౫. చూళకుణాలవగ్గో

[౩౪౧] ౧. కణ్డరీజాతకవణ్ణనా

నరానమారామకరాసూతి ఇమస్స జాతకస్స విత్థారకథా కుణాలజాతకే (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) ఆవి భవిస్సతి.

కణ్డరీజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౩౪౨] ౨. వానరజాతకవణ్ణనా

అసక్ఖిం వత అత్తానన్తి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తస్స వధాయ పరిసక్కనం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు (జా. అట్ఠ. ౨.౨.సుసుమారజాతకవణ్ణనా) హేట్ఠా విత్థారితమేవ.

అతీతే పన బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే కపియోనియం నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో గఙ్గాతీరే వసి. అథేకా అన్తోగఙ్గాయం సంసుమారీ బోధిసత్తస్స హదయమంసే దోహళం ఉప్పాదేత్వా సంసుమారస్స కథేసి. సో ‘‘తం కపిం ఉదకే నిముజ్జాపేత్వా మారేత్వా హదయమంసం గహేత్వా సంసుమారియా దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా మహాసత్తం ఆహ – ‘‘ఏహి, సమ్మ, అన్తరదీపకే ఫలాఫలే ఖాదితుం గచ్ఛామా’’తి. ‘‘కథం, సమ్మ, అహం గమిస్సామీ’’తి. ‘‘అహం తం మమ పిట్ఠియం నిసీదాపేత్వా నేస్సామీ’’తి. సో తస్స చిత్తం అజానన్తో లఙ్ఘిత్వా పిట్ఠియం నిసీది. సంసుమారో థోకం గన్త్వా నిముజ్జితుం ఆరభి. అథ నం వానరో ‘‘కింకారణా, భో, మం ఉదకే నిముజ్జాపేసీ’’తి ఆహ. ‘‘అహం తం మారేత్వా తవ హదయమంసం మమ భరియాయ దస్సామీ’’తి. ‘‘దన్ధ త్వం మమ హదయమంసం ఉరే అత్థీతి మఞ్ఞసీ’’తి? ‘‘అథ కహం తే ఠపిత’’న్తి? ‘‘ఏతం ఉదుమ్బరే ఓలమ్బన్తం న పస్ససీ’’తి? ‘‘పస్సామి, దస్ససి పన మే’’తి. ‘‘ఆమ, దస్సామీ’’తి. సంసుమారో దన్ధతాయ తం గహేత్వా నదీతీరే ఉదుమ్బరమూలం గతో. బోధిసత్తో తస్స పిట్ఠితో లఙ్ఘిత్వా ఉదుమ్బరరుక్ఖే నిసిన్నో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౬౧. ‘‘అసక్ఖిం వత అత్తానం, ఉద్ధాతుం ఉదకా థలం;

న దానాహం పున తుయ్హం, వసం గచ్ఛామి వారిజ.

౧౬౨. ‘‘అలమేతేహి అమ్బేహి, జమ్బూహి పనసేహి చ;

యాని పారం సముద్దస్స, వరం మయ్హం ఉదుమ్బరో.

౧౬౩. ‘‘యో చ ఉప్పతితం అత్థం, న ఖిప్పమనుబుజ్ఝతి;

అమిత్తవసమన్వేతి, పచ్ఛా చ అనుతప్పతి.

౧౬౪. ‘‘యో చ ఉప్పతితం అత్థం, ఖిప్పమేవ నిబోధతి;

ముచ్చతే సత్తుసమ్బాధా, న చ పచ్ఛానుతప్పతీ’’తి.

తత్థ అసక్ఖిం వతాతి సమత్థో వత అహోసిం. ఉద్ధాతున్తి ఉద్ధరితుం. వారిజాతి సంసుమారం ఆలపతి. యాని పారం సముద్దస్సాతి గఙ్గం సముద్దనామేనాలపన్తో ‘‘యాని సముద్దస్స పారం గన్త్వా ఖాదితబ్బాని, అలం తేహీ’’తి వదతి. పచ్ఛా చ అనుతప్పతీతి ఉప్పన్నం అత్థం ఖిప్పం అజానన్తో అమిత్తవసం గచ్ఛతి, పచ్ఛా చ అనుతప్పతి.

ఇతి సో చతూహి గాథాహి లోకియకిచ్చానం నిప్ఫత్తికారణం కథేత్వా వనసణ్డమేవ పావిసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సంసుమారో దేవదత్తో అహోసి, వానరో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వానరజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౩౪౩] ౩. కున్తినీజాతకవణ్ణనా

అవసిమ్హ తవాగారేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరఞ్ఞో గేహే నివుత్థం కున్తినీసకుణికం ఆరబ్భ కథేసి. సా కిర రఞ్ఞో దూతేయ్యహారికా అహోసి. ద్వే పోతకాపిస్సా అత్థి, రాజా తం సకుణికం ఏకస్స రఞ్ఞో పణ్ణం గాహాపేత్వా పేసేసి. తస్సా గతకాలే రాజకులే దారకా తే సకుణపోతకే హత్థేహి పరిమద్దన్తా మారేసుం. సా ఆగన్త్వా తే పోతకే మతే పస్సన్తీ ‘‘కేన మే పుత్తకా మారితా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అసుకేన చ అసుకేన చా’’తి. తస్మిఞ్చ కాలే రాజకులే పోసావనికబ్యగ్ఘో అత్థి కక్ఖళో ఫరుసో, బన్ధనబలేన తిట్ఠతి. అథ తే దారకా తం బ్యగ్ఘం దస్సనాయ అగమంసు. సాపి సకుణికా తేహి సద్ధిం గన్త్వా ‘‘యథా ఇమేహి మమ పుత్తకా మారితా, తథేవ నే కరిస్సామీ’’తి తే దారకే గహేత్వా బ్యగ్ఘస్స పాదమూలే ఖిపి, బ్యగ్ఘో మురామురాపేత్వా ఖాది. సా ‘‘ఇదాని మే మనోరథో పరిపుణ్ణో’’తి ఉప్పతిత్వా హిమవన్తమేవ గతా. తం కారణం సుత్వా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, రాజకులే కిర అసుకా నామ కున్తినీ సకుణికా యే హిస్సా పోతకా మారితా, తే దారకే బ్యగ్ఘస్స పాదమూలే ఖిపిత్వా హిమవన్తమేవ గతా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేసా అత్తనో పోతకఘాతకే దారకే గహేత్వా బ్యగ్ఘస్స పాదమూలే ఖిపిత్వా హిమవన్తమేవ గతా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బోధిసత్తో ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేసి. తస్స నివేసనే ఏకా కున్తినీ సకుణికా దూతేయ్యహారికాతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ. అయం పన విసేసో. అయం కున్తినీ బ్యగ్ఘేన దారకే మారాపేత్వా చిన్తేసి ‘‘ఇదాని న సక్కా మయా ఇధ వసితుం, గమిస్సామి, గచ్ఛన్తీ చ పన రఞ్ఞో అనారోచేత్వా న గమిస్సామి, ఆరోచేత్వావ గమిస్సామీ’’తి. సా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా ‘‘సామి, తుమ్హాకం పమాదేన మమ పుత్తకే దారకా మారేసుం, అహం కోధవసికా హుత్వా తే దారకే పటిమారేసిం, ఇదాని మయా ఇధ వసితుం న సక్కా’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౬౫. ‘‘అవసిమ్హ తవాగారే, నిచ్చం సక్కతపూజితా,

