౧. కాలిఙ్గవగ్గో

[౩౦౧] ౧. చూళకాలిఙ్గజాతకవణ్ణనా

వివరథిమాసం ద్వారన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చతున్నం పరిబ్బాజికానం పబ్బజ్జం ఆరబ్భ కథేసి. వేసాలియం కిర లిచ్ఛవిరాజూనం సత్త సహస్సాని సత్త సతాని సత్త చ లిచ్ఛవీ వసింసు. తే సబ్బేపి పుచ్ఛాపటిపుచ్ఛాచిత్తకా అహేసుం. అథేకో పఞ్చసు వాదసతేసు బ్యత్తో నిగణ్ఠో వేసాలియం సమ్పాపుణి, తే తస్స సఙ్గహం అకంసు. అపరాపి ఏవరూపా నిగణ్ఠీ సమ్పాపుణి. రాజానో ద్వేపి జనే వాదం కారేసుం, ఉభోపి సదిసావ అహేసుం. తతో లిచ్ఛవీనం ఏతదహోసి ‘‘ఇమే ద్వేపి పటిచ్చ ఉప్పన్నో పుత్తో బ్యత్తో భవిస్సతీ’’తి. తేసం వివాహం కారేత్వా ద్వేపి ఏకతో వాసేసుం. అథ నేసం సంవాసమన్వాయ పటిపాటియా చతస్సో దారికాయో ఏకో చ దారకో జాయి. దారికానం ‘‘సచ్చా, లోలా, అవధారికా, పటిచ్ఛాదా’’తి నామం అకంసు, దారకస్స ‘‘సచ్చకో’’తి. తే పఞ్చపి జనా విఞ్ఞుతం పత్తా మాతితో పఞ్చ వాదసతాని, పితితో పఞ్చ వాదసతానీతి వాదసహస్సం ఉగ్గణ్హింసు. మాతాపితరో దారికానం ఏవం ఓవదింసు ‘‘సచే కోచి గిహీ తుమ్హాకం వాదం భిన్దిస్సతి, తస్స పాదపరిచారికా భవేయ్యాథ. సచే పబ్బజితో భిన్దిస్సతి, తస్స సన్తికే పబ్బజేయ్యాథా’’తి.

అపరభాగే మాతాపితరో కాలమకంసు. తేసు కాలకతేసు సచ్చకనిగణ్ఠో తత్థేవ వేసాలియం లిచ్ఛవీనం సిప్పం సిక్ఖాపేన్తో వసి. భగినియో జమ్బుసాఖం గహేత్వా వాదత్థాయ నగరా నగరం చరమానా సావత్థిం పత్వా నగరద్వారే సాఖం నిఖణిత్వా ‘‘యో అమ్హాకం వాదం ఆరోపేతుం సక్కోతి గిహీ వా పబ్బజితో వా, సో ఏతం పంసుపుఞ్జం పాదేహి వికిరిత్వా పాదేహేవ సాఖం మద్దతూ’’తి దారకానం వత్వా భిక్ఖాయ నగరం పవిసింసు. అథాయస్మా సారిపుత్తో అసమ్మట్ఠట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా రిత్తఘటేసు పానీయం ఉపట్ఠపేత్వా గిలానే చ పటిజగ్గిత్వా దివాతరం సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసన్తో తం సాఖం దిస్వా దారకే పుచ్ఛి, దారకా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖింసు. థేరో దారకేహేవ పాతాపేత్వా మద్దాపేత్వా ‘‘యేహి అయం సాఖా ఠపితా, తే కతభత్తకిచ్చావ ఆగన్త్వా జేతవనద్వారకోట్ఠకే మం పస్సన్తూ’’తి దారకానం వత్వా నగరం పవిసిత్వా కతభత్తకిచ్చో విహారద్వారకోట్ఠకే అట్ఠాసి. తాపి పరిబ్బాజికా భిక్ఖాయ చరిత్వా ఆగతా సాఖం మద్దితం దిస్వా ‘‘కేనాయం మద్దితా’’తి వత్వా ‘‘సారిపుత్తత్థేరేన, సచే తుమ్హే వాదత్థికా, జేతవనద్వారకోట్ఠకం గచ్ఛథా’’తి దారకేహి వుత్తా పున నగరం పవిసిత్వా మహాజనం సన్నిపాతేత్వా విహారద్వారకోట్ఠకం గన్త్వా థేరం వాదసహస్సం పుచ్ఛింసు. థేరో తం విస్సజ్జేత్వా ‘‘అఞ్ఞం కిఞ్చి జానాథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘న జానామ, సామీ’’తి. ‘‘అహం పన వో కిఞ్చి పుచ్ఛామీ’’తి. ‘‘పుచ్ఛ, సామి, జానన్తియో కథేస్సామా’’తి.

థేరో ‘‘ఏకం నామ కి’’న్తి పుచ్ఛి. తా న జానింసు. థేరో విస్సజ్జేసి. తా ‘‘అమ్హాకం, సామి, పరాజయో, తుమ్హాకం జయో’’తి ఆహంసు. ‘‘ఇదాని కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘అమ్హాకం మాతాపితూహి అయం ఓవాదో దిన్నో ‘సచే వో గిహీ వాదం భిన్దిస్సతి, తస్స పజాపతియో భవేయ్యాథ. సచే పబ్బజితో, తస్స సన్తికే పబ్బజేయ్యాథా’తి, పబ్బజ్జం నో దేథా’’తి. థేరో ‘‘సాధూ’’తి వత్వా తా ఉప్పలవణ్ణాయ థేరియా సన్తికే పబ్బాజేసి. తా సబ్బాపి న చిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణింసు. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సారిపుత్తత్థేరో చతున్నం పరిబ్బాజికానం అవస్సయో హుత్వా సబ్బా అరహత్తం పాపేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస ఏతాసం అవస్సయో అహోసి, ఇదాని పన పబ్బజ్జాభిసేకం దాపేసి, పుబ్బే రాజమహేసిట్ఠానే ఠపేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే కాలిఙ్గరట్ఠే దన్తపురనగరే కాలిఙ్గరాజే రజ్జం కారేన్తే అస్సకరట్ఠే పాటలినగరే అస్సకో నామ రాజా రజ్జం కారేసి. కాలిఙ్గో సమ్పన్నబలవాహనో సయమ్పి నాగబలో పటియోధం న పస్సతి. సో యుజ్ఝితుకామో హుత్వా అమచ్చానం ఆరోచేసి ‘‘అహం యుద్ధత్థికో, పటియోధం పన న పస్సామి, కిం కరోమా’’తి. అమచ్చా ‘‘అత్థేకో, మహారాజ, ఉపాయో, ధీతరో తే చతస్సో ఉత్తమరూపధరా, తా పసాధేత్వా పటిచ్ఛన్నయానే నిసీదాపేత్వా బలపరివుతా గామనిగమరాజధానియో చరాపేథ. యో రాజా తా అత్తనో గేహే కాతుకామో భవిస్సతి, తేన సద్ధిం యుద్ధం కరిస్సామా’’తి వదింసు. రాజా తథా కారేసి. తాహి గతగతట్ఠానే రాజానో భయేన తాసం నగరం పవిసితుం న దేన్తి, పణ్ణాకారం పేసేత్వా బహినగరేయేవ వసాపేన్తి. ఏవం సకలజమ్బుదీపం విచరిత్వా అస్సకరట్ఠే పాటలినగరం పాపుణింసు. అస్సకోపి నగరద్వారాని పిదహాపేత్వా పణ్ణాకారం పేసేసి. తస్స నన్దిసేనో నామ అమచ్చో పణ్డితో బ్యత్తో ఉపాయకుసలో. సో చిన్తేసి ‘‘ఇమా కిర రాజధీతరో సకలజమ్బుదీపం విచరిత్వా పటియోధం న లభింసు, ఏవం సన్తే జమ్బుదీపో తుచ్ఛో నామ అహోసి, అహం కాలిఙ్గేన సద్ధిం యుజ్ఝిస్సామీ’’తి. సో నగరద్వారం గన్త్వా దోవారికే ఆమన్తేత్వా తాసం ద్వారం వివరాపేతుం పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘వివరథిమాసం ద్వారం, నగరం పవిసన్తు అరుణరాజస్స;

సీహేన సుసిట్ఠేన, సురక్ఖితం నన్దిసేనేనా’’తి.

తత్థ అరుణరాజస్సాతి సో హి రజ్జే పతిట్ఠితకాలే రట్ఠనామవసేన అస్సకో నామ జాతో, కులదత్తియం పనస్స నామం అరుణోతి. తేనాహ ‘‘అరుణరాజస్సా’’తి. సీహేనాతి పురిససీహేన. సుసిట్ఠేనాతి ఆచరియేహి సుట్ఠు అనుసాసితేన. నన్దిసేనేనాతి మయా నన్దిసేనేన నామ.

