస్సన్తా అసద్దహన్తా, తే పాపప్పసుతా దుక్ఖవేదనీయం విపాకం అనుభవన్తా నిరయాదీసు కమ్మునా పచ్చేన్తి దుక్ఖం పాపుణన్తి.
ఏవం కమ్మఫలం సద్దహన్తో పన త్వం కస్మా ఏవరూపం దుక్ఖం పచ్చనుభవసీతి అనుయోగం సన్ధాయ –
౫౪౬. ‘‘న మత్థి కమ్మాని సయంకతాని, దత్వాపి మే నత్థి యో ఆదిసేయ్య;
అచ్ఛాదనం సయనమథన్నపానం, తేనమ్హి నగ్గో కసిరా చ వుత్తీ’’తి. –
గాథమాహ. తత్థ న మత్థి కమ్మాని సయంకతానీతి యస్మా సయం అత్తనా పుబ్బే కతాని పుఞ్ఞకమ్మాని మమ నత్థి న విజ్జన్తి, యేహి ఇదాని అచ్ఛాదనాదీని లభేయ్యం. దత్వాపి మే నత్థి యో ఆదిసేయ్యాతి యో సమణబ్రాహ్మణానం దానం దత్వా ‘‘అసుకస్స పేతస్స హోతూ’’తి మే ఆదిసేయ్య ఉద్దిసేయ్య, సో నత్థి. తేనమ్హి నగ్గో కసిరా చ వుత్తీతి తేన దువిధేనాపి కారణేన ఇదాని నగ్గో నిచ్చోళో అమ్హి, కసిరా దుక్ఖా చ వుత్తి జీవికా హోతీతి.
తం సుత్వా రాజా తస్స అచ్ఛాదనాదిలాభం ఆకఙ్ఖన్తో –
౫౪౭. ‘‘సియా ను ఖో కారణం కిఞ్చి యక్ఖ, అచ్ఛాదనం యేన తువం లభేథ;
ఆచిక్ఖ మే త్వం యదత్థి హేతు, సద్ధాయికం హేతువచో సుణోమా’’తి. –
గాథమాహ. తత్థ యేనాతి యేన కారణేన త్వం అచ్ఛాదనం లభేథ లభేయ్యాసి, కిఞ్చి తం కారణం సియా ను ఖో భవేయ్య ను ఖోతి అత్థో. యదత్థీతి యది అత్థి.
అథస్స పేతో తం కారణం ఆచిక్ఖన్తో –
౫౪౮. ‘‘కప్పితకో నామ ఇధత్థి భిక్ఖు, ఝాయీ సుసీలో అరహా విముత్తో;
గుత్తిన్ద్రియో సంవుతపాతిమోక్ఖో, సీతిభూతో ఉత్తమదిట్ఠిపత్తో.
౫౪౯. ‘‘సఖిలో వదఞ్ఞూ సువచో సుముఖో, స్వాగమో సుప్పటిముత్తకో చ;
పుఞ్ఞస్స ఖేత్తం అరణవిహారీ, దేవమనుస్సానఞ్చ దక్ఖిణేయ్యో.
౫౫౦. ‘‘సన్తో విధూమో అనీఘో నిరాసో, ముత్తో విసల్లో అమమో అవఙ్కో;
నిరూపధీ సబ్బపపఞ్చఖీణో, తిస్సో విజ్జా అనుప్పత్తో జుతిమా.
౫౫౧. ‘‘అప్పఞ్ఞాతో దిస్వాపి న చ సుజానో, మునీతి నం వజ్జిసు వోహరన్తి;
జానన్తి తం యక్ఖభూతా అనేజం, కల్యాణధమ్మం విచరన్తం లోకే.
౫౫౨. ‘‘తస్స తువం ఏకయుగం దువే వా, మముద్దిసిత్వాన సచే దదేథ;
పటిగ్గహీతాని చ తాని అస్సు, మమఞ్చ పస్సేథ సన్నద్ధదుస్స’’న్తి. –
గాథా అభాసి.
౫౪౮. తత్థ కప్పితతో నామాతి జటిలసహస్సస్స అబ్భన్తరే ఆయస్మతో ఉపాలిత్థేరస్స ఉపజ్ఝాయం సన్ధాయ వదతి. ఇధాతి ఇమిస్సా వేసాలియా సమీపే. ఝాయీతి అగ్గఫలఝానేన ఝాయీ. సీతిభూతోతి సబ్బకిలేసదరథపరిళాహవూపసమేన సీతిభావప్పత్తో. ఉత్తమదిట్ఠిపత్తోతి ఉత్తమం అగ్గఫలం సమ్మాదిట్ఠిం పత్తో.