త్వమేవ దానిమకరి, హన్ద రాజ వజామహ’’న్తి.

తత్థ త్వమేవ దానిమకరీతి మం పణ్ణం గాహాపేత్వా పేసేత్వా అత్తనో పమాదేన మమ పియపుత్తకే అరక్ఖన్తో త్వఞ్ఞేవ ఇదాని ఏతం మమ దోమనస్సకారణం అకరి. హన్దాతి వవస్సగ్గత్థే నిపాతో. రాజాతి బోధిసత్తం ఆలపతి. వజామహన్తి అహం హిమవన్తం గచ్ఛామీతి.

తం సుత్వా రాజా దుతియం గాథమాహ –

౧౬౬. ‘‘యో వే కతే పటికతే, కిబ్బిసే పటికిబ్బిసే;

ఏవం తం సమ్మతీ వేరం, వస కున్తిని మాగమా’’తి.

తస్సత్థో – యో పుగ్గలో పరేన కతే కిబ్బిసే అత్తనో పుత్తమారణాదికే దారుణే కమ్మే కతే పున అత్తనో తస్స పుగ్గలస్స పటికతే పటికిబ్బిసే ‘‘పటికతం మయా తస్సా’’తి జానాతి. ఏవం తం సమ్మతీ వేరన్తి ఏత్తకేన తం వేరం సమ్మతి వూపసన్తం హోతి, తస్మా వస కున్తిని మాగమాతి.

తం సుత్వా కున్తినీ తతియం గాథమాహ –

౧౬౭. ‘‘న కతస్స చ కత్తా చ, మేత్తి సన్ధీయతే పున;

హదయం నానుజానాతి, గచ్ఛఞ్ఞేవ రథేసభా’’తి.

తత్థ న కతస్స చ కత్తా చాతి కతస్స చ అభిభూతస్స ఉపపీళితస్స పుగ్గలస్స, ఇదాని విభత్తివిపరిణామం కత్వా యో కత్తా తస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం పున మిత్తభావో నామ న సన్ధీయతి న ఘటీయతీతి అత్థో. హదయం నానుజానాతీతి తేన కారణేన మమ హదయం ఇధ వాసం నానుజానాతి. గచ్ఛఞ్ఞేవ రథేసభాతి తస్మా అహం మహారాజ గమిస్సామియేవాతి.

తం సుత్వా రాజా చతుత్థం గాథమాహ –

౧౬౮. ‘‘కతస్స చేవ కత్తా చ, మేత్తి సన్ధీయతే పున;

ధీరానం నో చ బాలానం, వస కున్తిని మాగమా’’తి.

తస్సత్థో – కతస్స చేవ పుగ్గలస్స, యో చ కత్తా తస్స మేత్తి సన్ధీయతే పున, సా పన ధీరానం, నో చ బాలానం. ధీరానఞ్హి మేత్తి భిన్నాపి పున ఘటీయతి, బాలానం పన సకిం భిన్నా భిన్నావ హోతి, తస్మా వస కున్తిని మాగమాతి.

సకుణికా ‘‘ఏవం సన్తేపి న సక్కా మయా ఇధ వసితుం సామీ’’తి రాజానం వన్దిత్వా ఉప్పతిత్వా హిమవన్తమేవ గతా.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కున్తినీయేవ ఏతరహి కున్తినీ అహోసి, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కున్తినీజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౩౪౪] ౪. అమ్బజాతకవణ్ణనా