సో ఏవం వత్వా ద్వారం వివరాపేత్వా తా గహేత్వా అస్సకరఞ్ఞో దత్వా ‘‘తుమ్హే మా భాయిత్థ, యుద్ధే సతి అహం జినిస్సామి, ఇమా ఉత్తమరూపధరా రాజధీతరో మహేసియో కరోథా’’తి తాసం అభిసేకం దాపేత్వా తాహి సద్ధిం ఆగతే పురిసే ‘‘గచ్ఛథ, తుమ్హే రాజధీతూనం అస్సకరాజేన మహేసిట్ఠానే ఠపితభావం తుమ్హాకం రఞ్ఞో ఆచిక్ఖథా’’తి ఉయ్యోజేసి. తే గన్త్వా ఆరోచేసుం. కాలిఙ్గో ‘‘న హి నూన సో మయ్హం బలం జానాతీ’’తి వత్వా తావదేవ మహతియా సేనాయ నిక్ఖమి. నన్దిసేనో తస్స ఆగమనం ఞత్వా ‘‘అత్తనో కిర రజ్జసీమాయమేవ హోతు, మా అమ్హాకం రఞ్ఞో రజ్జసీమం ఓక్కమతు, ఉభిన్నం రజ్జానం అన్తరే యుద్ధం భవిస్సతీ’’తి సాసనం పేసేసి. సో సాసనం సుత్వా అత్తనో రజ్జపరియన్తేయేవ అట్ఠాసి. అస్సకోపి అత్తనో రజ్జపరియన్తే అట్ఠాసి. తదా బోధిసత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తేసం ద్విన్నం రజ్జానం అన్తరే పణ్ణసాలాయం వసతి. కాలిఙ్గో చిన్తేసి ‘‘సమణా నామ కిఞ్చి జానిస్సన్తి, కో జానాతి, కిం భవిస్సతి, కస్స జయో వా పరాజయో వా భవిస్సతి, తాపసం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి అఞ్ఞాతకవేసేన బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా పటిసన్థారం కత్వా ‘‘భన్తే, కాలిఙ్గో చ అస్సకో చ యుజ్ఝితుకామా అత్తనో అత్తనో రజ్జసీమాయమేవ ఠితా, ఏతేసు కస్స జయో భవిస్సతి, కస్స పరాజయో’’తి పుచ్ఛి. మహాపుఞ్ఞ, అహం ‘‘అసుకస్స జయో, అసుకస్స పరాజయో’’తి న జానామి, సక్కో పన దేవరాజా ఇధాగచ్ఛతి, తమహం పుచ్ఛిత్వా కథేస్సామి, స్వే ఆగచ్ఛేయ్యాసీతి. సక్కో బోధిసత్తస్స ఉపట్ఠానం ఆగన్త్వా నిసీది, అథ నం బోధిసత్తో తమత్థం పుచ్ఛి. భన్తే, కాలిఙ్గో జినిస్సతి, అస్సకో పరాజిస్సతి, ఇదఞ్చిదఞ్చ పుబ్బనిమిత్తం పఞ్ఞాయిస్సతీతి.

కాలిఙ్గో పునదివసే ఆగన్త్వా పుచ్ఛి, బోధిసత్తోపిస్స ఆచిక్ఖి. సో ‘‘కిం నామ పుబ్బనిమిత్తం భవిస్సతీ’’తి అపుచ్ఛిత్వావ ‘‘అహం కిర జినిస్సామీ’’తి ఉట్ఠాయ తుట్ఠియా పక్కామి. సా కథా విత్థారికా అహోసి. తం సుత్వా అస్సకో నన్దిసేనం పక్కోసాపేత్వా ‘‘కాలిఙ్గో కిర జినిస్సతిం, మయం పరాజిస్సామ, కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి ఆహ. సో ‘‘కో ఏతం జానాతి మహారాజ, కస్స జయో వా పరాజయో వా, తుమ్హే మా చిన్తయిత్థా’’తి రాజానం అస్సాసేత్వా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ‘‘భన్తే, కో జినిస్సతి, కో పరాజిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కాలిఙ్గో జినిస్సతి, అస్సకో పరాజిస్సతీ’’తి? ‘‘భన్తే, జినన్తస్స పుబ్బనిమిత్తం కిం భవిస్సతి, కిం పరాజినన్తస్సా’’తి? ‘‘మహాపుఞ్ఞ, జినన్తస్స ఆరక్ఖదేవతా సబ్బసేతో ఉసభో భవిస్సతి, ఇతరస్స సబ్బకాళకో, ఉభిన్నమ్పి ఆరక్ఖదేవతా యుజ్ఝిత్వా జయపరాజయం కరిస్సన్తీ’’తి. నన్దిసేనో తం సుత్వా ఉట్ఠాయ గన్త్వా రఞ్ఞో సహాయే సహస్సమత్తే మహాయోధే గహేత్వా అవిదూరే పబ్బతం అభిరుయ్హ ‘‘అమ్భో, అమ్హాకం రఞ్ఞో జీవితం దాతుం సక్ఖిస్సథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, సక్ఖిస్సామా’’తి. ‘‘తేన హి ఇమస్మిం పపాతే పతథా’’తి. తే పతితుం ఆరభింసు. అథ నే వారేత్వా ‘‘అలం ఏత్థ పతనేన, అమ్హాకం రఞ్ఞో జీవితం దాతుం సుహదయా అనివత్తినో హుత్వా యుజ్ఝథా’’తి ఆహ. తే సమ్పటిచ్ఛింసుం.

అథ సఙ్గామే ఉపట్ఠితే కాలిఙ్గో ‘‘అహం కిర జినిస్సామీ’’తి వోసానం ఆపజ్జి, బలకాయాపిస్స ‘‘అమ్హాకం కిర జయో’’తి వోసానం ఆపజ్జిత్వా సన్నాహం అకత్వా వగ్గవగ్గా హుత్వా యథారుచి పక్కమింసు, వీరియకరణకాలే వీరియం న కరింసు. ఉభోపి రాజానో అస్సం అభిరుహిత్వా ‘‘యుజ్ఝిస్సామా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపసఙ్కమన్తి. ఉభిన్నం ఆరక్ఖదేవతా పురతో గన్త్వా కాలిఙ్గరఞ్ఞో ఆరక్ఖదేవతా సబ్బసేతో ఉసభో అహోసి, ఇతరస్స సబ్బకాళకో. తా దేవతాపి అఞ్ఞమఞ్ఞం యుజ్ఝనాకారం దస్సేన్తా ఉపసఙ్కమింసు. తే పన ఉసభా ఉభిన్నం రాజూనంయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న అఞ్ఞేసం. నన్దిసేనో అస్సకం పుచ్ఛి ‘‘పఞ్ఞాయతి తే, మహారాజ, ఆరక్ఖదేవతా’’తి. ‘‘ఆమ, పఞ్ఞాయతీ’’తి. ‘‘కేనాకారేనా’’తి. ‘‘కాలిఙ్గరఞ్ఞో ఆరక్ఖదేవతా సబ్బసేతో ఉసభో హుత్వా పఞ్ఞాయతి, అమ్హాకం ఆరక్ఖదేవతా సబ్బకాళకో కిలమన్తో హుత్వా తిట్ఠతీ’’తి. ‘‘మహారాజ, తుమ్హే మా భాయథ, మయం జినిస్సామ, కాలిఙ్గో పరాజిస్సతి, తుమ్హే అస్సపిట్ఠితో ఓతరిత్వా ఇమం సత్తిం గహేత్వా సుసిక్ఖితసిన్ధవం ఉదరపస్సే వామహత్థేన ఉప్పీళేత్వా ఇమినా పురిససహస్సేన సద్ధిం వేగేన గన్త్వా కాలిఙ్గరఞ్ఞో ఆరక్ఖదేవతం సత్తిప్పహారేన పాతేథ, తతో మయం సహస్సమత్తా సత్తిసహస్సేన పహరిస్సామ, ఏవం కాలిఙ్గస్స ఆరక్ఖదేవతా నస్సిస్సతి, తతో కాలిఙ్గో పరాజిస్సతి, మయం జినిస్సామా’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి నన్దిసేనేన దిన్నసఞ్ఞాయ గన్త్వా సత్తియా పహరి, సూరయోధసహస్సాపి అమచ్చా సత్తిసహస్సేన పహరింసు. ఆరక్ఖదేవతా తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి, తావదేవ కాలిఙ్గో పరాజిత్వా పలాయి. తం పలాయమానం దిస్వా సహస్సమత్తా అమచ్చా ‘‘కాలిఙ్గో పలాయతీ’’తి ఉన్నదింసు. కాలిఙ్గో మరణభయభీతో పలాయమానో తం తాపసం అక్కోసన్తో దుతియం గాథమాహ –

౨. ‘‘జయో కలిఙ్గానమసయ్హసాహినం, పరాజయో అనయో అస్సకానం;

ఇచ్చేవ తే భాసితం బ్రహ్మచారి, న ఉజ్జుభూతా వితథం భణన్తీ’’తి.

తత్థ అసయ్హసాహినన్తి అసయ్హం దుస్సహం సహితుం సమత్థానం. ఇచ్చేవ తే భాసితన్తి ఏవం తయా కూటతాపస లఞ్జం గహేత్వా పరాజినకరాజానం జినిస్సతి, జిననరాజానఞ్చ పరాజిస్సతీతి భాసితం. న ఉజ్జుభూతాతి యే కాయేన వాచాయ మనసా చ ఉజుభూతా, న తే ముసా భణన్తీతి.

