గన్థారమ్భకథా

బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి;

ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి;

సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీతి.

అయం సరణగమననిద్దేసో ఖుద్దకానం ఆది.

ఇమస్స దాని అత్థం పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకట్ఠకథాయ వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుం ఇదం వుచ్చతి –

ఉత్తమం వన్దనేయ్యానం, వన్దిత్వా రతనత్తయం;

ఖుద్దకానం కరిస్సామి, కేసఞ్చి అత్థవణ్ణనం.

ఖుద్దకానం గమ్భీరత్తా, కిఞ్చాపి అతిదుక్కరా;

వణ్ణనా మాదిసేనేసా, అబోధన్తేన సాసనం.

అజ్జాపి తు అబ్బోచ్ఛిన్నో, పుబ్బాచరియనిచ్ఛయో;

తథేవ చ ఠితం యస్మా, నవఙ్గం సత్థుసాసనం.

తస్మాహం కాతుమిచ్ఛామి, అత్థసంవణ్ణనం ఇమం;

సాసనఞ్చేవ నిస్సాయ, పోరాణఞ్చ వినిచ్ఛయం.

సద్ధమ్మబహుమానేన, నాత్తుక్కంసనకమ్యతా;

నాఞ్ఞేసం వమ్భనత్థాయ, తం సుణాథ సమాహితాతి.

ఖుద్దకవవత్థానం

తత్థ ‘‘ఖుద్దకానం కరిస్సామి, కేసఞ్చి అత్థవణ్ణన’’న్తి వుత్తత్తా ఖుద్దకాని తావ వవత్థపేత్వా పచ్ఛా అత్థవణ్ణనం కరిస్సామి. ఖుద్దకాని నామ ఖుద్దకనికాయస్స ఏకదేసో, ఖుద్దకనికాయో నామ పఞ్చన్నం నికాయానం ఏకదేసో. పఞ్చ నికాయా నామ –

దీఘమజ్ఝిమసంయుత్త, అఙ్గుత్తరికఖుద్దకా;

నికాయా పఞ్చ గమ్భీరా, ధమ్మతో అత్థతో చిమే.

తత్థ బ్రహ్మజాలసుత్తాదీని చతుత్తింస సుత్తాని దీఘనికాయో. మూలపరియాయసుత్తాదీని దియడ్ఢసతం ద్వే చ సుత్తాని మజ్ఝిమనికాయో. ఓఘతరణసుత్తాదీని సత్త సుత్తసహస్సాని సత్త చ సుత్తసతాని ద్వాసట్ఠి చ సుత్తాని సంయుత్తనికాయో. చిత్తపరియాదానసుత్తాదీని నవ సుత్తసహస్సాని పఞ్చ చ సుత్తసతాని సత్తపఞ్ఞాసఞ్చ సుత్తాని అఙ్గుత్తరనికాయో. ఖుద్దకపాఠో, ధమ్మపదం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, సుత్తనిపాతో, విమానవత్థు, పేతవత్థు, థేరగాథా, థేరీగాథా, జాతకం, నిద్దేసో, పటిసమ్భిదా, అపదానం, బుద్ధవంసో, చరియాపిటకం, వినయాభిధమ్మపిటకాని, ఠపేత్వా వా చత్తారో నికాయే అవసేసం బుద్ధవచనం ఖుద్దకనికాయో.

కస్మా పనేస ఖుద్దకనికాయోతి వుచ్చతి? బహూనం ఖుద్దకానం ధమ్మక్ఖన్ధానం సమూహతో నివాసతో చ. సమూహనివాసా హి ‘‘నికాయో’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకనికాయమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం చిత్తం, యథయిదం, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతా పాణా (సం. ని. ౩.౧౦౦). పోణికనికాయో, చిక్ఖల్లికనికాయో’’తి ఏవమాదీని చేత్థ సాధకాని సాసనతో లోకతో చ. అయమస్స ఖుద్దకనికాయస్స ఏకదేసో. ఇమాని సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నాని అత్థతో వివరితుం విభజితుం ఉత్తానీకాతుఞ్చ అధిప్పేతాని ఖుద్దకాని, తేసమ్పి ఖుద్దకానం సరణసిక్ఖాపదద్వత్తింసాకారకుమారపఞ్హమఙ్గలసుత్త- రతనసుత్తతిరోకుట్టనిధికణ్డమేత్తసుత్తానం వసేన నవప్పభేదో ఖుద్దకపాఠో ఆది ఆచరియపరమ్పరాయ వాచనామగ్గం ఆరోపితవసేన న భగవతా వుత్తవసేన. భగవతా హి వుత్తవసేన –

‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;

గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.

‘‘గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;

విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి. (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪) –

ఇదం గాథాద్వయం సబ్బస్సాపి బుద్ధవచనస్స ఆది. తఞ్చ మనసావ వుత్తవసేన, న వచీభేదం కత్వా వుత్తవసేన. వచీభేదం పన కత్వా వుత్తవసేన –

‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా,

ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స;

అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తి సబ్బా,

యతో పజానాతి సహేతుధమ్మ’’న్తి. (ఉదా. ౧; మహావ. ౧) –

అయం గాథా ఆది. తస్మా య్వాయం నవప్పభేదో ఖుద్దకపాఠో ఇమేసం ఖుద్దకానం ఆది, తస్స ఆదితో పభుతి అత్థసంవణ్ణనం ఆరభిస్సామి.

నిదానసోధనం

తస్స చాయమాది ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీ’’తి. తస్సాయం అత్థవణ్ణనాయ మాతికా –

‘‘కేన కత్థ కదా కస్మా, భాసితం సరణత్తయం;

కస్మా చిధాదితో వుత్త, మవుత్తమపి ఆదితో.

‘‘నిదానసోధనం కత్వా, ఏవమేత్థ తతో పరం;

బుద్ధం సరణగమనం, గమకఞ్చ విభావయే.

‘‘భేదాభేదం ఫలఞ్చాపి, గమనీయఞ్చ దీపయే;

ధమ్మం సరణమిచ్చాది, ద్వయేపేస నయో మతో.

‘‘అనుపుబ్బవవత్థానే, కారణఞ్చ వినిద్దిసే;

సరణత్తయమేతఞ్చ, ఉపమాహి పకాసయే’’తి.

తత్థ పఠమగాథాయ తావ ఇదం సరణత్తయం కేన భాసితం, కత్థ భాసితం, కదా భాసితం, కస్మా భాసితం అవుత్తమపిచాదితో తథాగతేన కస్మా ఇధాదితో వుత్తన్తి పఞ్చ పఞ్హా.

తేసం విస్సజ్జనా కేన భాసితన్తి భగవతా భాసితం, న సావకేహి, న ఇసీహి, న దేవతాహి. కత్థాతి బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే. కదాతి ఆయస్మన్తే యసే సద్ధిం సహాయకేహి అరహత్తం పత్తే ఏకసట్ఠియా అరహన్తేసు బహుజనహితాయ లోకే ధమ్మదేసనం కరోన్తేసు. కస్మాతి పబ్బజ్జత్థఞ్చ ఉపసమ్పదత్థఞ్చ. యథాహ –

‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, పబ్బాజేతబ్బో ఉపసమ్పాదేతబ్బో. పఠమం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదాపేత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కారాపేత్వా భిక్ఖూనం పాదే వన్దాపేత్వా ఉక్కుటికం నిసీదాపేత్వా అఞ్జలిం పగ్గణ్హాపేత్వా ‘ఏవం వదేహీ’తి వత్తబ్బో ‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మం సరణం గచ్ఛామి, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛామీ’’’తి (మహావ. ౩౪).

కస్మా చిధాదితో వుత్తన్తి ఇదఞ్చ నవఙ్గం సత్థుసాసనం తీహి పిటకేహి సఙ్గణ్హిత్వా వాచనామగ్గం ఆరోపేన్తేహి పుబ్బాచరియేహి యస్మా ఇమినా మగ్గేన దేవమనుస్సా ఉపాసకభావేన వా పబ్బజితభావేన వా సాసనం ఓతరన్తి, తస్మా సాసనోతారస్స మగ్గభూతత్తా ఇధ ఖుద్దకపాఠే ఆదితో వుత్తన్తి ఞాతబ్బం.

కతం నిదానసోధనం.