౪. కుమారపఞ్హవణ్ణనా

అట్ఠుప్పత్తి

ఇదాని ఏకం నామ కిన్తి ఏవమాదీనం కుమారపఞ్హానం అత్థవణ్ణనాక్కమో అనుప్పత్తో. తేసం అట్ఠుప్పత్తిం ఇధ నిక్ఖేపప్పయోజనఞ్చ వత్వా వణ్ణనం కరిస్సామ –

అట్ఠుప్పత్తి తావ నేసం సోపాకో నామ భగవతో మహాసావకో అహోసి. తేనాయస్మతా జాతియా సత్తవస్సేనేవ అఞ్ఞా ఆరాధితా, తస్స భగవా పఞ్హబ్యాకరణేన ఉపసమ్పదం అనుఞ్ఞాతుకామో అత్తనా అధిప్పేతత్థానం పఞ్హానం బ్యాకరణసమత్థతం పస్సన్తో ‘‘ఏకం నామ కి’’న్తి ఏవమాదినా పఞ్హే పుచ్ఛి. సో బ్యాకాసి. తేన చ బ్యాకరణేన భగవతో చిత్తం ఆరాధేసి. సావ తస్సాయస్మతో ఉపసమ్పదా అహోసి.

అయం తేసం అట్ఠుప్పత్తి.

నిక్ఖేపప్పయోజనం

యస్మా పన సరణగమనేహి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘానుస్సతివసేన చిత్తభావనా, సిక్ఖాపదేహి సీలభావనా, ద్వత్తింసాకారేన చ కాయభావనా పకాసితా, తస్మా ఇదాని నానప్పకారతో పఞ్ఞాభావనాముఖదస్సనత్థం ఇమే పఞ్హబ్యాకరణా ఇధ నిక్ఖిత్తా. యస్మా వా సీలపదట్ఠానో సమాధి, సమాధిపదట్ఠానా చ పఞ్ఞా; యథాహ – ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨), తస్మా సిక్ఖాపదేహి సీలం ద్వత్తింసాకారేన తంగోచరం సమాధిఞ్చ దస్సేత్వా సమాహితచిత్తస్స నానాధమ్మపరిక్ఖారాయ పఞ్ఞాయ పభేదదస్సనత్థం ఇధ నిక్ఖిత్తాతిపి విఞ్ఞాతబ్బా.

ఇదం తేసం ఇధ నిక్ఖేపప్పయోజనం.

పఞ్హవణ్ణనా

ఏకం నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఇదాని తేసం అత్థవణ్ణనా హోతి – ఏకం నామ కిన్తి భగవా యస్మిం ఏకధమ్మస్మిం భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో అనుపుబ్బేన దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, యస్మిం చాయమాయస్మా నిబ్బిన్దమానో అనుపుబ్బేన దుక్ఖస్సన్తమకాసి, తం ధమ్మం సన్ధాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి థేరో పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ విస్సజ్జేతి. ‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమ్మాసతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతీ’’తి (సం. ని. ౫.౮) ఏవమాదీని చేత్థ సుత్తాని ఏవం విస్సజ్జనయుత్తిసమ్భవే సాధకాని. ఏత్థ యేనాహారేన సబ్బే సత్తా ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి వుచ్చన్తి, సో ఆహారో తం వా నేసం ఆహారట్ఠితికత్తం ‘‘ఏకం నామ కి’’న్తి పుట్ఠేన థేరేన నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. తఞ్హి భగవతా ఇధ ఏకన్తి అధిప్పేతం, న తు సాసనే లోకే వా అఞ్ఞం ఏకం నామ నత్థీతి ఞాపేతుం వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘ఏకధమ్మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మత్తం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమస్మిం ఏకధమ్మే? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా. ఇమస్మిం ఖో, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మే భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణ’న్తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

ఆహారట్ఠితికాతి చేత్థ యథా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్తం. తత్థ అయోనిసో మనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదాయా’’తి ఏవమాదీసు (సం. ని. ౫.౨౩౨) పచ్చయో ఆహారోతి వుచ్చతి, ఏవం పచ్చయం ఆహారసద్దేన గహేత్వా పచ్చయట్ఠితికా ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి వుత్తా. చత్తారో పన ఆహారే సన్ధాయ – ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి వుచ్చమానే ‘‘అసఞ్ఞసత్తా దేవా అహేతుకా అనాహారా అఫస్సకా అవేదనకా’’తి వచనతో (విభ. ౧౦౧౭) ‘‘సబ్బే’’తి వచనమయుత్తం భవేయ్య.