ఏవం సో తాపసం అక్కోసన్తో పలాయన్తో అత్తనో నగరమేవ గతో, నివత్తిత్వా ఓలోకేతుమ్పి నాసక్ఖి. తతో కతిపాహచ్చయేన సక్కో తాపసస్స ఉపట్ఠానం అగమాసి. తాపసో తేన సద్ధిం కథేన్తో తతియం గాథమాహ –

౩. ‘‘దేవా ముసావాదముపాతివత్తా, సచ్చం ధనం పరమం తేసు సక్క;

తం తే ముసా భాసితం దేవరాజ, కిం వా పటిచ్చ మఘవా మహిన్దా’’తి.

తత్థ తం తే ముసా భాసితన్తి యం తయా మయ్హం భాసితం, తం అత్థభఞ్జనకముసావాదం కథేన్తేన తయా ముసా భాసితం, తయా కిం కారణం పటిచ్చ ఏవం భాసితన్తి?

తం సుత్వా సక్కో చతుత్థం గాథమాహ –

౪. ‘‘నను తే సుతం బ్రాహ్మణ భఞ్ఞమానే, దేవా న ఇస్సన్తి పురిసపరక్కమస్స;

దమో సమాధి మనసో అభేజ్జో, అబ్యగ్గతా నిక్కమనఞ్చ కాలే;

దళ్హఞ్చ విరియం పురిసపరక్కమో చ, తేనేవ ఆసి విజయో అస్సకాన’’న్తి.

తస్సత్థో – కిం తయా, బ్రాహ్మణ, తత్థ తత్థ వచనే భఞ్ఞమానే ఇదం న సుతపుబ్బం, యం దేవా పురిసపరక్కమస్స న ఇస్సన్తి న ఉసూయన్తి, అస్సకరఞ్ఞో వీరియకరణవసేన అత్తదమనసఙ్ఖాతో దమో, సమగ్గభావేన మనసో అభేజ్జో, అభేజ్జసమాధి, అస్సకరఞ్ఞో సహాయానం వీరియకరణకాలే అబ్యగ్గతా యథా కాలిఙ్గస్స మనుస్సా వగ్గవగ్గా హుత్వా ఓసక్కింసు, ఏవం అనోసక్కనం సమగ్గభావేన అభేజ్జచిత్తానం వీరియఞ్చ పురిసపరక్కమో చ థిరో అహోసి, తేనేవ కారణేన అస్సకానం జయో అహోసీతి.

పలాతే చ పన కాలిఙ్గే అస్సకరాజా విలోపం గాహాపేత్వా అత్తనో నగరం గతో. నన్దిసేనో కాలిఙ్గస్స సాసనం పేసేసి ‘‘ఇమాసం చతున్నం రాజకఞ్ఞానం దాయజ్జకోట్ఠాసం పేసేతు, సచే న పేసేతి, కాతబ్బమేత్థ జానిస్సామీ’’తి. సో తం సాసనం సుత్వా భీతతసితో తాహి లద్ధబ్బదాయజ్జం పేసేసి, తతో పట్ఠాయ సమగ్గవాసం వసింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా కాలిఙ్గరఞ్ఞో ధీతరో ఇమా దహరభిక్ఖునియో అహేసుం, నన్దిసేనో సారిపుత్తో, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

చూళకాలిఙ్గజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౩౦౨] ౨. మహాఅస్సారోహజాతకవణ్ణనా

అదేయ్యేసుం దదం దానన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆనన్దత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు హేట్ఠా కథితమేవ. సత్థా ‘‘పోరాణకపణ్డితాపి అత్తనో ఉపకారవసేనేవ కిరింసూ’’తి వత్వా ఇధాపి అతీతం ఆహరి.

అతీతే బోధిసత్తో బారాణసిరాజా హుత్వా ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేతి, దానం దేతి, సీలం రక్ఖతి. సో ‘‘పచ్చన్తం కుపితం వూపసమేస్సామీ’’తి బలవాహనపరివుతో గన్త్వా పరాజితో అస్సం అభిరుహిత్వా పలాయమానో ఏకం పచ్చన్తగామం పాపుణి. తత్థ తింస జనా రాజసేవకా వసన్తి. తే పాతోవ గామమజ్ఝే సన్నిపతిత్వా గామకిచ్చం కరోన్తి. తస్మిం ఖణే రాజా వమ్మితం అస్సం అభిరుహిత్వా అలఙ్కతపటియత్తో గామద్వారేన అన్తోగామం పావిసి. తే ‘‘కిం ను ఖో ఇద’’న్తి భీతా పలాయిత్వా సకసకగేహాని పవిసింసు. ఏకో పనేత్థ అత్తనో గేహం అగన్త్వా రఞ్ఞో పచ్చుగ్గమనం కత్వా ‘‘రాజా కిర పచ్చన్తం గతో’’తి సుయ్యతి, కోసి త్వం రాజపురిసో చోరపురిసోతి? ‘‘రాజపురిసో, సమ్మా’’తి. ‘‘తేన హి ఏథా’’తి రాజానం గేహం నేత్వా అత్తనో పీఠకే నిసీదాపేత్వా ‘‘ఏహి, భద్దే, సహాయకస్స పాదే ధోవా’’తి భరియం తస్స పాదే ధోవాపేత్వా అత్తనో బలానురూపేన ఆహారం దత్వా ‘‘ముహుత్తం విస్సమథా’’తి సయనం పఞ్ఞాపేసి, రాజా నిపజ్జి. ఇతరో అస్సస్స సన్నాహం మోచేత్వా చఙ్కమాపేత్వా ఉదకం పాయేత్వా పిట్ఠిం తేలేన మక్ఖేత్వా తిణం అదాసి. ఏవం తయో చత్తారో దివసే రాజానం పటిజగ్గిత్వా ‘‘గచ్ఛామహం, సమ్మా’’తి వుత్తే పున రఞ్ఞో చ అస్సస్స చ కత్తబ్బయుత్తకం సబ్బమకాసి. రాజా తుస్సిత్వా గచ్ఛన్తో ‘‘అహం, సమ్మ, మహాఅస్సారోహో నామ, నగరమజ్ఝే అమ్హాకం గేహం, సచే కేనచి కిచ్చేన నగరం ఆగచ్ఛసి, దక్ఖిణద్వారే ఠత్వా దోవారికం ‘మహాఅస్సారోహో కతరగేహే వసతీ’తి పుచ్ఛిత్వా దోవారికం గహేత్వా అమ్హాకం గేహం ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి వత్వా పక్కామి.

బలకాయోపి రాజానం అదిస్వా బహినగరే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా ఠితో రాజానం దిస్వా పచ్చుగ్గన్త్వా పరివారేసి. రాజా నగరం పవిసన్తో ద్వారన్తరే ఠత్వా దోవారికం పక్కోసాపేత్వా మహాజనం పటిక్కమాపేత్వా ‘‘తాత, ఏకో పచ్చన్తగామవాసీ మం దట్ఠుకామో ఆగన్త్వా ‘మహాఅస్సారోహస్స గేహం కహ’న్తి తం పుచ్ఛిస్సతి, తం త్వం హత్థే గహేత్వా ఆనేత్వా మం దస్సేయ్యాసి, తదా త్వం సహస్సం లభిస్ససీ’’తి ఆహ. సో నాగచ్ఛతి, తస్మిం అనాగచ్ఛన్తే రాజా తస్స వసనగామే బలిం వడ్ఢాపేసి, బలిమ్హి వడ్ఢితే నాగచ్ఛతి. ఏవం దుతియమ్పి తతియమ్పి బలిం వడ్ఢాపేసి, నేవ ఆగచ్ఛతి. అథ నం గామవాసినో సన్నిపతిత్వా ఆహంసు ‘‘అయ్య, తవ సహాయస్స మహాఅస్సారోహస్స ఆగతకాలతో పట్ఠాయ మయం బలినా పీళియమానా సీసం ఉక్ఖిపితుం న సక్కోమ, గచ్ఛ తవ సహాయస్స మహాఅస్సారోహస్స వత్వా అమ్హాకం బలిం విస్సజ్జాపేహీ’’తి. సాధు గచ్ఛిస్సామి, న పన సక్కా తుచ్ఛహత్థేన గన్తుం, మయ్హం సహాయస్స ద్వే దారకా అత్థి, తేసఞ్చ భరియాయ చస్స సహాయకస్స చ మే నివాసనపారుపనపిళన్ధనాదీని సజ్జేథాతి. ‘‘సాధు సజ్జిస్సామా’’తి తే సబ్బం పణ్ణాకారం సజ్జయింసు.