యో నీలియం మణ్డయతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అమ్బగోపకత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర మహల్లకకాలే పబ్బజిత్వా జేతవనపచ్చన్తే అమ్బవనే పణ్ణసాలం కారేత్వా అమ్బే రక్ఖన్తో పతితాని అమ్బపక్కాని ఖాదన్తో విచరతి, అత్తనో సమ్బన్ధమనుస్సానమ్పి దేతి. తస్మిం భిక్ఖాచారం పవిట్ఠే అమ్బచోరకా అమ్బాని పాతేత్వా ఖాదిత్వా చ గహేత్వా చ గచ్ఛన్తి. తస్మిం ఖణే చతస్సో సేట్ఠిధీతరో అచిరవతియం న్హాయిత్వా విచరన్తియో తం అమ్బవనం పవిసింసు. మహల్లకో ఆగన్త్వా తా దిస్వా ‘‘తుమ్హేహి మే అమ్బాని ఖాదితానీ’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, మయం ఇదానేవ ఆగతా, న తుమ్హాకం అమ్బాని ఖాదామా’’తి. ‘‘తేన హి సపథం కరోథా’’తి? ‘‘కరోమ, భన్తే’’తి సపథం కరింసు. మహల్లకో తా సపథం కారేత్వా లజ్జాపేత్వా విస్సజ్జేసి. తస్స తం కిరియం సుత్వా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకో కిర మహల్లకో అత్తనో వసనకం అమ్బవనం పవిట్ఠా సేట్ఠిధీతరో సపథం కారేత్వా లజ్జాపేత్వా విస్సజ్జేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస అమ్బగోపకో హుత్వా చతస్సో సేట్ఠిధీతరో సపథం కారేత్వా లజ్జాపేత్వా విస్సజ్జేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సక్కత్తం కారేసి. తదా ఏకో కూటజటిలో బారాణసిం ఉపనిస్సాయ నదీతీరే అమ్బవనే పణ్ణసాలం మాపేత్వా అమ్బే రక్ఖన్తో పతితాని అమ్బపక్కాని ఖాదన్తో సమ్బన్ధమనుస్సానమ్పి దేన్తో నానప్పకారేన మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేన్తో విచరతి. తదా సక్కో దేవరాజా ‘‘కే ను ఖో లోకే మాతాపితరో ఉపట్ఠహన్తి, కులే జేట్ఠాపచయనకమ్మం కరోన్తి, దానం దేన్తి, సీలం రక్ఖన్తి, ఉపోసథకమ్మం కరోన్తి, కే పబ్బజితా సమణధమ్మే యుత్తపయుత్తా విహరన్తి, కే అనాచారం చరన్తీ’’తి లోకం వోలోకేన్తో ఇమం అమ్బగోపకం అనాచారం కూటజటిలం దిస్వా ‘‘అయం కూటజటిలో కసిణపరికమ్మాదిం అత్తనో సమణధమ్మం పహాయ అమ్బవనం రక్ఖన్తో విచరతి, సంవేజేస్సామి న’’న్తి తస్స గామం భిక్ఖాయ పవిట్ఠకాలే అత్తనో ఆనుభావేన అమ్బే పాతేత్వా చోరేహి విలుమ్బితే వియ అకాసి.

తదా బారాణసితో చతస్సో సేట్ఠిధీతరో తం అమ్బవనం పవిసింసు. కూటజటిలో తా దిస్వా ‘‘తుమ్హేహి మే అమ్బాని ఖాదితానీ’’తి పలిబుద్ధి. ‘‘భన్తే, మయం ఇదానేవ ఆగతా, న తే అమ్బాని ఖాదామా’’తి. ‘‘తేన హి సపథం కరోథా’’తి? ‘‘కత్వా చ పన గన్తుం లభిస్సామా’’తి? ‘‘ఆమ, లభిస్సథా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి తాసు జేట్ఠికా సపథం కరోన్తీ పఠమం గాథమాహ –

౧౬౯. ‘‘యో నీలియం మణ్డయతి, సణ్డాసేన విహఞ్ఞతి;

తస్స సా వసమన్వేతు, యా తే అమ్బే అవాహరీ’’తి.

తస్సత్థో – యో పురిసో పలితానం కాళవణ్ణకరణత్థాయ నీలఫలాదీని యోజేత్వా కతం నీలియం మణ్డయతి, నీలకేసన్తరే చ ఉట్ఠితం పలితం ఉద్ధరన్తో సణ్డాసేన విహఞ్ఞతి కిలమతి, తస్స ఏవరూపస్స మహల్లకస్స సా వసం అన్వేతు, తథారూపం పతిం లభతు, యా తే అమ్బే అవాహరీతి.

తాపసో ‘‘త్వం ఏకమన్తం తిట్ఠాహీ’’తి వత్వా దుతియం సేట్ఠిధీతరం సపథం కారేసి. సా సపథం కరోన్తీ దుతియం గాథమాహ –

౧౭౦. ‘‘వీసం వా పఞ్చవీసం వా, ఊనతింసంవ జాతియా;

తాదిసా పతి మా లద్ధా, యా తే అమ్బే అవాహరీ’’తి.

తస్సత్థో – నారియో నామ పన్నరససోళసవస్సికకాలే పురిసానం పియా హోన్తి. యా పన తవ అమ్బాని అవాహరి, సా ఏవరూపే యోబ్బనే పతిం అలభిత్వా జాతియా వీసం వా పఞ్చవీసం వా ఏకేన ద్వీహి ఊనతాయ ఊనతింసం వా వస్సాని పత్వా తాదిసా పరిపక్కవయా హుత్వాపి పతిం మా లద్ధాతి.

తాయపి సపథం కత్వా ఏకమన్తం ఠితాయ తతియా తతియం గాథమాహ –

౧౭౧. ‘‘దీఘం గచ్ఛతు అద్ధానం, ఏకికా అభిసారికా;

సఙ్కేతే పతి మా అద్ద, యా తే అమ్బే అవాహరీ’’తి.

తస్సత్థో – యా తే అమ్బే అవాహరి, సా పతిం పత్థయమానా తస్స సన్తికం అభిసరణతాయ అభిసారికా నామ హుత్వా ఏకికా అదుతియా గావుతద్విగావుతమత్తం దీఘం అద్ధానం గచ్ఛతు, గన్త్వాపి చ తస్మిం అసుకట్ఠానం నామ ఆగచ్ఛేయ్యాసీతి కతే సఙ్కేతే తం పతిం మా అద్దసాతి.

తాయపి సపథం కత్వా ఏకమన్తం ఠితాయ చతుత్థా చతుత్థం గాథమాహ –

౧౭౨. ‘‘అలఙ్కతా సువసనా, మాలినీ చన్దనుస్సదా;

ఏకికా సయనే సేతు, యా తే అమ్బే అవాహరీ’’తి. – సా ఉత్తానత్థాయేవ;

తాపసో ‘‘తుమ్హేహి అతిభారియా సపథా కతా, అఞ్ఞేహి అమ్బాని ఖాదితాని భవిస్సన్తి, గచ్ఛథ దాని తుమ్హే’’తి తా ఉయ్యోజేసి. సక్కో భేరవరూపారమ్మణం దస్సేత్వా కూటతాపసం తతో పలాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కూటజటిలో అయం అమ్బగోపకో మహల్లకో అహోసి, చతస్సో సేట్ఠిధీతరో ఏతాయేవ, సక్కో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అమ్బజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౩౪౫] ౫. రాజకుమ్భజాతకవణ్ణనా