తత్థ సియా – ఏవమ్పి వుచ్చమానే ‘‘కతమే ధమ్మా సపచ్చయా? పఞ్చక్ఖన్ధా – రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (ధ. స. ౧౦౮౯) వచనతో ఖన్ధానంయేవ పచ్చయట్ఠితికత్తం యుత్తం, సత్తానన్తు అయుత్తమేవేతం వచనం భవేయ్యాతి. న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం. కస్మా? సత్తేసు ఖన్ధోపచారసిద్ధితో. సత్తేసు హి ఖన్ధోపచారో సిద్ధో. కస్మా? ఖన్ధే ఉపాదాయ పఞ్ఞాపేతబ్బతో. కథం? గేహే గామోపచారో వియ. సేయ్యథాపి హి గేహాని ఉపాదాయ పఞ్ఞాపేతబ్బత్తా గామస్స ఏకస్మిమ్పి ద్వీసు తీసుపి వా గేహేసు దడ్ఢేసు ‘‘గామో దడ్ఢో’’తి ఏవం గేహే గామోపచారో సిద్ధో, ఏవమేవ ఖన్ధేసు పచ్చయట్ఠేన ఆహారట్ఠితికేసు ‘‘సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి అయం ఉపచారో సిద్ధోతి వేదితబ్బో. పరమత్థతో చ ఖన్ధేసు జాయమానేసు జీయమానేసు మీయమానేసు చ ‘‘ఖణే ఖణే త్వం భిక్ఖు జాయసే చ జీయసే చ మీయసే చా’’తి వదతా భగవతా తేసు సత్తేసు ఖన్ధోపచారో సిద్ధోతి దస్సితో ఏవాతి వేదితబ్బో. యతో యేన పచ్చయాఖ్యేన ఆహారేన సబ్బే సత్తా తిట్ఠన్తి, సో ఆహారో తం వా నేసం ఆహారట్ఠితికత్తం ఏకన్తి వేదితబ్బం. ఆహారో హి ఆహారట్ఠితికత్తం వా అనిచ్చతాకారణతో నిబ్బిదాట్ఠానం హోతి. అథ తేసు సబ్బసత్తసఞ్ఞితేసు సఙ్ఖారేసు అనిచ్చతాదస్సనేన నిబ్బిన్దమానో అనుపుబ్బేన దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, పరమత్థవిసుద్ధిం పాపుణాతి. యథాహ –

‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;

అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి. (ధ. ప. ౨౭౭);

ఏత్థ చ ‘‘ఏకం నామ కి’’న్తి చ ‘‘కిహా’’తి చ దువిధో పాఠో, తత్థ సీహళానం కిహాతి పాఠో. తే హి ‘‘కి’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘కిహా’’తి వదన్తి. కేచి భణన్తి ‘‘హ-ఇతి నిపాతో, థేరియానమ్పి అయమేవ పాఠో’’తి ఉభయథాపి పన ఏకోవ అత్థో. యథా రుచ్చతి, తథా పఠితబ్బం. యథా పన ‘‘సుఖేన ఫుట్ఠో అథ వా దుఖేన (ధ. ప. ౮౩), దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీ’’తి ఏవమాదీసు కత్థచి దుఖన్తి చ కత్థచి దుక్ఖన్తి చ వుచ్చతి, ఏవం కత్థచి ఏకన్తి, కత్థచి ఏక్కన్తి వుచ్చతి. ఇధ పన ఏకం నామాతి అయమేవ పాఠో.