సో తఞ్చ అత్తనో ఘరే పక్కపూవఞ్చ ఆదాయ గన్త్వా దక్ఖిణద్వారం పత్వా దోవారికం పుచ్ఛి ‘‘కహం, సమ్మ, మహాఅస్సారోహస్స గేహ’’న్తి. సో ‘‘ఏహి దస్సేమి తే’’తి తం హత్థే గహేత్వా రాజద్వారం గన్త్వా ‘‘దోవారికో ఏకం పచ్చన్తగామవాసిం గహేత్వా ఆగతో’’తి పటివేదేసి. రాజా తం సుత్వా ఆసనా ఉట్ఠాయ ‘‘మయ్హం సహాయో చ తేన సద్ధిం ఆగతా చ పవిసన్తూ’’తి పచ్చుగ్గమనం కత్వా దిస్వావ నం పరిస్సజిత్వా ‘‘మయ్హం సహాయికా చ దారకా చ అరోగా’’తి పుచ్ఛిత్వా హత్థే గహేత్వా మహాతలం అభిరుహిత్వా సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా రాజాసనే నిసీదాపేత్వా అగ్గమహేసిం పక్కోసాపేత్వా ‘‘భద్దే, సహాయస్స మే పాదే ధోవా’’తి ఆహ. సా తస్స పాదే ధోవి, రాజా సువణ్ణభిఙ్కారేన ఉదకం ఆసిఞ్చి. దేవీపి పాదే ధోవిత్వా గన్ధతేలేన మక్ఖేసి. రాజా ‘‘కిం, సమ్మ, అత్థి, కిఞ్చి అమ్హాకం ఖాదనీయ’’న్తి పుచ్ఛి. సో ‘‘అత్థీ’’తి పసిబ్బకతో పూవే నీహరాపేసి. రాజా సువణ్ణతట్టకేన గహేత్వా తస్స సఙ్గహం కరోన్తో ‘‘మమ సహాయేన ఆనీతం ఖాదథా’’తి దేవియా చ అమచ్చానఞ్చ ఖాదాపేత్వా సయమ్పి ఖాది. ఇతరో ఇతరమ్పి పణ్ణాకారం దస్సేసి. రాజా తస్స సఙ్గహత్థం కాసికవత్థాని అపనేత్వా తేన ఆభతవత్థయుగం నివాసేసిం. దేవీపి కాసికవత్థఞ్చేవ ఆభరణాని చ అపనేత్వా తేన ఆభతవత్థం నివాసేత్వా ఆభరణాని పిళన్ధి.

అథ నం రాజా రాజారహం భోజనం భోజాపేత్వా ఏకం అమచ్చం ఆణాపేసి ‘‘గచ్ఛ ఇమస్స మమ కరణనియామేనేవ మస్సుకమ్మం కారేత్వా గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా సతసహస్సగ్ఘనికం కాసికవత్థం నివాసాపేత్వా రాజాలఙ్కారేన అలఙ్కారాపేత్వా ఆనేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. రాజా నగరే భేరిం చరాపేత్వా అమచ్చే సన్నిపాతాపేత్వా సేతచ్ఛత్తస్స మజ్ఝే జాతిహిఙ్గులకసుత్తం పాతేత్వా ఉపడ్ఢరజ్జం అదాసి. తే తతో పట్ఠాయ ఏకతో భుఞ్జన్తి పివన్తి సయన్తి, విస్సాసో థిరో అహోసి కేనచి అభేజ్జో. అథస్స రాజా పుత్తదారేపి పక్కోసాపేత్వా అన్తోనగరే నివేసనం మాపేత్వా అదాసి. తే సమగ్గా సమ్మోదమానా రజ్జం కారేన్తి.

అథ అమచ్చా కుజ్ఝిత్వా రాజపుత్తం ఆహంసు ‘‘కుమార, రాజా ఏకస్స గహపతికస్స ఉపడ్ఢరజ్జం దత్వా తేన సద్ధిం ఏకతో భుఞ్జతి పివతి సయతి, దారకే చ వన్దాపేతి, ఇమినా రఞ్ఞా కతకమ్మం న జానామ, కిం కరోతి రాజా, మయం లజ్జామ, త్వం రఞ్ఞో కథేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బం తం కథం రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా ‘‘మా ఏవం కరోహి, మహారాజా’’తి ఆహ. ‘‘తాత, అహం యుద్ధపరాజితో కహం వసిం, అపి ను జానాథా’’తి. ‘‘న జానామ, దేవా’’తి. ‘‘అహం ఏతస్స ఘరే వసన్తో అరోగో హుత్వా ఆగన్త్వా రజ్జం కారేసిం, ఏవం మమ ఉపకారినో కస్మా సమ్పత్తిం న దస్సామీ’’తి ఏవం వత్వా చ పన బోధిసత్తో ‘‘తాత, యో హి అదాతబ్బయుత్తకస్స దేతి, దాతబ్బయుత్తకస్స న దేతి, సో ఆపదం పత్వా కిఞ్చి ఉపకారం న లభతీ’’తి దస్సేన్తో ఇమా గాథా ఆహ –

౫. ‘‘అదేయ్యేసు దదం దానం, దేయ్యేసు నప్పవేచ్ఛతి;

ఆపాసు బ్యసనం పత్తో, సహాయం నాధిగచ్ఛతి.

౬. ‘‘నాదేయ్యేసు దదం దానం, దేయ్యేసు యో పవేచ్ఛతి;

ఆపాసు బ్యసనం పత్తో, సహాయమధిగచ్ఛతి.

౭. ‘‘సఞ్ఞోగసమ్భోగవిసేసదస్సనం, అనరియధమ్మేసు సఠేసు నస్సతి;

కతఞ్చ అరియేసు చ అజ్జవేసు, మహప్ఫలం హోతి అణుమ్పి తాదిసు.

౮. ‘‘యో పుబ్బే కతకల్యాణో, అకా లోకే సుదుక్కరం;

పచ్ఛా కయిరా న వా కయిరా, అచ్చన్తం పూజనారహో’’తి.

తత్థ అదేయ్యేసూతి పుబ్బే అకతూపకారేసు. దేయ్యేసూతి పుబ్బే కతూపకారేసు. నప్పవేచ్ఛతీతి న పవేసేతి న దేతి. ఆపాసూతి ఆపదాసు. బ్యసనన్తి దుక్ఖం. సఞ్ఞోగసమ్భోగవిసేసదస్సనన్తి యో మిత్తేన కతో సఞ్ఞోగో చేవ సమ్భోగో చ, తస్స విసేసదస్సనం గుణదస్సనం సుకతం మయ్హం ఇమినాతి ఏతం సబ్బం అసుద్ధధమ్మత్తా అనరియధమ్మేసు కేరాటికత్తా సఠేసు నస్సతి. అరియేసూతి అత్తనో కతగుణజాననేన అరియేసు పరిసుద్ధేసు. అజ్జవేసూతి తేనేవ కారణేన ఉజుకేసు అకుటిలేసు. అణుమ్పీతి అప్పమత్తకమ్పి. తాదిసూతి యే తాదిసా పుగ్గలా హోన్తి అరియా ఉజుభూతా, తేసు అప్పమ్పి కతం మహప్ఫలం హోతి మహాజుతికం మహావిప్ఫారం, సుఖేత్తే వుత్తబీజమివ న నస్సతి, ఇతరస్మిం పన పాపే బహుమ్పి కతం అగ్గిమ్హి ఖిత్తబీజమివ నస్సతీతి అత్థో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యథాపి బీజమగ్గిమ్హి, డయ్హతి న విరూహతి;

ఏవం కతం అసప్పురిసే, నస్సతి న విరూహతి.

‘‘కతఞ్ఞుమ్హి చ పోసమ్హి, సీలవన్తే అరియవుత్తినే;

సుఖేత్తే వియ బీజాని, కతం తమ్హి న నస్సతీ’’తి. (జా. ౧.౧౦.౭౭-౭౮);

పుబ్బే కతకల్యాణోతి పఠమతరం ఉపకారం కత్వా ఠితో. అకాతి అకరి, అయం లోకే సుదుక్కరం నామ అకాసీతి అత్థో. పచ్ఛా కయిరాతి సో పచ్ఛా అఞ్ఞం కిఞ్చి గుణం కరోతు వా మా వా, తేనేవ పఠమకతేన గుణేన అచ్చన్తం పూజనారహో హోతి, సబ్బం సక్కారసమ్మానం అరహతీతి.

