౪. కోకిలవగ్గో

[౩౩౧] ౧. కోకిలజాతకవణ్ణనా

యో వే కాలే అసమ్పత్తేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకాలికం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు తక్కారియజాతకే విత్థారితమేవ.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అమచ్చో ఓవాదకో అహోసి, రాజా బహుభాణీ అహోసి. బోధిసత్తో ‘‘తస్స బహుభాణితం నిసేధేస్సామీ’’తి ఏకం ఉపమం ఉపధారేన్తో విచరతి. అథేకదివసం రాజా ఉయ్యానం గతో మఙ్గలసిలాపట్టే నిసీది, తస్సుపరి అమ్బరుక్ఖో అత్థి. తత్రేకస్మిం కాకకులావకే కాళకోకిలా అత్తనో అణ్డకం నిక్ఖిపిత్వా అగమాసి. కాకీ తం కోకిలఅణ్డకం పటిజగ్గి, అపరభాగే తతో కోకిలపోతకో నిక్ఖమి. కాకీ ‘‘పుత్తో మే’’తి సఞ్ఞాయ ముఖతుణ్డకేన గోచరం ఆహరిత్వా తం పటిజగ్గి. సో అవిరూళ్హపక్ఖో అకాలేయేవ కోకిలరవం రవి. కాకీ ‘‘అయం ఇదానేవ తావ అఞ్ఞం రవం రవతి, వడ్ఢన్తో కిం కరిస్సతీ’’తి తుణ్డకేన కోట్టేత్వా మారేత్వా కులావకా పాతేసి. సో రఞ్ఞో పాదమూలే పతి.

రాజా బోధిసత్తం పుచ్ఛి ‘‘కిమేతం సహాయా’’తి? బోధిసత్తో ‘‘అహం రాజానం నివారేతుం ఏకం ఉపమం పరియేసామి, లద్ధా దాని మే సా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘మహారాజ, అతిముఖరా అకాలే బహుభాణినో ఏవరూపం లభన్తి. అయం మహారాజ, కోకిలపోతకో కాకియా పుట్ఠో అవిరూళ్హపక్ఖో అకాలేయేవ కోకిలరవం రవి. అథ నం కాకీ ‘నాయం మమ పుత్తకో’తి ఞత్వా ముఖతుణ్డకేన కోట్టేత్వా మారేత్వా కులావకా పాతేసి. మనుస్సా వా హోన్తు తిరచ్ఛానా వా, అకాలే బహుభాణినో ఏవరూపం దుక్ఖం లభన్తీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౧౨౧. ‘‘యో వే కాలే అసమ్పత్తే, అతివేలం పభాసతి;

ఏవం సో నిహతో సేతి, కోకిలాయివ అత్రజో.

౧౨౨. ‘‘న హి సత్థం సునిసితం, విసం హలాహలామివ;

ఏవం నికట్ఠే పాతేతి, వాచా దుబ్భాసితా యథా.

౧౨౩. ‘‘తస్మా కాలే అకాలే వా, వాచం రక్ఖేయ్య పణ్డితో;

నాతివేలం పభాసేయ్య, అపి అత్తసమమ్హి వా.

౧౨౪. ‘‘యో చ కాలే మితం భాసే, మతిపుబ్బో విచక్ఖణో;

సబ్బే అమిత్తే ఆదేతి, సుపణ్ణో ఉరగామివా’’తి.

తత్థ కాలే అసమ్పత్తేతి అత్తనో వచనకాలే అసమ్పత్తే. అతివేలన్తి వేలాతిక్కన్తం కత్వా అతిరేకప్పమాణం భాసతి. హలాహలామివాతి హలాహలం ఇవ. నికట్ఠేతి తస్మింయేవ ఖణే అప్పమత్తకే కాలే. తస్మాతి యస్మా సునిసితసత్థహలాహలవిసతోపి ఖిప్పతరం దుబ్భాసితవచనమేవ పాతేసి, తస్మా. కాలే అకాలే వాతి వత్తుం యుత్తకాలే చ అకాలే చ వాచం రక్ఖేయ్య, అతివేలం న భాసేయ్య అపి అత్తనా సమే నిన్నానాకరణేపి పుగ్గలేతి అత్థో.

మతిపుబ్బోతి మతిం పురేచారికం కత్వా కథనేన మతిపుబ్బో. విచక్ఖణోతి ఞాణేన విచారేత్వా అత్థవిన్దనపుగ్గలో విచక్ఖణో నామ. ఉరగామివాతి ఉరగం ఇవ. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా సుపణ్ణో సముద్దం ఖోభేత్వా మహాభోగం ఉరగం ఆదేతి గణ్హాతి, ఆదియిత్వా చ తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నం సిమ్బలిం ఆరోపేత్వా మంసం ఖాదతి, ఏవమేవ యో మతిపుబ్బఙ్గమో విచక్ఖణో వత్తుం యుత్తకాలే మితం భాసతి, సో సబ్బే అమిత్తే ఆదేతి గణ్హాతి, అత్తనో వసే వత్తేతీతి.

రాజా బోధిసత్తస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా తతో పట్ఠాయ మితభాణీ అహోసి, యసఞ్చస్స వడ్ఢేత్వా మహన్తతరం అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కోకిలపోతకో కోకాలికో అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కోకిలజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౩౩౨] ౨. రథలట్ఠిజాతకవణ్ణనా

అపి హన్త్వా హతో బ్రూతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరఞ్ఞో పురోహితం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర రథేన అత్తనో భోగగామం గచ్ఛన్తో సమ్బాధే మగ్గే రథం పాజేన్తో ఏకం సకటసత్థం దిస్వా ‘‘తుమ్హాకం సకటం అపనేథా’’తి గచ్ఛన్తో సకటే అనపనీయమానే కుజ్ఝిత్వా పతోదలట్ఠియా పురిమసకటే సాకటికస్స రథధురే పహరి. సా రథధురే పటిహతా నివత్తిత్వా తస్సేవ నలాటం పహరి. తావదేవస్స నలాటే గణ్డో ఉట్ఠహి. సో నివత్తిత్వా ‘‘సాకటికేహి పహటోమ్హీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. సాకటికే పక్కోసాపేత్వా వినిచ్ఛినన్తా తస్సేవ దోసం అద్దసంసు. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, రఞ్ఞో కిర పురోహితో ‘సాకటికేహి పహటోమ్హీ’తి అడ్డం కరోన్తో సయమేవ పరజ్జీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస ఏవరూపం అకాసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్సేవ వినిచ్ఛయామచ్చో అహోసి. అథ రఞ్ఞో పురోహితో రథేన అత్తనో భోగగామం గచ్ఛన్తోతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ. ఇధ పన తేన రఞ్ఞో ఆరోచితే రాజా సయం వినిచ్ఛయే నిసీదిత్వా సాకటికే పక్కోసాపేత్వా కమ్మం అసోధేత్వావ ‘‘తుమ్హేహి మమ పురోహితం కోట్టేత్వా నలాటే గణ్డో ఉట్ఠాపితో’’తి వత్వా ‘‘సబ్బస్సహరణం తేసం కరోథా’’తి ఆహ. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘తుమ్హే, మహారాజ, కమ్మం అసోధేత్వావ ఏతేసం సబ్బస్సం హరాపేథ, ఏకచ్చే పన అత్తనావ అత్తానం పహరిత్వాపి ‘పరేన పహటమ్హా’తి వదన్తి, తస్మా అవిచినిత్వా కాతుం న యుత్తం, రజ్జం కారేన్తేన నామ నిసామేత్వా కమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి.