౫౪౯. సఖిలోతి ముదు. సువచోతి సుబ్బచో. స్వాగమోతి సుట్ఠు ఆగతాగమో. సుప్పటిముత్తకోతి సుట్ఠు పటిముత్తకవాచో, ముత్తభాణీతి అత్థో. అరణవిహారీతి మేత్తావిహారీ.
౫౫౦. సన్తోతి ఉపసన్తకిలేసో. విధూమోతి విగతమిచ్ఛావితక్కధూమో. అనీఘోతి నిద్దుక్ఖో. నిరాసోతి నిత్తణ్హో. ముత్తోతి సబ్బభవేహి విముత్తో. విసల్లోతి వీతరాగాదిసల్లో. అమమోతి మమంకారవిరహితో. అవఙ్కోతి కాయవఙ్కాదివఙ్కవిరహితో. నిరూపధీతి కిలేసాభిసఙ్ఖారాదిఉపధిప్పహాయీ. సబ్బపపఞ్చఖీణోతి పరిక్ఖీణతణ్హాదిపపఞ్చో. జుతిమాతి అనుత్తరాయ ఞాణజుతియా జుతిమా. అప్పఞ్ఞాతోతి పరమప్పిచ్ఛతాయ పటిచ్ఛన్నగుణతాయ చ న పాకటో.
౫౫౧. దిస్వాపి న చ సుజానోతి గమ్భీరభావేన దిస్వాపి ‘‘ఏవంసీలో, ఏవంధమ్మో, ఏవంపఞ్ఞో’’తి న సువిఞ్ఞేయ్యో. జానన్తి తం యక్ఖభూతా అనేజన్తి యక్ఖభూతా చ అనేజం నిత్తణ్హం ‘‘అరహా’’తి తం జానన్తి. కల్యాణధమ్మన్తి సున్దరసీలాదిగుణం.
౫౫౨. తస్సాతి తస్స కప్పితకమహాథేరస్స. ఏకయుగన్తి ఏకం వత్థయుగం. దువే వాతి ద్వే వా వత్థయుగాని. మముద్దిసిత్వానాతి మమం ఉద్దిసిత్వా. పటిగ్గహీతానిచ తాని అస్సూతి తాని వత్థయుగాని తేన పటిగ్గహితాని చ అస్సు భవేయ్యుం. సన్నద్ధదుస్సన్తి దుస్సేన కతసన్నాహం, లద్ధవత్థం నివత్థపారుతదుస్సన్తి అత్థో.
తతో రాజా –
౫౫౩. ‘‘కస్మిం పదేసే సమణం వసన్తం, గన్త్వాన పస్సేము మయం ఇదాని;
యో మజ్జ కఙ్ఖం విచికిచ్ఛితఞ్చ, దిట్ఠీవిసూకాని వినోదయేయ్యా’’తి. –
థేరస్స వసనట్ఠానం పుచ్ఛి. తత్థ కస్మిం పదేసేతి కతరస్మిం పదేసే. యో మజ్జాతి యో అజ్జ, మ-కారో పదసన్ధికరో.
తతో పేతో –
౫౫౪. ‘‘ఏసో నిసిన్నో కపినచ్చనాయం, పరివారితో దేవతాహి బహూహి;
ధమ్మిం కథం భాసతి సచ్చనామో, సకస్మిమాచేరకే అప్పమత్తో’’తి. –
గాథమాహ. తత్థ కపినచ్చనాయన్తి కపీనం వానరానం నచ్చనేన ‘‘కపినచ్చనా’’తి లద్ధవోహారే పదేసే. సచ్చనామోతి ఝాయీ సుసీలో అరహా విముత్తోతిఆదీహి గుణనామేహి యాథావనామో అవిపరీతనామో.
ఏవం పేతేన వుత్తే రాజా తావదేవ థేరస్స సన్తికం గన్తుకామో –
౫౫౫. ‘‘తథాహం కస్సామి గన్త్వా ఇదాని, అచ్ఛాదయిస్సం సమణం యుగేన;
పటిగ్గహీతాని చ తాని అస్సు, తువఞ్చ పస్సేము సన్నద్ధదుస్స’’న్తి. –
గాథమాహ. తత్థ కస్సామీతి కరిస్సామి.