వనం యదగ్గి దహతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అలసభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజిత్వాపి అలసో అహోసి ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయోనిసోమనసికారవత్తపటివత్తాదీహి పరిబాహిరో నీవరణాభిభూతో. నిసిన్నట్ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు తథా ఏవ హోతి. తస్స తం ఆలసియభావం ఆరబ్భ భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ భిక్ఖు ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా ఆలసియో కుసీతో నీవరణాభిభూతో విహరతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస ఆలసియోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అమచ్చరతనం అహోసి, బారాణసిరాజా ఆలసియజాతికో అహోసి. బోధిసత్తో ‘‘రాజానం పబోధేస్సామీ’’తి ఏకం ఉపమం ఉపధారేన్తో విచరతి. అథేకదివసం రాజా ఉయ్యానం గన్త్వా అమచ్చగణపరివుతో తత్థ విచరన్తో ఏకం రాజకుమ్భం నామ ఆలసియం పస్సి. తథారూపా కిర ఆలసియా సకలదివసం గచ్ఛన్తాపి ఏకద్వఙ్గులమత్తమేవ గచ్ఛన్తి. రాజా తం దిస్వా ‘‘వయస్స కో నామ సో’’తి బోధిసత్తం పుచ్ఛి. మహాసత్తో ‘‘రాజకుమ్భో నామేస, మహారాజ, ఆలసియో. ఏవరూపో హి సకలదివసం గచ్ఛన్తోపి ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తమేవ గచ్ఛతీ’’తి వత్వా తేన సద్ధిం సల్లపన్తో ‘‘అమ్భో, రాజకుమ్భ, తుమ్హాకం దన్ధగమనం ఇమస్మిం అరఞ్ఞే దావగ్గిమ్హి ఉట్ఠితే కిం కరోథా’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౭౩. ‘‘వనం యదగ్గి దహతి, పావకో కణ్హవత్తనీ;

కథం కరోసి పచలక, ఏవం దన్ధపరక్కమో’’తి.

తత్థ యదగ్గీతి యదా అగ్గి. పావకో కణ్హవత్తనీతి అగ్గినో వేవచనం. పచలకాతి తం ఆలపతి. సో హి చలన్తో చలన్తో గచ్ఛతి, నిచ్చం వా పచలాయతి, తస్మా ‘‘పచలకో’’తి వుచ్చతి. దన్ధపరక్కమోతి గరువీరియో.

తం సుత్వా రాజకుమ్భో దుతియం గాథమాహ –

౧౭౪. ‘‘బహూని రుక్ఖఛిద్దాని, పథబ్యా వివరాని చ;

తాని చే నాభిసమ్భోమ, హోతి నో కాలపరియాయో’’తి.

తస్సత్థో – పణ్డిత, అమ్హాకం ఇతో ఉత్తరిగమనం నామ నత్థి. ఇమస్మిం పన అరఞ్ఞే రుక్ఖఛిద్దాని పథవియం వివరాని చ బహూని. యది తాని న పాపుణామ, హోతి నో కాలపరియాయోతి మరణమేవ నో హోతీతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో ఇతరా ద్వే గాథా అభాసి –

౧౭౫. ‘‘యో దన్ధకాలే తరతి, తరణీయే చ దన్ధతి;

సుక్ఖపణ్ణంవ అక్కమ్మ, అత్థం భఞ్జతి అత్తనో.

౧౭౬. ‘‘యో దన్ధకాలే దన్ధేతి, తరణీయే చ తారయి;

ససీవ రత్తిం విభజం, తస్సత్థో పరిపూరతీ’’తి.

తత్థ దన్ధకాలేతి తేసం తేసం కమ్మానం సణికం కత్తబ్బకాలే. తరతీతి తురితతురితో వేగేన తాని కమ్మాని కరోతి. సుక్ఖపణ్ణంవాతి యథా వాతాతపసుక్ఖం తాలపణ్ణం బలవా పురిసో అక్కమిత్వా భఞ్జేయ్య, తత్థేవ చుణ్ణవిచుణ్ణం కరేయ్య, ఏవం సో అత్తనో అత్థం వుద్ధిం భఞ్జతి. దన్ధేతీతి దన్ధయతి దన్ధకాతబ్బాని కమ్మాని దన్ధమేవ కరోతి. తారయీతి తురితకాతబ్బాని కమ్మాని తురితోవ కరోతి. ససీవ రత్తిం విభజన్తి యథా చన్దో జుణ్హపక్ఖం రత్తిం జోతయమానో కాళపక్ఖరత్తితో రత్తిం విభజన్తో దివసే దివసే పరిపూరతి, ఏవం తస్స పురిసస్స అత్థో పరిపూరతీతి వుత్తం హోతి.

రాజా బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా తతో పట్ఠాయ అనలసో జాతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజకుమ్భో ఆలసియభిక్ఖు అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రాజకుమ్భజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౩౪౬] ౬. కేసవజాతకవణ్ణనా

మనుస్సిన్దం జహిత్వానాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో విస్సాసభోజనం ఆరబ్భ కథేసి. అనాథపిణ్డికస్స కిర గేహే పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం నిబద్ధభత్తం హోతి, గేహం నిచ్చకాలం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఓపానభూతం కాసావపజ్జోతం ఇసివాతపటివాతం. అథేకదివసం రాజా నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తో సేట్ఠినో నివేసనే భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా ‘‘అహమ్పి అరియసఙ్ఘస్స నిబద్ధం భిక్ఖం దస్సామీ’’తి విహారం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం నిబద్ధం భిక్ఖం పట్ఠపేసి. తతో పట్ఠాయ రాజనివేసనే నిబద్ధం భిక్ఖా దియ్యతి, తివస్సికగన్ధసాలిభోజనం పణీతం. విస్సాసేనపి సినేహేనపి సహత్థా దాయకా నత్థి, రాజయుత్తే దాపేసి. భిక్ఖూ నిసీదిత్వా భుఞ్జితుం న ఇచ్ఛన్తి, నానగ్గరసభత్తం గహేత్వా అత్తనో అత్తనో ఉపట్ఠాకకులం గన్త్వా తం భత్తం తేసం దత్వా తేహి దిన్నం లూఖం వా పణీతం వా భుఞ్జన్తి.

