౯. ఉపాహనవగ్గో

[౨౩౧] ౧. ఉపాహనజాతకవణ్ణనా

యథాపి కీతాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. ధమ్మసభాయఞ్హి భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో ఆచరియం పచ్చక్ఖాయ తథాగతస్స పటిపక్ఖో పటిసత్తు హుత్వా మహావినాసం పాపుణీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ ఆచరియం పచ్చక్ఖాయ మమ పటిపక్ఖో హుత్వా మహావినాసం పత్తో, పుబ్బేపి పత్తోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హత్థాచరియకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో హత్థిసిప్పే నిప్ఫత్తిం పాపుణి. అథేకో కాసిగామకో మాణవకో ఆగన్త్వా తస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హి. బోధిసత్తా నామ సిప్పం వాచేన్తా ఆచరియముట్ఠిం న కరోన్తి, అత్తనో జానననియామేన నిరవసేసం సిక్ఖాపేన్తి. తస్మా సో మాణవో బోధిసత్తస్స జాననసిప్పం నిరవసేసముగ్గణ్హిత్వా బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘ఆచరియ, అహం రాజానం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి. బోధిసత్తో ‘‘సాధు, తాతా’’తి గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘మహారాజ, మమ అన్తేవాసికో తుమ్హే ఉపట్ఠాతుం ఇచ్ఛతీ’’తి. ‘‘సాధు, ఉపట్ఠాతూ’’తి. ‘‘తేన హిస్స పరిబ్బయం జానాథా’’తి? ‘‘తుమ్హాకం అన్తేవాసికో తుమ్హేహి సమకం న లచ్ఛతి, తుమ్హేసు సతం లభన్తేసు పణ్ణాసం లచ్ఛతి, ద్వే లభన్తేసు ఏకం లచ్ఛతీ’’తి. సో గేహం గన్త్వా తం పవత్తిం అన్తేవాసికస్స ఆరోచేసి. అన్తేవాసికో ‘‘అహం, ఆచరియ, తుమ్హేహి సమం సిప్పం జానామి. సచే సమకఞ్ఞేవ పరిబ్బయం లభిస్సామి, ఉపట్ఠహిస్సామి. నో చే, న ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో తం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘సచే సో తుమ్హేహి సమప్పకారో, తుమ్హేహి సమకఞ్ఞేవ సిప్పం దస్సేతుం సక్కోన్తో సమకం లభిస్సతీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో తం పవత్తిం తస్స ఆరోచేత్వా తేన ‘‘సాధు దస్సేస్సామీ’’తి వుత్తే రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘తేన హి స్వే సిప్పం దస్సేథా’’తి. ‘‘సాధు, దస్సేస్సామ, నగరే భేరిం చరాపేథా’’తి. రాజా ‘‘స్వే కిర ఆచరియో చ అన్తేవాసికో చ ఉభో హత్థిసిప్పం దస్సేస్సన్తి, రాజఙ్గణే సన్నిపతిత్వా దట్ఠుకామా పస్సన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి.

ఆచరియో ‘‘న మే అన్తేవాసికో ఉపాయకోసల్లం జానాతీ’’తి ఏకం హత్థిం గహేత్వా ఏకరత్తేనేవ విలోమం సిక్ఖాపేసి. సో తం ‘‘గచ్ఛా’’తి వుత్తే ఓసక్కితుం, ‘‘ఓసక్కా’’తి వుత్తే గన్తుం, ‘‘తిట్ఠా’’తి వుత్తే నిపజ్జితుం, ‘‘నిపజ్జా’’తి వుత్తే ఠాతుం, ‘‘గణ్హా’’తి వుత్తే ఠపేతుం, ‘‘ఠపేహీ’’తి వుత్తే గణ్హితుం సిక్ఖాపేత్వా పునదివసే తం హత్థిం అభిరుహిత్వా రాజఙ్గణం అగమాసి. అన్తేవాసికోపి ఏకం మనాపం హత్థిం అభిరుహి. మహాజనో సన్నిపతి. ఉభోపి సమకం సిప్పం దస్సేసుం. పున బోధిసత్తో అత్తనో హత్థిం విలోమం కారేసి, సో ‘‘గచ్ఛా’’తి వుత్తే ఓసక్కి, ‘‘ఓసక్కా’’తి వుత్తే పురతో ధావి, ‘‘తిట్ఠా’’తి వుత్తే నిపజ్జి, ‘‘నిపజ్జా’’తి వుత్తే అట్ఠాసి, ‘‘గణ్హా’’తి వుత్తే నిక్ఖిపి, ‘‘నిక్ఖిపా’’తి వుత్తే గణ్హి. మహాజనో ‘‘అరే దుట్ఠఅన్తేవాసిక, త్వం ఆచరియేన సద్ధిం సారమ్భం కరోసి, అత్తనో పమాణం న జానాసి, ‘ఆచరియేన సమకం జానామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోసీ’’తి లేడ్డుదణ్డాదీహి పహరిత్వా తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపేసి.