అథ పేతో ‘‘దేవతానం థేరో ధమ్మం దేసేతి, తస్మా నాయం ఉపసఙ్కమనకాలో’’తి దస్సేన్తో –
౫౫౬. ‘‘మా అక్ఖణే పబ్బజితం ఉపాగమి, సాధు వో లిచ్ఛవి నేస ధమ్మో;
తతో చ కాలే ఉపసఙ్కమిత్వా, తత్థేవ పస్సాహి రహో నిసిన్న’’న్తి. –
గాథమాహ. తత్థ సాధూతి ఆయాచనే నిపాతో. వో లిచ్ఛవి నేస ధమ్మోతి, లిచ్ఛవిరాజ, తుమ్హాకం రాజూనం ఏస ధమ్మో న హోతి, యం అకాలే ఉపసఙ్కమనం. తత్థేవాతి తస్మింయేవ ఠానే.
ఏవం పేతేన వుత్తే రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అత్తనో నివేసనమేవ గన్త్వా పున యుత్తపత్తకాలే అట్ఠ వత్థుయుగాని గాహాపేత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో పటిసన్థారం కత్వా ‘‘ఇమాని, భన్తే, అట్ఠ వత్థయుగాని పటిగ్గణ్హా’’తి ఆహ. తం సుత్వా థేరో కథాసముట్ఠాపనత్థం ‘‘మహారాజ, పుబ్బే త్వం అదానసీలో సమణబ్రాహ్మణానం విహేఠనజాతికోవ కథం పణీతాని వత్థాని దాతుకామో జాతో’’తి ఆహ. తం సుత్వా రాజా తస్స కారణం ఆచిక్ఖన్తో పేతేన సమాగమం, తేన చ అత్తనా చ కథితం సబ్బం థేరస్స ఆరోచేత్వా వత్థాని దత్వా పేతస్స ఉద్దిసి. తేన పేతో దిబ్బవత్థధరో అలఙ్కతపటియత్తో అస్సారుళ్హో థేరస్స చ రఞ్ఞో చ పురతో పాతుభవి. తం దిస్వా రాజా అత్తమనో పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో ‘‘పచ్చక్ఖతో వత మయా కమ్మఫలం దిట్ఠం, న దానాహం పాపం కరిస్సామి, పుఞ్ఞమేవ కరిస్సామీ’’తి వత్వా తేన పేతేన సక్ఖిం అకాసి. సో చ పేతో ‘‘సచే, త్వం లిచ్ఛవిరాజ, ఇతో పట్ఠాయ అధమ్మం పహాయ ధమ్మం చరసి, ఏవాహం తవ సక్ఖిం కరిస్సామి, సన్తికఞ్చ తే ఆగమిస్సామి, సూలావుతఞ్చ పురిసం సీఘం సూలతో మోచేహి, ఏవం సో జీవితం లభిత్వా ధమ్మం చరన్తో దుక్ఖతో ముచ్చిస్సతి, థేరఞ్చ కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణన్తో పుఞ్ఞాని కరోహీ’’తి వత్వా గతో.
అథ రాజా థేరం వన్దిత్వా నగరం పవిసిత్వా సీఘం సీఘం లిచ్ఛవిపరిసం సన్నిపాతేత్వా తే అనుజానాపేత్వా తం పురిసం సూలతో మోచేత్వా ‘‘ఇమం అరోగం కరోథా’’తి తికిచ్ఛకే ఆణాపేసి. థేరఞ్చ ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘సియా ను ఖో, భన్తే, నిరయగామికమ్మం కత్వా ఠితస్స నిరయతో ముత్తీ’’తి. సియా, మహారాజ, సచే ఉళారం పుఞ్ఞం కరోతి, ముచ్చతీతి వత్వా థేరో రాజానం సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాపేసి. సో తత్థ పతిట్ఠితో థేరస్స ఓవాదే ఠత్వా సోతాపన్నో అహోసి, సూలావుతో పన పురిసో అరోగో హుత్వా సంవేగజాతో భిక్ఖూసు పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తమత్థం దస్సేన్తా సఙ్గీతికారా –
౫౫౭. ‘‘తథాతి వత్వా అగమాసి తత్థ, పరివారితో దాసగణేన లిచ్ఛవి;
సో తం నగరం ఉపసఙ్కమిత్వా, వాసూపగచ్ఛిత్థ సకే నివేసనే.
౫౫౮. ‘‘తతో చ కాలే గిహికిచ్చాని కత్వా,
న్హత్వా పివిత్వా చ ఖణం లభిత్వా;
విచేయ్య పేళాతో చ యుగాని అట్ఠ,