ఇదం పన సుత్వా నేవ అమచ్చా, న రాజపుత్తో పున కిఞ్చి కథేసీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పచ్చన్తగామవాసీ ఆనన్దో అహోసి, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మహాఅస్సారోహజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౩౦౩] ౩. ఏకరాజజాతకవణ్ణనా

అనుత్తరే కామగుణే సమిద్ధేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం కోసలరాజసేవకం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు హేట్ఠా సేయ్యజాతకే (జా. ౧.౩.౯౪ ఆదయో) కథితమేవ. ఇధ పన సత్థా ‘‘న త్వఞ్ఞేవ అనత్థేన అత్థం ఆహరి, పోరాణకపణ్డితాపి అత్తనో అనత్థేన అత్థం ఆహరింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసిరఞ్ఞో ఉపట్ఠాకో అమచ్చో రాజన్తేపురే దుబ్భి. రాజా పచ్చక్ఖతోవ తస్స దోసం దిస్వా తం రట్ఠా పబ్బాజేసి. సో దుబ్భిసేనం నామ కోసలరాజానం ఉపట్ఠహన్తోతి సబ్బం మహాసీలవజాతకే (జా. ౧.౧.౫౧) కథితమేవ. ఇధ పన దుబ్భిసేనో మహాతలే అమచ్చమజ్ఝే నిసిన్నం బారాణసిరాజానం గణ్హాపేత్వా సిక్కాయ పక్ఖిపాపేత్వా ఉత్తరుమ్మారే హేట్ఠాసీసకం ఓలమ్బాపేసి. రాజా చోరరాజానం ఆరబ్భ మేత్తం భావేత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా ఝానం నిబ్బత్తేసి, బన్ధనం ఛిజ్జి, తతో రాజా ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీది. చోరరాజస్స సరీరే దాహో ఉప్పజ్జి, ‘‘డయ్హామి డయ్హామీ’’తి భూమియం అపరాపరం పరివత్తతి. ‘‘కిమేత’’న్తి వుత్తే ‘‘మహారాజ, తుమ్హే ఏవరూపం ధమ్మికరాజానం నిరపరాధం ద్వారస్స ఉత్తరుమ్మారే హేట్ఠాసీసకం ఓలమ్బాపేథా’’తి వదింసు. తేన హి వేగేన గన్త్వా మోచేథ నన్తి. పురిసా గన్త్వా రాజానం ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసిన్నం దిస్వా ఆగన్త్వా దుబ్భిసేనస్స ఆరోచేసుం. సో వేగేన గన్త్వా తం వన్దిత్వా ఖమాపేతుం పఠమం గాథమాహ –

౯. ‘‘అనుత్తరే కామగుణే సమిద్ధే, భుత్వాన పుబ్బే వసి ఏకరాజ;

సోదాని దుగ్గే నరకమ్హి ఖిత్తో, నప్పజ్జహే వణ్ణబలం పురాణ’’న్తి.

తత్థ వసీతి వుత్థో. ఏకరాజాతి బోధిసత్తం నామేనాలపతి. సోదానీతి సో త్వం ఇదాని. దుగ్గేతి విసమే. నరకమ్హీతి ఆవాటే. ఓలమ్బితట్ఠానం సన్ధాయేతం వుత్తం. నప్పజ్జహే వణ్ణబలం పురాణన్తి ఏవరూపే విసమట్ఠానే ఖిత్తోపి పోరాణకవణ్ణఞ్చ బలఞ్చ నప్పజహసీతి పుచ్ఛతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో సేసగాథా అవోచ –

౧౦. ‘‘పుబ్బేవ ఖన్తీ చ తపో చ మయ్హం, సమ్పత్థితా దుబ్భిసేన అహోసి;

తందాని లద్ధాన కథం ను రాజ, జహే అహం వణ్ణబలం పురాణం.

౧౧. ‘‘సబ్బా కిరేవం పరినిట్ఠితాని, యసస్సినం పఞ్ఞవన్తం విసయ్హ;

యసో చ లద్ధా పురిమం ఉళారం, నప్పజ్జహే వణ్ణబలం పురాణం.

౧౨. ‘‘పనుజ్జ దుక్ఖేన సుఖం జనిన్ద, సుఖేన వా దుక్ఖమసయ్హసాహి;

ఉభయత్థ సన్తో అభినిబ్బుతత్తా, సుఖే చ దుక్ఖే చ భవన్తి తుల్యా’’తి.

తత్థ ఖన్తీతి అధివాసనఖన్తి. తపోతి తపచరణం. సమ్పత్థితాతి ఇచ్ఛితా అభికఙ్ఖితా. దుబ్భిసేనాతి తం నామేనాలపతి. తందాని లద్ధానాతి తం పత్థనం ఇదానాహం లభిత్వా. జహేతి కేన కారణేన అహం జహేయ్యం. యస్స హి దుక్ఖం వా దోమనస్సం వా హోతి, సో తం జహేయ్యాతి దీపేతి.

‘‘సబ్బా కిరేవం పరినిట్ఠితానీ’’తి అనుస్సవవసేన అత్తనో సమ్పత్తిం దస్సేన్తో ఆహ. ఇదం వుత్తం హోతి – సబ్బానేవ మమ కత్తబ్బకిచ్చాని దానసీలభావనాఉపోసథకమ్మాని పుబ్బేవ నిట్ఠితానీతి. యసస్సినం పఞ్ఞవన్తం విసయ్హాతి పరివారసమ్పత్తియా యసస్సి, పఞ్ఞాసమ్పదాయ పఞ్ఞవన్త, అసయ్హసాహితాయ విసయ్హ. ఏవం తీణిపేతాని ఆలపనానేవ. నన్తి పనేత్థ నిపాతో. బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేనన్తకారస్స సానునాసికతా కతాతి పచ్చేతబ్బా. యసో చాతి యసఞ్చ, అయమేవ వా పాఠో. లద్ధా పురిమన్తి లభిత్వా పురిమం పుబ్బే అలద్ధపుబ్బం. ఉళారన్తి మహన్తం. కిలేసవిక్ఖమ్భనమేత్తాభావనాఝానుప్పత్తియో సన్ధాయేవమాహ. నప్పజ్జహేతి ఏవరూపం యసం లద్ధా కింకారణా పురాణవణ్ణబలం జహిస్సామీతి అత్థో.

దుక్ఖేనాతి తయా ఉప్పాదితేన నరకమ్హి ఖిపనదుక్ఖేన మమ రజ్జసుఖం పనుదిత్వా. సుఖేన వా దుక్ఖన్తి ఝానసుఖేన వా తం దుక్ఖం పనుదిత్వా. ఉభయత్థ సన్తోతి యే సన్తో హోన్తి మాదిసా, తే ద్వీసుపి ఏతేసు కోట్ఠాసేసు అభినిబ్బుతసభావా మజ్ఝత్తా సుఖే చ దుక్ఖే చ భవన్తి తుల్యా, ఏకసదిసా నిబ్బికారావ హోన్తీతి.

ఇదం సుత్వా దుబ్భిసేనో బోధిసత్తం ఖమాపేత్వా ‘‘తుమ్హాకం రజ్జం తుమ్హేవ కారేథ, అహం వో చోరే పటిబాహిస్సామీ’’తి వత్వా తస్స దుట్ఠామచ్చస్స రాజాణం కారేత్వా పక్కామి. బోధిసత్తోపి రజ్జం అమచ్చానం నియ్యాదేత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దుబ్భిసేనో ఆనన్దో అహోసి, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఏకరాజజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౩౦౪] ౪. దద్దరజాతకవణ్ణనా

ఇమాని మన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కోధనం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా కథితమేవ. తదా హి ధమ్మసభాయం తస్స కోధనభావకథాయ సముట్ఠితాయ సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు కోధనోసీ’’తి వత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస కోధనోయేవ, కోధనభావేనేవస్స పోరాణకపణ్డితా పరిసుద్ధా నాగరాజభావే ఠితాపి తీణి వస్సాని గూథపూరితాయ ఉక్కారభూమియం వసింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే దద్దరపబ్బతపాదే దద్దరనాగభవనం నామ అత్థి, తత్థ రజ్జం కారేన్తస్స దద్దరరఞ్ఞో పుత్తో మహాదద్దరో నామ అహోసి, కనిట్ఠభాతా పనస్స చూళదద్దరో నామ. సో కోధనో ఫరుసో నాగమాణవకే అక్కోసన్తో పరిభాసన్తో పహరన్తో విచరతి. నాగరాజా తస్స ఫరుసభావం ఞత్వా నాగభవనతో తం నీహరాపేతుం ఆణాపేసి. మహాదద్దరో పన పితరం ఖమాపేత్వా నివారేసి. దుతియమ్పి రాజా తస్స కుజ్ఝి, దుతియమ్పి ఖమాపేసి. తతియవారే పన ‘‘త్వం మం ఇమం అనాచారం నీహరాపేన్తం నివారేసి, గచ్ఛథ ద్వేపి జనా ఇమమ్హా నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా బారాణసియం ఉక్కారభూమియం తీణి వస్సాని వసథా’’తి నాగభవనా నిక్కడ్ఢాపేసి. తే తత్థ గన్త్వా వసింసు. అథ నే ఉక్కారభూమియం ఉదకపరియన్తే గోచరం పరియేసమానే గామదారకా దిస్వా పహరన్తా లేడ్డుదణ్డాదయో ఖిపన్తా ‘‘కే ఇమే పుథులసీసా సూచినఙ్గుట్ఠా ఉదకదేడ్డుభా మణ్డూకభక్ఖా’’తిఆదీని వత్వా అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి.

చూళదద్దరో చణ్డఫరుసతాయ తేసం తం అవమానం అసహన్తో ‘‘భాతిక, ఇమే దారకా అమ్హే పరిభవన్తి, ఆసీవిసభావం నో న జానన్తి, అహం తేసం అవమానం సహితుం న సక్కోమి, నాసావాతేన తే నాసేస్సామీ’’తి భాతరా సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౩. ‘‘ఇమాని మం దద్దర తాపయన్తి, వాచాదురుత్తాని మనుస్సలోకే;

మణ్డూకభక్ఖా ఉదకన్తసేవీ, ఆసీవిసం మం అవిసా సపన్తీ’’తి.