ద్వే నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఏవం ఇమినా పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా పురిమనయేనేవ ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి ద్వే నామ కిన్తి? థేరో ద్వేతి పచ్చనుభాసిత్వా ‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి ధమ్మాధిట్ఠానాయ దేసనాయ విస్సజ్జేతి. తత్థ ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో, చిత్తస్స చ నతిహేతుతో సబ్బమ్పి అరూపం ‘‘నామ’’న్తి వుచ్చతి. ఇధ పన నిబ్బిదాహేతుత్తా సాసవధమ్మమేవ అధిప్పేతం రుప్పనట్ఠేన చత్తారో చ మహాభూతా, సబ్బఞ్చ తదుపాదాయ పవత్తమానం రూపం ‘‘రూప’’న్తి వుచ్చతి, తం సబ్బమ్పి ఇధాధిప్పేతం. అధిప్పాయవసేనేవ చేత్థ ‘‘ద్వే నామ నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి వుత్తం, న అఞ్ఞేసం ద్విన్నమభావతో. యథాహ –

‘‘ద్వీసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు ద్వీసు? నామే చ రూపే చ. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, ద్వీసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘ద్వే పఞ్హా, ద్వే ఉద్దేసా, ద్వే వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

ఏత్థ చ నామరూపమత్తదస్సనేన అత్తదిట్ఠిం పహాయ అనత్తానుపస్సనాముఖేనేవ నిబ్బిన్దమానో అనుపుబ్బేన దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, పరమత్థవిసుద్ధిం పాపుణాతీతి వేదితబ్బో. యథాహ –

‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;

అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి. (ధ. ప. ౨౭౯);

తీణి నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఇదాని ఇమినాపి పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా పురిమనయేనేవ ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి తీణి నామ కిన్తి? థేరో తీణీతి పచ్చనుభాసిత్వా పున బ్యాకరితబ్బస్స అత్థస్స లిఙ్గానురూపం సఙ్ఖ్యం దస్సేన్తో ‘‘తిస్సో వేదనా’’తి విస్సజ్జేతి. అథ వా ‘‘యా భగవతా ‘తిస్సో వేదనా’తి వుత్తా, ఇమాసమత్థమహం తీణీతి పచ్చేమీ’’తి దస్సేన్తో ఆహాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అనేకముఖా హి దేసనా పటిసమ్భిదాపభేదేన దేసనావిలాసప్పత్తానం. కేచి పనాహు ‘‘తీణీతి అధికపదమిద’’న్తి. పురిమనయేనేవ చేత్థ ‘‘తిస్సో వేదనా’’తి వుత్తం, న అఞ్ఞేసం తిణ్ణమభావతో. యథాహ –

‘‘తీసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు తీసు? తీసు వేదనాసు. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, తీసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘తయో పఞ్హా, తయో ఉద్దేసా, తీణి వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

ఏత్థ చ ‘‘యంకిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖస్మిన్తి వదామీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౯) వుత్తసుత్తానుసారేన వా. –

‘‘యో సుఖం దుక్ఖతో అద్ద, దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతో;

అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, అద్దక్ఖి నం అనిచ్చతో’’తి. (ఇతివు. ౫౩) –

ఏవం దుక్ఖదుక్ఖతావిపరిణామదుక్ఖతాసఙ్ఖారదుక్ఖతానుసారేన వా తిస్సన్నం వేదనానం దుక్ఖభావదస్సనేన సుఖసఞ్ఞం పహాయ దుక్ఖానుపస్సనాముఖేన నిబ్బిన్దమానో అనుపుబ్బేన దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, పరమత్థవిసుద్ధిం పాపుణాతీతి వేదితబ్బో. యథాహ –

‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;

అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి. (ధ. ప. ౨౭౮);

చత్తారి నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఏవం ఇమినాపి పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా పురిమనయేనేవ ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి చత్తారి నామ కిన్తి? తత్థ ఇమస్స పఞ్హస్స బ్యాకరణపక్ఖే కత్థచి పురిమనయేనేవ చత్తారో ఆహారా అధిప్పేతా. యథాహ –

‘‘చతూసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు చతూసు? చతూసు ఆహారేసు. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, చతూసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

కత్థచి యేసు సుభావితచిత్తో అనుపుబ్బేన దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, తాని చత్తారి సతిపట్ఠానాని. యథాహ కజఙ్గలా భిక్ఖునీ –

‘‘చతూసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మత్తం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు చతూసు? చతూసు సతిపట్ఠానేసు. ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, చతూసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘చత్తారో పఞ్హా చత్తారో ఉద్దేసా చత్తారి వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౮).

ఇధ పన యేసం చతున్నం అనుబోధప్పటివేధతో భవతణ్హాఛేదో హోతి, యస్మా తాని చత్తారి అరియసచ్చాని అధిప్పేతాని. యస్మా వా ఇమినా పరియాయేన బ్యాకతం సుబ్యాకతమేవ హోతి, తస్మా థేరో చత్తారీతి పచ్చనుభాసిత్వా ‘‘అరియసచ్చానీ’’తి విస్సజ్జేతి. తత్థ చత్తారీతి గణనపరిచ్ఛేదో. అరియసచ్చానీతి అరియాని సచ్చాని, అవితథాని అవిసంవాదకానీతి అత్థో. యథాహ –

‘‘ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౭).

యస్మా వా సదేవకేన లోకేన అరణీయతో అభిగమనీయతోతి వుత్తం హోతి, వాయమితబ్బట్ఠానసఞ్ఞితే అయే వా ఇరియనతో, అనయే వా న ఇరియనతో, సత్తతింసబోధిపక్ఖియఅరియధమ్మసమాయోగతో వా అరియసమ్మతా బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకా ఏతాని పటివిజ్ఝన్తి, తస్మాపి ‘‘అరియసచ్చానీ’’తి వుచ్చన్తి. యథాహ –

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని…పే… ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని, అరియా ఇమాని పటివిజ్ఝన్తి, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి.

అపిచ అరియస్స భగవతో సచ్చానీతిపి అరియసచ్చాని. యథాహ –

‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే…పే… సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అరియో, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮).

అథ వా ఏతేసం అభిసమ్బుద్ధత్తా అరియభావసిద్ధితోపి అరియసచ్చాని. యథాహ –

‘‘ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౩).

అయమేతేసం పదత్థో. ఏతేసం పన అరియసచ్చానం అనుబోధప్పటివేధతో భవతణ్హాఛేదో హోతి. యథాహ –

‘‘తయిదం, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం…పే… దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదా అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం, ఉచ్ఛిన్నా భవతణ్హా, ఖీణా భవనేత్తి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౧).

పఞ్చ నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఇమినాపి పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా పురిమనయేనేవ ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి పఞ్చ నామ కిన్తి? థేరో పఞ్చాతి పచ్చనుభాసిత్వా ‘‘ఉపాదానక్ఖన్ధా’’తి విస్సజ్జేతి. తత్థ పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఉపాదానజనితా ఉపాదానజనకా వా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. యంకిఞ్చి రూపం, వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణఞ్చ సాసవా ఉపాదానియా, ఏతేసమేతం అధివచనం. పుబ్బనయేనేవ చేత్థ ‘‘పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తి వుత్తం, న అఞ్ఞేసం పఞ్చన్నమభావతో. యథాహ –

‘‘పఞ్చసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు పఞ్చసు? పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘పఞ్చ పఞ్హా, పఞ్చ ఉద్దేసా, పఞ్చ వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

ఏత్థ చ పఞ్చక్ఖన్ధే ఉదయబ్బయవసేన సమ్మసన్తో విపస్సనామతం లద్ధా అనుపుబ్బేన నిబ్బానామతం సచ్ఛికరోతి. యథాహ –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪);

ఛ నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఏవం ఇమినాపి పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా పురిమనయేనేవ ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి ‘‘ఛ నామ కి’’న్తి? థేరో ఛఇతి పచ్చనుభాసిత్వా ‘అజ్ఝత్తికాని ఆయతనానీ’తి విస్సజ్జేతి. తత్థ ఛఇతి గణనపరిచ్ఛేదో, అజ్ఝత్తే నియుత్తాని, అత్తానం వా అధికత్వా పవత్తాని అజ్ఝత్తికాని. ఆయతనతో, ఆయస్స వా తననతో, ఆయతస్స వా సంసారదుక్ఖస్స నయనతో ఆయతనాని, చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనానమేతం అధివచనం. పుబ్బనయేన చేత్థ ‘‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనానీ’’తి వుత్తం, న అఞ్ఞేసం ఛన్నమభావతో. యథాహ –

‘‘ఛసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు ఛసు? ఛసు అజ్ఝత్తికేసు ఆయతనేసు. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, ఛసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘ఛ పఞ్హా ఛ ఉద్దేసా ఛ వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

ఏత్థ చ ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, ‘‘సుఞ్ఞో గామోతి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౩౮) వచనతో సుఞ్ఞతో పుబ్బుళకమరీచికాదీని వియ అచిరట్ఠితికతో తుచ్ఛతో వఞ్చనతో చ సమనుపస్సం నిబ్బిన్దమానో అనుపుబ్బేన దుక్ఖస్సన్తం కత్వా మచ్చురాజస్స అదస్సనం ఉపేతి. యథాహ –

‘‘యథా పుబ్బుళకం పస్సే, యథా పస్సే మరీచికం;

ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౭౦);

సత్త నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఇమినాపి పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి సత్త నామ కిన్తి? థేరో కిఞ్చాపి మహాపఞ్హబ్యాకరణే సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో వుత్తా, అపిచ ఖో పన యేసు ధమ్మేసు సుభావితచిత్తో భిక్ఖు దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, తే దస్సేన్తో ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా’’తి విస్సజ్జేతి. అయమ్పి చత్థో భగవతా అనుమతో ఏవ. యథాహ –

‘‘పణ్డితా గహపతయో కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ, మహాపఞ్ఞా గహపతయో కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ, మఞ్చేపి తుమ్హే గహపతయో ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ, అహమ్పి చేతం ఏవమేవ బ్యాకరేయ్యం, యథా తం కజఙ్గలికాయ భిక్ఖునియా బ్యాకత’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౮).

తాయ చ ఏవం బ్యాకతం –

‘‘సత్తసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు సత్తసు? సత్తసు బోజ్ఝఙ్గేసు. ఇమేసు ఖో, ఆవుసో, సత్తసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘సత్త పఞ్హా సత్త ఉద్దేసా సత్త వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౮).

ఏవమయమత్థో భగవతా అనుమతో ఏవాతి వేదితబ్బో.

తత్థ సత్తాతి ఊనాధికనివారణగణనపరిచ్ఛేదో. బోజ్ఝఙ్గాతి సతిఆదీనం ధమ్మానమేతం అధివచనం. తత్రాయం పదత్థో – ఏతాయ లోకియలోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాది- అనేకుపద్దవప్పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిప్పస్సద్ధిసమాధుపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధి, కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి వుత్తం హోతి. యథాహ – ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’తి. యథావుత్తప్పకారాయ వా ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకోపి బోధి. ఇతి తస్సా ధమ్మసామగ్గిసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గభూతత్తా బోజ్ఝఙ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాని వియ, తస్స వా బోధీతి లద్ధవోహారస్స అరియసావకస్స అఙ్గభూతత్తాపి బోజ్ఝఙ్గా సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ.

అపిచ ‘‘బోజ్ఝఙ్గాతి కేనట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గా? బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, పటిబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, సమ్బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి (పటి. మ. ౨.౧౭) ఇమినాపి పటిసమ్భిదాయం వుత్తేన విధినా బోజ్ఝఙ్గానం బోజ్ఝఙ్గట్ఠో వేదితబ్బో. ఏవమిమే సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో బహులీకరోన్తో న చిరస్సేవ ఏకన్తనిబ్బిదాదిగుణపటిలాభీ హోతి, తేన దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీతి వుచ్చతి. వుత్తఞ్చేతం భగవతా –

‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౦౧).

అట్ఠ నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఏవం ఇమినాపి పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి అట్ఠ నామ కిన్తి? థేరో కిఞ్చాపి మహాపఞ్హబ్యాకరణే అట్ఠ లోకధమ్మా వుత్తా, అపిచ ఖో పన యేసు ధమ్మేసు సుభావితచిత్తో భిక్ఖు దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి, తే దస్సేన్తో ‘‘అరియాని అట్ఠ మగ్గఙ్గానీ’’తి అవత్వా యస్మా అట్ఠఙ్గవినిముత్తో మగ్గో నామ నత్థి, అట్ఠఙ్గమత్తమేవ తు మగ్గో, తస్మా తమత్థం సాధేన్తో దేసనావిలాసేన అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి విస్సజ్జేతి. భగవతాపి చాయమత్థో దేసనానయో చ అనుమతో ఏవ. యథాహ –

‘‘పణ్డితా గహపతయో కజఙ్గలికా భిక్ఖునీ…పే… అహమ్పి ఏవమేవ బ్యాకరేయ్యం, యథా తం కజఙ్గలికాయ భిక్ఖునియా బ్యాకత’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౮).

తాయ చ ఏవం బ్యాకతం –

‘‘అట్ఠసు, ఆవుసో, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా సుభావితచిత్తో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘అట్ఠ పఞ్హా, అట్ఠ ఉద్దేసా, అట్ఠ వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౮).

ఏవమయం అత్థో చ దేసనానయో చ భగవతా అనుమతో ఏవాతి వేదితబ్బో.

తత్థ అరియోతి నిబ్బానత్థికేహి అభిగన్తబ్బో, అపిచ ఆరకా కిలేసేహి వత్తనతో, అరియభావకరణతో, అరియఫలపటిలాభతో చాపి అరియోతి వేదితబ్బో. అట్ఠ అఙ్గాని అస్సాతి అట్ఠఙ్గికో. స్వాయం చతురఙ్గికా వియ సేనా, పఞ్చఙ్గికం వియ చ తూరియం అఙ్గవినిబ్భోగేన అనుపలబ్భసభావతో అఙ్గమత్తమేవాతి వేదితబ్బో. మగ్గతి ఇమినా నిబ్బానం, సయం వా మగ్గతి, కిలేసే మారేన్తో వా గచ్ఛతీతి మగ్గో.

ఏవమట్ఠప్పభేదఞ్చిమం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేన్తో భిక్ఖు అవిజ్జం భిన్దతి, విజ్జం ఉప్పాదేతి, నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి, తేన దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీతి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, సాలిసూకం వా యవసూకం వా సమ్మా పణిహితం హత్థేన వా పాదేన వా అక్కన్తం హత్థం వా పాదం వా భేచ్ఛతి, లోహితం వా ఉప్పాదేస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతి. తం కిస్స హేతు? సమ్మా పణిహితత్తా, భిక్ఖవే, సూకస్స, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సో వత భిక్ఖు సమ్మా పణిహితాయ దిట్ఠియా సమ్మా పణిహితాయ మగ్గభావనాయ అవిజ్జం భేచ్ఛతి, విజ్జం ఉప్పాదేస్సతి, నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతీ’’తి (అ. ని. ౧.౪౨).

నవ నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఇమినాపి పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి నవ నామ కిన్తి? థేరో నవఇతి పచ్చనుభాసిత్వా ‘‘సత్తావాసా’’తి విస్సజ్జేతి. తత్థ నవాతి గణనపరిచ్ఛేదో. సత్తాతి జీవితిన్ద్రియప్పటిబద్ధే ఖన్ధే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తా పాణినో పణ్ణత్తి వా. ఆవాసాతి ఆవసన్తి ఏతేసూతి ఆవాసా, సత్తానం ఆవాసా సత్తావాసా. ఏస దేసనామగ్గో, అత్థతో పన నవవిధానం సత్తానమేతం అధివచనం. యథాహ –

‘‘సన్తావుసో, సత్తా నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి మనుస్సా ఏకచ్చే చ దేవా ఏకచ్చే చ వినిపాతికా, అయం పఠమో సత్తావాసో. సన్తావుసో, సత్తా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి, దేవా బ్రహ్మకాయికా, పఠమాభినిబ్బత్తా, అయం దుతియో సత్తావాసో. సన్తావుసో, సత్తా ఏకత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి, దేవా ఆభస్సరా, అయం తతియో సత్తావాసో. సన్తావుసో, సత్తా ఏకత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో, సేయ్యథాపి, దేవా సుభకిణ్హా, అయం చతుత్థో సత్తావాసో. సన్తావుసో, సత్తా అసఞ్ఞినో అప్పటిసంవేదినో, సేయ్యథాపి, దేవా అసఞ్ఞసత్తా, అయం పఞ్చమో సత్తావాసో. సన్తావుసో, సత్తా సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం…పే… ఆకాసానఞ్చాయతనూపగా, అయం ఛట్ఠో సత్తావాసో. సన్తావుసో, సత్తా…పే… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనూపగా, అయం సత్తమో సత్తావాసో. సన్తావుసో, సత్తా…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనూపగా, అయం అట్ఠమో సత్తావాసో. సన్తావుసో, సత్తా…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగా, అయం నవమో సత్తావాసో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౪౧).

పురిమనయేనేవ చేత్థ ‘‘నవ సత్తావాసా’’తి వుత్తం, న అఞ్ఞేసం నవన్నమభావతో. యథాహ –

‘‘నవసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు నవసు? నవసు సత్తావాసేసు. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, నవసు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘నవ పఞ్హా, నవ ఉద్దేసా, నవ వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

ఏత్థ చ ‘‘నవ ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యా. కతమే నవ? నవ సత్తావాసా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౯) వచనతో నవసు సత్తావాసేసు ఞాతపరిఞ్ఞాయ ధువసుభసుఖత్తభావదస్సనం పహాయ సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జమత్తదస్సనేన నిబ్బిన్దమానో తీరణపరిఞ్ఞాయ అనిచ్చానుపస్సనేన విరజ్జమానో దుక్ఖానుపస్సనేన విముచ్చమానో అనత్తానుపస్సనేన సమ్మా పరియన్తదస్సావీ పహానపరిఞ్ఞాయ సమ్మత్తమభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. తేనేతం వుత్తం –

‘‘నవసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు నవసు? నవసు సత్తావాసేసూ’’తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

దస నామ కిన్తిపఞ్హవణ్ణనా

ఏవం ఇమినాపి పఞ్హబ్యాకరణేన ఆరద్ధచిత్తో సత్థా ఉత్తరిం పఞ్హం పుచ్ఛతి దస నామ కిన్తి? తత్థ కిఞ్చాపి ఇమస్స పఞ్హస్స ఇతో అఞ్ఞత్ర వేయ్యాకరణేసు దస అకుసలకమ్మపథా వుత్తా. యథాహ –

‘‘దససు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే… దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమేసు దససు? దససు అకుసలకమ్మపథేసు. ఇమేసు ఖో, భిక్ఖవే, దససు ధమ్మేసు భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో…పే. … దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. ‘దస పఞ్హా దస ఉద్దేసా దస వేయ్యాకరణానీ’తి ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭).

ఇధ పన యస్మా అయమాయస్మా అత్తానం అనుపనేత్వా అఞ్ఞం బ్యాకాతుకామో, యస్మా వా ఇమినా పరియాయేన బ్యాకతం సుబ్యాకతమేవ హోతి, తస్మా యేహి దసహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో అరహాతి పవుచ్చతి, తేసం అధిగమం దీపేన్తో దసహఙ్గేహి సమన్నాగతో అరహాతి పవుచ్చతీతి పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ విస్సజ్జేతి. యతో ఏత్థ యేహి దసహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో అరహాతి పవుచ్చతి, తాని దసఙ్గాని ‘‘దస నామ కి’’న్తి పుట్ఠేన థేరేన నిద్దిట్ఠానీతి వేదితబ్బాని. తాని చ దస –

‘‘అసేఖో అసేఖోతి, భన్తే, వుచ్చతి, కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, భిక్ఖు అసేఖో హోతీతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసేఖాయ సమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో హోతి, అసేఖేన సమ్మాసఙ్కప్పేన సమన్నాగతో హోతి, అసేఖాయ సమ్మావాచాయ సమన్నాగతో హోతి, అసేఖేన సమ్మాకమ్మన్తేన సమన్నాగతో హోతి, అసేఖేన సమ్మాఆజీవేన సమన్నాగతో హోతి, అసేఖేన సమ్మావాయామేన సమన్నాగతో హోతి, అసేఖాయ సమ్మాసతియా సమన్నాగతో హోతి, అసేఖేన సమ్మాసమాధినా సమన్నాగతో హోతి, అసేఖేన సమ్మాఞాణేన సమన్నాగతో హోతి, అసేఖాయ సమ్మావిముత్తియా సమన్నాగతో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అసేఖో హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧౧). –

ఏవమాదీసు సుత్తేసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బానీతి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకపాఠ-అట్ఠకథాయ

కుమారపఞ్హవణ్ణనా నిట్ఠితా.