అథేకదివసం రఞ్ఞో బహుం ఫలాఫలం ఆహరింసు. రాజా ‘‘సఙ్ఘస్స దేథా’’తి ఆహ. మనుస్సా భత్తగ్గం గన్త్వా ఏకభిక్ఖుమ్పి అదిస్వా ‘‘ఏకో భిక్ఖుపి నత్థీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. ‘‘నను వేలాయేవ తావా’’తి? ‘‘ఆమ, వేలా, భిక్ఖూ పన తుమ్హాకం గేహే భత్తం గహేత్వా అత్తనో అత్తనో విస్సాసికానం ఉపట్ఠాకానం గేహం గన్త్వా తేసం దత్వా తేహి దిన్నం లూఖం వా పణీతం వా భుఞ్జన్తీ’’తి. రాజా ‘‘అమ్హాకం భత్తం పణీతం, కేన ను ఖో కారణేన అభుత్వా అఞ్ఞం భుఞ్జన్తి, సత్థారం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా విహారం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘మహారాజ, భోజనం నామ విస్సాసపరమం, తుమ్హాకం గేహే విస్సాసం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా సినేహేన దాయకానం అభావా భిక్ఖూ భత్తం గహేత్వా అత్తనో అత్తనో విస్సాసికట్ఠానే పరిభుఞ్జన్తి. మహారాజ, విస్సాససదిసో అఞ్ఞో రసో నామ నత్థి, అవిస్సాసికేన దిన్నం చతుమధురమ్పి హి విస్సాసికేన దిన్నం సామాకభత్తం న అగ్ఘతి. పోరాణకపణ్డితాపి రోగే ఉప్పన్నే రఞ్ఞా పఞ్చ వేజ్జకులాని గహేత్వా భేసజ్జే కారితేపి రోగే అవూపసన్తే విస్సాసికానం సన్తికం గన్త్వా అలోణకం సామాకనీవారయాగుఞ్చేవ ఉదకమత్తసిత్తం అలోణకపణ్ణఞ్చ పరిభుఞ్జిత్వా నిరోగా జాతా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే బ్రామ్హణకులే నిబ్బత్తి, ‘‘కప్పకుమారో’’తిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా అపరభాగే ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజి. తదా కేసవో నామ తాపసో పఞ్చహి తాపససతేహి పరివుతో గణసత్థా హుత్వా హిమవన్తే వసతి. బోధిసత్తో తస్స సన్తికం గన్త్వా పఞ్చన్నం అన్తేవాసికసతానం జేట్ఠన్తేవాసికో హుత్వా విహాసి, కేసవతాపసస్స హితజ్ఝాసయో ససినేహో అహోసి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం అతివియ విస్సాసికా అహేసుం. అపరభాగే కేసవో తే తాపసే ఆదాయ లోణమ్బిలసేవనత్థాయ మనుస్సపథం గన్త్వా బారాణసిం పత్వా రాజుయ్యానే వసిత్వా పునదివసే నగరం భిక్ఖాయ పవిసిత్వా రాజద్వారం అగమాసి. రాజా ఇసిగణం దిస్వా పక్కోసాపేత్వా అన్తోనివేసనే భోజేత్వా పటిఞ్ఞం గహేత్వా ఉయ్యానే వసాపేసి. అథ వస్సారత్తే అతిక్కన్తే కేసవో రాజానం ఆపుచ్ఛి. రాజా ‘‘భన్తే, తుమ్హే మహల్లకా, అమ్హే తావ ఉపనిస్సాయ వసథ, దహరతాపసే హిమవన్తం పేసేథా’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి జేట్ఠన్తేవాసికేన సద్ధిం తే హిమవన్తం పేసేత్వా సయం ఏకకోవ ఓహియి. కప్పో హిమవన్తం గన్త్వా తాపసేహి సద్ధిం వసి.

కేసవో కప్పేన వినా వసన్తో ఉక్కణ్ఠిత్వా తం దట్ఠుకామో హుత్వా నిద్దం న లభతి, తస్స నిద్దం అలభన్తస్స సమ్మా ఆహారో న పరిణామం గచ్ఛతి, లోహితపక్ఖన్దికా అహోసి, బాళ్హా వేదనా వత్తన్తి. రాజా పఞ్చ వేజ్జకులాని గహేత్వా తాపసం పటిజగ్గి, రోగో న వూపసమ్మతి. కేసవో రాజానం ఆహ ‘‘మహారాజ, కిం మయ్హం మరణం ఇచ్ఛథ, ఉదాహు అరోగభావ’’న్తి? ‘‘అరోగభావం, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి మం హిమవన్తం పేసేథా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి రాజా నారదం నామ అమచ్చం పక్కాసాపేత్వా ‘‘నారద, అమ్హాకం భదన్తం గహేత్వా వనచరకేహి సద్ధిం హిమవన్తం యాహీ’’తి పేసేసి. నారదో తం తత్థ నేత్వా పచ్చాగమాసి. కేసవస్సపి కప్పే దిట్ఠమత్తేయేవ చేతసికరోగో వూపసన్తో, ఉక్కణ్ఠా పటిప్పస్సమ్భి. అథస్స కప్పో అలోణకేన అధూపనేన ఉదకమత్తసిత్తపణ్ణేన సద్ధిం సామాకనీవారయాగుం అదాసి, తస్స తఙ్ఖణఞ్ఞేవ లోహితపక్ఖన్దికా పటిప్పస్సమ్భి.

పున రాజా నారదం పేసేసి ‘‘గచ్ఛ కేసవస్స తాపసస్స పవత్తిం జానాహీ’’తి. సో గన్త్వా తం అరోగం దిస్వా ‘‘భన్తే, బారాణసిరాజా పఞ్చ వేజ్జకులాని గహేత్వా పటిజగ్గన్తో తుమ్హే అరోగే కాతుం నాసక్ఖి, కథం తే కప్పో పటిజగ్గీ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౭౭. ‘‘మనుస్సిన్దం జహిత్వాన, సబ్బకామసమిద్ధినం;

కథం ను భగవా కేసీ, కప్పస్స రమతి అస్సమే’’తి.

తత్థ మనుస్సిన్దన్తి మనుస్సానం ఇన్దం బారాణసిరాజానం. కథం ను భగవా కేసీతి కేన ను ఖో ఉపాయేన అయం అమ్హాకం భగవా కేసవతాపసో కప్పస్స అస్సమే రమతీతి.

ఏవం అఞ్ఞేహి సద్ధిం సల్లపన్తో వియ కేసవస్స అభిరతికారణం పుచ్ఛి. తం సుత్వా కేసవో దుతియం గాథమాహ –

౧౭౮. ‘‘సాదూని రమణీయాని, సన్తి వక్ఖా మనోరమా;

సుభాసితాని కప్పస్స, నారద రమయన్తి మ’’న్తి.

తత్థ వక్ఖాతి రుక్ఖా. పాళియం పన ‘‘రుక్ఖా’’త్వేవ లిఖితం. సుభాసితానీతి కప్పేన కథితాని సుభాసితాని మం రమయన్తీతి అత్థో.

ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘ఏవం మం అభిరమాపేన్తో కప్పో అలోణకం అధూపనం ఉదకసిత్తపణ్ణమిస్సం సామాకనీవారయాగుం పాయేసి, తాయ మే సరీరే బ్యాధి వూపసమితో, అరోగో జాతోమ్హీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా నారదో తతియం గాథమాహ –

౧౭౯. ‘‘సాలీనం ఓదనం భుఞ్జే, సుచిం మంసూపసేచనం;

కథం సామాకనీవారం, అలోణం ఛాదయన్తి త’’న్తి.

తత్థ భుఞ్జేతి భుఞ్జసి, అయమేవ వా పాఠో. ఛాదయన్తీతి ఛాదయతి పీణేతి తోసేతి. గాథాబన్ధసుఖత్థం పన అనునాసికో కతో. ఇదం వుత్తం హోతి – యో త్వం సుచిం మంసూపసేచనం రాజకులే రాజారహం సాలిభత్తం భుఞ్జసి, తం కథమిదం సామాకనీవారం అలోణం పీణేతి తోసేతి, కథం తే ఏతం రుచ్చతీతి.

తం సుత్వా కేసవో చతుత్థం గాథమాహ –

౧౮౦. ‘‘సాదుం వా యది వాసాదుం, అప్పం వా యది వా బహుం;

విస్సత్థో యత్థ భుఞ్జేయ్య, విస్సాసపరమా రసా’’తి.

తత్థ యది వాసాదున్తి యది వా అసాదుం. విస్సత్థోతి నిరాసఙ్కో విస్సాసపత్తో హుత్వా. యత్థ భుఞ్జేయ్యాతి యస్మిం నివేసనే ఏవం భుఞ్జేయ్య, తత్థ ఏవం భుత్తం యంకిఞ్చి భోజనం సాదుమేవ. కస్మా? యస్మా విస్సాసపరమా రసా, విస్సాసో పరమో ఉత్తమో ఏతేసన్తి విస్సాసపరమా రసా. విస్సాససదిసో హి అఞ్ఞో రసో నామ నత్థి. అవిస్సాసికేన హి దిన్నం చతుమధురమ్పి విస్సాసికేన దిన్నం అమ్బిలకఞ్జియం న అగ్ఘతీతి.

నారదో తస్స వచనం సుత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘కేసవో ఇదం నామ కథేసీ’’తి ఆచిక్ఖి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, నారదో సారిపుత్తో, కేసవో బకబ్రహ్మా, కప్పో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కేసవజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౩౪౭] ౭. అయకూటజాతకవణ్ణనా

సబ్బాయసన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లోకత్థచరియం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు మహాకణ్హజాతకే (జా. ౧.౧౨.౬౧ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఉగ్గహితసబ్బసిప్పో పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. తదా మనుస్సా దేవమఙ్గలికా హుత్వా బహూ అజేళకాదయో మారేత్వా దేవతానం బలికమ్మం కరోన్తి. బోధిసత్తో ‘‘పాణో న హన్తబ్బో’’తి భేరిం చరాపేసి. యక్ఖా బలికమ్మం అలభమానా బోధిసత్తస్స కుజ్ఝిత్వా హిమవన్తే యక్ఖసమాగమం గన్త్వా బోధిసత్తస్స మారణత్థాయ ఏకం కక్ఖళం యక్ఖం పేసేసుం. సో కణ్ణికమత్తం మహన్తం ఆదిత్తం అయకూటం గహేత్వా ‘‘ఇమినా నం పహరిత్వా మారేస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా మజ్ఝిమయామసమనన్తరే బోధిసత్తస్స సయనమత్థకే అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే సక్కస్స ఆసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో ఆవజ్జమానో తం కారణం ఞత్వా ఇన్దవజిరం ఆదాయ గన్త్వా యక్ఖస్స ఉపరి అట్ఠాసి. బోధిసత్తో యక్ఖం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో ఏస మం రక్ఖమానో ఠితో, ఉదాహు మారేతుకామో’’తి తేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౮౧. ‘‘సబ్బాయసం కూటమతిప్పమాణం, పగ్గయ్హ యో తిట్ఠసి అన్తలిక్ఖే;

రక్ఖాయ మే త్వం విహితో నుసజ్జ, ఉదాహు మే చేతయసే వధాయా’’తి.

తత్థ విహితో నుసజ్జాతి విహితో ను అసి అజ్జ.

బోధిసత్తో పన యక్ఖమేవ పస్సతి, న సక్కం. యక్ఖో సక్కస్స భయేన బోధిసత్తం పహరితుం న సక్కోతి. సో బోధిసత్తస్స కథం సుత్వా ‘‘మహారాజ, నాహం తవ రక్ఖణత్థాయ ఠితో, ఇమినా పన జలితేన అయకూటేన పహరిత్వా తం మారేస్సామీతి ఆగతోమ్హి, సక్కస్స భయేన తం పహరితుం న సక్కోమీ’’తి ఏతమత్థం దీపేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౮౨. ‘‘దూతో అహం రాజిధ రక్ఖసానం, వధాయ తుయ్హం పహితోహమస్మి;

ఇన్దో చ తం రక్ఖతి దేవరాజా, తేనుత్తమఙ్గం న తే ఫాలయామీ’’తి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో ఇతరా ద్వే గాథా అభాసి –

౧౮౩. ‘‘సచే చ మం రక్ఖతి దేవరాజా, దేవానమిన్దో మఘవా సుజమ్పతి;

కామం పిసాచా వినదన్తు సబ్బే, న సన్తసే రక్ఖసియా పజాయ.

౧౮౪. ‘‘కామం కన్దన్తు కుమ్భణ్డా, సబ్బే పంసుపిసాచకా;

నాలం పిసాచా యుద్ధాయ, మహతీ సా విభింసికా’’తి.

తత్థ రక్ఖసియా పజాయాతి రక్ఖసిసఙ్ఖాతాయ పజాయ, రక్ఖససత్తానన్తి అత్థో. కుమ్భణ్డాతి కుమ్భమత్తరహస్సఙ్గా మహోదరా యక్ఖా. పంసుపిసాచకాతి సఙ్కారట్ఠానే పిసాచా. నాలన్తి పిసాచా నామ మయా సద్ధిం యుద్ధాయ న సమత్థా. మహతీ సా విభింసికాతి యం పనేతే యక్ఖా సన్నిపతిత్వా విభింసికం దస్సేన్తి, సా మహతీ విభింసికా భయకారణదస్సనమత్తమేవ మయ్హం, న పనాహం భాయామీతి అత్థో.

సక్కో యక్ఖం పలాపేత్వా మహాసత్తం ఓవదిత్వా ‘‘మా భాయి, మహారాజ, ఇతో పట్ఠాయ తవ రక్ఖా మమాయత్తా’’తి వత్వా సకట్ఠానమేవ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సక్కో అనురుద్ధో అహోసి, బారాణసిరాజా అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అయకూటజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౩౪౮] ౮. అరఞ్ఞజాతకవణ్ణనా

అరఞ్ఞా గామమాగమ్మాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో థుల్లకుమారికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు చూళనారదకస్సపజాతకే (జా. ౧.౧౩.౪౦ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం ఉగ్గహితసిప్పో భరియాయ కాలకతాయ పుత్తం గహేత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తే వసన్తో పుత్తం అస్సమపదే ఠపేత్వా ఫలాఫలత్థాయ గచ్ఛతి. తదా చోరేసు పచ్చన్తగామం పహరిత్వా కరమరే గహేత్వా గచ్ఛన్తేసు ఏకా కుమారికా పలాయిత్వా తం అస్సమపదం పత్వా తాపసకుమారం పలోభేత్వా సీలవినాసం పాపేత్వా ‘‘ఏహి గచ్ఛామా’’తి ఆహ. ‘‘పితా తావ మే ఆగచ్ఛతు, తం పస్సిత్వా గమిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి దిస్వా ఆగచ్ఛా’’తి నిక్ఖమిత్వా అన్తరామగ్గే నిసీది. తాపసకుమారో పితరి ఆగతే పఠమం గాథమాహ –

౧౮౫. ‘‘అరఞ్ఞా గామమాగమ్మ, కింసీలం కింవతం అహం;

పురిసం తాత సేవేయ్యం, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి.

తత్థ అరఞ్ఞా గామమాగమ్మాతి తాత అహం ఇతో అరఞ్ఞతో మనుస్సపథం వసనత్థాయ గతో వసనగామం పత్వా కిం కరోమీతి.

అథస్స పితా ఓవాదం దదన్తో తిస్సో గాథా అభాసి –

౧౮౬. ‘‘యో తం విస్సాసయే తాత, విస్సాసఞ్చ ఖమేయ్య తే;

సుస్సూసీ చ తితిక్ఖీ చ, తం భజేహి ఇతో గతో.

౧౮౭. ‘‘యస్స కాయేన వాచాయ, మనసా నత్థి దుక్కటం;

ఉరసీవ పతిట్ఠాయ, తం భజేహి ఇతో గతో.

౧౮౮. ‘‘హలిద్దిరాగం కపిచిత్తం, పురిసం రాగవిరాగినం;

తాదిసం తాత మా సేవి, నిమ్మనుస్సమ్పి చే సియా’’తి.

తత్థ యో తం విస్సాసయేతి యో పురిసో తం విస్సాసేయ్య న పరిసఙ్కేయ్య. విస్సాసఞ్చ ఖమేయ్య తేతి యో చ అత్తని కయిరమానం తవ విస్సాసం పత్తో నిరాసఙ్కో తం ఖమేయ్య. సుస్సూసీతి యో చ తవ విస్సాసవచనం సోతుమిచ్ఛతి. తితిక్ఖీతి యో చ తయా కతం అపరాధం ఖమతి. తం భజేహీతి తం పురిసం భజేయ్యాసి పయిరుపాసేయ్యాసి. ఉరసీవ పతిట్ఠాయాతి యథా తస్స ఉరసి పతిట్ఠాయ వడ్ఢితో ఓరసపుత్తో త్వమ్పి తాదిసో ఉరసి పతిట్ఠితపుత్తో వియ హుత్వా ఏవరూపం పురిసం భజేయ్యాసీతి అత్థో.

హలిద్దిరాగన్తి హలిద్దిరాగసదిసం అథిరచిత్తం. కపిచిత్తన్తి లహుపరివత్తితాయ మక్కటచిత్తం. రాగవిరాగినన్తి ముహుత్తేనేవ రజ్జనవిరజ్జనసభావం. నిమ్మనుస్సమ్పి చే సియాతి సచేపి సకలం జమ్బుదీపతలం కాయదుచ్చరితాదివిరహితస్స మనుస్సస్స అభావేన నిమ్మనుస్సం సియా, తథాపి, తాత, తాదిసం లహుచిత్తం మా సేవి, సబ్బమ్పి మనుస్సపథం విచినిత్వా హేట్ఠా వుత్తగుణసమ్పన్నమేవ భజేయ్యాసీతి అత్థో.