తత్థ తాపయన్తీతి దుక్ఖాపేన్తి. మణ్డూకభక్ఖా ఉదకన్తసేవీతి ‘‘మణ్డూకభక్ఖా’’తి చ ‘‘ఉదకన్తసేవీ’’తి చ వదన్తా ఏతే అవిసా గామదారకా మం ఆసీవిసం సమానం సపన్తి అక్కోసన్తీతి.

తస్స వచనం సుత్వా మహాదద్దరో సేసగాథా అభాసి –

౧౪. ‘‘సకా రట్ఠా పబ్బాజితో, అఞ్ఞం జనపదం గతో;

మహన్తం కోట్ఠం కయిరాథ, దురుత్తానం నిధేతవే.

౧౫. ‘‘యత్థ పోసం న జానన్తి, జాతియా వినయేన వా;

న తత్థ మానం కయిరాథ, వసమఞ్ఞాతకే జనే.

౧౬. ‘‘విదేసవాసం వసతో, జాతవేదసమేనపి;

ఖమితబ్బం సపఞ్ఞేన, అపి దాసస్స తజ్జిత’’న్తి.

తత్థ దురుత్తానం నిధేతవేతి యథా ధఞ్ఞనిధానత్థాయ మహన్తం కోట్ఠం కత్వా పూరేత్వా కిచ్చే ఉప్పన్నే ధఞ్ఞం వళఞ్జేన్తి, ఏవమేవం విదేసం గతో అన్తోహదయే పణ్డితో పోసో దురుత్తానం నిధానత్థాయ మహన్తం కోట్ఠం కయిరాథ. తత్థ తాని దురుత్తాని నిదహిత్వా పున అత్తనో పహోనకకాలే కాతబ్బం కరిస్సతి. జాతియా వినయేన వాతి ‘‘అయం ఖత్తియో బ్రాహ్మణో’’తి వా ‘‘సీలవా బహుస్సుతో గుణసమ్పన్నో’’తి వా ఏవం యత్థ జాతియా వినయేన వా న జానన్తీతి అత్థో. మానన్తి ఏవరూపం మం లామకవోహారేన వోహరన్తి, న సక్కరోన్తి న గరుం కరోన్తీతి మానం న కరేయ్య. వసమఞ్ఞాతకే జనేతి అత్తనో జాతిగోత్తాదీని అజానన్తస్స జనస్స సన్తికే వసన్తో. వసతోతి వసతా, అయమేవ వా పాఠో.

ఏవం తే తత్థ తీణి వస్సాని వసింసు. అథ నే పితా పక్కోసాపేసి. తే తతో పట్ఠాయ నిహతమానా జాతా.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే కోధనో భిక్ఖు అనాగామిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా చూళదద్దరో కోధనో భిక్ఖు అహోసి, మహాదద్దరో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

దద్దరజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౩౦౫] ౫. సీలవీమంసనజాతకవణ్ణనా

నత్థి లోకే రహో నామాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కిలేసనిగ్గహం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు ఏకాదసకనిపాతే పానీయజాతకే (జా. ౧.౧౧.౫౯ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – పఞ్చసతా భిక్ఖూ అన్తోజేతవనే వసన్తా మజ్ఝిమయామసమనన్తరే కామవితక్కం వితక్కయింసు. సత్థా ఛసుపి రత్తిదివాకోట్ఠాసేసు యథా ఏకచక్ఖుకో చక్ఖుం, ఏకపుత్తో పుత్తం, చామరీ వాలం అప్పమాదేన రక్ఖతి, ఏవం నిచ్చకాలం భిక్ఖూ ఓలోకేతి. సో రత్తిభాగే దిబ్బచక్ఖునా జేతవనం ఓలోకేన్తో చక్కవత్తిరఞ్ఞో అత్తనో నివేసనే ఉప్పన్నచోరే వియ తే భిక్ఖూ దిస్వా గన్ధకుటిం వివరిత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేత్వా ‘‘ఆనన్ద, అన్తోజేతవనే కోటిసన్థారే వసనకభిక్ఖూ సన్నిపాతాపేత్వా గన్ధకుటిద్వారే ఆసనం పఞ్ఞాపేహీ’’తి ఆహ. సో తథా కత్వా సత్థు పటివేదేసి. సత్థా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా సబ్బసఙ్గాహికవసేన ఆమన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖవే, పోరాణకపణ్డితా ‘పాపకరణే రహో నామ నత్థీ’తి పాపం న కరింసూ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తత్థేవ బారాణసియం దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స సన్తికే పఞ్చన్నం మాణవకసతానం జేట్ఠకో హుత్వా సిప్పం ఉగ్గణ్హాతి. ఆచరియస్స పన వయప్పత్తా ధీతా అత్థి. సో చిన్తేసి ‘‘ఇమేసం మాణవకానం సీలం వీమంసిత్వా సీలసమ్పన్నస్సేవ ధీతరం దస్సామీ’’తి. సో ఏకదివసం మాణవకే ఆమన్తేత్వా ‘‘తాతా, మయ్హం ధీతా వయప్పత్తా, వివాహమస్సా కారేస్సామి, వత్థాలఙ్కారం లద్ధుం వట్టతి, గచ్ఛథ తుమ్హే అత్తనో అత్తనో ఞాతకానం అపస్సన్తానఞ్ఞేవ థేనేత్వా వత్థాలఙ్కారే ఆహరథ, కేనచి అదిట్ఠమేవ గణ్హామి, దస్సేత్వా ఆభతం న గణ్హామీ’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తతో పట్ఠాయ ఞాతకానం అపస్సన్తానం థేనేత్వా వత్థపిళన్ధనాదీని ఆహరన్తి. ఆచరియో ఆభతాభతం విసుం విసుం ఠపేసి. బోధిసత్తో పన న కిఞ్చి ఆహరి. అథ నం ఆచరియో ఆహ ‘‘త్వం పన, తాత, న కిఞ్చి ఆహరసీ’’తి. ‘‘ఆమ, ఆచరియా’’తి. ‘‘కస్మా, తాతా’’తి. ‘‘తుమ్హే న కస్సచి పస్స్సన్తస్స ఆభతం గణ్హథ, అహం పన పాపకరణే రహో నామ న పస్సామీ’’తి దీపేన్తో ఇమా ద్వే గాథా ఆహ –

౧౭. ‘‘నత్థి లోకే రహో నామ, పాపకమ్మం పకుబ్బతో;

పస్సన్తి వనభూతాని, తం బాలో మఞ్ఞతీ రహో.

౧౮. ‘‘అహం రహో న పస్సామి, సుఞ్ఞం వాపి న విజ్జతి;

యత్థ అఞ్ఞం న పస్సామి, అసుఞ్ఞం హోతి తం మయా’’తి.

తత్థ రహోతి పటిచ్ఛన్నట్ఠానం. వనభూతానీతి వనే నిబ్బత్తభూతాని. తం బాలోతి తం పాపకమ్మం రహో మయా కతన్తి బాలో మఞ్ఞతి. సుఞ్ఞం వాపీతి యం వా ఠానం సత్తేహి సుఞ్ఞం తుచ్ఛం భవేయ్య, తమ్పి నత్థీతి ఆహ.

ఆచరియో తస్స పసీదిత్వా ‘‘తాత, న మయ్హం గేహే ధనం నత్థి, అహం పన సీలసమ్పన్నస్స ధీతరం దాతుకామో ఇమే మాణవకే వీమంసన్తో ఏవమకాసిం, మమ ధీతా తుయ్హమేవ అనుచ్ఛవికా’’తి ధీతరం అలఙ్కరిత్వా బోధిసత్తస్స అదాసి. సేసమాణవకే ‘‘తుమ్హేహి ఆభతాభతం తుమ్హాకం గేహమేవ నేథా’’తి ఆహ.

సత్థా ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, తే దుస్సీలమాణవకా అత్తనో దుస్సీలతాయ తం ఇత్థిం న లభింసు, ఇతరో పణ్డితమాణవో సీలసమ్పన్నతాయ లభీ’’తి వత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇతరా ద్వే గాథా అభాసి –

౧౯. ‘‘దుజ్జచ్చో చ సుజచ్చో చ, నన్దో చ సుఖవడ్ఢితో;

వజ్జో చ అద్ధువసీలో చ, తే ధమ్మం జహుమత్థికా.

౨౦. ‘‘బ్రాహ్మణో చ కథం జహే, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

యో ధమ్మమనుపాలేతి, ధితిమా సచ్చనిక్కమో’’తి.

తత్థ దుజ్జచ్చోతిఆదయో ఛ జేట్ఠకమాణవా, తేసం నామం గణ్హి, అవసేసానం నామం అగ్గహేత్వా సబ్బసఙ్గాహికవసేనేవ ‘‘తే ధమ్మం జహుమత్థికా’’తి ఆహ. తత్థ తేతి సబ్బేపి తే మాణవా. ధమ్మన్తి ఇత్థిపటిలాభసభావం. జహుమత్థికాతి జహుం అత్థికా, అయమేవ వా పాఠో. మకారో పదబ్యఞ్జనసన్ధివసేన వుత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – సబ్బేపి తే మాణవా తాయ ఇత్థియా అత్థికావ హుత్వా అత్తనో దుస్సీలతాయ తం ఇత్థిపటిలాభసభావం జహింసు.

