౧. పఠమవగ్గవణ్ణనా

౧౨౧. ఇతో పరం ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేసవణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. తత్థ ‘‘సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డ’’న్తి ఇతో పరం అతిరేకపదమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ. తత్థ సబ్బేసూతి అనవసేసేసు. భూతేసూతి సత్తేసు. ఏత్థ భూతేసూతి కిఞ్చాపి భూతసద్దో ‘‘భూతస్మిం పాచిత్తియ’’న్తి ఏవమాదీసు (పాచి. ౬౯) విజ్జమానే, ‘‘భూతమిదం, సారిపుత్త, సమనుపస్ససీ’’తి ఏవమాదీసు ఖన్ధపఞ్చకే, ‘‘చత్తారో ఖో, భిక్ఖు, మహాభూతా హేతూ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౩.౮౬) చతుబ్బిధే పథవీధాత్వాదిరూపే, ‘‘యో చ కాలఘసో భూతో’’తి ఏవమాదీసు (జా. ౧.౨.౧౯౦) ఖీణాసవే, ‘‘సబ్బేవ నిక్ఖిపిస్సన్తి, భూతా లోకే సముస్సయ’’న్తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౨.౨౨౦) సబ్బసత్తే, ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయా’’తి ఏవమాదీసు (పాచి. ౯౦) రుక్ఖాదికే, ‘‘భూతం భూతతో పజానాతీ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౩) చాతుమహారాజికానం హేట్ఠా సత్తనికాయం ఉపాదాయ వత్తతి. ఇధ పన అవిసేసతో పథవీపబ్బతాదీసు జాతా సత్తా భూతాతి వేదితబ్బా. తేసు భూతేసు. నిధాయాతి నిక్ఖిపిత్వా.

దణ్డన్తి కాయవచీమనోదణ్డం, కాయదుచ్చరితాదీనమేతం అధివచనం. కాయదుచ్చరితఞ్హి దణ్డయతీతి దణ్డో, బాధేతి అనయబ్యసనం పాపేతీతి వుత్తం హోతి. ఏవం వచీదుచ్చరితఞ్చ మనోదుచ్చరితఞ్చ. పహరణదణ్డో ఏవ వా దణ్డో, తం నిధాయాతిపి వుత్తం హోతి. అవిహేఠయన్తి అవిహేఠయన్తో. అఞ్ఞతరమ్పీతి యం కిఞ్చి ఏకమ్పి. తేసమ్పీతి తేసం సబ్బభూతానం. న పుత్తమిచ్ఛేయ్యాతి అత్రజో ఖేత్తజో దిన్నకో అన్తేవాసికోతి ఇమేసు చతూసు పుత్తేసు యం కిఞ్చి పుత్తం న ఇచ్ఛేయ్య. కుతో సహాయన్తి సహాయం పన ఇచ్ఛేయ్యాతి కుతో ఏవ ఏతం.

ఏకోతి పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో, అదుతియట్ఠేన ఏకో, తణ్హాపహానట్ఠేన ఏకో, ఏకన్తవిగతకిలేసోతి ఏకో, ఏకో పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో. సమణసహస్సస్సపి హి మజ్ఝే వత్తమానో గిహిసఞ్ఞోజనస్స ఛిన్నత్తా ఏకో, ఏవం పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో. ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో ఇరియతి వత్తతీతి ఏకో. ఏవం అదుతియట్ఠేన ఏకో.

‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి.

‘‘ఏవమాదీనవం ఞత్వా, తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవం;

వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి. (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; మహాని. ౧౯౧; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస ౧౦౭) –

ఏవం తణ్హాపహానట్ఠేన ఏకో. సబ్బకిలేసాస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాతి ఏవం ఏకన్తవిగతకిలేసోతి ఏకో. అనాచరియకో హుత్వా సయమ్భూ సామఞ్ఞేవ పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏవం ఏకో పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో.

చరేతి యా ఇమా అట్ఠ చరియాయో. సేయ్యథిదం – యా పణిధిసమ్పన్నానం చతూసు ఇరియాపథేసు ఇరియాపథచరియా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం అజ్ఝత్తికాయతనేసు ఆయతనచరియా, అప్పమాదవిహారీనం చతూసు సతిపట్ఠానేసు సతిచరియా, అధిచిత్తమనుయుత్తానం చతూసు ఝానేసు సమాధిచరియా, బుద్ధిసమ్పన్నానం చతూసు అరియసచ్చేసు ఞాణచరియా, సమ్మా పటిపన్నానం చతూసు అరియమగ్గేసు మగ్గచరియా, అధిగతఫలానం చతూసు సామఞ్ఞఫలేసు పటిపత్తిచరియా, తిణ్ణం బుద్ధానం సబ్బసత్తేసు లోకత్థచరియా, తత్థ పదేసతో పచ్చేకబుద్ధసావకానన్తి. యథాహ – ‘‘చరియాతి అట్ఠ చరియాయో యా ఇరియాపథచరియా’’తి (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧; పటి. మ. ౧.౧౯౭; ౩.౨౮) విత్థారో. తాహి చరియాహి సమన్నాగతో భవేయ్యాతి అత్థో. అథ వా యా ఇమా ‘‘అధిముచ్చన్తో సద్ధాయ చరతి, పగ్గణ్హన్తో వీరియేన చరతి, ఉపట్ఠహన్తో సతియా చరతి, అవిక్ఖిత్తో సమాధినా చరతి, పజానన్తో పఞ్ఞాయ చరతి, విజానన్తో విఞ్ఞాణేన చరతి, ఏవం పటిపన్నస్స కుసలా ధమ్మా ఆయాపేన్తీతి ఆయతనచరియాయ చరతి, ఏవం పటిపన్నో విసేసమధిగచ్ఛతీతి విసేసచరియాయ చరతీ’’తి (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧; పటి. మ. ౧.౧౯౭; ౩.౨౯) ఏవం అపరాపి అట్ఠ చరియా వుత్తా. తాహి సమన్నాగతో భవేయ్యాతి అత్థో. ఖగ్గవిసాణకప్పోతి ఖగ్గవిసాణో నామ ఖగ్గమిగసిఙ్గం.

కప్ప -సద్దో పనాయం అభిసద్దహనవోహారకాలపఞ్ఞత్తిచ్ఛేదవికప్పలేససమన్తభావసదిసాదిఅనేకత్థో. తథా హిస్స ‘‘ఓకప్పనీయమేతం భోతో గోతమస్స. యథా తం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) అభిసద్దహనత్థో. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితు’’న్తి ఏవమాదీసు (చూళవ. ౨౫౦) వోహారో. ‘‘యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) కాలో. ‘‘ఇచ్చాయస్మా కప్పో’’తి ఏవమాదీసు (సు. ని. ౧౦౯౮; చూళని. కప్పమాణవపుచ్ఛా ౧౧౭, కప్పమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౬౧) పఞ్ఞత్తి. ‘‘అలఙ్కతో కప్పితకేసమస్సూ’’తి ఏవమాదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౩౬౮) ఛేదనం. ‘‘కప్పతి ద్వఙ్గులకప్పో’’తి ఏవమాదీసు (చూళవ. ౪౪౬) వికప్పో. ‘‘అత్థి కప్పో నిపజ్జితు’’న్తి ఏవమాదీసు (అ. ని. ౮.౮౦) లేసో. ‘‘కేవలకప్పం వేళువనం ఓభాసేత్వా’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౧.౯౪) సమన్తభావో. ‘‘సత్థుకప్పేన వత కిర, భో, సావకేన సద్ధిం మన్తయమానా న జానిమ్హా’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౧.౨౬౦) సదిసో, పటిభాగోతి అత్థో. ఇధ పనస్స సదిసో పటిభాగోతి అత్థో వేదితబ్బో, ఖగ్గవిసాణసదిసోతి వుత్తం హోతి. అయం తావేత్థ పదతో అత్థవణ్ణనా.

అధిప్పాయానుసన్ధితో పన ఏవం వేదితబ్బో – య్వాయం వుత్తప్పకారో దణ్డో భూతేసు పవత్తియమానో అహితో హోతి, తం తేసు అప్పవత్తియమానేసు తప్పటిపక్ఖభూతాయ మేత్తాయ హితూపసంహారేన చ సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం, నిహితదణ్డత్తా ఏవ చ యథా అనిహితదణ్డా సత్తా భూతాని దణ్డేన వా సత్థేన వా పాణినా వా లేడ్డునా వా విహేఠేన్తి, తథా అవిహేఠయం, అఞ్ఞతరమ్పి తేసం ఇమం మేత్తాకమ్మట్ఠానమాగమ్మ యదేవ తత్థ వేదనాగతం సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణగతం తఞ్చ తదనుసారేనేవ తదఞ్ఞఞ్చ సఙ్ఖారగతం విపస్సిత్వా ఇమం పచ్చేకబోధిం అధిగతోమ్హీ’’తి అయం తావ అధిప్పాయో.

అయం పన అనుసన్ధి – ఏవం వుత్తే తే అమచ్చా ఆహంసు – ‘‘ఇదాని, భన్తే, కుహిం గచ్ఛథా’’తి? తతో తేన ‘‘పుబ్బపచ్చేకసమ్బుద్ధా కత్థ వసన్తీ’’తి ఆవజ్జేత్వా ఞత్వా ‘‘గన్ధమాదనపబ్బతే’’తి వుత్తే పునాహంసు – ‘‘అమ్హే దాని, భన్తే, పజహథ, న ఇచ్ఛథా’’తి. అథ పచ్చేకబుద్ధో ఆహ – ‘‘న పుత్తమిచ్ఛేయ్యా’’తి సబ్బం. తత్రాయం అధిప్పాయో – అహం ఇదాని అత్రజాదీసు యం కిఞ్చి పుత్తమ్పి న ఇచ్ఛేయ్యం, కుతో పన తుమ్హాదిసం సహాయం. తస్మా తుమ్హేసుపి యో మయా సద్ధిం గన్తుకామో మాదిసో వా హోతుం ఇచ్ఛతి, సో ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. అథ వా తేహి ‘‘అమ్హే దాని, భన్తే, పజహథ, న ఇచ్ఛథా’’తి వుత్తే సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ‘‘న పుత్తమిచ్ఛేయ్య, కుతో సహాయ’’న్తి వత్వా అత్తనో యథావుత్తేనట్ఠేన ఏకచరియాయ గుణం దిస్వా పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో ఇమం ఉదానం ఉదానేసి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౩౫).

తత్థ తసాతి విపాసకిరియా. థావరాతి ఖీణాసవా. భయభేరవాతి ఖుద్దానుఖుద్దకా చిత్తుత్రాసా. నిధాయాతి ఛడ్డేత్వా. నిదహిత్వాతి ఠపేత్వా. ఓరోపయిత్వాతి అధోకరిత్వా. సమోరోపయిత్వాతి అధోగతం విస్సజ్జేత్వా. నిక్ఖిపిత్వాతి తతో అపనేత్వా. పటిప్పస్సమ్భిత్వాతి సన్నిసీదాపేత్వా.

ఆలపనన్తి ఆదితో లపనం. సల్లపనన్తి సమ్మా లపనం. ఉల్లపనన్తి ఉద్ధం కత్వా లపనం. సముల్లపనన్తి పునప్పునం ఉద్ధం కత్వా లపనం.

ఇరియాపథచరియాతి ఇరియాపథానం చరియా, పవత్తనన్తి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఆయతనచరియా పన ఆయతనేసు సతిసమ్పజఞ్ఞానం చరియా. పత్తీతి ఫలాని. తాని హి పాపుణీయన్తీతి ‘‘పత్తీ’’తి వుత్తాని. సత్తలోకస్స దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికా అత్థా లోకత్థాతి అయం విసేసో.

ఇదాని తాసం చరియానం భూమిం దస్సేన్తో ‘‘చతూసు ఇరియాపథేసూ’’తిఆదిమాహ. సతిపట్ఠానేసూతి ఆరమ్మణసతిపట్ఠానేసుపి వుచ్చమానేసు సతితో అనఞ్ఞాని, వోహారవసేన పన అఞ్ఞాని వియ కత్వా వుత్తం. అరియసచ్చేసూతి పుబ్బభాగే లోకియసచ్చఞాణేన విసుం విసుం సచ్చపరిగ్గహవసేన వుత్తం. అరియమగ్గేసు సామఞ్ఞఫలేసూతి చ వోహారవసేనేవ వుత్తం. పదేసతోతి లోకత్థచరియాయ ఏకదేసే. నిప్పదేసతో హి లోకత్థచరియం బుద్ధా ఏవ కరోన్తి. పున తా ఏవ చరియాయో కారకపుగ్గలవసేన దస్సేన్తో ‘‘పణిధిసమ్పన్నాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పణిధిసమ్పన్నా నామ ఇరియాపథానం సన్తత్తా ఇరియాపథావ ఠితియా సమ్పన్నా అకమ్పితఇరియాపథా భిక్ఖుభావానురూపేన సన్తేన ఇరియాపథేన సమ్పన్నా.

ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానన్తి చక్ఖాదీసు ఛసు ఇన్ద్రియేసు అత్తనో అత్తనో విసయే పవత్తం ఏకేకద్వారవసేన గుత్తం ద్వారం ఏతేసన్తి గుత్తద్వారా, తేసం గుత్తద్వారానం. ద్వారన్తి చేత్థ ఉప్పత్తిద్వారవసేన చక్ఖాదయో ఏవ. అప్పమాదవిహారీనన్తి సీలాదీసు అప్పమాదవిహారవతం. అధిచిత్తమనుయుత్తానన్తి విపస్సనాయ పాదకభావేన అధిచిత్తసఙ్ఖాతం సమాధిం అనుయుత్తానం. బుద్ధిసమ్పన్నానన్తి నామరూపవవత్థానం ఆదిం కత్వా యావ గోత్రభు, తావ పవత్తేన ఞాణేన సమ్పన్నానం. సమ్మా పటిపన్నానన్తి చతుమగ్గక్ఖణే. అధిగతఫలానన్తి చతుఫలక్ఖణే. తథాగతానన్తి తథా ఆగతానం. అరహన్తానన్తి దూరకిలేసానం. సమ్మాసమ్బుద్ధానన్తి సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మబుద్ధానం. ఇమేసం పదానం అత్థో హేట్ఠా పకాసితో ఏవ.