౧౨౫. ‘‘అపి హన్త్వా హతో బ్రూతి, జేత్వా జితోతి భాసతి;

పుబ్బమక్ఖాయినో రాజ, అఞ్ఞదత్థు న సద్దహే.

౧౨౬. ‘‘తస్మా పణ్డితజాతియో, సుణేయ్య ఇతరస్సపి;

ఉభిన్నం వచనం సుత్వా, యథా ధమ్మో తథా కరే.

౧౨౭. ‘‘అలసో గిహీ కామభోగీ న సాధు, అసఞ్ఞతో పబ్బజితో న సాధు;

రాజా న సాధు అనిసమ్మకారీ, యో పణ్డితో కోధనో తం న సాధు.

౧౨౮. ‘‘నిసమ్మ ఖత్తియో కయిరా, నానిసమ్మ దిసమ్పతి;

నిసమ్మకారినో రాజ, యసో కిత్తి చ వడ్ఢతీ’’తి.

తత్థ అపి హన్త్వాతి అపి ఏకో అత్తనావ అత్తానం హన్త్వా ‘‘పరేన పహటోమ్హీ’’తి బ్రూతి కథేతి. జేత్వా జితోతి సయం వా పన పరం జిత్వా ‘‘అహం జితోమ్హీ’’తి భాసతి. అఞ్ఞదత్థూతి మహారాజ, పుబ్బమేవ రాజకులం గన్త్వా అక్ఖాయన్తస్స పుబ్బమక్ఖాయినో అఞ్ఞదత్థు న సద్దహే, ఏకంసేన వచనం న సద్దహేయ్య. తస్మాతి యస్మా పఠమతరం ఆగన్త్వా కథేన్తస్స ఏకంసేన వచనం న సద్దహాతబ్బం, తస్మా. యథా ధమ్మోతి యథా వినిచ్ఛయసభావో ఠితో, తథా కరేయ్య.

అసఞ్ఞతోతి కాయాదీహి అసఞ్ఞతో దుస్సీలో. తం న సాధూతి యం తస్స పణ్డితస్స ఞాణవతో పుగ్గలస్స ఆధానగ్గాహివసేన దళ్హకోపసఙ్ఖాతం కోధనం, తం న సాధు. నానిసమ్మాతి న అనిసామేత్వా. దిసమ్పతీతి దిసానం పతి, మహారాజ. యసో కిత్తి చాతి ఇస్సరియపరివారో చేవ కిత్తిసద్దో చ వడ్ఢతీతి.

రాజా బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా ధమ్మేన వినిచ్ఛిని, ధమ్మేన వినిచ్ఛియమానే బ్రాహ్మణస్సేవ దోసో జాతోతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రాహ్మణో ఏతరహి బ్రాహ్మణోవ అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రథలట్ఠిజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౩౩౩] ౩. పక్కగోధజాతకవణ్ణనా

తదేవ మే త్వన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుటుమ్బికం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా విత్థారితమేవ. ఇధ పన తేసం ఉద్ధారం సాధేత్వా ఆగచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గే లుద్దకో ‘‘ఉభోపి ఖాదథా’’తి ఏకం పక్కగోధం అదాసి. సో పురిసో భరియం పానీయత్థాయ పేసేత్వా సబ్బం గోధం ఖాదిత్వా తస్సా ఆగతకాలే ‘‘భద్దే, గోధా పలాతా’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, సామి, పక్కగోధాయ పలాయన్తియా కిం సక్కా కాతు’’న్తి? సా జేతవనే పానీయం పివిత్వా సత్థు సన్తికే నిసిన్నా సత్థారా ‘‘కిం ఉపాసికే, అయం తే హితకామో ససినేహో ఉపకారకో’’తి పుచ్ఛితా ‘‘భన్తే, అహం ఏతస్స హితకామా ససినేహా, అయం పన మయి నిస్సినేహో’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘హోతు మా చిన్తయి, ఏవం నామేస కరోతి. యదా పన తే గుణం సరతి, తదా తుయ్హమేవ సబ్బిస్సరియం దేతీ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతమ్పి హేట్ఠా వుత్తసదిసమేవ. ఇధ పన తేసం నివత్తన్తానం అన్తరామగ్గే లుద్దకో కిలన్తభావం దిస్వా ‘‘ద్వేపి జనా ఖాదథా’’తి ఏకం పక్కగోధం అదాసి. రాజధీతా తం వల్లియా బన్ధిత్వా ఆదాయ మగ్గం పటిపజ్జి. తే ఏకం సరం దిస్వా మగ్గా ఓక్కమ్మ అస్సత్థమూలే నిసీదింసు. రాజపుత్తో ‘‘గచ్ఛ భద్దే, సరతో పదుమినిపత్తేన ఉదకం ఆహర, మంసం ఖాదిస్సామా’’తి ఆహ. సా గోధం సాఖాయ లగ్గేత్వా పానీయత్థాయ గతా. ఇతరో సబ్బం గోధం ఖాదిత్వా అగ్గనఙ్గుట్ఠం గహేత్వా పరమ్ముఖో నిసీది. సో తాయ పానీయం గహేత్వా ఆగతాయ ‘‘భద్దే, గోధా సాఖాయ ఓతరిత్వా వమ్మికం పావిసి, అహం ధావిత్వా అగ్గనఙ్గుట్ఠం అగ్గహేసిం, గహితట్ఠానం హత్థేయేవ కత్వా ఛిజ్జిత్వా బిలం పవిట్ఠా’’తి ఆహ. ‘‘హోతు, దేవ, పక్కగోధాయ పలాయన్తియా కిం కరిస్సామ, ఏహి గచ్ఛామా’’తి. తే పానీయం పివిత్వా బారాణసిం అగమంసు.

రాజపుత్తో రజ్జం పత్వా తం అగ్గమహేసిట్ఠానమత్తే ఠపేసి, సక్కారసమ్మానో పనస్సా నత్థి. బోధిసత్తో తస్సా సక్కారం కారేతుకామో రఞ్ఞో సన్తికే ఠత్వా ‘‘నను మయం అయ్యే తుమ్హాకం సన్తికా కిఞ్చి న లభామ, కిం నో న ఓలోకేథా’’తి ఆహ. ‘‘తాత, అహమేవ రఞ్ఞో సన్తికా కిఞ్చి న లభామి, తుయ్హం కిం దస్సామి, రాజాపి మయ్హం ఇదాని కిం దస్సతి, సో అరఞ్ఞతో ఆగమనకాలే పక్కగోధం ఏకకోవ ఖాదీ’’తి. ‘‘అయ్యే, న దేవో ఏవరూపం కరిస్సతి, మా ఏవం అవచుత్థా’’తి. అథ నం దేవీ ‘‘తుయ్హం తం, తాత, న పాకటం, రఞ్ఞోయేవ మయ్హఞ్చ పాకట’’న్తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౨౯. ‘‘తదేవ మే త్వం విదితో, వనమజ్ఝే రథేసభ;

యస్స తే ఖగ్గబద్ధస్స, సన్నద్ధస్స తిరీటినో;

అస్సత్థదుమసాఖాయ, పక్కగోధా పలాయథా’’తి.

తత్థ తదేవాతి తస్మింయేవ కాలే ‘‘అయం మయ్హం అదాయకో’’తి ఏవం త్వం విదితో. అఞ్ఞే పన తవ సభావం న జానన్తీతి అత్థో. ఖగ్గబద్ధస్సాతి బద్ధఖగ్గస్స. తిరీటినోతి తిరీటవత్థనివత్థస్స మగ్గాగమనకాలే. పక్కగోధాతి అఙ్గారపక్కా గోధా పలాయథాతి.

ఏవం రఞ్ఞా కతదోసం పరిసమజ్ఝే పాకటం కత్వా కథేసి. తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘అయ్యే, దేవస్స అప్పియకాలతో పభుతి ఉభిన్నమ్పి అఫాసుకం కత్వా కస్మా ఇధ వసథా’’తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౧౩౦. ‘‘నమే నమన్తస్స భజే భజన్తం, కిచ్చానుకుబ్బస్స కరేయ్య కిచ్చం;

నానత్థకామస్స కరేయ్య అత్థం, అసమ్భజన్తమ్పి న సమ్భజేయ్య.

౧౩౧. ‘‘చజే చజన్తం వనథం న కయిరా, అపేతచిత్తేన న సమ్భజేయ్య;

దిజో దుమం ఖీణఫలన్తి ఞత్వా, అఞ్ఞం సమేక్ఖేయ్య మహా హి లోకో’’తి.

తత్థ నమే నమన్తస్సాతి యో అత్తని ముదుచిత్తేన నమతి, తస్సేవ పటినమేయ్య. కిచ్చానుకుబ్బస్సాతి అత్తనో ఉప్పన్నం కిచ్చం అనుకుబ్బన్తస్సేవ. అనత్థకామస్సాతి అవడ్ఢికామస్స. వనథం న కయిరాతి తస్మిం చజన్తే తణ్హాస్నేహం న కరేయ్య. అపేతచిత్తేనాతి అపగతచిత్తేన విరత్తచిత్తేన. న సమ్భజేయ్యాతి న సమాగచ్ఛేయ్య. అఞ్ఞం సమేక్ఖేయ్యాతి అఞ్ఞం ఓలోకేయ్య, యథా దిజో ఖీణఫలం దుమం రుక్ఖం ఞత్వా అఞ్ఞం ఫలభరితం రుక్ఖం గచ్ఛతి, తథా ఖీణరాగం పురిసం ఞత్వా అఞ్ఞం ససినేహం ఉపగచ్ఛేయ్యాతి అధిప్పాయో.

రాజా బోధిసత్తే కథేన్తే ఏవ తస్సా గుణం సరిత్వా ‘‘భద్దే, ఏత్తకం కాలం తవ గుణం న సల్లక్ఖేసిం, పణ్డితస్సయేవ కథాయ సల్లక్ఖేసిం, మమ అపరాధం సహన్తియా ఇదం సకలరజ్జం తుయ్హమేవ దమ్మీ’’తి వత్వా చతుత్థం గాథమాహ –

౧౩౨. ‘‘సో తే కరిస్సామి యథానుభావం, కతఞ్ఞుతం ఖత్తియే పేక్ఖమానో;

సబ్బఞ్చ తే ఇస్సరియం దదామి, యస్సిచ్ఛసీ తస్స తువం దదామీ’’తి.

తత్థ సోతి సో అహం. యథానుభావన్తి యథాసత్తి యథాబలం. యస్సిచ్ఛసీతి యస్స ఇచ్ఛసి, తస్స ఇదం రజ్జం ఆదిం కత్వా యం త్వం ఇచ్ఛసి, తం దదామీతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా రాజా దేవియా సబ్బిస్సరియం అదాసి, ‘‘ఇమినాహం ఏతిస్సా గుణం సరాపితో’’తి పణ్డితస్సపి మహన్తం ఇస్సరియం అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉభో జయమ్పతికా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు.

తదా జయమ్పతికా ఏతరహి జయమ్పతికావ అహేసుం, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

పక్కగోధజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౩౩౪] ౪. రాజోవాదజాతకవణ్ణనా

గవం చే తరమానానన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో రాజోవాదం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు తేసకుణజాతకే (జా. ౨.౧౭.౧ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. ఇధ పన సత్థా ‘‘మహారాజ, పోరాణకరాజానోపి పణ్డితానం కథం సుత్వా ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేన్తా సగ్గపురం పూరయమానా గమింసూ’’తి వత్వా రఞ్ఞా యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సిక్ఖితసబ్బసిప్పో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా రమణీయే హిమవన్తపదేసే వనమూలఫలాహారో విహాసి. అథ రాజా అగుణపరియేసకో హుత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో మే కోచి అగుణం కథేన్తో’’తి పరియేసన్తో అన్తోజనే చ బహిజనే చ అన్తోనగరే చ బహినగరే చ కఞ్చి అత్తనో అవణ్ణవాదిం అదిస్వా ‘‘జనపదే ను ఖో కథ’’న్తి అఞ్ఞాతకవేసేన జనపదం చరి. తత్రాపి అవణ్ణవాదిం అపస్సన్తో అత్తనో గుణకథమేవ సుత్వా ‘‘హిమవన్తపదేసే ను ఖో కథ’’న్తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా విచరన్తో బోధిసత్తస్స అస్సమం పత్వా తం అభివాదేత్వా కతపటిసన్థారో ఏకమన్తం నిసీది.

తదా బోధిసత్తో అరఞ్ఞతో పరిపక్కాని నిగ్రోధఫలాని ఆహరిత్వా పరిభుఞ్జి, తాని హోన్తి మధురాని ఓజవన్తాని సక్ఖరచుణ్ణసమరసాని. సో రాజానమ్పి ఆమన్తేత్వా ‘‘ఇమం మహాపుఞ్ఞ, నిగ్రోధపక్కఫలం ఖాదిత్వా పానీయం పివా’’తి ఆహ. రాజా తథా కత్వా బోధిసత్తం పుచ్ఛి ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, ఇమం నిగ్రోధపక్కం అతి వియ మధుర’’న్తి? ‘‘మహాపుఞ్ఞ, నూన రాజా ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేతి, తేనేతం మధురన్తి. రఞ్ఞో అధమ్మికకాలే అమధురం ను ఖో, భన్తే, హోతీ’’తి. ‘‘ఆమ, మహాపుఞ్ఞ, రాజూసు అధమ్మికేసు తేలమధుఫాణితాదీనిపి వనమూలఫలానిపి అమధురాని హోన్తి నిరోజాని, న కేవలం ఏతాని, సకలమ్పి రట్ఠం నిరోజం కసటం హోతి. తేసు పన ధమ్మికేసు సబ్బాని తాని మధురాని హోన్తి ఓజవన్తాని, సకలమ్పి రట్ఠం ఓజవన్తమేవ హోతీ’’తి. రాజా ‘‘ఏవం భవిస్సతి, భన్తే’’తి అత్తనో రాజభావం అజానాపేత్వావ బోధిసత్తం వన్దిత్వా బారాణసిం గన్త్వా ‘‘తాపసస్స వచనం వీమంసిస్సామీ’’తి అధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా ‘‘ఇదాని జానిస్సామీ’’తి కిఞ్చి కాలం వీతినామేత్వా పున తత్థ గన్త్వా తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

బోధిసత్తోపిస్స తథేవ వత్వా నిగ్రోధపక్కం అదాసి, తం తస్స తిత్తకరసం అహోసి. రాజా ‘‘అమధురం నిరస’’న్తి సహ ఖేళేన ఛడ్డేత్వా ‘‘తిత్తకం, భన్తే’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘మహాపుఞ్ఞ, నూన రాజా అధమ్మికో భవిస్సతి. రాజూనఞ్హి అధమ్మికకాలే అరఞ్ఞే ఫలాఫలం ఆదిం కత్వా సబ్బం అమధురం నిరోజం జాత’’న్తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౧౩౩. ‘‘గవే చే తరమానానం, జిమ్హం గచ్ఛతి పుఙ్గవో;

సబ్బా తా జిమ్హం గచ్ఛన్తి, నేత్తే జిమ్హం గతే సతి.

౧౩౪. ‘‘ఏవమేవ మనుస్సేసు, యో హోతి సేట్ఠసమ్మతో;

సో చే అధమ్మం చరతి, పగేవ ఇతరా పజా;

సబ్బం రట్ఠం దుఖం సేతి, రాజా చే హోతి అధమ్మికో.

౧౩౫. ‘‘గవం చే తరమానానం, ఉజుం గచ్ఛతి పుఙ్గవో;

సబ్బా గావీ ఉజుం యన్తి, నేత్తే ఉజుం గతే సతి.

౧౩౬. ‘‘ఏవమేవ మనుస్సేసు, యో హోతి సేట్ఠసమ్మతో;

సో సచే ధమ్మం చరతి, పగేవ ఇతరా పజా;

సబ్బం రట్ఠం సుఖం సేతి, రాజా చే హోతి ధమ్మికో’’తి.

తత్థ గవన్తి గున్నం. తరమానానన్తి నదిం ఓతరన్తానం. జిమ్హన్తి కుటిలం వఙ్కం. నేత్తేతి నాయకే గహేత్వా గచ్ఛన్తే గవజేట్ఠకే ఉసభే పుఙ్గవే. పగేవ ఇతరా పజాతి ఇతరే సత్తా పురేతరమేవ అధమ్మం చరన్తీతి అత్థో. దుఖం సేతీతి న కేవలం సేతి, చతూసుపి ఇరియాపథేసు దుక్ఖమేవ విన్దతి. అధమ్మికోతి యది రాజా ఛన్దాదిఅగతిగమనవసేన అధమ్మికో హోతి. సుఖం సేతీతి సచే రాజా అగతిగమనం పహాయ ధమ్మికో హోతి, సబ్బం రట్ఠం చతూసు ఇరియాపథేసు సుఖప్పత్తమేవ హోతీతి.

రాజా బోధిసత్తస్స ధమ్మం సుత్వా అత్తనో రాజభావం జానాపేత్వా ‘‘భన్తే, పుబ్బే నిగ్రోధపక్కం అహమేవ మధురం కత్వా తిత్తకం అకాసిం, ఇదాని పున మధురం కరిస్సామీ’’తి బోధిసత్తం వన్దిత్వా నగరం గన్త్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో సబ్బం పటిపాకతికం అకాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రాజోవాదజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౩౩౫] ౫. జమ్బుకజాతకవణ్ణనా

బ్రహా పవడ్ఢకాయో సోతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తస్స సుగతాలయకరణం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా విత్థారితమేవ, అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో. సత్థారా ‘‘సారిపుత్త, దేవదత్తో తుమ్హే దిస్వా కిం అకాసీ’’తి వుత్తో థేరో ఆహ ‘‘భన్తే, సో తుమ్హాకం అనుకరోన్తో మమ హత్థే బీజనిం దత్వా నిపజ్జి. అథ నం కోకాలికో ఉరే జణ్ణునా పహరి, ఇతి సో తుమ్హాకం అనుకరోన్తో దుక్ఖం అనుభవీ’’తి. తం సుత్వా సత్థా ‘‘న ఖో, సారిపుత్త, దేవదత్తో ఇదానేవ మమ అనుకరోన్తో దుక్ఖం అనుభోతి, పుబ్బేపేస అనుభోసియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సీహయోనియం నిబ్బత్తిత్వా హిమవన్తే గుహాయం వసన్తో ఏకదివసం మహింసం వధిత్వా మంసం ఖాదిత్వా పానీయం పివిత్వా గుహం ఆగచ్ఛతి. ఏకో సిఙ్గాలో తం దిస్వా పలాయితుం అసక్కోన్తో ఉరేన నిపజ్జి, ‘‘కిం జమ్బుకా’’తి చ వుత్తే ‘‘ఉపట్ఠహిస్సామి తం, భద్దన్తే’’తి ఆహ. సీహో ‘‘తేన హి ఏహీ’’తి తం అత్తనో వసనట్ఠానం నేత్వా దివసే దివసే మంసం ఆహరిత్వా పోసేసి. తస్స సీహవిఘాసేన థూలసరీరతం పత్తస్స ఏకదివసం మానో ఉప్పజ్జి. సో సీహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ ‘‘అహం, సామి, నిచ్చకాలం తుమ్హాకం పలిబోధో, తుమ్హే నిచ్చం మంసం ఆహరిత్వా మం పోసేథ, అజ్జ తుమ్హే ఇధేవ హోథ, అహం ఏకం వారణం వధిత్వా మంసం ఖాదిత్వా తుమ్హాకమ్పి ఆహరిస్సామీ’’తి. సీహో ‘‘మా తే, జమ్బుక, ఏతం రుచ్చి, న త్వం వారణం వధిత్వా మంసఖాదకయోనియం నిబ్బత్తో, అహం తే వారణం వధిత్వా దస్సామి, వారణో నామ మహాకాయో పవడ్ఢకాయో, మా వారణం గణ్హి, మమ వచనం కరోహీ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ.

౧౩౭. ‘‘బ్రహా పవడ్ఢకాయో సో, దీఘదాఠో చ జమ్బుక;

న త్వం తత్థ కులే జాతో, యత్థ గణ్హన్తి కుఞ్జర’’న్తి.

తత్థ బ్రహాతి మహన్తో. పవడ్ఢకాయోతి ఉద్ధం ఉగ్గతకాయో. దీఘదాఠోతి దీఘదన్తో తేహి దన్తేహి తుమ్హాదిసే పహరిత్వా జీవితక్ఖయే పాపేతి. యత్థాతి యస్మిం సీహకులే జాతా మత్తవారణం గణ్హన్తి, త్వం న తత్థ జాతో, సిఙ్గాలకులే పన జాతోసీతి అత్థో.

సిఙ్గాలో సీహేన వారితోయేవ గుహా నిక్ఖమిత్వా తిక్ఖత్తుం ‘‘బుక్క బుక్కా’’తి సిఙ్గాలికం నదం నదిత్వా పబ్బతకూటే ఠితో పబ్బతపాదం ఓలోకేన్తో ఏకం కాళవారణం పబ్బతపాదేన ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ఉల్లఙ్ఘిత్వా ‘‘తస్స కుమ్భే పతిస్సామీ’’తి పరివత్తిత్వా పాదమూలే పతి. వారణో పురిమపాదం ఉక్ఖిపిత్వా తస్స మత్థకే పతిట్ఠాపేసి, సీసం భిజ్జిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం జాతం. సో తత్థేవ అనుత్థునన్తో సయి, వారణో కోఞ్చనాదం కరోన్తో పక్కామి. బోధిసత్తో గన్త్వా పబ్బతమత్థకే ఠితో తం వినాసప్పత్తం దిస్వా ‘‘అత్తనో మానం నిస్సాయ నట్ఠో సిఙ్గాలో’’తి తిస్సో గాథా అభాసి –

౧౩౮. ‘‘అసీహో సీహమానేన, యో అత్తానం వికుబ్బతి;

కోత్థూవ గజమాసజ్జ, సేతి భూమ్యా అనుత్థునం.

౧౩౯. ‘‘యసస్సినో ఉత్తమపుగ్గలస్స, సఞ్జాతఖన్ధస్స మహబ్బలస్స;

అసమేక్ఖియ థామబలూపపత్తిం, స సేతి నాగేన హతోయం జమ్బుకో.

౧౪౦. ‘‘యో చీధ కమ్మం కురుతే పమాయ, థామబ్బలం అత్తని సంవిదిత్వా;

జప్పేన మన్తేన సుభాసితేన, పరిక్ఖవా సో విపులం జినాతీ’’తి.

తత్థ వికుబ్బతీతి పరివత్తేతి. కోత్థూవాతి సిఙ్గాలో వియ. అనుత్థునన్తి అనుత్థునన్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అయం కోత్థు మహన్తం గజం పత్వా అనుత్థునన్తో భూమియం సేతి, ఏవం యో అఞ్ఞో దుబ్బలో బలవతా విగ్గహం కరోతి, సోపి ఏవరూపోవ హోతీతి.

యసస్సినోతి ఇస్సరియవతో. ఉత్తమపుగ్గలస్సాతి కాయబలేన చ ఞాణబలేన చ ఉత్తమపుగ్గలస్స. సఞ్జాతఖన్ధస్సాతి సుసణ్ఠితమహాఖన్ధస్స. మహబ్బలస్సాతి మహాథామస్స. థామబలూపపత్తిన్తి ఏవరూపస్స సీహస్స థామసఙ్ఖాతం బలఞ్చేవ సీహజాతిసఙ్ఖాతం ఉపపత్తిఞ్చ అజానిత్వా, కాయథామఞ్చ ఞాణబలఞ్చ సీహఉపపత్తిఞ్చ అజానిత్వాతి అత్థో. స సేతీతి అత్తానమ్పి సీహేన సదిసం మఞ్ఞమానో, సో అయం జమ్బుకో నాగేన హతో మతసయనం సేతి.

పమాయాతి పమినిత్వా ఉపపరిక్ఖిత్వా. ‘‘పమాణా’’తిపి పాఠో, అత్తనో పమాణం గహేత్వా యో అత్తనో పమాణేన కమ్మం కురుతేతి అత్థో. థామబ్బలన్తి థామసఙ్ఖాతం బలం, కాయథామఞ్చ ఞాణబలఞ్చాతిపి అత్థో. జప్పేనాతి జపేన, అజ్ఝేనేనాతి అత్థో. మన్తేనాతి అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం మన్తేత్వా కరణేన. సుభాసితేనాతి సచ్చాదిగుణయుత్తేన అనవజ్జవచనేన. పరిక్ఖవాతి పరిక్ఖాసమ్పన్నో. సో విపులం జినాతీతి యో ఏవరూపో హోతి, యం కిఞ్చి కమ్మం కురుమానో అత్తనో థామఞ్చ బలఞ్చ ఞత్వా జప్పమన్తవసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా సుభాసితం భాసన్తో కరోతి, సో విపులం మహన్తం అత్థం జినాతి న పరిహాయతీతి.

ఏవం బోధిసత్తో ఇమాహి తీహి గాథాహి ఇమస్మిం లోకే కత్తబ్బయుత్తకం కమ్మం కథేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో దేవదత్తో అహోసి, సీహో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

జమ్బుకజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౩౩౬] ౬. బ్రహాఛత్తజాతకవణ్ణనా

తిణం తిణన్తి లపసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కుహకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు కథితమేవ.

అతీతే పన బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అమచ్చో అహోసి. బారాణసిరాజా మహతియా సేనాయ కోసలరాజానం అబ్భుగ్గన్త్వా సావత్థిం పత్వా యుద్ధేన నగరం పవిసిత్వా రాజానం గణ్హి. కోసలరఞ్ఞో పన పుత్తో ఛత్తో నామ కుమారో అత్థి. సో అఞ్ఞాతకవేసేన నిక్ఖమిత్వా తక్కసిలం గన్త్వా తయో వేదే చ అట్ఠారస సిప్పాని చ ఉగ్గణ్హిత్వా తక్కసిలతో నిక్ఖమ్మ సబ్బసమయసిప్పాని సిక్ఖన్తో ఏకం పచ్చన్తగామం పాపుణి. తం నిస్సాయ పఞ్చసతతాపసా అరఞ్ఞే పణ్ణసాలాసు వసన్తి. కుమారో తే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమేసమ్పి సన్తికే కిఞ్చి సిక్ఖిస్సామీ’’తి పబ్బజిత్వా యం తే జానన్తి, తం సబ్బం ఉగ్గణ్హి. సో అపరభాగే గణసత్థా జాతో.

అథేకదివసం ఇసిగణం ఆమన్తేత్వా ‘‘మారిసా, కస్మా మజ్ఝిమదేసం న గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మారిస, మజ్ఝిమదేసే మనుస్సా నామ పణ్డితా, తే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, అనుమోదనం కారాపేన్తి, మఙ్గలం భణాపేన్తి, అసక్కోన్తే గరహన్తి, మయం తేన భయేన న గచ్ఛామా’’తి. ‘‘మా తుమ్హే భాయథ, అహమేతం సబ్బం కరిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛామా’’తి సబ్బే అత్తనో అత్తనో ఖారివివిధమాదాయ అనుపుబ్బేన బారాణసిం పత్తా. బారాణసిరాజాపి కోసలరజ్జం అత్తనో హత్థగతం కత్వా తత్థ రాజయుత్తే ఠపేత్వా సయం తత్థ విజ్జమానం ధనం గహేత్వా బారాణసిం గన్త్వా ఉయ్యానే లోహచాటియో పూరాపేత్వా నిదహిత్వా తస్మిం సమయే బారాణసియమేవ వసతి. అథ తే ఇసయో రాజుయ్యానే రత్తిం వసిత్వా పునదివసే నగరం భిక్ఖాయ పవిసిత్వా రాజద్వారం అగమంసు. రాజా తేసం ఇరియాపథేస్సు పసీదిత్వా పక్కోసాపేత్వా మహాతలే నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకం దత్వా యావ భత్తకాలా తం తం పఞ్హం పుచ్ఛి. ఛత్తో రఞ్ఞో చిత్తం ఆరాధేన్తో సబ్బపఞ్హే విస్సజ్జేత్వా భత్తకిచ్చావసానే విచిత్రం అనుమోదనం అకాసి. రాజా సుట్ఠుతరం పసన్నో పటిఞ్ఞం గహేత్వా సబ్బేపి తే ఉయ్యానే వాసాపేసి.

ఛత్తో నిధిఉద్ధరణమన్తం జానాతి. సో తత్థ వసన్తో ‘‘కహం ను ఖో ఇమినా మమ పితు సన్తకం ధనం నిదహిత’’న్తి మన్తం పరివత్తేత్వా ఓలోకేన్తో ఉయ్యానే నిదహితభావం ఞత్వా ‘‘ఇదం ధనం గహేత్వా మమ రజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తాపసే ఆమన్తేత్వా ‘‘మారిసా, అహం కోసలరఞ్ఞో పుత్తో, బారాణసిరఞ్ఞా అమ్హాకం రజ్జే గహితే అఞ్ఞాతకవేసేన నిక్ఖమిత్వా ఏత్తకం కాలం అత్తనో జీవితం అనురక్ఖిం, ఇదాని కులసన్తకం ధనం లద్ధం, అహం ఏతం ఆదాయ గన్త్వా అత్తనో రజ్జం గణ్హిస్సామి, తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి ఆహ. ‘‘మయమ్పి తయావ సద్ధిం గమిస్సామా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి మహన్తే మహన్తే చమ్మపసిబ్బకే కారేత్వా రత్తిభాగే భూమిం ఖణిత్వా ధనచాటియో ఉద్ధరిత్వా పసిబ్బకేసు ధనం పక్ఖిపిత్వా చాటియో తిణస్స పూరాపేత్వా పఞ్చ చ ఇసిసతాని అఞ్ఞే చ మనుస్సే ధనం గాహాపేత్వా పలాయిత్వా సావత్థిం గన్త్వా సబ్బే రాజయుత్తే గాహాపేత్వా రజ్జం గహేత్వా పాకారఅట్టాలకాదిపటిసఙ్ఖరణం కారాపేత్వా పున సపత్తరఞ్ఞా యుద్ధేన అగ్గహేతబ్బం కత్వా నగరం అజ్ఝావసతి. బారాణసిరఞ్ఞోపి ‘‘తాపసా ఉయ్యానతో ధనం గహేత్వా పలాతా’’తి ఆరోచయింసు. సో ఉయ్యానం గన్త్వా చాటియో వివరాపేత్వా తిణమేవ పస్సి, తస్స ధనం నిస్సాయ మహన్తో సోకో ఉప్పజ్జి. సో నగరం గన్త్వా ‘‘తిణం తిణ’’న్తి విప్పలపన్తో చరతి, నాస్స కోచి సోకం నిబ్బాపేతుం సక్కోతి.

బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘రఞ్ఞో మహన్తో సోకో, విప్పలపన్తో చరతి, ఠపేత్వా ఖో పన మం నాస్స అఞ్ఞో కోచి సోకం వినోదేతుం సమత్థో, నిస్సోకం నం కరిస్సామీ’’తి. సో ఏకదివసం తేన సద్ధిం సుఖనిసిన్నో తస్స విప్పలపనకాలే పఠమం గాథమాహ –

౧౪౧. ‘‘తిణం తిణన్తి లపసి, కో ను తే తిణమాహరి;

కిం ను తే తిణకిచ్చత్థి, తిణమేవ పభాససీ’’తి.

తత్థ కిం ను తే తిణకిచ్చత్థీతి కిం ను తవ తిణేన కిచ్చం కాతబ్బం అత్థి. తిణమేవ పభాససీతి త్వఞ్హి కేవలం ‘‘తిణం తిణ’’న్తి తిణమేవ పభాససి, ‘‘అసుకతిణం నామా’’తి న కథేసి, తిణనామం తావస్స కథేహి ‘‘అసుకతిణం నామా’’తి, మయం తే ఆహరిస్సామ, అథ పన తే తిణేనత్థో నత్థి, నిక్కారణా మా విప్పలపీతి.

తం సుత్వా రాజా దుతియం గాథమాహ –

౧౪౨. ‘‘ఇధాగమా బ్రహ్మచారీ, బ్రహా ఛత్తో బహుస్సుతో;

సో మే సబ్బం సమాదాయ, తిణం నిక్ఖిప్ప గచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ బ్రహాతి దీఘో. ఛత్తోతి తస్స నామం. సబ్బం సమాదాయాతి సబ్బం ధనం గహేత్వా. తిణం నిక్ఖిప్ప గచ్ఛతీతి చాటీసు తిణం నిక్ఖిపిత్వా గతోతి దస్సేన్తో ఏవమాహ.

తం సుత్వా బోధిసత్తో తతియం గాథమాహ –

౧౪౩. ‘‘ఏవేతం హోతి కత్తబ్బం, అప్పేన బహుమిచ్ఛతా;

సబ్బం సకస్స ఆదానం, అనాదానం తిణస్స చా’’తి.

తస్సత్థో – అప్పేన తిణేన బహుధనం ఇచ్ఛతా ఏవం ఏతం కత్తబ్బం హోతి, యదిదం పితు సన్తకత్తా సకస్స ధనస్స సబ్బం ఆదానం అగయ్హూపగస్స తిణస్స చ అనాదానం. ఇతి, మహారాజ, సో బ్రహా ఛత్తో గహేతబ్బయుత్తకం అత్తనో పితు సన్తకం ధనం గహేత్వా అగ్గహేతబ్బయుత్తకం తిణం చాటీసు పక్ఖిపిత్వా గతో, తత్థ కా పరిదేవనాతి.

తం సుత్వా రాజా చతుత్థం గాథమాహ –

౧౪౪. ‘‘సీలవన్తో న కుబ్బన్తి, బాలో సీలాని కుబ్బతి;

అనిచ్చసీలం దుస్సీల్యం, కిం పణ్డిచ్చం కరిస్సతీ’’తి.

తత్థ సీలవన్తోతి యే సీలసమ్పన్నా బ్రహ్మచారయో, తే ఏవరూపం న కుబ్బన్తి. బాలో సీలాని కుబ్బతీతి బాలో పన దురాచారో ఏవరూపాని అత్తనో అనాచారసఙ్ఖాతాని సీలాని కరోతి. అనిచ్చసీలన్తి అద్ధువేన దీఘరత్తం అప్పవత్తేన సీలేన సమన్నాగతం. దుస్సీల్యన్తి దుస్సీలం. కిం పణ్డిచ్చం కరిస్సతీతి ఏవరూపం పుగ్గలం బాహుసచ్చపరిభావితం పణ్డిచ్చం కిం కరిస్సతి కిం సమ్పాదేస్సతి, విపత్తిమేవస్స కరిస్సతీతి. తం గరహన్తో వత్వా సో తాయ బోధిసత్తస్స కథాయ నిస్సోకో హుత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రహాఛత్తో కుహకభిక్ఖు అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బ్రహాఛత్తజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౩౩౭] ౭. పీఠజాతకవణ్ణనా

న తే పీఠమదాయిమ్హాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర జనపదతో జేతవనం గన్త్వా పత్తచీవరం పటిసామేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా సామణేరదహరే పుచ్ఛి ‘‘ఆవుసో, సావత్థియం ఆగన్తుకభిక్ఖూనం కే ఉపకారకా’’తి. ‘‘ఆవుసో, అనాథపిణ్డికో నామ మహాసేట్ఠి, విసాఖా నామ మహాఉపాసికా ఏతే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపకారకా మాతాపితుట్ఠానియా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పునదివసే పాతోవ ఏకభిక్ఖుస్సపి అపవిట్ఠకాలే అనాథపిణ్డికస్స ఘరద్వారం అగమాసి. తం అవేలాయ గతత్తా కోచి న ఓలోకేసి. సో తతో కిఞ్చి అలభిత్వా విసాఖాయ ఘరద్వారం గతో. తత్రాపి అతిపాతోవ గతత్తా కిఞ్చి న లభి. సో తత్థ తత్థ విచరిత్వా పునాగచ్ఛన్తో యాగుయా నిట్ఠితాయ గతో, పునపి తత్థ తత్థ విచరిత్వా భత్తే నిట్ఠితే గతో. సో విహారం గన్త్వా ‘‘ద్వేపి కులాని అస్సద్ధాని అప్పసన్నాని ఏవ, ఇమే భిక్ఖూ పన ‘సద్ధాని పసన్నానీ’తి కథేన్తీ’’తి తాని కులాని పరిభవన్తో చరతి.

అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో కిర జానపదో భిక్ఖు అతికాలస్సేవ కులద్వారం గతో భిక్ఖం అలభిత్వా కులాని పరిభవన్తో చరతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే తం భిక్ఖుం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర భిక్ఖూ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కస్మా త్వం భిక్ఖు కుజ్ఝసి, పుబ్బే అనుప్పన్నే బుద్ధే తాపసాపి తావ కులద్వారం గన్త్వా భిక్ఖం అలభిత్వా న కుజ్ఝింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా అపరభాగే తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తే చిరం వసిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ బారాణసిం పత్వా ఉయ్యానే వసిత్వా పునదివసే నగరం భిక్ఖాయ పావిసి. తదా బారాణసిసేట్ఠి సద్ధో హోతి పసన్నో. బోధిసత్తో ‘‘కతరం కులఘరం సద్ధ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సేట్ఠిఘర’’న్తి సుత్వా సేట్ఠినో ఘరద్వారం అగమాసి. తస్మిం ఖణే సేట్ఠి రాజుపట్ఠానం గతో, మనుస్సాపి నం న పస్సింసు, సో నివత్తిత్వా గచ్ఛతి. అథ నం సేట్ఠి రాజకులతో నివత్తన్తో దిస్వా వన్దిత్వా భిక్ఖాభాజనం గహేత్వా ఘరం నేత్వా నిసీదాపేత్వా పాదధోవనతేలమక్ఖనయాగుఖజ్జకాదీహి సన్తప్పేత్వా అన్తరాభత్తే కిఞ్చి కారణం అపుచ్ఛిత్వా కతభత్తకిచ్చం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ‘‘భన్తే, అమ్హాకం ఘరద్వారం ఆగతా నామ యాచకా వా ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణా వా సక్కారసమ్మానం అలభిత్వా గతపుబ్బా నామ నత్థి, తుమ్హే పన అజ్జ అమ్హాకం దారకేహి అదిట్ఠత్తా ఆసనం వా పానీయం వా పాదధోవనం వా యాగుభత్తం వా అలభిత్వావ గతా, అయం అమ్హాకం దోసో, తం నో ఖమితుం వట్టతీ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౪౫. ‘‘న తే పీఠమదాయిమ్హా, న పానం నపి భోజనం;

బ్రహ్మచారి ఖమస్సు మే, ఏతం పస్సామి అచ్చయ’’న్తి.

తత్థ న తే పీఠమదాయిమ్హాతి పీఠమ్పి తే న దాపయిమ్హ.

తం సుత్వా బోధిసత్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౪౬. ‘‘నేవాభిసజ్జామి న చాపి కుప్పే, న చాపి మే అప్పియమాసి కిఞ్చి;

అథోపి మే ఆసి మనోవితక్కో, ఏతాదిసో నూన కులస్స ధమ్మో’’తి.

తత్థ నేవాభిసజ్జామీతి నేవ లగ్గామి. ఏతాదిసోతి ‘‘ఇమస్స కులస్స ఏతాదిసో నూన సభావో, అదాయకవంసో ఏస భవిస్సతీ’’తి ఏవం మే మనోవితక్కో ఉప్పన్నో.

తం సుత్వా సేట్ఠి ఇతరా ద్వే గాథా అభాసి –

౧౪౭. ‘‘ఏసస్మాకం కులే ధమ్మో, పితుపితామహో సదా;

ఆసనం ఉదకం పజ్జం, సబ్బేతం నిపదామసే.

౧౪౮. ‘‘ఏసస్మాకం కులే ధమ్మో, పితుపితామహో సదా;

సక్కచ్చం ఉపతిట్ఠామ, ఉత్తమం వియ ఞాతక’’న్తి.

తత్థ ధమ్మోతి సభావో. పితుపితామహోతి పితూనఞ్చ పితామహానఞ్చ సన్తకో. ఉదకన్తి పాదధోవనఉదకం. పజ్జన్తి పాదమక్ఖనతేలం. సబ్బేతన్తి సబ్బం ఏతం. నిపదామసేతి నికారపకారా ఉపసగ్గా, దామసేతి అత్థో, దదామాతి వుత్తం హోతి. ఇమినా యావ సత్తమా కులపరివట్టా దాయకవంసో అమ్హాకం వంసోతి దస్సేతి. ఉత్తమం వియ ఞాతకన్తి మాతరం వియ పితరం వియ చ మయం ధమ్మికం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా దిస్వా సక్కచ్చం సహత్థేన ఉపట్ఠహామాతి అత్థో.

బోధిసత్తో పన కతిపాహం బారాణసిసేట్ఠినో ధమ్మం దేసేన్తో తత్థ వసిత్వా పున హిమవన్తమేవ గన్త్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా బారాణసిసేట్ఠి ఆనన్దో అహోసి, తాపసో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

పీఠజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౩౩౮] ౮. థుసజాతకవణ్ణనా

విదితం థుసన్తి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అజాతసత్తుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిం కిర మాతుకుచ్ఛిగతే తస్స మాతు కోసలరాజధీతాయ బిమ్బిసారరఞ్ఞో దక్ఖిణజాణులోహితపివనదోహళో ఉప్పజ్జిత్వా పణ్డు అహోసి. సా పరిచారికాహి పుచ్ఛితా తాసం తమత్థం ఆరోచేసి. రాజాపి సుత్వా నేమిత్తకే పక్కోసాపేత్వా ‘‘దేవియా కిర ఏవరూపో దోహళో ఉప్పన్నో, తస్స కా నిప్ఫత్తీ’’తి పుచ్ఛి. నేమిత్తకా ‘‘దేవియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకసత్తో తుమ్హే మారేత్వా రజ్జం గణ్హిస్సతీ’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘సచే మమ పుత్తో మం మారేత్వా రజ్జం గణ్హిస్సతి, కో ఏత్థ దోసో’’తి దక్ఖిణజాణుం సత్థేన ఫాలాపేత్వా లోహితం సువణ్ణతట్టకేన గాహాపేత్వా దేవియా పాయేసి. సా చిన్తేసి ‘‘సచే మమ కుచ్ఛియం నిబ్బత్తో పుత్తో పితరం మారేస్సతి, కిం మే తేనా’’తి. సా గబ్భపాతనత్థం కుచ్ఛిం మద్దాపేసి.

రాజా ఞత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘భద్దే మయ్హం కిర పుత్తో మం మారేత్వా రజ్జం గణ్హిస్సతి, న ఖో పనాహం అజరో అమరో, పుత్తముఖం పస్సితుం మే దేహి, మా ఇతో పభుతి ఏవరూపం కమ్మం అకాసీ’’తి ఆహ. సా తతో పట్ఠాయ ఉయ్యానం గన్త్వా కుచ్ఛిం మద్దాపేసి. రాజా ఞత్వా తతో పట్ఠాయ ఉయ్యానగమనం నివారేసి. సా పరిపుణ్ణగబ్భా పుత్తం విజాయి. నామగ్గహణదివసే చస్స అజాతస్సేవ పితు సత్తుభావతో ‘‘అజాతసత్తు’’త్వేవ నామమకంసు. తస్మిం కుమారపరిహారేన వడ్ఢన్తే సత్థా ఏకదివసం పఞ్చసతభిక్ఖుపరివుతో రఞ్ఞో నివేసనం గన్త్వా నిసీది. రాజా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయభోజనీయేన పరివిసిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ధమ్మం సుణన్తో నిసీది. తస్మిం ఖణే కుమారం మణ్డేత్వా రఞ్ఞో అదంసు. రాజా బలవసినేహేన పుత్తం గహేత్వా ఊరుమ్హి నిసీదాపేత్వా పుత్తగతేన పేమేన పుత్తమేవ మమాయన్తో న ధమ్మం సుణాతి. సత్థా తస్స పమాదభావం ఞత్వా ‘‘మహారాజ, పుబ్బే రాజానో పుత్తే ఆసఙ్కమానా పటిచ్ఛన్నే కారేత్వా ‘అమ్హాకం అచ్చయేన నీహరిత్వా రజ్జే పతిట్ఠాపేయ్యాథా’తి ఆణాపేసు’’న్తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తక్కసిలాయం దిసాపామోక్ఖఆచరియో హుత్వా బహూ రాజకుమారే చ బ్రాహ్మణకుమారే చ సిప్పం వాచేసి. బారాణసిరఞ్ఞోపి పుత్తో సోళసవస్సకాలే తస్స సన్తికం గన్త్వా తయో వేదే చ సబ్బసిప్పాని చ ఉగ్గణ్హిత్వా పరిపుణ్ణసిప్పో ఆచరియం ఆపుచ్ఛి. ఆచరియో అఙ్గవిజ్జావసేన తం ఓలోకేన్తో ‘‘ఇమస్స పుత్తం నిస్సాయ అన్తరాయో పఞ్ఞాయతి, తమహం అత్తనో ఆనుభావేన హరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా చతస్సో గాథా బన్ధిత్వా రాజకుమారస్స అదాసి, ఏవఞ్చ పన తం వదేసి ‘‘తాత, పఠమం గాథం రజ్జే పతిట్ఠాయ తవ పుత్తస్స సోళసవస్సకాలే భత్తం భుఞ్జన్తో వదేయ్యాసి, దుతియం మహాఉపట్ఠానకాలే, తతియం పాసాదం అభిరుహమానో సోపానసీసే ఠత్వా, చతుత్థం సయనసిరిగబ్భం పవిసన్తో ఉమ్మారే ఠత్వా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఆచరియం వన్దిత్వా గతో ఓపరజ్జే పతిట్ఠాయ పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాసి. తస్స పుత్తో సోళసవస్సకాలే రఞ్ఞో ఉయ్యానకీళాదీనం అత్థాయ నిక్ఖమన్తస్స సిరివిభవం దిస్వా పితరం మారేత్వా రజ్జం గహేతుకామో హుత్వా అత్తనో ఉపట్ఠాకానం కథేసి. తే ‘‘సాధు దేవ, మహల్లకకాలే లద్ధేన ఇస్సరియేన కో అత్థో, యేన కేనచి ఉపాయేన రాజానం మారేత్వా రజ్జం గణ్హితుం వట్టతీ’’తి వదింసు. కుమారో ‘‘విసం ఖాదాపేత్వా మారేస్సామీ’’తి పితరా సద్ధిం సాయమాసం భుఞ్జన్తో విసం గహేత్వా నిసీది. రాజా భత్తపాతియం భత్తే అచ్ఛుపన్తేయేవ పఠమం గాథమాహ –

౧౪౯. ‘‘విదితం థుసం ఉన్దురానం, విదితం పన తణ్డులం;

థుసం థుసం వివజ్జేత్వా, తణ్డులం పన ఖాదరే’’తి.

తత్థ విదితన్తి కాళవద్దలేపి అన్ధకారే ఉన్దురానం థుసో థుసభావేన తణ్డులో చ తణ్డులభావేన విదితో పాకటోయేవ. ఇధ పన లిఙ్గవిపల్లాసవసేన ‘‘థుసం తణ్డుల’’న్తి వుత్తం. ఖాదరేతి థుసం థుసం వజ్జేత్వా తణ్డులమేవ ఖాదన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – తాత కుమార, యథా ఉన్దురానం అన్ధకారేపి థుసో థుసభావేన తణ్డులో చ తణ్డులభావేన పాకటో, తే థుసం వజ్జేత్వా తణ్డులమేవ ఖాదన్తి, ఏవమేవ మమపి తవ విసం గహేత్వా నిసిన్నభావో పాకటోతి.

కుమారో ‘‘ఞాతోమ్హీ’’తి భీతో భత్తపాతియం విసం పాతేతుం అవిసహిత్వా ఉట్ఠాయ రాజానం వన్దిత్వా గతో. సో తమత్థం అత్తనో ఉపట్ఠాకానం ఆరోచేత్వా ‘‘అజ్జ తావమ్హి ఞాతో, ఇదాని కథం మారేస్సామీ’’తి పుచ్ఛి. తే తతో పట్ఠాయ ఉయ్యానే పటిచ్ఛన్నా హుత్వా నికణ్ణికవసేన మన్తయమానా ‘‘అత్థేకో ఉపాయో, ఖగ్గం సన్నయ్హిత్వా మహాఉపట్ఠానం గతకాలే అమచ్చానం అన్తరే ఠత్వా రఞ్ఞో పమత్తభావం ఞత్వా ఖగ్గేన పహరిత్వా మారేతుం వట్టతీ’’తి వవత్థపేసుం. కుమారో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా మహాఉపట్ఠానకాలే సన్నద్ధఖగ్గో హుత్వా గన్త్వా ఇతో చితో చ రఞ్ఞో పహరణోకాసం ఉపధారేతి. తస్మిం ఖణే రాజా దుతియం గాథమాహ –

౧౫౦. ‘‘యా మన్తనా అరఞ్ఞస్మిం, యా చ గామే నికణ్ణికా;

యఞ్చేతం ఇతి చీతి చ, ఏతమ్పి విదితం మయా’’తి.

తత్థ అరఞ్ఞస్మిన్తి ఉయ్యానే. నికణ్ణికాతి కణ్ణమూలే మన్తనా. యఞ్చేతం ఇతి చీతి చాతి యఞ్చ ఏతం ఇదాని మమ పహరణోకాసపరియేసనం. ఇదం వుత్తం హోతి – తాత కుమార, యా ఏసా తవ అత్తనో ఉపట్ఠాకేహి సద్ధిం ఉయ్యానే చ గామే చ నికణ్ణికా మన్తనా, యఞ్చేతం ఇదాని మమ మారణత్థాయ ఇతి చీతి చ కరణం, ఏతమ్పి సబ్బం మయా ఞాతన్తి.

కుమారో ‘‘జానాతి మే వేరిభావం పితా’’తి తతో పలాయిత్వా ఉపట్ఠాకానం ఆరోచేసి. తే సత్తట్ఠ దివసే అతిక్కమిత్వా ‘‘కుమార, న తే పితా, వేరిభావం జానాతి, తక్కమత్తేన త్వం ఏవంసఞ్ఞీ అహోసి, మారేహి న’’న్తి వదింసు. సో ఏకదివసం ఖగ్గం గహేత్వా సోపానమత్థకే గబ్భద్వారే అట్ఠాసి. రాజా సోపానమత్థకే ఠితో తతియం గాథమాహ –

౧౫౧. ‘‘ధమ్మేన కిర జాతస్స, పితా పుత్తస్స మక్కటో;