బ్రాహ్మణో చాతి ఇతరో పన సీలసమ్పన్నో బ్రాహ్మణో. కథం జహేతి కేన కారణేన తం ఇత్థిపటిలాభసభావం జహిస్సతి. సబ్బధమ్మానన్తి ఇమస్మిం ఠానే లోకియాని పఞ్చ సీలాని, దస సీలాని, తీణి సుచరితాని చ, సబ్బధమ్మా నామ, తేసం సో పారం గతోతి పారగూ. ధమ్మన్తి వుత్తప్పకారమేవ ధమ్మం యో అనుపాలేతి రక్ఖతి. ధితిమాతి సీలరక్ఖనధితియా సమన్నాగతో. సచ్చనిక్కమోతి సచ్చే సభావభూతే యథావుత్తే సీలధమ్మే నిక్కమేన సమన్నాగతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే తాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని అరహత్తే పతిట్ఠహింసు.

తదా ఆచరియో సారిపుత్తో అహోసి, పణ్డితమాణవో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

సీలవీమంసనజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౩౦౬] ౬. సుజాతాజాతకవణ్ణనా

కిమణ్డకాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మల్లికం దేవిం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసం కిర రఞ్ఞో తాయ సద్ధిం సిరివివాదో అహోసి, ‘‘సయనకలహో’’తిపి వదన్తియేవ. రాజా కుజ్ఝిత్వా తస్సా అత్థిభావమ్పి న జానాతి. మల్లికా దేవీపి ‘‘సత్థా రఞ్ఞో మయి కుద్ధభావం న జానాతి మఞ్ఞే’’తి చిన్తేసి. సత్థాపి ఞత్వా ‘‘ఇమేసం సమగ్గభావం కరిస్సామీ’’తి పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ పఞ్చభిక్ఖుసతపరివారో సావత్థిం పవిసిత్వా రాజద్వారం అగమాసి. రాజా తథాగతస్స పత్తం గహేత్వా నివేసనం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దక్ఖిణోదకం దత్వా యాగుఖజ్జకం ఆహరి. సత్థా పత్తం హత్థేన పిదహిత్వా ‘‘మహారాజ, కహం దేవీ’’తి ఆహ. ‘‘కిం, భన్తే, తాయ అత్తనో యసేన మత్తాయా’’తి? ‘‘మహారాజ, సయమేవ యసం దత్వా మాతుగామం ఉక్ఖిపిత్వా తాయ కతస్స అపరాధస్స అసహనం నామ న యుత్త’’న్తి. రాజా సత్థు వచనం సుత్వా తం పక్కోసాపేసి, సా సత్థారం పరివిసి. సత్థా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గేహి భవితుం వట్టతీ’’తి సామగ్గిరసవణ్ణం కథేత్వా పక్కామి. తతో పట్ఠాయ ఉభో సమగ్గవాసం వసింసు. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సత్థా ఏకవచనేనేవ ఉభో సమగ్గే అకాసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపాహం ఏతే ఏకవాదేనేవ సమగ్గే అకాసి’’న్తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అమచ్చో అహోసి. అథేకదివసం రాజా వాతపానం వివరిత్వా రాజఙ్గణం ఓలోకయమానో అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే ఏకా పణ్ణికధీతా అభిరూపా పఠమవయే ఠితా సుజాతా నామ బదరపచ్ఛిం సీసే కత్వా ‘‘బదరాని గణ్హథ, బదరాని గణ్హథా’’తి వదమానా రాజఙ్గణేన గచ్ఛతి. రాజా తస్సా సద్దం సుత్వా తాయ పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా అసామికభావం ఞత్వా తం పక్కోసాపేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేత్వా మహన్తం యసం అదాసి. సా రఞ్ఞో పియా అహోసి మనాపా. అథేకదివసం రాజా సువణ్ణతట్టకే బదరాని ఖాదన్తో నిసీది. తదా సుజాతా దేవీ రాజానం బదరాని ఖాదన్తం దిస్వా ‘‘మహారాజ, కిం నామ తుమ్హే ఖాదథా’’తి పుచ్ఛన్తీ పఠమం గాథమాహ –

౨౧. ‘‘కిమణ్డకా ఇమే దేవ, నిక్ఖిత్తా కంసమల్లకే;

ఉపలోహితకా వగ్గూ, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి.

తత్థ కిమణ్డకాతి కింఫలాని నామేతాని, పరిమణ్డలవసేన పన అణ్డకాతి ఆహ. కంసమల్లకేతి సువణ్ణతట్టకే. ఉపలోహితకాతి రత్తవణ్ణా. వగ్గూతి చోక్ఖా నిమ్మలా.

రాజా కుజ్ఝిత్వా ‘‘బదరవాణిజకే పణ్ణికగహపతికస్స ధీతే అత్తనో కులసన్తకాని బదరానిపి న జానాసీ’’తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౨౨. ‘‘యాని పురే తువం దేవి, భణ్డు నన్తకవాసినీ;

ఉచ్ఛఙ్గహత్థా పచినాసి, తస్సా తే కోలియం ఫలం.

౨౩. ‘‘ఉడ్డయ్హతే న రమతి, భోగా విప్పజహన్తి తం;

తత్థేవిమం పటినేథ, యత్థ కోలం పచిస్సతీ’’తి.

తత్థ భణ్డూతి ముణ్డసీసా హుత్వా. నన్తకవాసినీతి జిణ్ణపిలోతికనివత్థా. ఉచ్ఛఙ్గహత్థా పచినాసీతి అటవిం పవిసిత్వా అఙ్కుసకేన సాఖం ఓనామేత్వా ఓచితోచితం హత్థేన గహేత్వా ఉచ్ఛఙ్గే పక్ఖిపనవసేన ఉచ్ఛఙ్గహత్థా హుత్వా పచినాసి ఓచినాసి. తస్సా తే కోలియం ఫలన్తి తస్సా తవ ఏవం పచినన్తియా ఓచినన్తియా యమహం ఇదాని ఖాదామి, ఇదం కోలియం కులదత్తియం ఫలన్తి అత్థో.

ఉడ్డయ్హతే న రమతీతి అయం జమ్మీ ఇమస్మిం రాజకులే వసమానా లోహకుమ్భియం పక్ఖిత్తా వియ డయ్హతి నాభిరమతి. భోగాతి రాజభోగా ఇమం అలక్ఖికం విప్పజహన్తి. యత్థ కోలం పచిస్సతీతి యత్థ గన్త్వా పున బదరమేవ పచినిత్వా విక్కిణన్తీ జీవికం కప్పేస్సతి, తత్థేవ నం నేథాతి వదతి.

బోధిసత్తో ‘‘ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో ఇమే సమగ్గే కాతుం న సక్ఖిస్సతీ’’తి రాజానం సఞ్ఞాపేత్వా ‘‘ఇమిస్సా అనిక్కడ్ఢనం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా చతుత్థం గాథమాహ –

౨౪. ‘‘హోన్తి హేతే మహారాజ, ఇద్ధిప్పత్తాయ నారియా;

ఖమ దేవ సుజాతాయ, మాస్సా కుజ్ఝ రథేసభా’’తి.

తస్సత్థో – మహారాజ, ఏతే ఏవరూపా పమాదదోసా యసం పత్తాయ నారియా హోన్తియేవ, ఏతం ఏవరూపే ఉచ్చే ఠానే ఠపేత్వా ఇదాని ‘‘ఏత్తకస్స అపరాధస్స అసహనం నామ న యుత్తం తుమ్హాకం, తస్మా ఖమ, దేవ, సుజాతాయ, ఏతిస్సా మా కుజ్ఝ రథేసభ రథజేట్ఠకాతి.

రాజా తస్స వచనేన దేవియా తం అపరాధం సహిత్వా యథాఠానేయేవ నం ఠపేసి. తతో పట్ఠాయ ఉభో సమగ్గవాసం వసింసూతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బారాణసిరాజా కోసలరాజా అహోసి, సుజాతా మల్లికా, అమచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సుజాతాజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౩౦౭] ౭. పలాసజాతకవణ్ణనా