పదేసతో పచ్చేకబుద్ధానన్తి పచ్చేకసమ్బుద్ధానం ఏకదేసతో. సావకానన్తి సావకానమ్పి ఏకదేసతో. అధిముచ్చన్తోతి అధిమోక్ఖం కరోన్తో. సద్ధాయ చరతీతి సద్ధావసేన పవత్తతి. పగ్గణ్హన్తోతి చతుసమ్మప్పధానవీరియేన పదహన్తో. ఉపట్ఠపేన్తోతి సతియా ఆరమ్మణం ఉపట్ఠపేన్తో. అవిక్ఖేపం కరోన్తోతి సమాధివసేన విక్ఖేపం అకరోన్తో. పజానన్తోతి చతుసచ్చజాననపఞ్ఞాయ పకారేన జానన్తో. విజానన్తోతి ఇన్ద్రియసమ్పయుత్తజవనపుబ్బఙ్గమేన ఆవజ్జనవిఞ్ఞాణేన ఆరమ్మణం విజానన్తో. విఞ్ఞాణచరియాయాతి ఆవజ్జనవిఞ్ఞాణచరియావసేన. ఏవం పటిపన్నస్సాతి సహావజ్జనాయ ఇన్ద్రియచరియాయ పటిపన్నస్స. కుసలా ధమ్మా ఆయాపేన్తీతి సమథవిపస్సనావసేన పవత్తా కుసలా ధమ్మా భుసం యాపేన్తి, పవత్తన్తీతి అత్థో. ఆయతనచరియాయాతి కుసలానం ధమ్మానం భుసం యతనచరియాయ, పవత్తనచరియాయాతి వుత్తం హోతి. విసేసమధిగచ్ఛతీతి విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివసేన విసేసం అధిగచ్ఛతి.

దస్సనచరియా చ సమ్మాదిట్ఠియాతిఆదీసు సమ్మా పస్సతి, సమ్మా వా తాయ పస్సన్తి, పసట్ఠా సున్దరా వా దిట్ఠీతి సమ్మాదిట్ఠి, తస్సా సమ్మాదిట్ఠియా నిబ్బానపచ్చక్ఖకరణేన దస్సనచరియా. సమ్మా సఙ్కప్పేతి, సమ్మా వా తేన సఙ్కప్పేన్తి, పసట్ఠో సున్దరో వా సఙ్కప్పోతి సమ్మాసఙ్కప్పో. తస్స ఆరమ్మణే చిత్తస్స అభినిరోపనచరియా. సమ్మా వదతి, సమ్మా వా తాయ వదన్తి, పసట్ఠా సున్దరా వా వాచాతి సమ్మావాచా, మిచ్ఛావాచావిరతియా ఏతం నామం. తస్సా చతుబ్బిధవచీసంవరపరిగ్గహచరియా. సమ్మా కరోతి, సమ్మా వా తేన కరోన్తి, పసట్ఠం సున్దరం వా కమ్మన్తి సమ్మాకమ్మం, సమ్మాకమ్మమేవ సమ్మాకమ్మన్తో, మిచ్ఛాకమ్మన్తవిరతియా ఏతం నామం. తస్స తివిధకాయసంవరసముట్ఠానచరియా. సమ్మా ఆజీవతి, సమ్మా వా తేన ఆజీవన్తి, పసట్ఠో సున్దరో వా ఆజీవోతి సమ్మాఆజీవో, మిచ్ఛాఆజీవవిరతియా ఏతం నామం. తస్స వోదానచరియా పరిసుద్ధచరియా. సమ్మా వాయమతి, సమ్మా వా తేన వాయమన్తి, పసట్ఠో సున్దరో వా వాయామోతి సమ్మావాయామో, తస్స పగ్గహచరియా. సమ్మా సరతి, సమ్మా వా తాయ సరన్తి, పసట్ఠా సున్దరా వా సతీతి సమ్మాసతి, తస్సా ఉపట్ఠానచరియా. సమ్మా సమాధియతి, సమ్మా వా తేన సమాధియన్తి, పసట్ఠో సున్దరో వా సమాధీతి సమ్మాసమాధి, తస్స అవిక్ఖేపచరియా.

తక్కప్పోతి తేన కప్పో, ఏవరూపోతి అత్థో. తస్సదిసోతి తేన సదిసో, ‘‘తస్సదికో’’తి వా పాఠో. తప్పటిభాగోతి తేన పటిభాగో తప్పటిభాగో, ఏదిసోతి అత్థో. సాదురసం అతిక్కన్తం లోణం అతిలోణం. లోణకప్పోతి లోణసదిసోతి వుచ్చతి. అతితిత్తకన్తి అతిక్కన్తతిత్తకం, పుచిమన్దాదికప్పో తిత్తకసదిసోతి వుచ్చతి. అతిమధురన్తి ఖీరపాయాసాదికం. హిమకప్పోతి హిమోదకసదిసో. సత్థుకప్పోతి సత్థునా బుద్ధేన సదిసో. ఏవమేవాతి ఓపమ్మసమ్పటిపాదనం.

తత్రాయం ఏతస్స పచ్చేకబుద్ధస్స సఙ్ఖేపేన విపస్సనాఆచిక్ఖనవిధిం దస్సేత్వా గమిస్సామ. తత్థ నామరూపపరిగ్గహం కాతుకామో పచ్చేకబోధిసత్తో రూపారూపఅట్ఠసమాపత్తీసు యం కిఞ్చి ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ వితక్కాదీని ఝానఙ్గాని చ తంసమ్పయుత్తే చ ఫస్సాదయో ధమ్మే లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానవసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘సబ్బమ్పేతం ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో నమనట్ఠేన నామ’’న్తి వవత్థపేతి. తతో తస్స పచ్చయం పరియేసన్తో ‘‘హదయవత్థుం నిస్సాయ పవత్తతీ’’తి పస్సతి. పున వత్థుస్స పచ్చయభూతాని చ ఉపాదారూపాని చ పస్సిత్వా ‘‘ఇదం సబ్బం రుప్పనతో రూప’’న్తి పరిగ్గణ్హాతి. పున తదుభయం ‘‘నమనలక్ఖణం నామం, రుప్పనలక్ఖణం రూప’’న్తి ఏవం సఙ్ఖేపతో నామరూపం వవత్థపేతి. సమథయానికవసేనేతం వుత్తం. విపస్సనాయానికో పన చతుధాతువవత్థానముఖేన భూతుపాదాయరూపాని పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘సబ్బమ్పేతం రుప్పనతో రూప’’న్తి పస్సతి. తతో ఏవం పరిచ్ఛిన్నరూపస్స చక్ఖాదీని నిస్సాయ పవత్తమానా అరూపధమ్మా ఆపాథమాగచ్ఛన్తి. తతో సబ్బేపి తే అరూపధమ్మే నమనలక్ఖణేన ఏకతో కత్వా ‘‘ఇదం నామ’’న్తి పస్సతి, సో ‘‘ఇదం నామం, ఇదం రూప’’న్తి ద్వేధా వవత్థపేతి. ఏవం వవత్థపేత్వా ‘‘నామరూపతో ఉద్ధం అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా దేవో వా బ్రహ్మా వా నత్థీ’’తి పస్సతి.

యథా హి అఙ్గసమ్భారా, హోతి సద్దో రథో ఇతి;

ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు, హోతి ‘‘సత్తో’’తి సమ్ముతి. (సం. ని. ౧.౧౭౧; మి. ప. ౨.౧.౧; కథా. ౨౩౩);

ఏవమేవ పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సన్తేసు ‘‘సత్తో పుగ్గలో’’తి వోహారమత్తం హోతీతి ఏవమాదినా నయేన నామరూపానం యాథావదస్సనసఙ్ఖాతేన దిట్ఠివిసుద్ధిభూతేన ఞాణేన నామరూపం పరిగ్గహేత్వా పున తస్స పచ్చయమ్పి పరిగ్గణ్హన్తో వుత్తనయేన నామరూపం పరిగ్గహేత్వా ‘‘కో ను ఖో ఇమస్స హేతూ’’తి పరియేసన్తో అహేతువాదవిసమహేతువాదేసు దోసం దిస్వా రోగం దిస్వా తస్స నిదానం సముట్ఠానమ్పి పరియేసన్తో వేజ్జో వియ తస్స హేతుఞ్చ పచ్చయఞ్చ పరియేసన్తో అవిజ్జా తణ్హా ఉపాదానం కమ్మన్తి ఇమే చత్తారో ధమ్మే నామరూపస్స ఉప్పాదపచ్చయత్తా ‘‘హేతూ’’తి. ఆహారం ఉపత్థమ్భనపచ్చయత్తా ‘‘పచ్చయో’’తి చ పస్సతి. ఇమస్స హి కాయస్స అవిజ్జాదయో తయో ధమ్మా మాతా వియ దారకస్స ఉపనిస్సయా హోన్తి, కమ్మం పితా వియ పుత్తస్స జనకం, ఆహారో ధాతి వియ దారకస్స సన్ధారకోతి. ఏవం రూపకాయస్స పచ్చయపరిగ్గహం కత్వా పున ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౪.౬౦; కథా. ౪౬౫) నయేన నామకాయస్సపి పచ్చయం పరిగ్గణ్హాతి, ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో ‘‘అతీతానాగతాపి ధమ్మా ఏవమేవ వత్తన్తీ’’తి సన్నిట్ఠానం కరోతి.

తస్స యా సా పుబ్బన్తం ఆరబ్భ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానం, న ను ఖో అహోసిం, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తి పఞ్చవిధా విచికిచ్ఛా వుత్తా.

యాపి అపరన్తం ఆరబ్భ ‘‘భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, న ను ఖో భవిస్సామి, కిం ను ఖో భవిస్సామి, కథం ను ఖో భవిస్సామి, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) పఞ్చవిధా విచికిచ్ఛా వుత్తా.

యాపి ఏతరహి వా పన పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం ఆరబ్భ కథంకథీ హోతి ‘‘అహం ను ఖోస్మి, నో ను ఖోస్మి, కిం ను ఖోస్మి, కథం ను ఖోస్మి, అయం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) ఛబ్బిధా విచికిచ్ఛా వుత్తా, సా సబ్బాపి పహియ్యతి. ఏవం పచ్చయపరిగ్గహణేన తీసు అద్ధాసు కఙ్ఖం వితరిత్వా ఠితం ఞాణం ‘‘కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధీ’’తిపి ‘‘ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తిపి ‘‘యథాభూతఞాణ’’న్తిపి ‘‘సమ్మాదస్సన’’న్తిపి వుచ్చతి.

ఏత్థ పన తిస్సో హి లోకియపరిఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞాతి. తత్థ ‘‘రుప్పనలక్ఖణం రూపం, వేదయితలక్ఖణా వేదనా’’తి ఏవం తేసం తేసం ధమ్మానం పచ్చత్తలక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన పవత్తా పఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞా నామ. ‘‘రూపం అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా’’తిఆదినా పన నయేన తేసంయేవ ధమ్మానం సామఞ్ఞలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పవత్తా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాపఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా నామ. తేసు ఏవ పన ధమ్మేసు నిచ్చసఞ్ఞాదిపజహనవసేన పవత్తా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావ పఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞా నామ.

తత్థ సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదతో పట్ఠాయ యావ పచ్చయపరిగ్గహా ఞాతపరిఞ్ఞాయ భూమి. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే ధమ్మానం పచ్చత్తలక్ఖణపటివేధస్సేవ ఆధిపచ్చం హోతి. కలాపసమ్మసనతో పట్ఠాయ యావ ఉదయబ్బయానుపస్సనా తీరణపరిఞ్ఞాయ భూమి. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే సామఞ్ఞలక్ఖణపటివేధస్సేవ ఆధిపచ్చం హోతి. భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ ఉపరి పహానపరిఞ్ఞాయ భూమి. తతో చ పట్ఠాయ హి అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి, దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం, అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం, నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం, విరజ్జన్తో రాగం, నిరోధేన్తో సముదయం, పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతీతి ఏవం నిచ్చసఞ్ఞాదిపహానసాధికానం సత్తన్నం అనుపస్సనానం ఆధిపచ్చం. ఇతి ఇమాసు తీసు పరిఞ్ఞాసు సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదస్స చేవ పచ్చయపరిగ్గహస్స చ సాధితత్తా ఇమినా యోగినా ఞాతపరిఞ్ఞావ అధిగతా.

పున ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా…పే… యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం హుత్వా అభావతో అనిచ్చం, ఉదయబ్బయపటిపీళితత్తా దుక్ఖం, అవసవత్తిత్తా అనత్తా. యా కాచి వేదనా… సఞ్ఞా… యే కేచి సఙ్ఖారా … యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం హుత్వా అభావతో అనిచ్చం, ఉదయబ్బయపటిపీళితత్తా దుక్ఖం, అవసవత్తిత్తా అనత్తా’’తి ఏవమాదినా (సం. ని. ౩.౪౮; పటి. మ. ౧.౪౮) నయేన కలాపసమ్మసనం కరోతి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా’’తి.

ఏవం సఙ్ఖారే అనిచ్చదుక్ఖానత్తవసేన కలాపసమ్మసనం కత్వా పున సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయమేవ పస్సతి. కథం? ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో, తణ్హాకమ్మఆహారసముదయా రూపసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦). ఏవం రూపక్ఖన్ధస్స పచ్చయాయత్తతాదస్సనేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. ఏవం పఞ్చహాకారేహి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. ‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధో, తణ్హాకమ్మఆహారనిరోధా రూపనిరోధో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయనిరోధదస్సనేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతీతి ఏవం పఞ్చహాకారేహి రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి.

తథా ‘‘అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయో, తణ్హాకమ్మఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయాయత్తతాదస్సనేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. ‘‘అవిజ్జానిరోధా వేదనానిరోధో, తణ్హాకమ్మఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో’’తి (పటి. మ. ౧.౫౦) పచ్చయనిరోధదస్సనేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. ఏవం సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి.

అయం పన విసేసో – విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఫస్సట్ఠానే ‘‘నామరూపసముదయా, నామరూపనిరోధా’’తి యోజేతబ్బం. ఏవం ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పచ్చయసముదయవసేన చ నిబ్బత్తిలక్ఖణవసేన చ పచ్చయనిరోధవసేన చ విపరిణామలక్ఖణవసేన చ ఉదయబ్బయదస్సనేన చ దస దస కత్వా పఞ్ఞాస లక్ఖణాని వుత్తాని. తేసం వసేన ‘‘ఏవమ్పి రూపస్స ఉదయో, ఏవమ్పి రూపస్స వయో’’తి పచ్చయతో చేవ ఖణతో చ విత్థారేన మనసికారం కరోతి.

తస్సేవం కరోతో ‘‘ఇతి కిర ఇమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’’తి ఞాణం విసదం హోతి. ‘‘ఏవం కిర ఇమే ధమ్మా అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి నిచ్చనవా హుత్వా సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తి. న కేవలఞ్చ నిచ్చనవా, సూరియుగ్గమనే ఉస్సావబిన్దు వియ ఉదకబుబ్బుళో వియ ఉదకే దణ్డరాజి వియ ఆరగ్గే సాసపో వియ విజ్జుప్పాదో వియ చ పరిత్తట్ఠాయినో, మాయామరీచిసుపినాలాతచక్కగన్ధబ్బనగరఫేణకదలిఆదయో వియ అసారా నిస్సారా వియ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. ఏత్తావతా చ పన అనేన ‘‘వయధమ్మమేవ ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ వయం ఉపేతీ’’తి ఇమినా ఆకారేన సమ్మసనపఞ్ఞాయ లక్ఖణాని పటివిజ్ఝిత్వా ఠితం ఉదయబ్బయానుపస్సనం నామ పఠమం తరుణవిపస్సనాఞాణం అధిగతం హోతి. యస్సాధిగమా ‘‘ఆరద్ధవిపస్సకో’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

అథస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స కులపుత్తస్స ఓభాసో ఞాణం పీతి పస్సద్ధి సుఖం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపట్ఠానం ఉపేక్ఖా నికన్తీతి దస విపస్సనుపక్కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి. ఏత్థ ఓభాసో నామ విపస్సనక్ఖణే ఞాణస్స బలవత్తా లోహితం సన్నిసీదతి, తేన చ చిత్తోభాసో నిబ్బత్తతి. తం దిస్వా అకుసలో యోగీ ‘‘మగ్గో మే పత్తో’’తి తమేవ ఓభాసం అస్సాదేతి. ఞాణమ్పి విపస్సనాఞాణమేవ. తం సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స సుద్ధం పసన్నం హుత్వా పవత్తతి. తం దిస్వా పుబ్బే వియ ‘‘మగ్గో’’తి అస్సాదేతి. పీతిపి విపస్సనాపీతి ఏవ. తస్స హి తస్మిం ఖణే పఞ్చవిధా పీతి ఉప్పజ్జతి. పస్సద్ధీతి విపస్సనాపస్సద్ధి. తస్మిం సమయే నేవ కాయచిత్తానం దరథో, న గారవం, న కక్ఖళతా, న అకమ్మఞ్ఞతా, న గేలఞ్ఞతా, న వఙ్కతా హోతి. సుఖమ్పి విపస్సనాసుఖమేవ. తస్స కిర తస్మిం సమయే సకలసరీరం అభిసన్దయమానం అతిపణీతం సుఖం ఉప్పజ్జతి.

అధిమోక్ఖో నామ విపస్సనక్ఖణే పవత్తా సద్ధా. తస్మిఞ్హి ఖణే చిత్తచేతసికానం అతివియ పసాదభూతా బలవతీ సద్ధా ఉప్పజ్జతి. పగ్గహో నామ విపస్సనాసమ్పయుత్తం వీరియం. తస్మిఞ్హి ఖణే అసిథిలం అనచ్చారద్ధం సుపగ్గహితం వీరియం ఉప్పజ్జతి. ఉపట్ఠానన్తి విపస్సనాసమ్పయుత్తా సతి. తస్మిఞ్హి ఖణే సుపట్ఠితా సతి ఉప్పజ్జతి. ఉపేక్ఖా దువిధా విపస్సనావజ్జనవసేన. తస్మిఞ్హి ఖణే సబ్బసఙ్ఖారగహణే మజ్ఝత్తభూతం విపస్సనుపేక్ఖాసఙ్ఖాతం ఞాణం బలవన్తం హుత్వా ఉప్పజ్జతి మనోద్వారావజ్జనుపేక్ఖా చ. సా చ తం తం ఠానం ఆవజ్జన్తస్స సూరా తిఖిణా హుత్వా వహతి. నికన్తీతి విపస్సనానికన్తి. ఓభాసాదీసు హి ఆలయం కురుమానా సుఖుమా సన్తాకారా నికన్తి ఉప్పజ్జతి. ఏత్థ ఓభాసాదయో కిలేసవత్థుతాయ ‘‘ఉపక్కిలేసా’’తి వుత్తా న అకుసలత్తా. నికన్తి పన ఉపక్కిలేసో చేవ కిలేసవత్థు చ.

పణ్డితో పన భిక్ఖు ఓభాసాదీసు ఉప్పన్నేసు విక్ఖేపం అగచ్ఛన్తో ‘‘ఓభాసాదయో ధమ్మా న మగ్గో, ఉపక్కిలేసవిముత్తం పన వీథిపటిపన్నం విపస్సనాఞాణం మగ్గో’’తి మగ్గఞ్చ అమగ్గఞ్చ వవత్థపేతి. తస్సేవం ‘‘అయం మగ్గో, అయం న మగ్గో’’తి ఞత్వా ఠితం ఞాణం మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి వుచ్చతి. ఇతో పట్ఠాయ అట్ఠన్నం విపస్సనాఞాణానం వసేన సిఖాపత్తవిపస్సనాఞాణం నవమఞ్చ సచ్చానులోమికం ఞాణన్తి అయం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ హోతి. ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం భఙ్గానుపస్సనాఞాణం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణన్తి ఇమాని అట్ఠ ఞాణాని నామ. నవమం సచ్చానులోమికం ఞాణన్తి అనులోమస్సేతం నామం.

తస్మా తం సమ్పాదేతుకామేన ఉపక్కిలేసవిముత్తం ఉదయబ్బయఞాణం ఆదింకత్వా ఏతేసు ఞాణేసు యోగో కరణీయో. ఉదయబ్బయం పస్సన్తస్స హి అనిచ్చలక్ఖణం యథాభూతం ఉపట్ఠాతి, ఉదయబ్బయపటిపీళనం పస్సతో దుక్ఖలక్ఖణఞ్చ, ‘‘దుక్ఖమేవ హి సమ్భోతి, దుక్ఖం తిట్ఠతి వేతి చా’’తి (సం. ని. ౧.౧౭౧; కథా. ౨౩౩) పస్సతో అనత్తలక్ఖణఞ్చ.

ఏత్థ చ అనిచ్చం అనిచ్చలక్ఖణం దుక్ఖం దుక్ఖలక్ఖణం అనత్తా అనత్తలక్ఖణన్తి అయం విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ అనిచ్చన్తి ఖన్ధపఞ్చకం. కస్మా? ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావా, హుత్వా అభావతో వా. అఞ్ఞథత్తం నామ జరా. ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం అనిచ్చలక్ఖణం, హుత్వా అభావసఙ్ఖాతో వా ఆకారవికారో. ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తి వచనతో తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖం. కస్మా? అభిణ్హం పటిపీళనతో. అభిణ్హం పటిపీళనాకారో దుక్ఖలక్ఖణం. ‘‘యం దుక్ఖం, తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫-౧౬) వచనతో తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం అనత్తా. కస్మా? అవసవత్తనతో. అవసవత్తనాకారో అనత్తలక్ఖణం. ఇమాని తీణిపి లక్ఖణాని ఉదయబ్బయం పస్సన్తస్సేవ ఆరమ్మణాని హోన్తి.

పునపి సో రూపారూపధమ్మే ‘‘ఏవం అనిచ్చా’’తిఆదినా విపస్సతి, తస్స సఙ్ఖారా లహుం లహుం ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి, తతో ఉప్పాదం వా ఠితిం వా పవత్తం వా నిమిత్తం వా ఆరమ్మణం అకత్వా తేసం ఖయవయనిరోధే ఏవ సతి సన్తిట్ఠతి, ఇదం భఙ్గఞాణం నామ. ఇమస్స ఉప్పాదతో పట్ఠాయ అయం యోగీ ‘‘యథా ఇమే సఙ్ఖారా భిజ్జన్తి నిరుజ్ఝన్తి, ఏవం అతీతేపి సఙ్ఖారగతం భిజ్జి, అనాగతేపి భిజ్జిస్సతీ’’తి నిరోధమేవ పస్సన్తో తిట్ఠతి. తస్స భఙ్గానుపస్సనాఞాణం ఆసేవన్తస్స బహులీకరోన్తస్స సబ్బభవయోని గతిట్ఠితి సత్తావాసేసు పభేదకా సఙ్ఖారా జలితఅఙ్గారకాసుఆదయో వియ మహాభయం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. ఏతం భయతుపట్ఠానఞాణం నామ.

తస్స తం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆసేవన్తస్స సబ్బే భవాదయో ఆదిత్తఅఙ్గారం వియ సముస్సితఖగ్గో వియ పచ్చత్థికో అప్పటిసరణా సాదీనవా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. ఇదం ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం నామ. తస్స ఏవం సఙ్ఖారే ఆదీనవతో పస్సన్తస్స భవాదీసుపి సఙ్ఖారానం ఆదీనవత్తా సఙ్ఖారేసు ఉక్కణ్ఠనా అనభిరతి ఉప్పజ్జతి, ఇదం నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం నామ.

సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దన్తస్స ఉక్కణ్ఠన్తస్స తస్మా సఙ్ఖారగతా ముఞ్చితుకామతా నిస్సరితుకామతా హోతి. ఇదం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం నామ. పున తస్మా సఙ్ఖారగతా ముఞ్చితుం పన తే ఏవ సఙ్ఖారే పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా తీరణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం నామ.

సో ఏవం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో తేసు అనత్తలక్ఖణస్స సుదిట్ఠత్తా ‘‘అత్తా’’తి వా ‘‘అత్తనియ’’న్తి వా అగణ్హన్తో సఙ్ఖారేసు భయఞ్చ నన్దిఞ్చ పహాయ సఙ్ఖారేసు ఉదాసీనో హోతి మజ్ఝత్తో, ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా న గణ్హాతి, తీసు భవేసు ఉపేక్ఖకో, ఇదం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం నామ.

తం పనేస చే సన్తిపదం నిబ్బానం సన్తతో పస్సతి, సబ్బసఙ్ఖారపవత్తం విస్సజ్జేత్వా నిబ్బాననిన్నం పక్ఖన్దం హోతి. నో చే నిబ్బానం సన్తతో పస్సతి, పునప్పునం ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వా ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వా ‘‘అనత్తా’’తి వా తివిధానుపస్సనావసేన సఙ్ఖారారమ్మణమేవ హుత్వా పవత్తతి. ఏవం తిట్ఠమానఞ్చ ఏతం తివిధవిమోక్ఖముఖభావం ఆపజ్జిత్వా తిట్ఠతి. తిస్సో హి అనుపస్సనా ‘‘తీణి విమోక్ఖముఖానీ’’తి వుచ్చన్తి. ఏవం అనిచ్చతో మనసికరోన్తో అధిమోక్ఖబహులో అనిమిత్తం విమోక్ఖం పటిలభతి, దుక్ఖతో మనసికరోన్తో పస్సద్ధిబహులో అప్పణిహితం విమోక్ఖం పటిలభతి, అనత్తతో మనసికరోన్తో వేదబహులో సుఞ్ఞతం విమోక్ఖం పటిలభతి.

ఏత్థ చ అనిమిత్తో విమోక్ఖోతి అనిమిత్తాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అరియమగ్గో. సో హి అనిమిత్తాయ ధాతుయా ఉప్పన్నత్తా అనిమిత్తో, కిలేసేహి చ విముత్తత్తా విమోక్ఖో. ఏతేనేవ నయేన అప్పణిహితాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అప్పణిహితో, సుఞ్ఞతాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో సుఞ్ఞతోతి వేదితబ్బో.

ఏవం అధిగతసఙ్ఖారుపేక్ఖస్స కులపుత్తస్స విపస్సనా సిఖాప్పత్తా హోతి. వుట్ఠానగామినివిపస్సనాతి ఏతదేవ. అస్స తం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం ఆసేవన్తస్స తిక్ఖతరా సఙ్ఖారుపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి. తస్స ‘‘ఇదాని మగ్గో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి సఙ్ఖారే ‘‘అనిచ్చా’’తి వా ‘‘దుక్ఖా’’తి వా ‘‘అనత్తా’’తి వా సమ్మసిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి, భవఙ్గానన్తరం సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ కథితనయేనేవ అనిచ్చాదిఆకారేన మనసికరిత్వా ఉప్పజ్జతి మనోద్వారావజ్జనం, తథేవ మనసికరోతో పఠమం జవనచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యం పరికమ్మన్తి వుచ్చతి, తదనన్తరం తదేవ దుతియజవనచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యం ఉపచారన్తి వుచ్చతి, తదనన్తరమ్పి తదేవ ఉప్పజ్జతి తతియం జవనచిత్తం. యం అనులోమన్తి వుచ్చతి, ఇదం తేసం పాటిఏక్కం నామ.

అవిసేసేన పన తివిధమ్పేతం ‘‘ఆసేవన’’న్తిపి ‘‘పరికమ్మ’’న్తిపి ‘‘ఉపచార’’న్తిపి ‘‘అనులోమ’’న్తిపి వుచ్చతి. ఇదం పన అనులోమఞాణం సఙ్ఖారారమ్మణాయ వుట్ఠానగామినియా విపస్సనాయ పరియోసానం హోతి, నిప్పరియాయేన పన గోత్రభుఞాణమేవ విపస్సనాయ పరియోసానన్తి వుచ్చతి. తతో పరం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కురుమానం పుథుజ్జనగోత్తం అతిక్కమమానం అరియగోత్తం ఓక్కమమానం నిబ్బానారమ్మణే పఠమసమన్నాహారభూతం అపునరావట్టకం గోత్రభుఞాణం ఉప్పజ్జతి. ఇదం పన ఞాణం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిఞ్చ ఞాణదస్సనవిసుద్ధిఞ్చ న భజతి. అన్తరా అబ్బోహారికమేవ హోతి. విపస్సనాసోతే పతితత్తా ‘‘పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీ’’తి వా ‘‘విపస్సనా’’తి వా సఙ్ఖం గచ్ఛతి. నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా గోత్రభుఞాణే నిరుద్ధే తేన దిన్నసఞ్ఞాయ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా దిట్ఠిసంయోజనం సీలబ్బతపరామాససంయోజనం విచికిచ్ఛాసంయోజనన్తి తీణి సంయోజనాని విద్ధంసేన్తో సోతాపత్తిమగ్గో ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం తస్సేవ విపాకభూతాని ద్వే తీణి వా ఫలచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి అనన్తరవిపాకత్తా లోకుత్తరకుసలానం, ఫలపరియోసానే పనస్స ఉప్పన్నభవఙ్గం విచ్ఛిన్దిత్వా పచ్చవేక్ఖణత్థాయ మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి. సో హి ‘‘ఇమినా వతాహం మగ్గేన ఆగతో’’తి మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి. తతో ‘‘మే అయం ఆనిసంసో లద్ధో’’తి ఫలం పచ్చవేక్ఖతి. తతో ‘‘ఇమే నామ కిలేసా పహీనా’’తి పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి. తతో ‘‘ఇమే నామ కిలేసా అవసిట్ఠా’’తి ఉపరిమగ్గత్తయవజ్ఝకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి. అవసానే చ ‘‘అయం ధమ్మో మయా పటివిద్ధో’’తి అమతం నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతి. ఇతి సోతాపన్నస్స అరియసావకస్స పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని హోన్తి. తథా సకదాగామిఅనాగామిఫలావసానే. అరహత్తఫలావసానే అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణం నామ నత్థి. ఏవం సబ్బానిపి ఏకూనవీసతిపచ్చవేక్ఖణాని హోన్తి.

ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా సో యోగావచరో తస్మింయేవ ఆసనే నిసిన్నో వుత్తనయేన విపస్సిత్వా కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావం కరోన్తో దుతియమగ్గం పాపుణాతి, తదనన్తరం వుత్తనయేనేవ ఫలఞ్చ. తతో వుత్తనయేన విపస్సిత్వా కామరాగబ్యాపాదానం అనవసేసప్పహానం కరోన్తో తతియమగ్గం పాపుణాతి, వుత్తనయేన ఫలఞ్చ. తతో తస్మింయేవాసనే వుత్తనయేన విపస్సిత్వా రూపరాగారూపరాగమానుద్ధచ్చావిజ్జానం అనవసేసప్పహానం కరోన్తో చతుత్థమగ్గం పాపుణాతి, వుత్తనయేన ఫలఞ్చ. ఏత్తావతా చేస హోతి అరహా మహాఖీణాసవో పచ్చేకబుద్ధో. ఇతి ఇమేసు చతూసు మగ్గేసు ఞాణం ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.

ఏత్తావతా ‘‘సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం అవిహేఠయం అఞ్ఞతరమ్పి తేస’’న్తి ఏతేన పాతిమోక్ఖసంవరాదిసీలస్స వుత్తత్తా సీలవిసుద్ధి. ‘‘న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయ’’న్తి ఏతేన పటిఘానునయవివజ్జనవసేన మేత్తాదీనం వుత్తత్తా చిత్తవిసుద్ధి. ‘‘ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి ఇమినా పన నామరూపపరిగ్గహాదీనం వుత్తత్తా దిట్ఠివిసుద్ధి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి ఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి సత్త విసుద్ధియో వుత్తా హోన్తి. అయమేత్థ ముఖమత్తనిదస్సనం, విత్థారం పన ఇచ్ఛన్తేన విసుద్ధిమగ్గం (విసుద్ధి. ౨.౬౬౨, ౬౭౮, ౬౯౨, ౭౩౭, ౮౦౬ ఆదయో) ఓలోకేత్వా గహేతబ్బం. ఏత్తావతా చేసో పచ్చేకబుద్ధో –

‘‘చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతి, సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేన;

పరిస్సయానం సహితా అఛమ్భీ, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి. (సు. ని. ౪౨; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౮) –

పసంసియాదిభావం ఆపజ్జిత్వా గన్ధమాదనపబ్బతం ఉపసోభయమానో విహాసిన్తి ఏవం సబ్బత్థ.

పఠమగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౨౨. దుతియే సంసగ్గజాతస్సాతి జాతసంసగ్గస్స. తత్థ దస్సనసవనకాయసముల్లపనసమ్భోగవసేన పఞ్చవిధో సంసగ్గో. తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞం దిస్వా చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథివసేన ఉప్పన్నరాగో దస్సనసంసగ్గో నామ. తత్థ సీహళదీపే కాళదీఘవాపీగామే పిణ్డాయ చరన్తం కల్యాణవిహారవాసిం దహరభిక్ఖుం దిస్వా పటిబద్ధచిత్తా కేనచి ఉపాయేన తం అలభిత్వా కాలకతా కుటుమ్బియధీతా తస్సా నివాసనచోళక్ఖణ్డం దిస్వా ‘‘ఏవరూపాయ వత్థధారినియా నామ సద్ధిం సంవాసం నాలత్థ’’న్తి హదయం ఫాలేత్వా కాలకతో సో ఏవ చ దహరో నిదస్సనం.

పరేహి పన కథియమానం రూపాదిసమ్పత్తిం అత్తనా వా హసితలపితగీతసద్దం సుత్వా సోతవిఞ్ఞాణవీథివసేన ఉప్పన్నో రాగో సవనసంసగ్గో నామ. తత్రాపి గిరిగామవాసీకమ్మారధీతాయ పఞ్చహి కుమారీహి సద్ధిం పదుమస్సరం గన్త్వా న్హాయిత్వా మాలం సీసే ఆరోపేత్వా ఉచ్చాసద్దేన గాయన్తియా ఆకాసేన గచ్ఛన్తో సద్దం సుత్వా కామరాగేన ఝానా పరిహాయిత్వా అనయబ్యసనం పత్తో పఞ్చగ్గళలేణవాసీ తిస్సదహరో నిదస్సనం.

అఞ్ఞమఞ్ఞం అఙ్గపరామసనేన ఉప్పన్నరాగో కాయసంసగ్గో నామ. ధమ్మగాయనదహరభిక్ఖు చేత్థ నిదస్సనం. మహావిహారే కిర దహరభిక్ఖు ధమ్మం భాసతి, తత్థ మహాజనే ఆగతే రాజాపి అగమాసి సద్ధిం అన్తేపురేన. తతో రాజధీతాయ తస్స రూపఞ్చ సద్దఞ్చ ఆగమ్మ బలవరాగో ఉప్పన్నో తస్స చ దహరస్సాపి. తం దిస్వా రాజా సల్లక్ఖేత్వా సాణిపాకారేన పరిక్ఖిపాపేసి, తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పరామసిత్వా ఆలిఙ్గిసు. పున సాణిపాకారం అపనేత్వా పస్సన్తా ద్వేపి కాలకతేయేవ అద్దసంసూతి.

అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలపనసముల్లపనే ఉప్పన్నరాగో పన సముల్లపనసంసగ్గో నామ. భిక్ఖుభిక్ఖునీహి సద్ధిం పరిభోగకరణే ఉప్పన్నరాగో సమ్భోగసంసగ్గో నామ. ద్వీసుపి చ ఏతేసు మరిచవట్టివిహారే భిక్ఖు చ భిక్ఖునీ చ నిదస్సనం. మరిచవట్టిమహావిహారమహే కిర దుట్ఠగామణి అభయమహారాజా మహాదానం పటియాదేత్వా ఉభతోసఙ్ఘం పరివిసతి. తత్థ ఉణ్హయాగుయా దిన్నాయ సఙ్ఘనవకసామణేరీ అనాధారకస్స సత్తవస్సికసఙ్ఘనవకసామణేరస్స దన్తవలయం దత్వా సముల్లాపం అకాసి, తే ఉభోపి ఉపసమ్పజ్జిత్వా సట్ఠివస్సా హుత్వా పరతీరం గతా అఞ్ఞమఞ్ఞం సముల్లాపేన పుబ్బసఞ్ఞం పటిలభిత్వా తావదేవ జాతసినేహా సిక్ఖాపదాని వీతిక్కమిత్వా పారాజికా అహేసున్తి.

ఏవం పఞ్చవిధే సంసగ్గే యేన కేనచి సంసగ్గేన జాతసంసగ్గస్స భవన్తి స్నేహా, పురిమరాగపచ్చయా బలవరాగో ఉప్పజ్జతి. తతో స్నేహన్వయం దుక్ఖమిదం పహోతీతి తమేవ స్నేహం అనుగచ్ఛన్తం సన్దిట్ఠికసమ్పరాయికసోకపరిదేవాదినానప్పకారకం దుక్ఖమిదం పహోతి నిబ్బత్తతి భవతి జాయతి. అపరే పన ‘‘ఆరమ్మణే చిత్తవోసగ్గో సంసగ్గో’’తి భణన్తి. తతో స్నేహో స్నేహదుక్ఖన్తి.

ఏవమత్థప్పభేదం ఇమం అడ్ఢగాథం వత్వా సో పచ్చేకబుద్ధో ఆహ – ‘‘స్వాహం యమిదం స్నేహన్వయం సోకాదిదుక్ఖం పహోతి, తస్స దుక్ఖస్స మూలం ఖనన్తో పచ్చేకసమ్బోధిం అధిగతో’’తి. ఏవం వుత్తే తే అమచ్చా ఆహంసు – ‘‘అమ్హేహి దాని, భన్తే, కిం కత్తబ్బ’’న్తి? తతో సో ఆహ – ‘‘తుమ్హే వా అఞ్ఞే వా యో ఇమమ్హా దుక్ఖా ముచ్చితుకామో, సో సబ్బోపి ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పోతి. ఏత్థ చ యం తం ‘‘స్నేహన్వయం దుక్ఖమిదం పహోతీ’’తి వుత్తం, తదేవ సన్ధాయ ‘‘ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానో’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అథ వా యథావుత్తేన సంసగ్గేన సంసగ్గజాతస్స భవన్తి స్నేహా, స్నేహన్వయం దుక్ఖమిదం పహోతి, ఏవం యథాభూతం ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానో అహం అధిగతోతి ఏవమ్పి అభిసమ్బన్ధిత్వా చతుత్థపాదో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఉదానవసేన వుత్తోతి వేదితబ్బో. తతో పరం సబ్బం పురిమగాథాయ వుత్తసదిసమేవాతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౩౬).

నిద్దేసే అనుప్పాదేతీతి రూపస్మిం అనుబ్యఞ్జనం దిస్వా అల్లీయతి. అనుబన్ధతీతి రూపస్మిం స్నేహవసేన బన్ధతి. భవన్తీతి హోన్తి. జాయన్తీతి ఉప్పజ్జన్తి. నిబ్బత్తన్తీతి వత్తన్తి. పాతుభవన్తీతి పాకటా హోన్తి. సమ్భవన్తి సఞ్జాయన్తి అభినిబ్బత్తన్తీతి తీణి ఉపసగ్గేన వడ్ఢితాని. ఇతో పరం అట్ఠకవగ్గే (మహాని. ౧ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

దుతియగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౨౩. తతియే మేత్తాయనవసేన మిత్తా. సుహదభావేన సుహజ్జా. కేచి హి ఏకన్తహితకామతాయ మిత్తావ హోన్తి, న సుహజ్జా. కేచి గమనాగమనట్ఠాననిసజ్జాసముల్లాపాదీసు హదయసుఖజననేన సుహజ్జావ హోన్తి, న మిత్తా. కేచి తదుభయవసేన సుహజ్జా చేవ మిత్తా చ. తే దువిధా హోన్తి అగారియా చ అనగారియా చ. తత్థ అగారియా తివిధా హోన్తి ఉపకారా సమానసుఖదుక్ఖా అనుకమ్పకాతి. అనగారియా విసేసేన అత్థక్ఖాయినో. ఏవం తే చతూహి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా హోన్తి.

యథాహ –

‘‘చతూహి ఖో, గహపతిపుత్త, ఠానేహి ఉపకారో మిత్తో సుహదో వేదితబ్బో. పమత్తం రక్ఖతి, పమత్తస్స సాపతేయ్యం రక్ఖతి, భీతస్స సరణం హోతి, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు తద్దిగుణం భోగం అనుప్పదేతి (దీ. ని. ౩.౨౬౧).

తథా –

‘‘చతూహి ఖో, గహపతిపుత్త, ఠానేహి సమానసుఖదుక్ఖో మిత్తో సుహదో వేదితబ్బో. గుయ్హమస్స ఆచిక్ఖతి, గుయ్హమస్స పరిగూహతి, ఆపదాసు న విజహతి, జీవితమ్పిస్స అత్థాయ పరిచ్చత్తం హోతి (దీ. ని. ౩.౨౬౨).

తథా –

‘‘చతూహి ఖో, గహపతిపుత్త, ఠానేహి అనుకమ్పకో మిత్తో సుహదో వేదితబ్బో. అభవేనస్స న నన్దతి, భవేనస్స నన్దతి, అవణ్ణం భణమానం నివారేతి, వణ్ణం భణమానం పసంసతి (దీ. ని. ౩.౨౬౪).

తథా –

‘‘చతూహి ఖో, గహపతిపుత్త, ఠానేహి అత్థక్ఖాయీ మిత్తో సుహదో వేదితబ్బో. పాపా నివారేతి, కల్యాణే నివేసేతి, అస్సుతం సావేతి, సగ్గస్స మగ్గం ఆచిక్ఖతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౨౬౩).

తేసు ఇధ అగారియా అధిప్పేతా, అత్థతో పన సబ్బేపి యుజ్జన్తి. తే మిత్తే సుహజ్జే. అనుకమ్పమానోతి అనుదయమానో, తేసం సుఖం ఉపసంహరితుకామో దుక్ఖం అపహరితుకామో.

హాపేతి అత్థన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థవసేన తివిధం, తథా అత్తత్థపరత్థఉభయత్థవసేనాపి తివిధం అత్థం లద్ధవినాసనేన అలద్ధానుప్పాదనేనాతి ద్విధాపి హాపేతి వినాసేతి. పటిబద్ధచిత్తోతి ‘‘అహం ఇమం వినా న జీవామి, ఏసో మే గతి, ఏసో మే పరాయణ’’న్తి ఏవం అత్తానం నీచే ఠానే ఠపేన్తోపి పటిబద్ధచిత్తో హోతి. ‘‘ఇమే మం వినా న జీవన్తి, అహం తేసం గతి, అహం తేసం పరాయణ’’న్తి ఏవం అత్తానం ఉచ్చే ఠానే ఠపేన్తోపి పటిబద్ధచిత్తో హోతి. ఇధ పన ఏవం పటిబద్ధచిత్తో అధిప్పేతో.

ఏతం భయన్తి ఏతం అత్థహాపనభయం, అత్తనో సమాపత్తిహానిం సన్ధాయ భణతి. సన్థవేతి తివిధో సన్థవో తణ్హాదిట్ఠిమిత్తసన్థవవసేన. తత్థ అట్ఠసతప్పభేదాపి తణ్హా తణ్హాసన్థవో, ద్వాసట్ఠిప్పభేదాపి దిట్ఠి దిట్ఠిసన్థవో, పటిబద్ధచిత్తతాయ మిత్తానుకమ్పనా మిత్తసన్థవో. సో ఇధ అధిప్పేతో. తేన హిస్స సమాపత్తి పరిహీనా. తేనాహ – ‘‘ఏతం భయం సన్థవే పేక్ఖమానో’’తి. సేసం పుబ్బసదిసమేవాతి వేదితబ్బం. నిద్దేసే వత్తబ్బం నత్థి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౩౭; అప. అట్ఠ. ౧.౧.౯౩-౯౪).

తతియగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౨౪. చతుత్థే వంసోతి వేళు. విసాలోతి విత్థిణ్ణో. వ-కారో అవధారణత్థో, ఏవకారో వా అయం. సన్ధివసేనేత్థ ఏ-కారో నట్ఠో. తస్స పరపదేన సమ్బన్ధో, తం పచ్ఛా యోజేస్సామ. యథాతి పటిభాగే. విసత్తోతి లగ్గో జటితో సంసిబ్బితో. పుత్తేసు దారేసు చాతి పుత్తధీతుభరియాసు. యా అపేక్ఖాతి యా తణ్హా యో స్నేహో. వంసక్కళీరోవ అసజ్జమానోతి వంసకళీరో వియ అలగ్గమానో. కిం వుత్తం హోతి? యథా వంసో విసాలో విసత్తో ఏవ హోతి, పుత్తేసు చ దారేసు చ యా అపేక్ఖా, సాపి ఏవం తాని వత్థూని సంసిబ్బిత్వా ఠితత్తా విసత్తా ఏవ. స్వాహం తాయ అపేక్ఖాయ అపేక్ఖవా విసాలో వంసో వియ విసత్తోతి ఏవం అపేక్ఖాయ ఆదీనవం దిస్వా తం అపేక్ఖం మగ్గఞాణేన ఛిన్దన్తో అయం వంసకళీరోవ రూపాదీసు వా దిట్ఠాదీసు వా లాభాదీసు వా కామభవాదీసు వా తణ్హామానదిట్ఠివసేన అసజ్జమానో పచ్చేకసమ్బోధిం అధిగతోతి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇమాయపి నిద్దేసే అతిరేకం నత్థి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౩౮).

చతుత్థగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౨౫. పఞ్చమే మిగోతి సబ్బేసం ఆరఞ్ఞికచతుప్పదానం ఏవ ఏతం అధివచనం. ఇధ పన పసదమిగో అధిప్పేతో. అరఞ్ఞమ్హీతి గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసం అరఞ్ఞం, ఇధ పన ఉయ్యానం అధిప్పేతం, తస్మా ‘‘ఉయ్యానమ్హీ’’తి వుత్తం హోతి. యథాతి పటిభాగే. అబద్ధోతి రజ్జుబన్ధనాదీసు యేన కేనచి అబద్ధో. ఏతేన విస్సట్ఠచరియం దీపేతి. యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయాతి యేన దిసాభాగేన గన్తుం ఇచ్ఛతి, తేన గోచరత్థం గచ్ఛతి. తస్మా తత్థ యత్తకం ఇచ్ఛతి గన్తుం, తత్తకం గచ్ఛతి. యం ఇచ్ఛతి ఖాదితుం, తం ఖాదతీతి దీపేతి. విఞ్ఞూ నరోతి పణ్డితపురిసో. సేరితన్తి సచ్ఛన్దవుత్తితం అపరాయత్తభావం. పేక్ఖమానోతి పఞ్ఞాచక్ఖునా ఓలోకయమానో. అథ వా ధమ్మసేరితం పుగ్గలసేరితఞ్చ. లోకుత్తరధమ్మా హి కిలేసవసం అగమనతో సేరినో తేహి సమన్నాగతా పుగ్గలా చ, తేసం భావనిద్దేసో సేరితం పేక్ఖమానోతి. కిం వుత్తం హోతి? మిగో అరఞ్ఞమ్హి యథా అబద్ధో, యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయ. కదా ను ఖో అహమ్పి తణ్హాబన్ధనం ఛిన్దిత్వా ఏవం గచ్ఛేయ్యన్తి ఇతి మే తుమ్హేహి ఇతో చితో చ పరివారేత్వా ఠితేహి బద్ధస్స యేనిచ్ఛకం గన్తుం అలభన్తస్స తస్మిం యేనిచ్ఛకగమనాభావే ఆదీనవం యేనిచ్ఛకగమనే ఆనిసంసం దిస్వా అనుక్కమేన సమథవిపస్సనాపారిపూరిం అగమిం. తతో పచ్చేకబోధిం అధిగతోమ్హి. తస్మా అఞ్ఞోపి విఞ్ఞూ నరో సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పోతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౩౯ ఆదయో).

పఞ్చమగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౨౬. ఛట్ఠే అయం పిణ్డత్థో – సహాయమజ్ఝే ఠితస్స దివాసేయ్యసఙ్ఖాతే వాసే చ మహాఉపట్ఠానసఙ్ఖాతే ఠానే చ ఉయ్యానగమనసఙ్ఖాతే గమనే చ జనపదచారికసఙ్ఖాతాయ చారికాయ చ ‘‘ఇదం మే సుణ, ఇదం మే దేహీ’’తిఆదినా నయేన తథా తథా ఆమన్తనా హోతి, తస్మా అహం తత్థ తత్థ నిబ్బిజ్జిత్వా యాయం అరియజనసేవితా అనేకానిసంసా ఏకన్తసుఖా, ఏవం సన్తేపి లోభాభిభూతేహి సబ్బకాపురిసేహి అనభిజ్ఝితా అపత్థితా పబ్బజ్జా, తం అనభిజ్ఝితం పరేసం అవసవత్తనేన భబ్బపుగ్గలవసేనేవ చ సేరితం పేక్ఖమానో విపస్సనం ఆరభిత్వా అనుక్కమేన పచ్చేకసమ్బోధిం అధిగతోతి. సేసం వుత్తనయమేవ (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౩౯-౪౨).

ఛట్ఠగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౨౭. సత్తమే ఖిడ్డాతి కీళనా. సా దువిధా హోతి కాయికా చ వాచసికా చ. తత్థ కాయికా నామ హత్థీహిపి కీళన్తి, అస్సేహిపి రథేహిపి ధనూహిపి థరూహిపీతి ఏవమాది. వాచసికా నామ గీతం సిలోకభణనం ముఖభేరికన్తి ఏవమాది. రతీతి పఞ్చకామగుణరతి. విపులన్తి యావ అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ ఠానేన సకలత్తభావబ్యాపకం. సేసం పాకటమేవ. అనుసన్ధియోజనాపి చేత్థ సంసగ్గగాథాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౪౧).

సత్తమగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౨౮. అట్ఠమే చాతుద్దిసోతి చతూసు దిసాసు యథాసుఖవిహారీ, ‘‘ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; అ. ని. ౪.౧౨౫; విభ. ౬౪౩; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౮) వా నయేన బ్రహ్మవిహారభావనాఫరితా చతస్సో దిసా అస్స సన్తీతిపి చాతుద్దిసో. తాసు దిసాసు కత్థచి సత్తే వా సఙ్ఖారే వా భయేన న పటిహఞ్ఞతీతి అప్పటిఘో. సన్తుస్సమానోతి ద్వాదసవిధస్స సన్తోసస్స వసేన సన్తుస్సకో. ఇతరీతరేనాతి ఉచ్చావచేన పచ్చయేన. పరిస్సయానం సహితా అఛమ్భీతి ఏత్థ పరిస్సయన్తి కాయచిత్తాని, పరిహాపేన్తి వా తేసం సమ్పత్తిం, తాని వా పటిచ్చ సయన్తీతి పరిస్సయా, బాహిరానం సీహబ్యగ్ఘాదీనం అబ్భన్తరానఞ్చ కామచ్ఛన్దాదీనం కాయచిత్తుపద్దవానం ఏతం అధివచనం. తే పరిస్సయే అధివాసనఖన్తియా చ వీరియాదీహి చ ధమ్మేహి సహతీతి పరిస్సయానం సహితా. థద్ధభావకరభయాభావేన అఛమ్భీ. కిం వుత్తం హోతి? యథా తే చత్తారో సమణా, ఏవం ఇతరీతరేన పచ్చయేన సన్తుస్సమానో ఏత్థ పటిపత్తిపదట్ఠానే సన్తోసే ఠితో చతూసు దిసాసు మేత్తాదిభావనాయ చాతుద్దిసో, సత్తసఙ్ఖారేసు పటిహననకరభయాభావేన అప్పటిఘో చ హోతి. సో చాతుద్దిసత్తా వుత్తప్పకారానం పరిస్సయానం సహితా, అప్పటిఘత్తా అఛమ్భీ చ హోతీతి ఏతం పటిపత్తిగుణం దిస్వా యోనిసో పటిపజ్జిత్వా పచ్చేకసమ్బోధిం అధిగతోమ్హీతి.

అథ వా తే సమణా వియ సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేన వుత్తనయేనేవ చాతుద్దిసో హోతీతి ఞత్వా ఏవం చాతుద్దిసభావం పత్థయన్తో యోనిసో పటిపజ్జిత్వా అధిగతోమ్హి. తస్మా అఞ్ఞోపి ఈదిసం ఠానం పత్థయమానో చాతుద్దిసతాయ పరిస్సయానం సహితా అప్పటిఘతాయ చ అఛమ్భీ హుత్వా ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పోతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౪౨).

నిద్దేసే మేత్తాతి అత్థతో తావ మిజ్జతీతి మేత్తా, సినేహతీతి అత్థో. మిత్తే వా భవా, మిత్తస్స వా ఏసా పవత్తీతిపి మేత్తా. మేత్తాసహగతేనాతి మేత్తాయ సమన్నాగతేన. చేతసాతి చిత్తేన. ఏకం దిసన్తి ఏకిస్సా దిసాయ పఠమపరిగ్గహితం సత్తం ఉపాదాయ ఏకం దిసం పరియాపన్నసత్తఫరణవసేన వుత్తం. ఫరిత్వాతి ఫుసిత్వా ఆరమ్మణం కత్వా. విహరతీతి బ్రహ్మవిహారాధిట్ఠితం ఇరియాపథవిహారం పవత్తేతి. తథా దుతియన్తి యథా పురత్థిమాదీసు దిసాసు యం కిఞ్చి ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథేవ తదనన్తరం దుతియం తతియం చతుత్థఞ్చాతి అత్థో.

ఇతి ఉద్ధన్తి ఏతేనేవ చ నయేన ఉపరిమం దిసన్తి వుత్తం హోతి. అధో తిరియన్తి అధోదిసమ్పి తిరియం దిసమ్పి ఏవమేవ. తత్థ చ అధోతి హేట్ఠా. తిరియన్తి అనుదిసా. ఏవం సబ్బదిసాసు అస్సమణ్డలే అస్సమివ మేత్తాసహగతం చిత్తం సారేతిపి పచ్చాసారేతిపీతి. ఏత్తావతా ఏకమేకం దిసం పరిగ్గహేత్వా ఓధిసో మేత్తాఫరణం దస్సితం. సబ్బధీతిఆది పన అనోధిసో దస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ సబ్బధీతి సబ్బత్థ. సబ్బత్తతాయాతి సబ్బేసు హీనమజ్ఝిమఉక్కట్ఠమిత్తసపత్తమజ్ఝత్తానిప్పభేదేసు అత్తతాయ, ‘‘అయం పరసత్తో’’తి విభాగం అకత్వా అత్తసమతాయాతి వుత్తం హోతి.

అథ వా సబ్బత్తతాయాతి సబ్బేన చిత్తభావేన, ఈసకమ్పి బహి అవిక్ఖిపమానోతి వుత్తం హోతి. సబ్బావన్తన్తి సబ్బసత్తవన్తం, సబ్బసత్తయుత్తన్తి అత్థో. లోకన్తి సత్తలోకం. విపులేనాతి ఏవమాదిపరియాయదస్సనతో పనేత్థ పున ‘‘మేత్తాసహగతేనా’’తి వుత్తం. యస్మా వా ఏత్థ ఓధిసో ఫరణే వియ పున తథా-సద్దో ఇతి-సద్దో వా న వుత్తో, తస్మా పున ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా’’తి వుత్తం. నిగమనవసేన వా ఏతం వుత్తం. విపులేనాతి ఏత్థ చ ఫరణవసేన విపులతా దట్ఠబ్బా. భూమివసేన పన తం మహగ్గతం. పగుణవసేన అప్పమాణసత్తారమ్మణవసేన చ అప్పమాణం. బ్యాపాదపచ్చత్థికప్పహానేన అవేరం. దోమనస్సప్పహానేన అబ్యాపజ్జం. నిద్దుక్ఖన్తి వుత్తం హోతి (విసుద్ధి. ౧.౨౫౪). కరుణా హేట్ఠా వుత్తత్థాయేవ. మోదన్తి తాయ తంసమఙ్గినో, సయం వా మోదతి, మోదనమత్తమేవ వా సాతి ముదితా. ‘‘అవేరా హోన్తూ’’తిఆదిబ్యాపాదప్పహానేన మజ్ఝత్తభావూపగమనేన చ ఉపేక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా.

లక్ఖణాదితో పనేత్థ హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా మేత్తా, హితూపసంహారరసా, ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. బ్యాపాదూపసమో ఏతిస్సా సమ్పత్తి, సినేహసమ్భవో విపత్తి. దుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తిలక్ఖణా కరుణా, పరదుక్ఖాసహనరసా, అవిహింసాపచ్చుపట్ఠానా, దుక్ఖాభిభూతానం అనాథభావదస్సనపదట్ఠానా. విహింసూపసమో తస్సా సమ్పత్తి, సోకసమ్భవో విపత్తి. పమోదలక్ఖణా ముదితా, అనిస్సాయనరసా, అరతివిఘాతపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం సమ్పత్తిదస్సనపదట్ఠానా. అరతివూపసమో తస్సా సమ్పత్తి, పహానసమ్భవో విపత్తి. సత్తేసు మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తిలక్ఖణా ఉపేక్ఖా, సత్తేసు సమభావదస్సనరసా, పటిఘానునయవూపసమపచ్చుపట్ఠానా, ‘‘కమ్మస్సకా సత్తా, తే కస్స రుచియా సుఖితా వా భవిస్సన్తి, దుక్ఖతో వా ముచ్చిస్సన్తి, పత్తసమ్పత్తితో వా న పరిహాయిస్సన్తీ’’తి ఏవం పవత్తకమ్మస్సకతాదస్సనపదట్ఠానా. పటిఘానునయవూపసమో తస్సా సమ్పత్తి, గేహస్సితాయ అఞ్ఞాణుపేక్ఖాయ సమ్భవో విపత్తి.

తత్థ సన్తుట్ఠో హోతీతి పచ్చయసన్తోసవసేన సన్తుట్ఠో హోతి. ఇతరీతరేన చీవరేనాతి న థూలసుఖుమలూఖపణీతథిరజిణ్ణానం యేన కేనచి చీవరేన, అథ ఖో యథాలద్ధానం ఇతరీతరేన యేన కేనచి సన్తుట్ఠో హోతీతి అత్థో. చీవరస్మిఞ్హి తయో సన్తోసా – యథాలాభసన్తోసో, యథాబలసన్తోసో, యథాసారుప్పసన్తోసోతి. పిణ్డపాతాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఇమే తయో సన్తోసే సన్ధాయ ‘‘సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన చీవరేన. యథాలద్ధాదీసు యేన కేనచి చీవరేన సన్తుట్ఠో హోతీ’’తి వుత్తం.

ఏత్థ చ చీవరం జానితబ్బం, చీవరఖేత్తం జానితబ్బం, పంసుకూలం జానితబ్బం, చీవరసన్తోసో జానితబ్బో, చీవరపటిసంయుత్తాని ధుతఙ్గాని జానితబ్బాని. తత్థ చీవరం జానితబ్బన్తి ఖోమాదీని ఛ చీవరాని దుకూలాదీని ఛ అనులోమచీవరానిపి జానితబ్బాని. ఇమాని ద్వాదస కప్పియచీవరాని. కుసచీరం వాకచీరం ఫలకచీరం కేసకమ్బలం వాళకమ్బలం పోత్థకో చమ్మం ఉలూకపక్ఖం రుక్ఖదుస్సం లతాదుస్సం ఏరకదుస్సం కదలిదుస్సం వేళుదుస్సన్తి ఏవమాదీని పన అకప్పియచీవరాని.

చీవరఖేత్తన్తి ‘‘సఙ్ఘతో వా గణతో వా ఞాతితో వా మిత్తతో వా అత్తనో వా ధనేన పంసుకూలం వా’’తి ఏవం ఉప్పజ్జనతో ఛ ఖేత్తాని, అట్ఠన్నఞ్చ మాతికానం వసేన అట్ఠ ఖేత్తాని జానితబ్బాని.

పంసుకూలన్తి సోసానికం పాపణికం రథియం సఙ్కారకూటం సోత్థియం సినానం తిత్థం గతపచ్చాగతం అగ్గిడడ్ఢం గోఖాయితం ఉపచికాఖాయితం ఉన్దూరఖాయితం అన్తచ్ఛిన్నం దసచ్ఛిన్నం ధజాహటం థూపం సమణచీవరం సాముద్దియం ఆభిసేకియం పన్థికం వాతాహటం ఇద్ధిమయం దేవదత్తియన్తి తేవీసతి పంసుకూలాని వేదితబ్బాని. ఏత్థ చ సోత్థియన్తి గబ్భమలహరణం. గతపచ్చాగతన్తి మతకసరీరం పారుపిత్వా సుసానం నేత్వా ఆనీతచీవరం. ధజాహటన్తి ధజం ఉస్సాపేత్వా తతో ఆనీతం. థూపన్తి వమ్మికే పూజితచీవరం. సాముద్దియన్తి సముద్దవీచీహి థలం పాపితం. పన్థికన్తి పన్థం గచ్ఛన్తేహి చోరభయేన పాసాణేహి కోట్టేత్వా పారుతచీవరం. ఇద్ధిమయన్తి ఏహిభిక్ఖుచీవరం. సేసం పాకటమేవ.

చీవరసన్తోసోతి వీసతి చీవరసన్తోసా – చీవరే వితక్కసన్తోసో గమనసన్తోసో పరియేసనసన్తోసో పటిలాభసన్తోసో మత్తపటిగ్గహణసన్తోసో లోలుప్పవివజ్జనసన్తోసో యథాలాభసన్తోసో యథాబలసన్తోసో యథాసారుప్పసన్తోసో ఉదకసన్తోసో ధోవనసన్తోసో కరణసన్తోసో పరిమాణసన్తోసో సుత్తసన్తోసో సిబ్బనసన్తోసో రజనసన్తోసో కప్పసన్తోసో పరిభోగసన్తోసో సన్నిధిపరివజ్జనసన్తోసో విస్సజ్జనసన్తోసోతి. తత్థ సాదకభిక్ఖునో తేమాసం నిబద్ధవాసం వసిత్వా ఏకమాసమత్తం వితక్కితుం వట్టతి. సో హి పవారేత్వా చీవరమాసే చీవరం కరోతి. పంసుకూలికో అద్ధమాసేనేవ కరోతి. ఇదం మాసద్ధమాసమత్తం వితక్కనం వితక్కసన్తోసో. చీవరత్థాయ గచ్ఛన్తస్స పన ‘‘కత్థ లభిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా కమ్మట్ఠానసీసేనేవ గమనం గమనసన్తోసో నామ. పరియేసన్తస్స పన యేన వా తేన వా సద్ధిం అపరియేసిత్వా లజ్జిం పేసలభిక్ఖుం గహేత్వా పరియేసనం పరియేసనసన్తోసో నామ. ఏవం పరియేసన్తస్స ఆహరియమానం చీవరం దూరతోవ దిస్వా ‘‘ఏతం మనాపం భవిస్సతి, ఏతం అమనాప’’న్తి ఏవం అవితక్కేత్వా థూలసుఖుమాదీసు యథాలద్ధేనేవ సన్తుస్సనం పటిలాభసన్తోసో నామ. ఏవం లద్ధం గణ్హన్తస్సాపి ‘‘ఏత్తకం దుపట్టస్స భవిస్సతి, ఏత్తకం ఏకపట్టస్సా’’తి అత్తనో పహోనకమత్తేనేవ సన్తుస్సనం మత్తపటిగ్గహణసన్తోసో నామ. చీవరం పరియేసన్తస్స పన ‘‘అసుకస్స ఘరద్వారే మనాపం లభిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా ద్వారపటిపాటియా చరణం లోలుప్పవివజ్జనసన్తోసో నామ.

లూఖపణీతేసు యేన కేనచి యాపేతుం సక్కోన్తస్స యథాలద్ధేనేవ యాపనం యథాలాభసన్తోసో నామ. అత్తనో థామం జానిత్వా యేన యాపేతుం సక్కోతి, తేన యాపనం యథాబలసన్తోసో నామ. మనాపం అఞ్ఞస్స దత్వా అత్తనా యేన కేనచి యాపనం యథాసారుప్పసన్తోసో నామ. ‘‘కత్థ ఉదకం మనాపం, కత్థ అమనాప’’న్తి అవిచారేత్వా యేన కేనచి ధోవనుపగేన ఉదకేన ధోవనం ఉదకసన్తోసో నామ. తథా పణ్డుమత్తికగేరుకపూతిపణ్ణరసకిలిట్ఠాని పన ఉదకాని వజ్జేతుం వట్టతి. ధోవన్తస్స పన ముగ్గరాదీహి అపహరిత్వా హత్థేహి మద్దిత్వా ధోవనం ధోవనసన్తోసో నామ. తథా అసుజ్ఝన్తం పణ్ణాని పక్ఖిపిత్వా తాపితఉదకేనాపి ధోవితుం వట్టతి. ఏవం ధోవిత్వా కరోన్తస్స ‘‘ఇదం థూలం, ఇదం సుఖుమ’’న్తి అకోపేత్వా పహోనకనీహారేనేవ కరణం కరణసన్తోసో నామ. తిమణ్డలపటిచ్ఛాదనమత్తస్సేవ కరణం పరిమాణసన్తోసో నామ. చీవరకరణత్థాయ పన ‘‘మనాపం సుత్తం పరియేసిస్సామీ’’తి అవిచారేత్వా రథికాదీసు వా దేవట్ఠానే వా ఆహరిత్వా పాదమూలే వా ఠపితం యం కిఞ్చిదేవ సుత్తం గహేత్వా కరణం సుత్తసన్తోసో నామ.

కుసిబన్ధనకాలే పన అఙ్గులిమత్తే సత్తవారే న విజ్ఝితబ్బం. ఏవం కరోన్తస్స హి యో భిక్ఖు సహాయో న హోతి, తస్స వత్తభేదోపి నత్థి. తివఙ్గులమత్తే పన సత్తవారే విజ్ఝితబ్బం. ఏవం కరోన్తస్స మగ్గపటిపన్నేనాపి సహాయేన భవితబ్బం. యో న హోతి, తస్స వత్తభేదో. అయం సిబ్బనసన్తోసో నామ. రజన్తేన పన కాళకచ్ఛకాదీని పరియేసన్తేన న రజితబ్బం, సోమవక్కలాదీసు యం లభతి, తేన రజితబ్బం. అలభన్తేన పన మనుస్సేహి అరఞ్ఞే వాకం గహేత్వా ఛడ్డితరజనం వా భిక్ఖూహి పచిత్వా ఛడ్డితకసటం వా గహేత్వా రజితబ్బం. అయం రజనసన్తోసో నామ. నీలకద్దమకాళసామేసు యం కిఞ్చి గహేత్వా హత్థిపిట్ఠే నిసిన్నస్స పఞ్ఞాయమానకప్పకరణం కప్పసన్తోసో నామ.

హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనమత్తవసేన పరిభుఞ్జనం పరిభోగసన్తోసో నామ. దుస్సం పన లభిత్వా సుత్తం వా సూచిం వా కారకం వా అలభన్తేన ఠపేతుం వట్టతి, లభన్తేన న వట్టతి. కతమ్పి చే అన్తేవాసికాదీనం దాతుకామో హోతి, తే చ అసన్నిహితా, యావ ఆగమనా ఠపేతుం వట్టతి, ఆగతమత్తేసు తేసు దాతబ్బం. దాతుం అసక్కోన్తేన అధిట్ఠాతబ్బం. అఞ్ఞస్మిం చీవరే సతి పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతుం వట్టతి. అనధిట్ఠితమేవ హి సన్నిధి హోతి. అధిట్ఠితం న హోతీతి మహాసీవత్థేరో ఆహ. అయం సన్నిధిపరివజ్జనసన్తోసో నామ. విస్సజ్జేన్తేన పన ముఖం ఓలోకేత్వా న దాతబ్బం, సారణీయధమ్మే ఠత్వావ విస్సజ్జేతబ్బన్తి అయం విస్సజ్జనసన్తోసో నామ.

చీవరపటిసంయుత్తాని ధుతఙ్గాని నామ పంసుకూలికఙ్గఞ్చేవ తేచీవరికఙ్గఞ్చ. ఇతి చీవరసన్తోసమహాఅరియవంసం పూరయమానో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమాని ద్వే ధుతఙ్గాని గోపేతి, ఇమాని గోపేన్తో చీవరసన్తోసమహాఅరియవంసవసేన సన్తుట్ఠో హోతి.

వణ్ణవాదీతి ఏకో సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం న కథేతి. ఏకో న సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి. ఏకో నేవ సన్తుట్ఠో హోతి, న సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి. ఏకో సన్తుట్ఠో చ హోతి, సన్తోసస్స చ వణ్ణం కథేతి. తథారూపో సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తం దస్సేతుం ‘‘ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ’’తి వుత్తం.

అనేసనన్తి దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగప్పభేదం నానప్పకారం అనేసనం. అప్పతిరూపన్తి అయుత్తం. అలద్ధా చాతి అలభిత్వా. యథా ఏకచ్చో ‘‘కథం ను ఖో చీవరం లభిస్సామీ’’తి పుఞ్ఞవన్తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకతో హుత్వా కోహఞ్ఞం కరోన్తో ఉత్తసతి పరితస్సతి, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏవం అలద్ధా చ చీవరం న పరితస్సతి. లద్ధా చాతి ధమ్మేన సమేన లభిత్వా. అధిగతోతి విగతలోభగిద్ధో. అముచ్ఛితోతి అధిమత్తతణ్హాయ ముచ్ఛనం అనాపన్నో. అనజ్ఝాపన్నోతి తణ్హాయ అనోత్థటో అపరియోనద్ధో. ఆదీనవదస్సావీతి అనేసనాపత్తియఞ్చ గధితపరిభోగే చ ఆదీనవం పస్సమానో. నిస్సరణపఞ్ఞోతి ‘‘యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) వుత్తం నిస్సరణమేవ పజానన్తో.

ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియాతి యేన కేనచి చీవరేన సన్తుట్ఠియా. నేవత్తానుక్కంసేతీతి యథా పనిధేకచ్చో ‘‘అహం పంసుకూలికో, మయా ఉపసమ్పదమాళేయేవ పంసుకూలికఙ్గం గహితం, కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి అత్తుక్కంసనం కరోతి. ఏవం సో అత్తుక్కంసనం న కరోతి. న పరం వమ్భేతీతి ‘‘ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న పంసుకూలికాతి వా పంసుకూలికమత్తమ్పి ఏతేసం నత్థీ’’తి వా ఏవం పరం న వమ్భేతి. యో హి తత్థ దక్ఖోతి యో తస్మిం చీవరసన్తోసే వణ్ణవాదీ. తాసు వా దక్ఖో ఛేకో బ్యత్తో. అనలసోతి సాతచ్చకిరియాయ ఆలసియవిరహితో. సమ్పజానో పతిస్సతోతి సమ్పజానపఞ్ఞాయ చేవ సతియా చ యుత్తో. అరియవంసే ఠితోతి అరియవంసే పతిట్ఠితో.

ఇతరీతరేన పిణ్డపాతేనాతి యేన కేనచి పిణ్డపాతేన. ఏత్థపి పిణ్డపాతో జానితబ్బో, పిణ్డపాతఖేత్తం జానితబ్బం, పిణ్డపాతసన్తోసో జానితబ్బో, పిణ్డపాతపటిసంయుత్తం ధుతఙ్గం జానితబ్బం. తత్థ పిణ్డపాతోతి ఓదనో కుమ్మాసో సత్తు మచ్ఛో మంసం ఖీరం దధి సప్పి నవనీతం తేలం మధు ఫాణితం యాగు ఖాదనీయం సాయనీయం లేహనీయన్తి సోళస పిణ్డపాతా.

పిణ్డపాతఖేత్తన్తి సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనం సలాకభత్తం పక్ఖికం ఉపోసథికం పాటిపదికం ఆగన్తుకభత్తం గమికభత్తం గిలానభత్తం గిలానుపట్ఠాకభత్తం ధురభత్తం కుటిభత్తం వారభత్తం విహారభత్తన్తి పన్నరస పిణ్డపాతఖేత్తాని.

పిణ్డపాతసన్తోసోతి పిణ్డపాతే వితక్కసన్తోసో గమనసన్తోసో పరియేసనసన్తోసో పటిలాభసన్తోసో పటిగ్గహణసన్తోసో మత్తపటిగ్గహణసన్తోసో లోలుప్పవివజ్జనసన్తోసో యథాలాభసన్తోసో యథాబలసన్తోసో యథాసారుప్పసన్తోసో ఉపకారసన్తోసో పరిమాణసన్తోసో పరిభోగసన్తోసో సన్నిధిపరివజ్జనసన్తోసో విస్సజ్జనసన్తోసోతి పన్నరస సన్తోసా. తత్థ సాదకో భిక్ఖు ముఖం ధోవిత్వా వితక్కేతి. పిణ్డపాతికేన పన గణేన సద్ధిం చరతా సాయం థేరుపట్ఠానకాలే ‘‘స్వే కత్థ పిణ్డాయ చరిస్సామా’’తి ‘‘అసుకగామే, భన్తే’’తి ఏత్తకం చిన్తేత్వా తతో పట్ఠాయ న వితక్కేతబ్బం. ఏకచారికేన వితక్కమాళకే ఠత్వా వితక్కేతబ్బం. తతో పట్ఠాయ వితక్కేన్తో పన అరియవంసా చుతో హోతి పరిబాహిరో. అయం వితక్కసన్తోసో నామ. పిణ్డాయ పవిసన్తేన పన ‘‘కుహిం లభిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా కమ్మట్ఠానసీసేన గన్తబ్బం. అయం గమనసన్తోసో నామ. పరియేసన్తేన యం వా తం వా అగ్గహేత్వా లజ్జిం పేసలమేవ గహేత్వా పరియేసితబ్బం. అయం పరియేసనసన్తోసో నామ. దూరతోవ ఆహరియమానం దిస్వా ‘‘ఏతం మనాపం, ఏతం అమనాప’’న్తి చిత్తం న ఉప్పాదేతబ్బం. అయం పటిలాభసన్తోసో నామ. ‘‘ఇదం మనాపం గణ్హిస్సామి, ఇదం అమనాపం న గణ్హిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా యం కిఞ్చి యాపనమత్తం గహేతబ్బమేవ. అయం పటిగ్గహణసన్తోసో నామ.

ఏత్థ పన దేయ్యధమ్మో బహు, దాయకో అప్పం దాతుకామో, అప్పం గహేతబ్బం. దేయ్యధమ్మో బహు, దాయకోపి బహుదాతుకామో, పమాణేనేవ గహేతబ్బం. దేయ్యధమ్మోపి న బహు, దాయకోపి అప్పం దాతుకామో, అప్పం గహేతబ్బం. దేయ్యధమ్మో న బహు, దాయకో పన బహుదాతుకామో, పమాణేన గహేతబ్బం. పటిగ్గహణస్మిఞ్హి మత్తం అజానన్తో మనుస్సానం పసాదం మక్ఖేతి, సద్ధాదేయ్యం వినిపాతేతి, సాసనం న కరోతి. విజాతమాతుయాపిస్స చిత్తం గహేతుం న సక్కోతి. ఇతి మత్తం జానిత్వావ పటిగ్గహేతబ్బన్తి అయం మత్తపటిగ్గహణసన్తోసో నామ. అడ్ఢకులానియేవ అగన్త్వా ద్వారపటిపాటియా గన్తబ్బం. అయం లోలుప్పవివజ్జనసన్తోసో నామ. యథాలాభసన్తోసాదయో చీవరే వుత్తనయా ఏవ.

పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా ‘‘సమణధమ్మం అనుపాలేస్సామీ’’తి ఏవం ఉపకారం ఞత్వా పరిభుఞ్జనం ఉపకారసన్తోసో నామ. పత్తం పూరేత్వా ఆనీతం న పటిగ్గహేతబ్బం. అనుపసమ్పన్నే సతి తేన గాహాపేతబ్బం, అసతి ఆహరాపేత్వా పటిగ్గహణపరిమాణమత్తం గహేతబ్బం. అయం పరిమాణసన్తోసో నామ. జిఘచ్ఛాయ పటివినోదనం ‘‘న ఇదమేత్థ నిస్సరణ’’న్తి ఏవం పరిభుఞ్జనం పరిభోగసన్తోసో నామ. నిదహిత్వా న పరిభుఞ్జితబ్బం. అయం సన్నిధిపరివజ్జనసన్తోసో నామ. ముఖం అనోలోకేత్వా సారణీయధమ్మే ఠితేన విస్సజ్జేతబ్బం. అయం విస్సజ్జనసన్తోసో నామ.

పిణ్డపాతపటిసంయుత్తాని పన పఞ్చ ధుతఙ్గాని పిణ్డపాతికఙ్గం సపదానచారికఙ్గం ఏకాసనికఙ్గం పత్తపిణ్డికఙ్గం ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గన్తి. ఇతి పిణ్డపాతసన్తోసమహాఅరియవంసం పూరయమానో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమాని పఞ్చ ధుతఙ్గాని గోపేతి, ఇమాని గోపేన్తో పిణ్డపాతసన్తోసమహాఅరియవంసవసేన సన్తుట్ఠో హోతి. వణ్ణవాదీతిఆదీని వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

సేనాసనానీతి ఇధ సేనాసనం జానితబ్బం, సేనాసనఖేత్తం జానితబ్బం, సేనాసనసన్తోసో జానితబ్బో, సేనాసనపటిసంయుత్తధుతఙ్గం జానితబ్బం. తత్థ సేనాసనన్తి మఞ్చో పీఠం భిసి బిమ్బోహనం విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహా లేణం అట్టో మాళో వేళుగుమ్బో రుక్ఖమూలం యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తీతి ఇమాని పన్నరస సేనాసనాని.

సేనాసనఖేత్తన్తి సఙ్ఘతో వా గణతో వా ఞాతితో వా మిత్తతో వా అత్తనో వా ధనేన పంసుకూలం వాతి ఛ ఖేత్తాని.

సేనాసనసన్తోసోతి సేనాసనే వితక్కసన్తోసాదయో పన్నరస సన్తోసా. తే పిణ్డపాతే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సేనాసనపటిసంయుత్తాని పన పఞ్చ ధుతఙ్గాని ఆరఞ్ఞికఙ్గం రుక్ఖమూలికఙ్గం అబ్భోకాసికఙ్గం సోసానికఙ్గం యథాసన్థతికఙ్గన్తి. ఇతి సేనాసనసన్తోసం మహాఅరియవంసం పూరయమానో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమాని పఞ్చ ధుతఙ్గాని గోపేతి, ఇమాని గోపేన్తో సేనాసనసన్తోసమహాఅరియవంసవసేన సన్తుట్ఠో హోతి.

ఇతి ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తత్థేరో పథవిం పత్థరమానో వియ సాగరకుచ్ఛిం పూరయమానో వియ ఆకాసం విత్థారయమానో వియ చ పఠమం చీవరసన్తోసం అరియవంసం కథేత్వా చన్దం ఉట్ఠాపేన్తో వియ సూరియం ఉల్లఙ్ఘేన్తో వియ చ దుతియపిణ్డపాతసన్తోసం కథేత్వా సినేరుం ఉక్ఖిపేన్తో వియ తతియం సేనాసనసన్తోసం అరియవంసం కథేత్వా ఇదాని గిలానపచ్చయసన్తోసం అరియవంసం కథేతుం ‘‘సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేనా’’తిఆదిమాహ. తం పిణ్డపాతగతికమేవ. తత్థ యథాలాభయథాబలయథాసారుప్పసన్తోసేనేవ సన్తుస్సితబ్బం. భావనారామఅరియవంసో పన ఇధ అనాగతో, నేసజ్జికఙ్గం భావనారామఅరియవంసం భజతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౯; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౨౮). వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘పఞ్చ సేనాసనే వుత్తా, పఞ్చ ఆహారనిస్సితా;

ఏకో వీరియసంయుత్తో, ద్వే చ చీవరనిస్సితా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౯; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౨౮);

పోరాణే అగ్గఞ్ఞే అరియవంసే ఠితోతి ఏత్థ పోరాణేతి న అధునుప్పత్తికే. అగ్గఞ్ఞేతి అగ్గేహి జానితబ్బే. అరియవంసేతి అరియానం వంసే. యథా హి ఖత్తియవంసో బ్రాహ్మణవంసో వేస్సవంసో సుద్దవంసో సమణవంసో కులవంసో రాజవంసో, ఏవమయమ్పి అట్ఠమో అరియవంసో, అరియతన్తి అరియపవేణి నామ హోతి. సో ఖో పనాయం వంసో ఇమేసం వంసానం మూలగన్ధాదీనం కాలానుసారిగన్ధాదయో వియ అగ్గమక్ఖాయతి. కే పన తే అరియా, యేసం ఏసో వంసోతి? అరియా వుచ్చన్తి బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ తథాగతసావకా చ, ఏతేసం అరియానం వంసోతి అరియవంసో. ఇతో పుబ్బే హి సతసహస్సకప్పాధికానం చతున్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం మత్థకే తణ్హఙ్కరో మేధఙ్కరో సరణఙ్కరో దీపఙ్కరోతి చత్తారో బుద్ధా ఉప్పన్నా, తే అరియా, తేసం అరియానం వంసోతి అరియవంసో. తేసం బుద్ధానం పరినిబ్బానతో అపరభాగే అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా కోణ్డఞ్ఞో నామ బుద్ధో ఉప్పన్నో…పే… ఇమస్మిం కప్పే కకుసన్ధో కోణాగమనో కస్సపో అమ్హాకం భగవా గోతమోతి చత్తారో బుద్ధా ఉప్పన్నా, తేసం అరియానం వంసోతి అరియవంసో. అపి చ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం అరియానం వంసోతి అరియవంసో, తస్మిం అరియవంసే (అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౨౮). ఠితోతి పతిట్ఠితో. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

అట్ఠమగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౨౯. నవమే అయం యోజనా – దుస్సఙ్గహా పబ్బజితాపి ఏకే, యే అసన్తోసాభిభూతా, తథావిధా ఏవ చ అథో గహట్ఠా ఘరమావసన్తా. ఏతమహం దుస్సఙ్గహభావం జిగుచ్ఛన్తో విపస్సనం ఆరభిత్వా పచ్చేకబోధిం అధిగతోమ్హీతి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

నిద్దేసే అనస్సవాతి వచనం అస్సవనకా. అవచనకరాతి దుబ్బచా. పటిలోమవుత్తినోతి పచ్చనీకం కథనసీలా, పటిమల్లా హుత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అఞ్ఞేనేవ ముఖం కరోన్తీతి ఓవాదదాయకే దిస్వా ముఖం పరివత్తేత్వా అఞ్ఞం దిసాభాగం ఓలోకేన్తి. అబ్యావటో హుత్వాతి అవావటో హుత్వా. అనపేక్ఖో హుత్వాతి అనల్లీనో హుత్వా.

నవమగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

౧౩౦. దసమే ఓరోపయిత్వాతి అపనేత్వా. గిహిబ్యఞ్జనానీతి కేసమస్సుఓదాతవత్థాలఙ్కారమాలాగన్ధవిలేపనఇత్థిపుత్తదాసిదాసాదీని. ఏతాని గిహిభావం బ్యఞ్జయన్తి, తస్మా ‘‘గిహిబ్యఞ్జనానీ’’తి వుచ్చన్తి. సఞ్ఛిన్నపత్తోతి పతితపత్తో. ఛేత్వానాతి మగ్గఞాణేన ఛిన్దిత్వా. వీరోతి మగ్గవీరియసమన్నాగతో. గిహిబన్ధనానీతి కామబన్ధనాని. కామా హి గిహీనం బన్ధనాని. అయం తావ పదత్థో.

అయం పన అధిప్పాయో – ‘‘అహో వతాహమ్పి ఓరోపయిత్వా గిహిబ్యఞ్జనాని సఞ్ఛిన్నపత్తో యథా కోవిళారో భవేయ్య’’న్తి ఏవఞ్హి చిన్తయమానో విపస్సనం ఆరభిత్వా పచ్చేకబోధిం అధిగతోమ్హీతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౪౪). సేసం పురిమనయేనేవ జానితబ్బం.

నిద్దేసే సారాసనఞ్చాతి సారం ఆసనం. ఛిన్నానీతి గళితాని. సఞ్ఛిన్నానీతి నిపణ్ణాని. పతితానీతి వణ్టతో ముత్తాని. పరిపతితానీతి భూమియం పతితాని.

దసమగాథానిద్దేసవణ్ణనా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియవగ్గవణ్ణనా

౧౩౧-౨. దుతియవగ్గస్స పఠమద్వయే నిపకన్తి పకతినిపుణం పణ్డితం కసిణపరికమ్మాదీసు కుసలం. సాధువిహారిన్తి అప్పనావిహారేన వా ఉపచారేన వా సమన్నాగతం. ధీరన్తి ధితిసమ్పన్నం. తత్థ నిపకత్తేన ధితిసమ్పదా వుత్తా. ఇధ పన ధితిసమ్పన్నమేవాతి అత్థో. ధితి నామ అసిథిలపరక్కమతా, ‘‘కామం తచో చ న్హారు చా’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౪; అ. ని. ౨.౫; మహాని. ౧౯౬) ఏవం పవత్తవీరియస్సేతం అధివచనం. అపి చ ధిక్కతపాపోతిపి ధీరో. రాజావ రట్ఠం విజితం పహాయాతి యథా పటిరాజా ‘‘విజితం రట్ఠం అనత్థావహ’’న్తి ఞత్వా రజ్జం పహాయ ఏకో చరతి ఏవం బాలసహాయం పహాయ ఏకో చరే. అథ వా రాజావ రట్ఠన్తి యథా సుతసోమో రాజా విజితం రట్ఠం పహాయ ఏకో చరి, యథా చ మహాజనకో ఏవం ఏకోవ చరేతి అయమ్పి ఏతస్సత్థో. సేసం వుత్తానుసారేన సక్కా జానితున్తి న విత్థారితం (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౪౫-౪౬). నిద్దేసే వత్తబ్బం నత్థి.

పఠమద్వయం.

౧౩౩. తతియగాథా పదత్థతో ఉత్తానా ఏవ. కేవలఞ్చ పన సహాయసమ్పదన్తి ఏత్థ అసేక్ఖేహి సీలాదిక్ఖన్ధేహి సమ్పన్నా సహాయా ఏవ ‘‘సహాయసమ్పదా’’తి వేదితబ్బా. అయం పనేత్థ యోజనా – యా అయం వుత్తా సహాయసమ్పదా, తం సహాయసమ్పదం అద్ధా పసంసామ, ఏకంసేనేవ థోమేమాతి వుత్తం హోతి. కథం? సేట్ఠా సమాసేవితబ్బా సహాయాతి. కస్మా? అత్తనో సీలాదీహి సేట్ఠే సేవమానస్స సీలాదయో ధమ్మా అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణన్తి. సమే సేవమానస్స అఞ్ఞమఞ్ఞసమధారణేన కుక్కుచ్చవినోదనేన చ లద్ధా న పరిహాయన్తి. ఏతే పన సహాయకే సేట్ఠే చ సమే చ అలద్ధా కుహనాదిమిచ్ఛాజీవం వజ్జేత్వా ధమ్మేన సమేన ఉప్పన్నం భోజనం భుఞ్జన్తో తత్థ చ పటిఘానునయం అనుప్పాదేన్తో అనవజ్జభోజీ హుత్వా అత్థకామో కులపుత్తో ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. అహమ్పి హి ఏవం చరన్తో ఇమం సమ్పత్తిం అధిగతోమ్హీతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౪౭). నిద్దేసో వుత్తనయో ఏవ.

తతియం.

౧౩౪. చతుత్థే దిస్వాతి ఓలోకేత్వా. సువణ్ణస్సాతి కఞ్చనస్స. ‘‘వలయానీ’’తి పాఠసేసో. సావసేసపాఠో హి అయం అత్థో. పభస్సరానీతి పభాసనసీలాని, జుతిమన్తానీతి వుత్తం హోతి. సేసం ఉత్తానపదత్థమేవ. అయం పన యోజనా – దిస్వా భుజస్మిం సువణ్ణస్స వలయాని ‘‘గణవాసే సతి సఙ్ఘట్టనా, ఏకవాసే సతి అఘట్టనా’’తి ఏవం చిన్తేన్తో విపస్సనం ఆరభిత్వా పచ్చేకబోధిం అధిగతోమ్హీతి. సేసం వుత్తనయమేవాతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౪౮). నూపురానీతి వలయాని. ‘‘నియురా’’తి కేచి వదన్తి. ఘట్టేన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం హనన్తి.

చతుత్థం.

౧౩౫. పఞ్చమగాథా పదత్థతో ఉత్తానా ఏవ. అయం పన ఏత్థ అధిప్పాయో – య్వాయం ఏతేన దుతీయేన కుమారేన సీతుణ్హాదీని నివేదేన్తేన సహవాసేన తం సఞ్ఞాపేన్తస్స మమ వాచాభిలాపో, తస్మిం సినేహవసేన అభిసజ్జనా వా జాతా. సచే అహం ఇమం న పరిచ్చజామి, తతో ఆయతిమ్పి తథేవ హేస్సతి. యథా ఇదాని, ఏవం దుతీయేన సహ మమస్స, వాచాభిలాపో అభిసజ్జనా వా. ఉభయమ్పి చేతం అన్తరాయకరం విసేసాధిగమస్సాతి ఏతం భయం ఆయతిం పేక్ఖమానో తం ఛడ్డేత్వా యోనిసో పటిపజ్జిత్వా పచ్చేకబోధిం అధిగతోమ్హీతి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౪౯). సేసం వుత్తనయమేవ.

పఞ్చమం.

౧౩౬. ఛట్ఠే కామాతి ద్వే కామా వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ. తత్థ వత్థుకామా మనాపియా రూపాదయో ధమ్మా, కిలేసకామా ఛన్దాదయో సబ్బేపి రాగప్పభేదా. ఇధ పన వత్థుకామా అధిప్పేతా. రూపాదిఅనేకప్పకారేన చిత్రా. లోకస్సాదవసేన మధురా. బాలపుథుజ్జనానం మనం రమేన్తీతి మనోరమా. విరూపరూపేనాతి విరూపేన రూపేన, అనేకవిధేన సభావేనాతి వుత్తం హోతి. తే హి రూపాదివసేన చిత్రా, రూపాదీసుపి నీలాదివసేన వివిధరూపా. ఏవం తేన విరూపరూపేన తథా తథా అస్సాదం దస్సేత్వా మథేన్తి చిత్తం, పబ్బజ్జాయ అభిరమితుం న దేన్తీతి. సేసమేత్థ పాకటమేవ. నిగమనమ్పి ద్వీహి తీహి వా పదేహి యోజేత్వా పురిమగాథాసు వుత్తనయేన వేదితబ్బం (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౫౦).

కామగుణాతి కామయితబ్బట్ఠేన కామా. బన్ధనట్ఠేన గుణా. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అహతానం వత్థానం దిగుణం సఙ్ఘాటి’’న్తి (మహావ. ౩౪౮) ఏత్థ పటలట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘అచ్చేన్తి కాలా తరయన్తి రత్తియో, వయోగుణా అనుపుబ్బం జహన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౪) ఏత్థ రాసట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯) ఏత్థ ఆనిసంసట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘అన్తం అన్తగుణం (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦; ఖు. పా. ౩.ద్వత్తింసాకార), కయిరా మాలాగుణే బహూ’’తి ఏత్థ బన్ధనట్ఠో గుణట్ఠో. ఇధాపి ఏసేవ అధిప్పేతో, తేన వుత్తం – ‘‘బన్ధనట్ఠేన గుణా’’తి. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితబ్బా. ఏతేనుపాయేన సోతవిఞ్ఞేయ్యాదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఇట్ఠాతి పరియిట్ఠా వా హోన్తు, మా వా, ఇట్ఠారమ్మణభూతాతి అత్థో. కన్తాతి కామనీయా. మనాపాతి మనవడ్ఢనకా. పియరూపాతి పియజాతికా. కామూపసంహితాతి ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జమానేన కామేన ఉపసంహితా. రజనీయాతి రజ్జనియా, రాగుప్పత్తికారణభూతాతి అత్థో.

యది ముద్దాయాతిఆదీసు ముద్దాతి అఙ్గులిపబ్బేసు సఞ్ఞం ఠపేత్వా హత్థముద్దా. గణనాతి అచ్ఛిద్దగణనా. సఙ్ఖానన్తి పిణ్డగణనా. యాయ ఖేత్తం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇధ ఏత్తకా వీహీ భవిస్సన్తి’’, రుక్ఖం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇధ ఏత్తకాని ఫలాని భవిస్సన్తి’’, ఆకాసం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇమే ఆకాసే సకుణా ఏత్తకా నామ భవిస్సన్తీ’’తి జానన్తి. కసీతి కసికమ్మం. వణిజ్జాతి జఙ్ఘవణిజ్జథలవణిజ్జాదివణిప్పథో. గోరక్ఖన్తి అత్తనో వా పరేసం వా గావో రక్ఖిత్వా పఞ్చగోరసవిక్కయేన జీవనకమ్మం. ఇస్సత్థో వుచ్చతి ఆవుధం గహేత్వా ఉపట్ఠానకమ్మం. రాజపోరిసన్తి వినా ఆవుధేన రాజకమ్మం కత్వా రాజుపట్ఠానం. సిప్పఞ్ఞతరన్తి గహితావసేసహత్థిఅస్ససిప్పాది.

సీతస్స పురక్ఖతోతి లక్ఖం వియ సరస్స సీతస్స పురతో ఠితో, సీతేన బాధియమానోతి అత్థో. ఉణ్హేపి ఏసేవ నయో. డంసాదీసు డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా. మకసాతి సబ్బమక్ఖికా. సరీసపాతి యే కేచి సరిత్వా గచ్ఛన్తి. రిస్సమానోతి పీళియమానో రుప్పమానో ఘట్టియమానో. మీయమానోతి మరమానో. అయం, భిక్ఖవేతి భిక్ఖవే, అయం ముద్దాదీహి జీవికకప్పనం ఆగమ్మ సీతాదిపచ్చయో ఆబాధో. కామానం ఆదీనవోతి కామేసు ఉపద్దవో, ఉపసగ్గోతి అత్థో. సన్దిట్ఠికోతి పచ్చక్ఖో సామం పస్సితబ్బో. దుక్ఖక్ఖన్ధోతి దుక్ఖరాసి. కామహేతూతిఆదీసు పచ్చయట్ఠేన కామా అస్స హేతూతి కామహేతు. మూలట్ఠేన కామా నిదానమస్సాతి కామనిదానో. లిఙ్గవిపల్లాసేన పన ‘‘కామనిదాన’’న్తి వుత్తో. కారణట్ఠేన కామా అధికరణం అస్సాతి కామాధికరణో. లిఙ్గవిపల్లాసేనేవ పన ‘‘కామాధికరణ’’న్తి వుత్తో. కామానమేవ హేతూతి ఇదం నియమవచనం కామపచ్చయా ఉప్పజ్జతియేవాతి అత్థో.

ఉట్ఠహతోతి ఆజీవసముట్ఠాపకవీరియేన ఉట్ఠహన్తస్స. ఘటతోతి తం వీరియం పుబ్బేనాపరం ఘటేన్తస్స. వాయమతోతి వాయామం పరక్కమం పయోగం కరోన్తస్స. నాభినిప్ఫజ్జన్తీతి న నిప్ఫజ్జన్తి, హత్థం నాభిరుహన్తి. సోచతీతి చిత్తే ఉప్పన్నబలవసోకేన సోచతి. కిలమతీతి కాయే ఉప్పన్నదుక్ఖేన కిలమతి. పరిదేవతీతి వాచాయ పరిదేవతి. ఉరత్తాళిన్తి ఉరం తాళేత్వా. కన్దతీతి రోదతి. సమ్మోహం ఆపజ్జతీతి విసఞ్ఞీ వియ సమ్మూళ్హో హోతి. మోఘన్తి తుచ్ఛం. అఫలోతి నిప్ఫలో.

ఆరక్ఖాధికరణన్తి ఆరక్ఖకారణా. కిన్తి మేతి కేన ను ఖో మే ఉపాయేన. యమ్పి మేతి యమ్పి మయ్హం కసికమ్మాదీని కత్వా ఉప్పాదితం ధనం అహోసి. తమ్పి నో నత్థీతి తమ్పి అమ్హాకం ఇదాని నత్థి.

పున చపరం, భిక్ఖవే, కామహేతూతిఆదినాపి కారణం దస్సేత్వావ ఆదీనవం దీపేతి. తత్థ కామహేతూతి కామపచ్చయా రాజానోపి రాజూహి వివదన్తీతి అత్థో. కామనిదానన్తి భావనపుంసకం, కామే నిదానం కత్వా వివదన్తీతి అత్థో. కామాధికరణన్తిపి భావనపుంసకమేవ, కామే అధికరణం కత్వా వివదన్తీతి అత్థో. కామానమేవ హేతూతి గామనిగమసేనాపతిపురోహితట్ఠానన్తరాదీనం కామానంయేవ హేతు వివదన్తీతి అత్థో. ఉపక్కమన్తీతి పహరన్తి.

అసిచమ్మన్తి అసిఞ్చేవ ఖేటకఫలకాదీని చ.

ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వాతి ధనుం గహేత్వా సరకలాపం సన్నయ్హిత్వా. ఉభతోబ్యూళ్హన్తి ఉభతోరాసిభూతం. పక్ఖన్దన్తీతి పవిసన్తి. ఉసూసూతి కణ్డేసు. విజ్జోతలన్తేసూతి పరివత్తమానేసు. తే తత్థాతి తే తస్మిం సఙ్గామే.

అద్దావలేపనా ఉపకారియోతి చేత్థ మనుస్సా పాకారపాదం అస్సఖురసణ్ఠానేన ఇట్ఠకాహి చినిత్వా ఉపరి సుధాయ లిమ్పన్తి. ఏవం కతపాకారపాదా ‘‘ఉపకారియో’’తి వుచ్చన్తి. తా తిన్తేన కలలేన సిత్తా అద్దావలేపనా నామ హోన్తి. పక్ఖన్దన్తీతి తాసం హేట్ఠా తిఖిణఅయసూలరుక్ఖసూలాదీహి విజ్ఝియమానా పాకారస్స పిచ్ఛిల్లభావేన ఆరోహితుం అసక్కోన్తాపి ఉపధావన్తియేవ. ఛకణకాయాతి కుథితగోమయేన. అభివగ్గేనాతి సతదన్తేన. తం అట్ఠదన్తాకారేన కత్వా ‘‘నగరద్వారం భిన్దిత్వా పవిసిస్సామా’’తి ఆగతే ఉపరిద్వారే ఠితా తస్స బన్ధనయోత్తాని ఛిన్దిత్వా తేన అభివగ్గేన ఓమద్దన్తి.

సన్ధిమ్పి ఛిన్దన్తీతి ఘరసన్ధిమ్పి. నిల్లోపన్తి గామే పహరిత్వా మహావిలోపం కరోన్తి. ఏకాగారికన్తి పణ్ణాసమత్తాపి సట్ఠిమత్తాపి పరివారేత్వా జీవగ్గాహం గహేత్వా ధనం ఆహరాపేన్తి. పరిపన్థేపి తిట్ఠన్తీతి పన్థదూహనకమ్మం కరోన్తి. అడ్ఢదణ్డకేహీతి ముగ్గరేహి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౬౯). సేసం వుత్తత్థమేవ.

ఛట్ఠం.

౧౩౭. సత్తమే ఏతీతి ఈతి, ఆగన్తుకానం అకుసలభాగియానం బ్యసనహేతూనం ఏతం అధివచనం. తస్మా కామగుణాపి ఏతే అనేకబ్యసనావహట్ఠేన దళ్హసన్నిపాతట్ఠేన చ ఈతి. గణ్డోపి అసుచిం పగ్ఘరతి, ఉద్ధుమాతపరిపక్కపరిభిన్నో హోతి. తస్మా ఏతే కిలేసా అసుచిపగ్ఘరణతో ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి ఉద్ధుమాతపరిపక్కపరిభిన్నభావతో చ గణ్డో. ఉపద్దవతీతి ఉపద్దవో, అనత్థం జనేన్తో అభిభవతి అజ్ఝోత్థరతీతి అత్థో, రాగగణ్డాదీనమేతం అధివచనం. తస్మా కామగుణాపేతే అవిదితనిబ్బానత్థావహహేతుతాయ సబ్బుపద్దవవత్థుతాయ చ ఉపద్దవో. యస్మా పనేతే కిలేసాతురభావం జనేన్తా సీలసఙ్ఖాతమారోగ్యం లోలుప్పం వా ఉప్పాదేన్తా పాకతికమేవ ఆరోగ్యం విలుమ్పన్తి, తస్మా ఇమినా ఆరోగ్యవిలుమ్పనట్ఠేన రోగో. అబ్భన్తరమనుపవిట్ఠట్ఠేన పన అన్తోతుదనట్ఠేన దున్నీహరణీయట్ఠేన చ సల్లం. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికభయావహనతో భయం. మేతన్తి ఏతం సేసమేత్థ పాకటమేవ. నిగమనమ్పి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౫౧).

కామరాగరత్తాయన్తి కామరాగేన రత్తో అయం. ఛన్దరాగవినిబద్ధోతి ఛన్దరాగేన స్నేహేన బద్ధో. దిట్ఠధమ్మికాపి గబ్భాతి ఇమస్మిం అత్తభావే వత్తమానసళాయతనగబ్భా. సమ్పరాయికాపి గబ్భాతి పరలోకేపి సళాయతనగబ్భా. న పరిముచ్చతీతి పరిముచ్చితుం న సక్కోతి. ఓతిణ్ణో సాతరూపేనాతి మధురసభావేన రాగేన ఓతిణ్ణో ఓగాహితో. పలిపథన్తి కామకలలమగ్గం. దుగ్గన్తి దుగ్గమం.

సత్తమం.

౧౩౮. అట్ఠమే సీతం దుబ్బిధం అబ్భన్తరధాతుక్ఖోభపచ్చయఞ్చ బాహిరధాతుక్ఖోభపచ్చయఞ్చ. తథా ఉణ్హం. తత్థ డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా. సరీసపేతి యే కేచి దీఘజాతికా సరిత్వా గచ్ఛన్తి. సేసం పాకటమేవ. నిగమనమ్పి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

అట్ఠమం.

౧౩౯. నవమగాథా పదత్థతో పాకటా ఏవ. అయం పనేత్థ అధిప్పాయయోజనా – సా చ ఖో యుత్తివసేన, న అనుస్సవవసేన. యథా అయం హత్థీ మనుస్సకన్తేసు సీలేసు దన్తత్తా అదన్తభూమిం నాగచ్ఛతీతి వా, సరీరమహన్తతాయ వా నాగో. ఏవం కుదాస్సు నామాహమ్పి అరియకన్తేసు సీలేసు దన్తత్తా అదన్తభూమిం నాగమనేన, ఆగుం అకరణేన, పున ఇత్థత్తం అనాగమనేన చ గుణసరీరమహన్తతాయ వా నాగో భవేయ్యం. యథా చేస యూథాని వివజ్జయిత్వా ఏకచరియసుఖేన యథాభిరన్తం విహరే అరఞ్ఞే, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో, కుదాస్సు నామాహమ్పి ఏవం గణం వివజ్జయిత్వా ఏకత్తాభిరతిసుఖేన ఝానసుఖేన యథాభిరన్తం అరఞ్ఞే అత్తనో యథా యథా సుఖం, తథా తథా యత్తకం వా ఇచ్ఛామి, తత్తకం అరఞ్ఞే నివాసం ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో ఏకో చరేయ్యన్తి అత్థో. యథా చేస సుసణ్ఠితక్ఖన్ధమహన్తతాయ సఞ్జాతక్ఖన్ధో, కుదాస్సు నామాహమ్పి ఏవం అసేక్ఖసీలక్ఖన్ధమహన్తతాయ సఞ్జాతక్ఖన్ధో భవేయ్యం. యథా చేస పదుమసదిసగత్తతాయ వా, పదుమకులే ఉప్పన్నతాయ వా పదుమీ, కుదాస్సు నామాహమ్పి ఏవం పదుమసదిసబోజ్ఝఙ్గమహన్తతాయ వా, అరియజాతిపదుమే ఉప్పన్నతాయ వా పదుమీ భవేయ్యం. యథా చేస థామబలజవాదీహి ఉళారో, కుదాస్సు నామాహమ్పి ఏవం పరిసుద్ధకాయసమాచారతాదీహి సీలసమాధినిబ్బేధికపఞ్ఞాదీహి వా ఉళారో భవేయ్యన్తి ఏవం చిన్తేన్తో విపస్సనం ఆరభిత్వా పచ్చేకబోధిం అధిగతోమ్హీతి.