తం సుత్వా తాపసకుమారో ‘‘అహం, తాత, ఇమేహి గుణేహి సమన్నాగతం పురిసం కత్థ లభిస్సామి, న గచ్ఛామి, తుమ్హాకఞ్ఞేవ సన్తికే వసిస్సామీ’’తి వత్వా నివత్తి. అథస్స పితా కసిణపరికమ్మం ఆచిక్ఖి. ఉభోపి అపరిహీనజ్ఝానా బ్రహ్మలోకపరాయణా అహేసుం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పుత్తో చ కుమారికా చ ఏతేయేవ అహేసుం, పితా తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అరఞ్ఞజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౩౪౯] ౯. సన్ధిభేదజాతకవణ్ణనా

నేవ ఇత్థీసు సామఞ్ఞన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిం కిర సమయే సత్థా ‘‘ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరన్తీ’’తి సుత్వా తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర తుమ్హే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూనం భణ్డనజాతానం కలహజాతానం వివాదాపన్నానం పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరథ, తేన అనుప్పన్నాని చేవ భణ్డనాని ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నాని చ భియ్యోభావాయ సంవత్తన్తీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే తే భిక్ఖూ గరహిత్వా ‘‘భిక్ఖవే, పిసుణా వాచా నామ తిఖిణసత్తిపహారసదిసా, దళ్హో విస్సాసోపి తాయ ఖిప్పం భిజ్జతి, తఞ్చ పన గహేత్వా అత్తనో మేత్తిభిన్దనకజనో సీహఉసభసదిసో హోతీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స పుత్తో హుత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం ఉగ్గహితసిప్పో పితు అచ్చయేన ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. తదా ఏకో గోపాలకో అరఞ్ఞే గోకులేసు గావో పటిజగ్గిత్వా ఆగచ్ఛన్తో ఏకం గబ్భినిం అసల్లక్ఖేత్వా పహాయ ఆగతో. తస్సా ఏకాయ సీహియా సద్ధిం విస్సాసో ఉప్పజ్జి. తా ఉభోపి దళ్హమిత్తా హుత్వా ఏకతో విచరన్తి. అపరభాగే గావీ వచ్ఛకం, సీహీ సీహపోతకం విజాయి. తే ఉభోపి జనా కులేన ఆగతమేత్తియా దళ్హమిత్తా హుత్వా ఏకతో విచరన్తి. అథేకో వనచరకో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తేసం విస్సాసం దిస్వా అరఞ్ఞే ఉప్పజ్జనకభణ్డం ఆదాయ బారాణసిం గన్త్వా రఞ్ఞో దత్వా ‘‘అపి తే, సమ్మ, కిఞ్చి అరఞ్ఞే అచ్ఛరియం దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి రఞ్ఞా పుట్ఠో ‘‘దేవ, అఞ్ఞం కిఞ్చి న పస్సామి, ఏకం పన సీహఞ్చ ఉసభఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సాసికే ఏకతో విచరన్తే అద్దస’’న్తి ఆహ. ‘‘ఏతేసం తతియే ఉప్పన్నే భయం భవిస్సతి, యదా తేసం తతియం పస్సతి, అథ మే ఆచిక్ఖేయ్యాసీ’’తి. ‘‘సాధు, దేవా’’తి.

వనచరకే పన బారాణసిం గతే ఏకో సిఙ్గాలో సీహఞ్చ ఉసభఞ్చ ఉపట్ఠహి. వనచరకో అరఞ్ఞం గన్త్వా తం దిస్వా ‘‘తతియస్స ఉప్పన్నభావం రఞ్ఞో కథేస్సామీ’’తి నగరం గతో. సిఙ్గాలో చిన్తేసి ‘‘మయా ఠపేత్వా సీహమంసఞ్చ ఉసభమంసఞ్చ అఞ్ఞం అఖాదితపుబ్బం నామ నత్థి, ఇమే భిన్దిత్వా ఇమేసం మంసం ఖాదిస్సామీ’’తి. సో ‘‘అయం తం ఏవం వదతి, అయం తం ఏవం వదతీ’’తి ఉభోపి తే అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్దిత్వా న చిరస్సేవ కలహం కారేత్వా మరణాకారప్పత్తే అకాసి. వనచరకోపి గన్త్వా రఞ్ఞో ‘‘తేసం, దేవ, తతియో ఉప్పన్నో’’తి ఆహ. ‘‘కో సో’’తి? ‘‘సిఙ్గాలో, దేవా’’తి. రాజా ‘‘సో ఉభో మిత్తే భిన్దిత్వా మారాపేస్సతి, మయం తేసం మతకాలే సమ్పాపుణిస్సామా’’తి వత్వా రథం అభిరుయ్హ వనచరకేన మగ్గదేసకేన గచ్ఛన్తో తేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కత్వా జీవితక్ఖయం పత్తేసు సమ్పాపుణి. సిఙ్గాలో పన హట్ఠతుట్ఠో ఏకవారం సీహస్స మంసం ఖాదతి, ఏకవారం ఉసభస్స మంసం ఖాదతి. రాజా తే ఉభోపి జీవితక్ఖయప్పత్తే దిస్వా రథే ఠితోవ సారథినా సద్ధిం సల్లపన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౮౯. ‘‘నేవ ఇత్థీసు సామఞ్ఞం, నాపి భక్ఖేసు సారథి;

అథస్స సన్ధిభేదస్స, పస్స యావ సుచిన్తితం.

౧౯౦. ‘‘అసి తిక్ఖోవ మంసమ్హి, పేసుఞ్ఞం పరివత్తతి;

యత్థూసభఞ్చ సీహఞ్చ, భక్ఖయన్తి మిగాధమా.

౧౯౧. ‘‘ఇమం సో సయనం సేతి, యమిమం పస్ససి సారథి;

యో వాచం సన్ధిభేదస్స, పిసుణస్స నిబోధతి.