అచేతనం బ్రాహ్మణ అస్సుణన్తన్తి ఇదం సత్థా పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నో ఆనన్దత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. సోహాయస్మా ‘‘అజ్జ రత్తియా పచ్చూససమయే సత్థా పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘అహఞ్చమ్హి సేక్ఖో సకరణీయో, సత్థు చ మే పరినిబ్బానం భవిస్సతి, పఞ్చవీసతి వస్సాని సత్థు కతం ఉపట్ఠానం నిప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి సోకాభిభూతో ఉయ్యానఓవరకే కపిసీసం ఆలమ్బిత్వా పరోది. సత్థా తం అపస్సన్తో ‘‘కహం, భిక్ఖవే, ఆనన్దో’’తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘కతపుఞ్ఞోసి త్వం, ఆనన్ద, పధానమనుయుఞ్జ, ఖిప్పం హోహిసి అనాసవో, మా చిన్తయి, ఇదాని తయా మమ కతం ఉపట్ఠానం కింకారణా నిప్ఫలం భవిస్సతి, యస్స తే పుబ్బే సరాగాదికాలేపి మమ కతం ఉపట్ఠానం నిప్ఫలం నాహోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసితో అవిదూరే పలాసరుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా బారాణసివాసినో మనుస్సా దేవతామఙ్గలికా అహేసుం నిచ్చం బలికరణాదీసు పయుత్తా. అథేకో దుగ్గతబ్రాహ్మణో ‘‘అహమ్పి ఏకం దేవతం పటిజగ్గిస్సామీ’’తి ఏకస్మిం ఉన్నతప్పదేసే ఠితస్స మహతో పలాసరుక్ఖస్స మూలం సమం నిత్తిణం కత్వా పరిక్ఖిపిత్వా వాలుకం ఓకిరిత్వావ సమ్మజ్జిత్వా రుక్ఖే గన్ధపఞ్చఙ్గులికాని దత్వా మాలాగన్ధధూమేహి పూజేత్వా దీపం జాలేత్వా ‘‘సుఖం సయా’’తి వత్వా రుక్ఖం పదక్ఖిణం కత్వా పక్కమతి. దుతియదివసే పాతోవ గన్త్వా సుఖసేయ్యం పుచ్ఛతి. అథేకదివసం రుక్ఖదేవతా చిన్తేసి ‘‘అయం బ్రాహ్మణో అతివియ మం పటిజగ్గతి, ఇమం బ్రాహ్మణం వీమంసిత్వా యేన కారణేన మం పటిజగ్గతి, తం దస్సామీ’’తి. సా తస్మిం ఖణే బ్రాహ్మణే ఆగన్త్వా రుక్ఖమూలే సమ్మజ్జన్తే మహల్లకబ్రాహ్మణవేసేన సమీపే ఠత్వా పఠమం గాథమాహ –

౨౫. ‘‘అచేతనం బ్రాహ్మణ అస్సుణన్తం, జానో అజానన్తమిమం పలాసం;

ఆరద్ధవిరియో ధువం అప్పమత్తో, సుఖసేయ్యం పుచ్ఛసి కిస్స హేతూ’’తి.

తత్థ అస్సుణన్తన్తి అచేతనత్తావ అసుణన్తం. జానోతి తువం జానమానో హుత్వా ధువం అప్పమత్తోతి నిచ్చం అప్పమత్తో.

తం సుత్వా బ్రాహ్మణో దుతియం గాథమాహ –

౨౬. ‘‘దూరే సుతో చేవ బ్రహా చ రుక్ఖో, దేసే ఠితో భూతనివాసరూపో;

తస్మా నమస్సామి ఇమం పలాసం, యే చేత్థ భూతా తే ధనస్స హేతూ’’తి.

తత్థ దూరే సుతోతి బ్రాహ్మణ అయం రుక్ఖో దూరే సుతో విస్సుతో, న ఆసన్నట్ఠానేయేవ పాకటో. బ్రహా చాతి మహన్తో చ. దేసే ఠితోతి ఉన్నతే సమే భూమిప్పదేసే ఠితో. భూతనివాసరూపోతి దేవతానివాససభావో, అద్ధా ఏత్థ మహేసక్ఖా దేవతా నివుత్థా భవిస్సతి. తే ధనస్స హేతూతి ఇమఞ్చ రుక్ఖం యే చేత్థ నివుత్థా భూతా, తే ధనస్స హేతు నమస్సామి, న నిక్కారణాతి.

తం సుత్వా రుక్ఖదేవతా బ్రాహ్మణస్స పసన్నా ‘‘అహం, బ్రాహ్మణ, ఇమస్మిం రుక్ఖే నిబ్బత్తదేవతా, మా భాయి, ధనం తే దస్సామీ’’తి తం అస్సాసేత్వా అత్తనో విమానద్వారే మహన్తేన దేవతానుభావేన ఆకాసే ఠత్వా ఇతరా ద్వే గాథా అభాసి –

౨౭. ‘‘సో తే కరిస్సామి యథానుభావం, కతఞ్ఞుతం బ్రాహ్మణ పేక్ఖమానో;

కథఞ్హి ఆగమ్మ సతం సకాసే, మోఘాని తే అస్సు పరిఫన్దితాని.

౨౮. ‘‘యో తిన్దుకరుక్ఖస్స పరో పిలక్ఖో, పరివారితో పుబ్బయఞ్ఞో ఉళారో;

తస్సేస మూలస్మిం నిధి నిఖాతో, అదాయాదో గచ్ఛ తం ఉద్ధరాహీ’’తి.

తత్థ యథానుభావన్తి యథాసత్తి యథాబలం. కతఞ్ఞుతన్తి తయా మయ్హం కతగుణం జానన్తో తం అత్తని విజ్జమానం కతఞ్ఞుతం పేక్ఖమానో. ఆగమ్మాతి ఆగన్త్వా. సతం సకాసేతి సప్పురిసానం సన్తికే. మోఘాని తే అస్సు పరిఫన్దితానీతి సుఖసేయ్యపుచ్ఛనవసేన వాచాఫన్దితాని సమ్మజ్జనాదికరణేన కాయఫన్దితాని చ తవ కథం అఫలాని భవిస్సన్తి.

యో తిన్దుకరుక్ఖస్స పరో పిలక్ఖోతి యో ఏస తిన్దుకరుక్ఖస్స పరతో పిలక్ఖరుక్ఖో ఠితోతి విమానద్వారే ఠితావ హత్థం పసారేత్వా దస్సేతి. పరివారితోతిఆదీసు తస్స పిలక్ఖరుక్ఖస్స మూలే ఏస తం రుక్ఖమూలం పరిక్ఖిపిత్వా నిహితతాయ పరివారితో, పుబ్బే యిట్ఠయఞ్ఞవసేన పురిమసామికానం ఉప్పన్నతాయ పుబ్బయఞ్ఞో, అనేకనిధికుమ్భి భావేన మహన్తత్తా ఉళారో, భూమిం ఖణిత్వా ఠపితత్తా నిఖాతో, ఇదాని దాయాదానం అభావతో అదాయాదో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏస తం రుక్ఖమూలం పరిక్ఖిపిత్వా గీవాయ గీవం పహరన్తీనం నిధికుమ్భీనం వసేన మహానిధి నిఖాతో అసామికో, గచ్ఛ తం ఉద్ధరిత్వా గణ్హాతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా సా దేవతా ‘‘బ్రాహ్మణ, త్వం ఏతం ఉద్ధరిత్వా గణ్హన్తో కిలమిస్ససి, గచ్ఛ త్వం, అహమేవ తం తవ ఘరం నేత్వా అసుకస్మిం అసుకస్మిఞ్చ ఠానే నిదహిస్సామి, త్వం ఏతం ధనం యావజీవం పరిభుఞ్జన్తో దానం దేహి, సీలం రక్ఖాహీ’’తి బ్రాహ్మణస్స ఓవాదం దత్వా తం ధనం అత్తనో ఆనుభావేన తస్స ఘరే పతిట్ఠాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రాహ్మణో ఆనన్దో అహోసి, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పలాసజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౩౦౮] ౮. సకుణజాతకవణ్ణనా

అకరమ్హస తే కిచ్చన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తస్స అకతఞ్ఞుతం ఆరబ్భ కథేసి. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి దేవదత్తో అకతఞ్ఞూయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే రుక్ఖకోట్టకసకుణో హుత్వా నిబ్బత్తి. అథేకస్స సీహస్స మంసం ఖాదన్తస్స అట్ఠి గలే లగ్గి, గలో ఉద్ధుమాయి, గోచరం గణ్హితుం న సక్కోతి, ఖరా వేదనా పవత్తతి. అథ నం సో సకుణో గోచరప్పసుతో దిస్వా సాఖాయ నిలీనో ‘‘కిం తే, సమ్మ, దుక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛి. సో తమత్థం ఆచిక్ఖి. ‘‘అహం తే, సమ్మ, ఏతం అట్ఠిం అపనేయ్యం, భయేన పన తే ముఖం పవిసితుం న విసహామి, ఖాదేయ్యాసిపి మ’’న్తి. ‘‘మా భాయి, సమ్మ, నాహం తం ఖాదామి, జీవితం మే దేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి తం వామపస్సేన నిపజ్జాపేత్వా ‘‘కో జానాతి, కిమ్పేస కరిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా యథా ముఖం పిదహితుం న సక్కోతి, తథా తస్స అధరోట్ఠే చ ఉత్తరోట్ఠే చ దణ్డకం ఠపేత్వా ముఖం పవిసిత్వా అట్ఠికోటిం తుణ్డేన పహరి, అట్ఠి పతిత్వా గతం. సో అట్ఠిం పాతేత్వా సీహస్స ముఖతో నిక్ఖమన్తో దణ్డకం తుణ్డేన పహరిత్వా పాతేన్తోవ నిక్ఖమిత్వా సాఖగ్గే నిలీయి. సీహో నిరోగో హుత్వా ఏకదివసం ఏకం వనమహింసం వధిత్వా ఖాదతి. సకుణో ‘‘వీమంసిస్సామి న’’న్తి తస్స ఉపరిభాగే సాఖాయ నిలీయిత్వా తేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –