౧౫. అత్తదణ్డసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౭౦. పన్నరసమే అత్తదణ్డసుత్తనిద్దేసే అత్తదణ్డా భయం జాతన్తి పఠమగాథాయ అత్థో – యం లోకస్స దిట్ఠధమ్మికం వా సమ్పరాయికం వా భయం జాతం, తం సబ్బం అత్తదణ్డా భయం జాతం అత్తనో దుచ్చరితకారణా జాతం, ఏవం సన్తేపి జనం పస్సథ మేధగం, ఇమం సాకియాదిజనం పస్సథ అఞ్ఞమఞ్ఞం మేధగం హింసకం బాధకన్తి. ఏవం తం పటివిరుద్ధం విప్పటిపన్నం జనం పరిభాసిత్వా అత్తనో సమ్మా పటిపత్తిదస్సనేన తస్స సంవేగం జనేతుం ఆహ ‘‘సంవేగం కిత్తయిస్సామి, యథా సంవిజితం మయా’’తి. పుబ్బే బోధిసత్తేనేవ సతాతి అధిప్పాయో.

తయోతి గణనపరిచ్ఛేదో. దణ్డాతి దుచ్చరితా. కాయదణ్డోతి కాయదుచ్చరితం. వచీదణ్డాదీసుపి ఏసేవ నయో. తివిధం కాయదుచ్చరితన్తి పాణాతిపాతాదికాయతో పవత్తం దుట్ఠుం చరితం, కిలేసపూతికత్తా వా దుట్ఠు చరితన్తి లద్ధనామం తివిధం దుచ్చరితం కాయదుచ్చరితం. చతుబ్బిధన్తి ముసావాదాదిచతుబ్బిధం. తివిధన్తి అభిజ్ఝాదితివిధం. దిట్ఠధమ్మికన్తి దిట్ఠేవ ధమ్మే ఇమస్మింయేవ అత్తభావే పటిసంవేదనీయం. సమ్పరాయికన్తి అనాగతే అత్తభావే పటిసంవేదనీయం. ఆగుచారీతి పాపకారీ అపరాధకారీ. తమేనం రాజా పరిభాసతీతి పాపకారిం రాజా పరిభాసతి, భయం ఉప్పాదేతి. దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీతి కాయికం దుక్ఖం చేతసికం దోమనస్సం విన్దతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సన్తి ఏవరూపం భయఞ్చ దుక్ఖఞ్చ దోమనస్సఞ్చ. కుతో తస్సాతి తస్స చోరస్స కుతో ఉప్పన్నం. అత్తదణ్డతో జాతన్తి అత్తనా కతదుచ్చరితతో ఉప్పన్నం.

అన్తమసోతి హేట్ఠిమతో. సవచనీయమ్పి కరోతి ‘‘న తే లబ్భా ఇతో పక్కమితు’’న్తి ఇతో ఇమమ్హా గామాదినా గన్తుం న లబ్భా. న సక్కా బహి నిక్ఖమితున్తి పలిబోధం సఙ్గం కరోతి. ధనజానిపచ్చయాపీతి ధనపరిహానికారణాపి. రాజా తస్స వివిధా కమ్మకారణా కారాపేతి. కసాహిపి తాళేతీతి కసాదణ్డకేహి పోథేతి. వేత్తేహిపి తాళేతీతి సకణ్టకవేత్తలతాహి పోథేతి. అడ్ఢదణ్డకేహీతిఆదయో హేట్ఠా వుత్తనయాయేవ. సునఖేహిపిఖాదాపేతీతి కతిపయాని దివసాని ఆహారే అదత్వా ఛాతసునఖేహి ఖాదాపేతి. తే ముహుత్తేన అట్ఠికసఙ్ఖలికమేవ కరోతి. సూలే ఉత్తాసేతీతి సూలం ఆరోపేతి. రాజా ఇమేసం చతున్నం దణ్డానం ఇస్సరోతి ఇమాసం చతున్నం ఆణానం కాతుం రాజా సమత్థో.

సకేన కమ్మేనాతి సయంకతేన కమ్మేన. తమేనం నిరయపాలాతి ఏత్థ ఏకచ్చే థేరా ‘‘నిరయపాలా నామ నత్థి, యన్తరూపం వియ కమ్మమేవ కారణం కారేతీ’’తి వదన్తి. తేసం తం ‘‘అత్థి నిరయేసు నిరయపాలాతి, ఆమన్తా. అత్థి చ కారణికా’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే (కథా. ౮౬౬ ఆదయో) పటిసేధితమేవ. యథా హి మనుస్సలోకే కమ్మకారణకారకా అత్థి, ఏవమేవ నిరయేసు నిరయపాలా అత్థీతి. తత్తం అయోఖిలన్తి తిగావుతం అత్తభావం సమ్పజ్జలితాయ లోహపథవియా ఉత్తానకం నిపజ్జాపేత్వా దక్ఖిణహత్థే తాలప్పమాణం అయసూలం పవేసేన్తి, తథా వామహత్థాదీసు. యథా చ ఉత్తానకం నిపజ్జాపేత్వా ఏవం ఉరేనపి వామపస్సేనపి దక్ఖిణపస్సేనపి నిపజ్జాపేత్వా తం కమ్మకారణం కరోన్తియేవ.

సంవేసేత్వాతి జలితాయ లోహపథవియా తిగావుతం అత్తభావం నిపజ్జాపేత్వా. కుఠారీహీతి మహతీహి గేహచ్ఛాదనస్స ఏకపక్ఖమత్తాహి కుఠారీహి తచ్ఛేన్తి, లోహితం నదీ హుత్వా సన్దతి, లోహపథవితో జాలా ఉట్ఠహిత్వా తచ్ఛితట్ఠానం గణ్హాతి, మహాదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తచ్ఛన్తా పన సుత్తాహతం కరిత్వా దారు వియ అట్ఠంసమ్పి ఛళంసమ్పి కరోన్తి. వాసీహీతి మహాసుప్పపమాణాహి వాసీహి. రథే యోజేత్వాతి సద్ధిం యుగయోత్తఉపక్ఖరచక్కకుబ్బరపాజనేహి సబ్బతో పజ్జలితే రథే యోజేత్వా. మహన్తన్తి మహాకూటాగారప్పమాణం. ఆరోపేన్తీతి సమ్పజ్జలితేహి అయముగ్గరేహి పోథేన్తా ఆరోపేన్తి. సకిమ్పి ఉద్ధన్తి సుపక్కుత్థితాయ ఉక్ఖలియా పక్ఖిత్తతణ్డులం వియ ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చ గచ్ఛతి. మహానిరయేతి అవీచిమహానిరయమ్హి.

చతుక్కణ్ణోతి చతురస్సమఞ్జూసాసదిసో. విభత్తోతి చతుద్వారవసేన విభత్తో. భాగసో మితోతి ద్వారవీథీనం వసేన భాగే ఠపేత్వా ఠపేత్వా విభత్తో. పరియన్తోతి పరిక్ఖిత్తో. అయసాతి ఉపరి నవయోజనికేన అయపత్తేన ఛాదితో. సమన్తా యోజనసతం ఫరిత్వా తిట్ఠతీతి ఏవం ఫరిత్వా తిట్ఠతి, యథా సమన్తా యోజనసతే ఠత్వా ఓలోకేన్తస్స అక్ఖీని యమకగోళకా వియ నిక్ఖమన్తి. కదరియాతపనాతి సబ్బేపి తే ఉస్సదేహి సద్ధిం అట్ఠ మహానిరయా కదరియా నిచ్చం తపన్తీతి కదరియాతపనా. బలవదుక్ఖతాయ ఘోరా. కప్పట్ఠికానం అచ్చీనం అత్థితాయ అచ్చిమన్తో. ఆసాదేతుం ఘట్టేతుం దుక్కరతాయ దురాసదా. దిట్ఠమత్తా వా సుతమత్తా వా లోమాని హంసేన్తీతి లోమహంసనరూపా. భీసనతాయ భిస్మా. భయజననతాయ పటిభయా. సుఖాభావేన దుఖా.

పురత్థిమాయ భిత్తియాతిఆదిగాథానం ఏవం అవీచినిరయోతి పరియన్తం కత్వా అయం సఙ్ఖేపత్థో – అగ్గిజాలానం వా పన సత్తానం వా తేసం దుక్ఖస్స వా వీచి అన్తరం నత్థి ఏత్థాతి అవీచి. తత్ర హి పురత్థిమాదీహి భిత్తీహి జాలారాసి ఉట్ఠహిత్వా పాపకమ్మినో పుగ్గలే ఝాపేన్తో పచ్ఛిమాదీసు భిత్తీసు పటిహఞ్ఞతి పహరతి, తా చ భిత్తియో వినివిజ్ఝిత్వా పరతో యోజనసతం గణ్హాతి, హేట్ఠా ఉట్ఠితా ఉపరి పటిహఞ్ఞతి, ఉపరి ఉట్ఠితా హేట్ఠా పటిహఞ్ఞతి. ఏవం తావేత్థ జాలానం వీచి నామ నత్థి. తస్స పన అన్తో యోజనసతట్ఠానం ఖీరవల్లిపిట్ఠస్స పూరితనాళి వియ సత్తేహి నిరన్తరం పూరితం చతూహి ఇరియాపథేహి పచ్చన్తానం సత్తానం పమాణం నత్థి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తి, సకసకట్ఠానేయేవ పచ్చన్తి. ఏవమేత్థ సత్తానం వీచి నామ నత్థి. యథా పన జివ్హగ్గే ఛ మధుబిన్దూని సత్తమస్స తమ్బలోహబిన్దునో అనుదహనబలవతాయ అబ్బోహారికాని హోన్తి, తథా తత్థ అనుదహనబలవతాయ సేసా ఛ అకుసలవిపాకుపేక్ఖా అబ్బోహారికా హోన్తి, దుక్ఖమేవ నిరన్తరం పఞ్ఞాయతి. ఏవమేత్థ దుక్ఖస్స వీచి నామ నత్థి. నిరస్సాదట్ఠేన నిరయో.

తత్థ సత్తా మహాలుద్దాతి తస్మిం నిబ్బత్తా సత్తా మహన్తా లుద్దా. మహాకిబ్బిసకారినోతి మహన్తదారుణకమ్మకారినో. అచ్చన్తపాపకమ్మన్తాతి ఏకంసేన పాపకమ్మినో. పచ్చన్తి న చ మియ్యరేతి ఛన్నం జాలానమన్తరే పచ్చన్తి, న చ మియ్యన్తి. జాతవేదసమో కాయోతి తేసం సరీరం అగ్గిసదిసం. తేసం నిరయవాసినన్తి తేసం పాపకమ్మానం నిరయవాసీనం. పస్స కమ్మానం దళ్హత్తన్తి పాపకమ్మానం థిరభావం ఓలోకేహి. న భస్మా హోతి నపీ మసీతి ఛారికాపి న హోతి అఙ్గారోపి. పురత్థిమేనాతి యదా తం ద్వారం అపారుతం హోతి, అథ తదభిముఖా ధావన్తి, తేసం తత్థ ఛవిఆదీని ఝాయన్తి. ద్వారసమీపం పత్తానఞ్చ తేసం తం పీధీయతి, పచ్ఛిమం అపారుతం వియ ఖాయతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. అభినిక్ఖమితాసా తేతి నిరయా నిక్ఖమితుం ఆసా ఏతేసన్తి నిక్ఖమితాసా. మోక్ఖగవేసినోతి ముఞ్చనుపాయం ఏసన్తా గవేసన్తాపి. న తే తతో నిక్ఖమితుం, లభన్తి కమ్మపచ్చయాతి తే సత్తా నిరయతో నిక్ఖమనద్వారం పాపకమ్మపచ్చయా నాధిగచ్ఛన్తి. తేసఞ్చ పాపకమ్మన్తం, అవిపక్కం కతం బహున్తి తేసఞ్చ సత్తానం లామకం దారుణకమ్మం అవిపాకం బహువిధం నానప్పకారం అదిన్నవిపాకం కతం ఉపచితం అత్థి.

సంవేగన్తి వినిలనం. ఉబ్బేగన్తి ఠితట్ఠానతో గమనం. ఉత్రాసన్తి ఉబ్బేజనం అసన్నిట్ఠానం. భయన్తి చిత్తుత్రాసనం. పీళనన్తి ఘట్టనం. ఘట్టనన్తి పీళాకరణం. ఉపద్దవన్తి ఈతిం. ఉపసగ్గన్తి రున్ధనం.

౧౭౧. ఇదాని యథానేన సంవిజితం, తం పకారం దస్సేన్తో ‘‘ఫన్దమాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఫన్దమానన్తి తణ్హాదిట్ఠీహి కమ్పమానం. అప్పోదకేతి అప్పే ఉదకే. అఞ్ఞమఞ్ఞేహి బ్యారుద్ధే దిస్వాతి నానాసత్తే చ అఞ్ఞమఞ్ఞేహి సద్ధిం విరుద్ధే దిస్వా. మం భయమావిసీతి మం భయం పవిట్ఠం.

కిలేసఫన్దనాయ ఫన్దమానన్తి రాగాదికిలేసచలనాయ చలమానం. పయోగోతి కాయవచీమనోపయోగో.

విరుద్ధాతి విరోధమాపన్నా. పటివిరుద్ధాతి పటిముఖం హుత్వా విరోధమాపన్నా, సుట్ఠు విరుద్ధా వా. ఆహతాతి కోధేన ఆహతా పహతా. పచ్చాహతాతి పటిమల్లా హుత్వా ఆహతా. ఆఘాతితాతి ఘట్టితా. పచ్చాఘాతితాతి విసేసేన ఘట్టితా. పాణీహిపి ఉపక్కమన్తీతి హత్థేహిపి పహరన్తి.

౧౭౨. సమన్తమసారో లోకోతి నిరయం ఆదిం కత్వా సమన్తతో లోకో అసారో నిచ్చసారాదిరహితో. దిసా సబ్బా సమేరితాతి సబ్బా దిసా అనిచ్చతాయ కమ్పితా. ఇచ్ఛం భవనమత్తనోతి అత్తనో తాణం ఇచ్ఛన్తో. నాద్దసాసిం అనోసితన్తి కిఞ్చి ఠానం జరాదీహి అనజ్ఝావుట్ఠం నాద్దక్ఖిన్తి.

అసారోతి న సారో, సారవిరహితో వా. నిస్సారోతి సబ్బేన సబ్బం సారవిరహితో. సారాపగతోతి సారతో అపగతో. నిచ్చసారసారేన వాతి సతతసారసఙ్ఖాతేన సారేన వా. ఉపరిపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. యే పురత్థిమాయ దిసాయ సఙ్ఖారాతి యే పురత్థిమాయ దిసాయ పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ కతా సఙ్ఖారా. తేపి ఏరితాతి తేపి సఙ్ఖారా కమ్పితా. సమేరితాతి సమ్మా కమ్పితా. చలితాతి చలనం గతా. ఘట్టితాతి ఉదయబ్బయేన పీళితా. అనిచ్చతాయాతి హుత్వా అభావతాయ. జాతియా అనుగతాతి నిబ్బత్తియా అనుపవిట్ఠా. జరాయ అనుసటాతి పరిపక్కతాయ అనుపత్థటా. బ్యాధినా అభిభూతాతి చాతువిసమేన ఉప్పన్నబ్యాధినా అజ్ఝోత్థటా. మరణేన అబ్భాహతాతి మచ్చునా అభిఆహతా పహతా. అతాణాతి రక్ఖవిరహితా. అలేణాతి లేణవిరహితా. అసరణాతి నత్థి ఏతేసం సరణన్తి అసరణా. అసరణీభూతాతి సయం సరణకిచ్చం న కరోన్తీతి అసరణీభూతా.

అత్తనో భవనన్తి నిద్దేసపదస్స ఉద్దేసపదం. తాణన్తి పాలనం. లేణన్తి లేణట్ఠానం. సరణన్తి దుక్ఖనాసనం. గతిన్తి పతిట్ఠం. పరాయనన్తి పరం అయనం. అజ్ఝోసితంయేవ అద్దసన్తి జరాదీహి మద్దితంయేవ అద్దక్ఖిం. సబ్బం యోబ్బఞ్ఞన్తి యోబ్బనభావో యోబ్బఞ్ఞం, సచేతనానం సబ్బం యోబ్బఞ్ఞం. జరాయ ఓసితన్తి పరిపాకాయ జరాయ అవసితం మద్దితం. ఏవం సబ్బత్థ.

౧౭౩. ఓసానే త్వేవ బ్యారుద్ధే, దిస్వా మే అరతీ అహూతి యోబ్బఞ్ఞాదీనం ఓసానేయేవ అన్తగమకే ఏవ వినాసకే ఏవ జరాదీహి బ్యారుద్ధే ఆహతచిత్తే సత్తే దిస్వా అరతి మే అహోసి. అథేత్థ సల్లన్తి అథ ఏతేసు సత్తేసు రాగాదిసల్లం. హదయస్సితన్తి చిత్తనిస్సితం.

యోబ్బఞ్ఞం జరా ఓసాపేతీతి జరా అత్థఙ్గమేతి వినాసేతి. ఏవం సబ్బత్థ.

౧౭౪. ‘‘కథం ఆనుభావం సల్ల’’న్తి చే? యేన సల్లేన ఓతిణ్ణోతి గాథా. తత్థ దిసా సబ్బా విధావతీతి సబ్బా దుచ్చరితదిసాపి పురత్థిమాదిదిసాపి విదిసాపి ధావతి. తమేవ సల్లమబ్బుయ్హ, న ధావతి న సీదతీతి తమేవ సల్లం ఉద్ధరిత్వా తా చ దిసా న ధావతి, చతురోఘే చ న సీదతి.

అఞ్ఞాణన్తిఆదీసు ఞాణదస్సనపటిపక్ఖతో అఞ్ఞాణం అదస్సనం. అభిముఖో హుత్వా ధమ్మేన న సమేతి న సమాగచ్ఛతీతి అనభిసమయో. అనురూపతో ధమ్మే బుజ్ఝతీతి అనుబోధో. తప్పటిపక్ఖతాయ అననుబోధో. అనిచ్చాదీహి సద్ధిం యోజేత్వా న బుజ్ఝతీతి అసమ్బోధో. అసన్తం అసమఞ్చ బుజ్ఝతీతిపి అసమ్బోధో. చతుసచ్చధమ్మం న పటివిజ్ఝతీతి అప్పటివేధో. రూపాదీసు ఏకధమ్మమ్పి అనిచ్చాదిసామఞ్ఞతో న సఙ్గణ్హాతీతి అసఙ్గాహణా. తమేవ ధమ్మం న పరియోగాహతీతి అపరియోగాహణా. న సమం పేక్ఖతీతి అసమపేక్ఖనా. ధమ్మానం సభావం పతి న అపేక్ఖతీతి అపచ్చవేక్ఖణా.

కుసలాకుసలకమ్మేసు విపరీతవుత్తియా సభావగహణాభావేన వా ఏకమ్పి కమ్మం ఏతస్స పచ్చక్ఖం నత్థి, సయం వా కస్సచి ధమ్మస్స పచ్చక్ఖకరణం నామ న హోతీతి అపచ్చక్ఖకమ్మం. యం ఏతస్మిం అనుప్పజ్జమానే చిత్తసన్తానం మేజ్ఝం భవేయ్య సుచి వోదానం, తం దుట్ఠుం మేజ్ఝం ఇమినాతి దుమ్మేజ్ఝం. బాలానం భావో బాల్యం. ముయ్హతీతి మోహో. బలవతరో మోహో పమోహో. సమన్తతో ముయ్హతీతి సమ్మోహో. విజ్జాయ పటిపక్ఖభావతో న విజ్జాతి అవిజ్జా. ఓఘయోగత్థో వుత్తోయేవ. థామగతట్ఠేన అనుసేతీతి అనుసయో. చిత్తం పరియుట్ఠాతి అభిభవతీతి పరియుట్ఠానం. హితగ్గహణాభావేన హితాభిముఖం గన్తుం న సక్కోతి అఞ్ఞదత్థు లఙ్గతియేవాతి లఙ్గీ, ఖఞ్జతీతి అత్థో. దురుగ్ఘాటనట్ఠేన వా లఙ్గీ. యథా హి మహాపలిఘసఙ్ఖాతా లఙ్గీ దురుగ్ఘాటా హోతి, ఏవమయమ్పి లఙ్గీ వియాతి లఙ్గీ. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

యా ఏవరూపా కఙ్ఖాతి ఏత్థ కఙ్ఖనవసేన కఙ్ఖా. కఙ్ఖం ఆనయతీతి కఙ్ఖాయనా. పురిమకఙ్ఖా హి ఉత్తరకఙ్ఖం ఆనయతి నామ. ఆకారవసేన వా ఏతం వుత్తం. కఙ్ఖాసమఙ్గిచిత్తం కఙ్ఖాయ ఆయితత్తా కఙ్ఖాయితం నామ. తస్స భావో కఙ్ఖాయితత్తం. విమతీతి విగతా మతి విమతి. విచికిచ్ఛాతి విగతా చికిచ్ఛా విచికిచ్ఛా, సభావం వా విచినన్తో కిచ్ఛతి కిలమతి ఏతాయాతి విచికిచ్ఛా. సా సంసయలక్ఖణా, కమ్పనరసా, అనిచ్ఛయపచ్చుపట్ఠానా, అనేకంసగ్గాహపచ్చుపట్ఠానా వా, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానా, పటిపత్తియా అన్తరాయకరాతి దట్ఠబ్బా.

కమ్పనట్ఠేన ద్విధా ఏళయతీతి ద్వేళ్హకం. పటిపత్తినివారణేన ద్విధాపథో వియాతి ద్వేధాపథో. ‘‘నిచ్చం వా ఇదం అనిచ్చం వా’’తిఆదిపవత్తియా ఏకస్మిం ఆకారే సణ్ఠాతుం అసమత్థతాయ సమన్తతో సేతీతి సంసయో. ఏకంసం గహేతుం అసమత్థతాయ న ఏకంసగ్గాహోతి అనేకంసగ్గాహో. నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తీ ఆరమ్మణతో ఓసక్కతీతి ఆసప్పనా. ఓగాహితుం అసక్కోన్తీ పరిసమన్తతో సప్పతీతి పరిసప్పనా. పరియోగాహితుం అసమత్థతాయ అపరియోగాహణా. నిచ్ఛయవసేన ఆరమ్మణే పవత్తితుం అసమత్థతాయ ఛమ్భితత్తం చిత్తస్స, థద్ధభావోతి అత్థో. విచికిచ్ఛా హి ఉప్పజ్జిత్వా చిత్తం థద్ధం కరోతి, యస్మా పన సా ఉప్పజ్జమానా ఆరమ్మణం గహేత్వా మనం విలిఖన్తీ వియ, తస్మా మనోవిలేఖోతి వుత్తా.

విద్ధోతి సల్లేన లద్ధప్పహారో. ఫుట్ఠోతి ఘట్టితో. పరేతోతి పీళితో. ధావతీతి పురతో గచ్ఛతి. విధావతీతి అనేకవిధేన గచ్ఛతి. సన్ధావతీతి వేగేన ధావతి. సంసరతీతి ఇతో చితో చ చరతి.

అచేలకోతి నిచ్చోలో, నగ్గోతి అత్థో. ముత్తాచారోతి విసట్ఠాచారో, ఉచ్చారకమ్మాదీసు లోకియకులపుత్తాచారేన విరహితో ఠితకోవ ఉచ్చారం కరోతి, పస్సావం కరోతి, ఖాదతి భుఞ్జతి. హత్థాపలేఖనోతి హత్థే పిణ్డమ్హి ఠితే జివ్హాయ హత్థం అపలిఖతి, ఉచ్చారం వా కత్వా హత్థమ్హియేవ దణ్డకసఞ్ఞీ హుత్వా హత్థేన అపలిఖతి. తే కిర దణ్డకం ‘‘సత్తో’’తి పఞ్ఞపేన్తి. భిక్ఖాగహణత్థం ‘‘ఏహి భదన్తే’’తి వుత్తో న ఏతీతి న ఏహిభదన్తికో. తేన హి ‘‘తిట్ఠ భదన్తే’’తి వుత్తోపి న తిట్ఠతీతి న తిట్ఠభదన్తికో. తదుభయమ్పి కిర సో ‘‘ఏతస్స వచనం కతం భవిస్సతీ’’తి న కరోతి.

అభిహటన్తి పురేతరం గహేత్వా ఆహటం భిక్ఖం. ఉద్దిస్సకతన్తి ‘‘ఇదం తుమ్హే ఉద్దిస్స కత’’న్తి ఏవం ఆరోచితం భిక్ఖం. న నిమన్తనన్తి ‘‘అసుకం నామ కులం వా వీథిం వా గామం వా పవిసేయ్యాథా’’తి ఏవం నిమన్తితభిక్ఖమ్పి న సాదియతి న గణ్హాతి. న కుమ్భిముఖాతి కుమ్భితో ఉద్ధరిత్వా దియ్యమానం భిక్ఖం న గణ్హాతి. న కళోపిముఖాతి కళోపీతి ఉక్ఖలి వా పచ్ఛి వా, తతోపి న గణ్హాతి. కస్మా? కుమ్భికళోపియో మం నిస్సాయ కటచ్ఛునా పహారం లభన్తీతి. న ఏళకమన్తరన్తి ఉమ్మారం అన్తరం కరిత్వా దియ్యమానం న గణ్హాతి. కస్మా? అయం మం నిస్సాయ అన్తరకరణం లభతీతి. దణ్డముసలేసుపి ఏసేవ నయో.

న ద్విన్నన్తి ద్వీసు భుఞ్జమానేసు ఏకస్మిం ఉట్ఠాయ దేన్తే న గణ్హాతి. కస్మా? కబళన్తరాయో హోతీతి. న గబ్భినియాతిఆదీసు పన ‘‘గబ్భినియా కుచ్ఛియం దారకో కిలమతీ’’తి, పాయన్తియా దారకస్స ఖీరన్తరాయో హోతీ’’తి, ‘‘పురిసన్తరగతాయ రతిఅన్తరాయో హోతీ’’తి న గణ్హాతి. న సంకిత్తీసూతి సంకిత్తేత్వా కతభత్తేసు. దుబ్భిక్ఖసమయే కిర అచేలకసావకా అచేలకానమత్థాయ తతో తతో తణ్డులాదీని సమాదపేత్వా భత్తం పచన్తి, ఉక్కట్ఠో అచేలకో తతోపి న పటిగ్గణ్హాతి. న యత్థ సాతి యత్థ సునఖో ‘‘పిణ్డం లభిస్సామీ’’తి ఉపట్ఠితో హోతి, తత్థ తస్స అదత్వా ఆహటం న గణ్హాతి. కస్మా? ఏతస్స పిణ్డన్తరాయో హోతీతి. సణ్డసణ్డచారినీతి సమూహసమూహచారినీ. సచే హి అచేలకం దిస్వా ‘‘ఇమస్స భిక్ఖం దస్సామా’’తి మనుస్సా భత్తగేహం పవిసన్తి, తేసు చ పవిసన్తేసు కళోపిముఖాదీసు నిలీనా మక్ఖికా ఉప్పతిత్వా సణ్డసణ్డా చరన్తి. తతో ఆహటం భిక్ఖం న గణ్హాతి. కస్మా? మం నిస్సాయ మక్ఖికానం గోచరన్తరాయో జాతోతి. థుసోదకన్తి సబ్బసస్ససమ్భారేహి కతం సోవీరకం. ఏత్థ చ సురాపానమేవ సావజ్జం, అయం పన సబ్బేసుపి సావజ్జసఞ్ఞీ.

ఏకాగారికోతి యో ఏకస్మింయేవ గేహే భిక్ఖం లభిత్వా నివత్తతి. ఏకాలోపికోతి యో ఏకేనేవ ఆలోపేన యాపేతి. ద్వాగారికాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏకిస్సాపి దత్తియాతి ఏకాయ దత్తియా. దత్తి నామ ఏకా ఖుద్దకపాతి హోతి, యత్థ అగ్గభిక్ఖం పక్ఖిపిత్వా ఠపేన్తి. ఏకాహికన్తి ఏకదివసన్తరికం. అడ్ఢమాసికన్తి అడ్ఢమాసన్తరికం. పరియాయభత్తభోజనన్తి వారభత్తభోజనం, ఏకాహవారేన ద్వీహవారేన సత్తాహవారేన అడ్ఢమాసవారేనాతి ఏవం దివసవారేన ఆభతం భత్తభోజనం.

సాకభక్ఖోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఉబ్భట్ఠకోతి ఉద్ధం ఠితకో. ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తోతి ఉక్కుటికం వీరియం అనుయుత్తో. గచ్ఛన్తోపి ఉక్కుటికోవ హుత్వా ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా గచ్ఛతి. కణ్టకాపస్సయికోతి అయకణ్టకే వా పకతికణ్టకే వా భూమియం కోట్టేత్వా తత్థ చమ్మం అత్థరిత్వా ఠానచఙ్కమాదీని కరోతి. సేయ్యన్తి సయన్తోపి తత్థేవ సేయ్యం కప్పేతి. ఫలకసేయ్యన్తి రుక్ఖఫలకే సేయ్యం. థణ్డిలసేయ్యన్తి థణ్డిలే ఉచ్చే భూమిట్ఠానే సేయ్యం. ఏకపస్సయికోతి ఏకపస్సేనేవ సయతి. రజోజల్లధరోతి సరీరం తేలేన మక్ఖేత్వా రజుట్ఠానట్ఠానే తిట్ఠతి, అథస్స సరీరే రజోజల్లం లగ్గతి, తం ధారేతి. యథాసన్థతికోతి లద్ధం ఆసనం అకోపేత్వా యదేవ లభతి, తత్థేవ నిసీదనసీలో. వేకటికోతి వికటఖాదనసీలో, వికటన్తి గూథం వుచ్చతి. అపానకోతి పటిక్ఖిత్తసీతుదకపానో. సాయం తతియం అస్సాతి సాయతతియకం. పాతో మజ్ఝన్హికే సాయన్తి దివసస్స తిక్ఖత్తుం ‘‘పాపం పవాహేస్సామీ’’తి ఉదకోరోహనానుయోగం అనుయుత్తో విహరతి.

తే సల్లే అభిసఙ్ఖరోతీతి తే రాగాదిసత్తసల్లే అభినిబ్బత్తేతి. అభిసఙ్ఖరోన్తోతి అభినిబ్బత్తేన్తో. సల్లాభిసఙ్ఖారవసేనాతి సల్లాభినిబ్బత్తాపనకారణా. పురత్థిమం దిసం ధావతీతి పురిమం దిసం గచ్ఛతి. తే సల్లాభిసఙ్ఖారా అప్పహీనాతి ఏతే రాగాదిసల్లా పయోగా నప్పహీనా. సల్లాభిసఙ్ఖారానం అప్పహీనత్తాతి సల్లపయోగానం అప్పహీనభావేన. గతియా ధావతీతి గతియం ధావతి. గతియా గతిన్తి గతితో గతిం.

న సీదతీతి న నిముజ్జతి. న సంసీదతీతి న సమన్తతో ముజ్జతి. న ఓసీదతీతి న ఓసక్కతి. న అవసీదతీతి న పచ్చోసక్కతి. న అవగచ్ఛతీతి న హేట్ఠా గచ్ఛతి.

౧౭౫. ఏవం మహానుభావేన సల్లేన ఓతిణ్ణేసు చ సత్తేసు – తత్థ సిక్ఖానుగీయన్తి, యాని లోకే గధితానీతి గాథా. తస్సత్థో – యే లోకే పఞ్చ కామగుణా పటిలాభాయ గిజ్ఝన్తీతి కత్వా ‘‘గధితానీ’’తి వుచ్చన్తి, చిరకాలసేవితత్తా వా ‘‘గధితానీ’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ తం నిమిత్తం హత్థిసిక్ఖాదికా అనేకా సిక్ఖా కథీయన్తి, ఉగ్గయ్హన్తి వా. పస్సథ యావ సమత్థో వాయం లోకో, యతో పణ్డితో కులపుత్తో తేసు వా గధితేసు తాసు వా సిక్ఖాసు అధిముత్తో న సియా, అఞ్ఞదత్థు అనిచ్చాదిదస్సనేన నిబ్బిజ్ఝ సబ్బసో కామే. అత్తనో నిబ్బానమేవ సిక్ఖేతి.

పటివిజ్ఝిత్వాతి ఞాణేన నిక్ఖమేత్వా వా నిబ్బిజ్ఝిత్వా వా.

౧౭౬. ఇదాని యథా నిబ్బానాయ సిక్ఖితబ్బం, తం దస్సేన్తో ‘‘సచ్చో సియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సచ్చోతి వాచాసచ్చేన ఞాణసచ్చేన మగ్గసచ్చేన చ సమన్నాగతో. రిత్తపేసుణోతి పహీనపేసుణో. వేవిచ్ఛన్తి మచ్ఛరియం.

౧౭౭. నిద్దం తన్దిం సహే థీనన్తి పచలాయికఞ్చ కాయాలసియఞ్చ చిత్తాలసియఞ్చాతి ఇమే తయో ధమ్మే అభిభవేయ్య. నిబ్బానమానసోతి నిబ్బాననిన్నచిత్తో.

కాయస్స అకల్యతాతి ఖన్ధత్తయసఙ్ఖాతస్స నామకాయస్స గిలానభావో. గిలానో హి అకల్లకోతి వుచ్చతి. వినయేపి (పారా. ౧౫౧) వుత్తం – ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్లకో’’తి. అకమ్మఞ్ఞతాతి కాయగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతో అకమ్మఞ్ఞతాకారో. మేఘో వియ ఆకాసం కాయం ఓనయ్హతీతి ఓనాహో. సబ్బతో భాగేన ఓనాహో పరియోనాహో. అబ్భన్తరే సమోరున్ధతీతి అన్తోసమోరోధో. మేధతీతి మిద్ధం, అకమ్మఞ్ఞభావేన విహింసతీతి అత్థో. సుపన్తి తేనాతి సుప్పం. అక్ఖిదలాదీనం పచలభావం కరోతీతి పచలాయికా. సుప్పనా సుప్పితత్తన్తి ఆకారభావనిద్దేసా. ఓలీయనాతి ఓలీయనాకారో. దుతియం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. లీనన్తి అవిప్ఫారికతాయ పటికుటికం. ఇతరే ద్వే ఆకారభావనిద్దేసా. థినన్తి సప్పిపిణ్డో వియ అవిప్ఫారికతాయ ఘనభావేన ఠితం. థియనాతి ఆకారనిద్దేసో. థియితస్స భావో థియితత్తం, అవిప్ఫారవసేన థద్ధతాతి అత్థో.

సబ్బసఙ్ఖారధాతుయాతి నిబ్బాననిన్నమానసో సబ్బతేభూమికసఙ్ఖాతధాతుయా. చిత్తం పటివాపేత్వాతి చిత్తం నివత్తాపేత్వా. ఏతం సన్తన్తి ఏతం నిబ్బానం. కిలేససన్తతాయ సన్తం. అతప్పకట్ఠేన పణీతం.

న పణ్డితా ఉపధిసుఖస్స హేతూతి దబ్బజాతికా కామసుఖస్స కారణా దానాని న దేన్తి. కామఞ్చ తే ఉపధిపరిక్ఖయాయాతి ఏకంసేన తే పణ్డితా కామక్ఖయాయ కామక్ఖేపనత్థం దానాని దేన్తి. అపునబ్భవాయాతి నిబ్బానత్థాయ. ఝానాని భావేన్తీతి పఠమజ్ఝానాదీని వడ్ఢేన్తి. పునబ్భవాయాతి పునబ్భవకారణా. తే పణ్డితా నిబ్బానం అభిముఖం హుత్వా దానం దదన్తి.

౧౭౮. సాహసాతి రత్తస్స రాగచరితాదిభేదా సాహసాకారణా. నిద్దేసో ఉత్తానత్థోయేవ.

౧౭౯. పురాణం నాభినన్దేయ్యాతి అతీతం రూపాదిం నాభినన్దేయ్య. నవేతి పచ్చుప్పన్నే. హీయమానేతి వినస్సమానే. ఆకాసం న సితో సియాతి తణ్హానిస్సితో న భవేయ్య. తణ్హా హి రూపాదీనం ఆకాసనతో ‘‘ఆకాసో’’తి వుచ్చతి.

వేమానేతి అభవమానే. విగచ్ఛమానేతి అపగచ్ఛమానే.

‘‘ఆకాసతీ’’తి ‘‘ఆకస్సతీ’’తి చ దువిధో పాఠో.

౧౮౦. కిం కారణా ఆకాసం న సితో సియాతి చే? గేధం బ్రూమీతి గాథా. తస్సత్థో – అహఞ్హి ఇమం ఆకాససఙ్ఖాతం తణ్హం రూపాదీసు గిజ్ఝనతో గేధం బ్రూమి ‘‘గేధో’’తి వదామి. కిఞ్చ భియ్యో – అవహననట్ఠేన ‘‘ఓఘో’’తి చ ఆజవనట్ఠేన ‘‘ఆజవ’’న్తి చ ‘‘ఇదం మయ్హం, ఇదం మయ్హ’’న్తి జప్పకారణతో ‘‘జప్పన’’న్తి చ దుమ్ముఞ్చనట్ఠేన ‘‘ఆరమ్మణ’’న్తి చ కమ్పకరణట్ఠేన ‘‘కమ్పన’’న్తి చ బ్రూమి, ఏసావ లోకస్స పలిబోధట్ఠేన దురతిక్కమనీయట్ఠేన చ ‘‘కామపఙ్కో దురచ్చయో’’తి.

ఆజవన్తి ఆపటిసన్ధితో జవతి ధావతీతి ఆజవం, వట్టమూలతాయ పునబ్భవే పటిసన్ధిదానతణ్హాయేతం అధివచనం. జప్పనన్తి పత్థనా, తణ్హాయేతం అధివచనం. ఆరమ్మణమ్పి వుచ్చతి తణ్హాతి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఉప్పన్నతణ్హా ముచ్చితుం అసక్కుణేయ్యట్ఠేన ఆరమ్మణాతి కథీయతి. కామపఙ్కోతి ఓసీదనట్ఠేన కలలం. కద్దమోతి సఙ్గట్ఠేన కద్దమో. తాపనట్ఠేన కిలేసో. నియ్యాసం వియ లగ్గాపనట్ఠేన పలిపో. రున్ధిత్వా ధారణట్ఠేన పలిరోధో. ఏవమేతం గేధాదిపరియాయం ఆకాసం అనిస్సితో.

౧౮౧. సచ్చా అవోక్కమన్తి గాథా. తస్సత్థో – పుబ్బే వుత్తా తివిధాపి సచ్చా అవోక్కమం మోనేయ్యపత్తియా మునీతి సఙ్ఖం గతో నిబ్బానథలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో, స వేఏవరూపో సబ్బాని ఆయతనాని నిస్సజ్జిత్వా ‘‘సన్తో’’తి వుచ్చతి. నిద్దేసే వత్తబ్బం నత్థి.

౧౮౨. కిఞ్చ భియ్యో – స వే విద్వాతి గాథా. తత్థ ఞత్వా ధమ్మన్తి అనిచ్చాదినయేన సఙ్ఖతధమ్మం అఞ్ఞాయ. సమ్మా సో లోకే ఇరియానోతి అసమ్మాఇరియనకరానం కిలేసానం పహానా సమ్మా సో లోకే ఇరియమానో.

౧౮౩. ఏవం అపిహేన్తో చ – యోధ కామేతి గాథా. తత్థ సఙ్గన్తి సత్తవిధం సఙ్గం యో అచ్చతరి. నాజ్ఝేతీతి న అభిజ్ఝాయతి.

౧౮౪. తస్మా తుమ్హేసుపి యో ఏవరూపో హోతుం ఇచ్ఛతి, తం వదామి – యం పుబ్బేతి గాథా. తత్థ యం పుబ్బేతి అతీతే సఙ్ఖారే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనధమ్మం కిలేసజాతం అతీతం కమ్మఞ్చ. పచ్ఛా తే మాహు కిఞ్చనన్తి అనాగతేపి సఙ్ఖారే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనధమ్మం రాగాదికిఞ్చనం మా అహు. మజ్ఝే చే నో గహేస్ససీతి పచ్చుప్పన్నరూపాదిధమ్మేపి న గహేస్ససి చే. ఏవం ఉపసన్తో చరిస్ససి.

అబీజం కరోహీతి మగ్గఞాణేన న బీజం కరోహి. రాగకిఞ్చనన్తి రాగఫన్దనం. దోసకిఞ్చనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౧౮౫. ఏవం అరహత్తప్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని అరహతో థుతివసేన ఇతో పరా గాథాయో అభాసి. తత్థ సబ్బసోతి గాథాయ మమాయితన్తి మమత్తకరణం. ‘‘మమ ఇద’’న్తి గహితం వా వత్థు. అసతా చ న సోచతీతి అవిజ్జమానకారణా అసన్తకారణా న సోచతి. న జీయతీతి జానిం నాధిగచ్ఛతి.

అహు వత మేతి మయ్హం అహోసి వత. తం వత మే నత్థీతి యం అతీతే అహోసి, తం మయ్హం ఇదాని న సన్తి. సియా వత మేతి యం మయ్హం భవిస్సతి, తం వతాహం న లభామీతి ఇదాని అహం ఏకంసేన న పాపుణామి.

౧౮౬. కిఞ్చ భియ్యో – యస్స నత్థీతి గాథా. తత్థ కిఞ్చనన్తి కిఞ్చి రూపాదిధమ్మజాతం.

అభిసఙ్ఖతన్తి కమ్మేన సఙ్ఖరితం. అభిసఞ్చేతయితన్తి చిత్తేన రాసికతం. అవిజ్జాయ త్వేవాతి అవిజ్జాయ తు ఏవ. అసేసవిరాగనిరోధాతి విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన నిరవసేసనిరోధా.

సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూతి అవసవత్తిసల్లక్ఖణవసేన వా తుచ్ఛసఙ్ఖారసమనుపస్సనవసేన వాతి ద్వీహాకారేహి సుఞ్ఞతో లోకం పస్స. అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చాతి సక్కాయదిట్ఠిం ఉద్ధరిత్వా. ఏవం మచ్చుతరో సియాతి ఏవం మరణస్స తరణో భవేయ్య. ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తన్తి ఏవం ఖన్ధలోకం పస్సన్తం. మచ్చురాజా న పస్సతీతి మరణరాజా న ఓలోకేతి న దక్ఖతి.

నాఞ్ఞం పత్థయతే కిఞ్చీతి అఞ్ఞం అప్పమత్తకమ్పి న పత్థయతి న పిహయతి. అఞ్ఞత్ర అప్పటిసన్ధియాతి నిబ్బానం ఠపేత్వా. ‘‘అఞ్ఞత్రప్పటిసన్ధియా’’తి ఏకపదం కత్వాపి పఠన్తి.

౧౮౭. కిఞ్చ భియ్యో – అనిట్ఠురీతి గాథా. తత్థ అనిట్ఠురీతి అనిస్సుకీ. ‘‘అనిట్ఠరీ’’తిపి కేచి పఠన్తి. సబ్బధీ సమోతి సబ్బత్థ సమో, ఉపేక్ఖకోతి అధిప్పాయో. కిం వుత్తం హోతి? యో సో ‘‘నత్థి మే’’తి న సోచతి, తమహం అవికమ్పినం పుగ్గలం పుట్ఠో సమానో అనిట్ఠురీ అననుగిద్ధో, అనేజో సబ్బధీ సమోతి ఇమం తస్మిం పుగ్గలే చతుబ్బిధం ఆనిసంసం బ్రూమీతి.

నిట్ఠురియోతి ఇస్సుకీ. నిట్ఠురభావో నిట్ఠురియం, తం నిస్సాయ ఏత్తకమ్పి నత్థీతి ఖేళపాతన్తి అత్థో. నిట్ఠురియకమ్మన్తి నిట్ఠురియకరణం. గహట్ఠో వా హి గహట్ఠం భిక్ఖు వా భిక్ఖుం నిస్సాయ వసన్తో అప్పమత్తకేనేవ కుజ్ఝిత్వా తం నిస్సాయ ఏత్తకమ్పి నత్థీతి ఖేళం పాతేత్వా పాదేన మద్దన్తో వియ నిట్ఠురియం నామ కరోతి. తస్స తం కమ్మం ‘‘నిట్ఠురియకమ్మ’’న్తి వుచ్చతి. ఇస్సాతి సభావనిద్దేసో. తతో పరా ద్వే ఆకారభావనిద్దేసా. ఇతరత్తయం పరియాయవచనం. లక్ఖణాదితో పనేసా పరసమ్పత్తీనం ఉసూయనలక్ఖణా ఇస్సా; తత్థ చ అనభిరతిరసా; తతో విముఖభావపచ్చుపట్ఠానా; పరసమ్పత్తిపదట్ఠానా.

లాభేపి న ఇఞ్జతీతి పచ్చయలాభే న చలతి. అలాభేపీతి పచ్చయానం అలాభేపి.

౧౮౮. కిఞ్చ భియ్యో – అనేజస్సాతి గాథా. తత్థ నిసఙ్ఖతీతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసు యో కోచి సఙ్ఖారో. సో హి యస్మా నిసఙ్ఖరియతి, నిసఙ్ఖరోతి వా, తస్మా ‘‘నిసఙ్ఖతీ’’తి వుచ్చతి. వియారమ్భాతి వివిధా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదికా ఆరమ్భా. ఖేమం పస్సతి సబ్బధీతి సబ్బత్థ అభయమేవ పస్సతి.

ఆరమ్భాతి కమ్మానం పఠమారమ్భా. వియారమ్భాతి ఉపరూపరి వివిధఆరమ్భనవసేన వీరియారమ్భా. తీసు భవేసు పటిసన్ధిజనకకమ్మానం ఏతం అధివచనం. తస్మా వియారమ్భా ఆరతో.

౧౮౯. ఏవం పస్సన్తో న సమేసూతి గాథా. తత్థ న వదతేతి ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తిఆదినా మానవసేన సమేసుపి అత్తానం న వదతి ఓమేసుపి ఉస్సేసుపి. నాదేతి న నిరస్సతీతి రూపాదీసు కఞ్చి ధమ్మం న గణ్హాతి న నిస్సజ్జతి. సేసం సబ్బత్థ తత్థ తత్థ వుత్తనయత్తా పాకటమేవ. ఏవం అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠాపేసీతి.

సద్ధమ్మప్పజ్జోతికాయ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ

అత్తదణ్డసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.