బోధిసత్తో హత్థిమ్హా ఓరుయ్హ రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మహారాజ, సిప్పం నామ అత్తనో సుఖత్థాయ గణ్హన్తి, ఏకచ్చస్స పన గహితసిప్పం దుక్కటఉపాహనా వియ వినాసమేవ ఆవహతీ’’తి వత్వా ఇదం గాథాద్వయమాహ –

౧౬౧. ‘‘యథాపి కీతా పురిసస్సుపాహనా, సుఖస్స అత్థాయ దుఖం ఉదబ్బహే;

ఘమ్మాభితత్తా తలసా పపీళితా, తస్సేవ పాదే పురిసస్స ఖాదరే.

౧౬౨. ‘‘ఏవమేవ యో దుక్కులీనో అనరియో, తమ్మాక విజ్జఞ్చ సుతఞ్చ ఆదియ;

తమేవ సో తత్థ సుతేన ఖాదతి, అనరియో వుచ్చతి పానదూపమో’’తి.

తత్థ ఉదబ్బహేతి ఉదబ్బహేయ్య. ఘమ్మాభితత్తా తలసా పపీళితాతి ఘమ్మేన అభితత్తా పాదతలేన చ పీళితా. తస్సేవాతి యేన తా సుఖత్థాయ కిణిత్వా పాదేసు పటిముక్కా దుక్కటూపాహనా, తస్సేవ. ఖాదరేతి వణం కరోన్తా పాదే ఖాదన్తి.

దుక్కులీనోతి దుజ్జాతికో అకులపుత్తో. అనరియోతి హిరోత్తప్పవజ్జితో అసప్పురిసో. తమ్మాక విజ్జఞ్చ సుతఞ్చ ఆదియాతి ఏత్థ తం తం మనతీతి ‘‘తమ్మో’’తి వత్తబ్బే తమ్మాకో, తం తం సిప్పం ఆసేవతి పరివత్తేతీతి అత్థో, ఆచరియస్సేతం నామం. తస్మా తమ్మాకా, గాథాబన్ధసుఖత్థం పనస్స రస్సభావో కతో. విజ్జన్తి అట్ఠారససు విజ్జాట్ఠానేసు యంకిఞ్చి. సుతన్తి యంకిఞ్చి సుతపరియత్తి. ఆదియాతిఆదియిత్వా. తమేవ సో తత్థ సుతేన ఖాదతీతి తమేవాతి అత్తానమేవ. సోతి యో దుక్కులీనో అనరియో ఆచరియమ్హా విజ్జఞ్చ సుతఞ్చ ఆదియతి, సో. తత్థ సుతేన ఖాదతీతి తస్స సన్తికే సుతేన సో అత్తానమేవ ఖాదతీతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘తేనేవ సో తత్థ సుతేన ఖాదతీ’’తిపి పాఠో. తస్సాపి సో తేన తత్థ సుతేన అత్తానమేవ ఖాదతీతి అయమేవ అత్థో. అనరియో వుచ్చతి పానదూపమోతి ఇతి అనరియో దుపాహనూపమో దుక్కటూపాహనూపమో వుచ్చతి. యథా హి దుక్కటూపాహనా పురిసం ఖాదన్తి, ఏవమేస సుతేన ఖాదన్తో అత్తనావ అత్తానం ఖాదతి. అథ వా పానాయ దుతోతి పానదు, ఉపాహనూపతాపితస్స ఉపాహనాయ ఖాదితపాదస్సేతం నామం. తస్మా యో సో అత్తానం సుతేన ఖాదతి, సో తేన సుతేన ఖాదితత్తా ‘‘అనరియో’’తి వుచ్చతి పానదూపమో, ఉపాహనూపతాపితపాదసదిసోతి వుచ్చతీతి అయమేత్థ అత్థో. రాజా తుట్ఠో బోధిసత్తస్స మహన్తం యసం అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అన్తేవాసికో దేవదత్తో అహోసి, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఉపాహనజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౩౨] ౨. వీణాథూణజాతకవణ్ణనా

ఏకచిన్తితోయమత్థోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం కుమారికం ఆరబ్భ కథేసి. సా కిరేకా సావత్థియం సేట్ఠిధీతా అత్తనో గేహే ఉసభరాజస్స సక్కారం కయిరమానం దిస్వా ధాతిం పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, కో నామేస ఏవం సక్కారం లభతీ’’తి. ‘‘ఉసభరాజా నామ, అమ్మా’’తి. పున సా ఏకదివసం పాసాదే ఠత్వా అన్తరవీథిం ఓలోకేన్తీ ఏకం ఖుజ్జం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘గున్నం అన్తరే జేట్ఠకస్స పిట్ఠియం కకుధం హోతి, మనుస్సజేట్ఠకస్సపి తేన భవితబ్బం, అయం మనుస్సేసు పురిసూసభో భవిస్సతి, ఏతస్స మయా పాదపరిచారికాయ భవితుం వట్టతీ’’తి. సా దాసిం పేసేత్వా ‘‘సేట్ఠిధీతా తయా సద్ధిం గన్తుకామా, అసుకట్ఠానం కిర గన్త్వా తిట్ఠా’’తి తస్స ఆరోచేత్వా సారభణ్డకం ఆదాయ అఞ్ఞాతకవేసేన పాసాదా ఓతరిత్వా తేన సద్ధిం పలాయి. అపరభాగే తం కమ్మం నగరే చ భిక్ఖుసఙ్ఘే చ పాకటం జాతం. ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకా కిర సేట్ఠిధీతా ఖుజ్జేన సద్ధిం పలాతా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేసా ఖుజ్జం కామేతి, పుబ్బేపి కామేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం నిగమగామే సేట్ఠికులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఘరావాసం వసన్తో పుత్తధీతాహి వడ్ఢమానో అత్తనో పుత్తస్స బారాణసీసేట్ఠిస్స ధీతరం వారేత్వా దివసం ఠపేసి. సేట్ఠిధీతా అత్తనో గేహే ఉసభస్స సక్కారసమ్మానం దిస్వా ‘‘కో నామేసో’’తి ధాతిం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఉసభో’’తి సుత్వా అన్తరవీథియా గచ్ఛన్తం ఏకం ఖుజ్జం దిస్వా ‘‘అయం పురిసూసభో భవిస్సతీ’’తి సారభణ్డకం గహేత్వా తేన సద్ధిం పలాయి. బోధిసత్తోపి ఖో ‘‘సేట్ఠిధీతరం గేహం ఆనేస్సామీ’’తి మహన్తేన పరివారేన బారాణసిం గచ్ఛన్తో తమేవ మగ్గం పటిపజ్జి. తే ఉభోపి సబ్బరత్తిం మగ్గం అగమంసు. అథ ఖుజ్జస్స సబ్బరత్తిం సీతాసిహతస్స అరుణోదయే సరీరే వాతో కుప్పి, మహన్తా వేదనా వత్తన్తి. సో మగ్గా ఓక్కమ్మ వేదనాప్పత్తో హుత్వా వీణాదణ్డకో వియ సంకుటితో నిపజ్జి, సేట్ఠిధీతాపిస్స పాదమూలే నిసీది. బోధిసత్తో సేట్ఠిధీతరం ఖుజ్జస్స పాదమూలే నిసిన్నం దిస్వా సఞ్జానిత్వా ఉపసఙ్కమిత్వా సేట్ఠిధీతాయ సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౬౩. ‘‘ఏకచిన్తితోయమత్థో, బాలో అపరిణాయకో;

న హి ఖుజ్జేన వామేన, భోతి సఙ్గన్తుమరహసీ’’తి.

తత్థ ఏకచిన్తితోయమత్థోతి అమ్మ, యం త్వం అత్థం చిన్తేత్వా ఇమినా ఖుజ్జేన సద్ధిం పలాతా, అయం తయా ఏకికాయ ఏవ చిన్తితో భవిస్సతి. బాలో అపరిణాయకోతి అయం ఖుజ్జో బాలో, దుప్పఞ్ఞభావేన మహల్లకోపి బాలోవ, అఞ్ఞస్మిం గహేత్వా గచ్ఛన్తే అసతి గన్తుం అసమత్థతాయ అపరిణాయకో. న హి ఖుజ్జేన వామేన, భోతి సఙ్గన్తుమరహసీతి ఇమినా హి ఖుజ్జేన వామనత్తా వామేన భోతి త్వం మహాకులే జాతా అభిరూపా దస్సనీయా సఙ్గన్తుం సహ గన్తుం నారహసీతి.

అథస్స తం వచనం సుత్వా సేట్ఠిధీతా దుతియం గాథమాహ –

౧౬౪. ‘‘పురిసూసభం మఞ్ఞమానా, అహం ఖుజ్జమకామయిం;

సోయం సంకుటితో సేతి, ఛిన్నతన్తి యథా థుణా’’తి.

తస్సత్థో – అహం, అయ్య, ఏకం ఉసభం దిస్వా ‘‘గున్నం జేట్ఠకస్స పిట్ఠియం కకుధం హోతి, ఇమస్సపి తం అత్థి, ఇమినాపి పురిసూసభేన భవితబ్బ’’న్తి ఏవమహం ఖుజ్జం పురిసూసభం మఞ్ఞమానా అకామయిం. సోయం యథా నామ ఛిన్నతన్తి సదోణికో వీణాదణ్డకో, ఏవం సంకుటితో సేతీతి.

బోధిసత్తో తస్సా అఞ్ఞాతకవేసేన నిక్ఖన్తభావమేవ ఞత్వా తం న్హాపేత్వా అలఙ్కరిత్వా రథం ఆరోపేత్వా గేహమేవ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అయమేవ సేట్ఠిధీతా అహోసి, బారాణసీసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వీణాథూణజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౩౩] ౩. వికణ్ణకజాతకవణ్ణనా

కామం యహిం ఇచ్ఛసి తేన గచ్ఛాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి ధమ్మసభం ఆనీతో ‘‘సచ్చం కిర, త్వం భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితో’’తి సత్థారా పుట్ఠో ‘‘సచ్చ’’న్తి వత్వా ‘‘కస్మా ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి వుత్తే ‘‘కామగుణకారణా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘కామగుణా నామేతే భిక్ఖు వికణ్ణకసల్లసదిసా, సకిం హదయే పతిట్ఠం లభమానా వికణ్ణకం వియ విద్ధం సుంసుమారం మరణమేవ పాపేన్తీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బోధిసత్తో బారాణసియం ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో ఏకదివసం ఉయ్యానం గన్త్వా పోక్ఖరణీతీరం సమ్పాపుణి. నచ్చగీతాసు కుసలా నచ్చగీతాని పయోజేసుం, పోక్ఖరణియం మచ్ఛకచ్ఛపా గీతసద్దలోలతాయ సన్నిపతిత్వా రఞ్ఞావ సద్ధిం గచ్ఛన్తి. రాజా తాలక్ఖన్ధప్పమాణం మచ్ఛఘటం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో ఇమే మచ్ఛా మయా సద్ధింయేవ చరన్తీ’’తి అమచ్చే పుచ్ఛి. అమచ్చా ‘‘ఏతే, దేవ, ఉపట్ఠహన్తీ’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘ఏతే కిర మం ఉపట్ఠహన్తీ’’తి తుస్సిత్వా తేసం నిచ్చభత్తం పట్ఠపేసి. దేవసికం తణ్డులమ్బణం పాచేసి. మచ్ఛా భత్తవేలాయ ఏకచ్చే ఆగచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే నాగచ్ఛన్తి, భత్తం నస్సతి. రఞ్ఞో తమత్థం ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ సత్తవేలాయ భేరిం పహరిత్వా భేరిసఞ్ఞాయ మచ్ఛేసు సన్నిపతితేసు భత్తం దేథా’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ భత్తకమ్మికో భేరిం పహరాపేత్వా సన్నిపతితానం మచ్ఛానం భత్తం దేతి. తేపి భేరిసఞ్ఞాయ సన్నిపతిత్వా భుఞ్జన్తి.

తేసు ఏవం సన్నిపతిత్వా భుఞ్జన్తేసు ఏకో సుంసుమారో ఆగన్త్వా మచ్ఛే ఖాది. భత్తకమ్మికో రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం సుత్వా ‘‘సుంసుమారం మచ్ఛానం ఖాదనకాలే వికణ్ణకేన విజ్ఝిత్వా గణ్హా’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి గన్త్వా నావాయ ఠత్వా మచ్ఛే ఖాదితుం ఆగతం సుంసుమారం వికణ్ణకేన పహరి, తం తస్స అన్తోపిట్ఠిం పావిసి. సో వేదనాప్పత్తో హుత్వా తం గహేత్వావ పలాయి. భత్తకమ్మికో తస్స విద్ధభావం ఞత్వా తం ఆలపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౬౫. ‘‘కామం యహిం ఇచ్ఛసి తేన గచ్ఛ, విద్ధోసి మమ్మమ్హి వికణ్ణకేన;

హతోసి భత్తేన సువాదితేన, లోలో చ మచ్ఛే అనుబన్ధమానో’’తి.

తత్థ కామన్తి ఏకంసేన. యహిం ఇచ్ఛసి తేన గచ్ఛాతి యస్మిం ఇచ్ఛసి, తస్మిం గచ్ఛ. మమ్మమ్హీతి మమ్మట్ఠానే. వికణ్ణకేనాతి వికణ్ణకసల్లేన. హతోసి భత్తేన సువాదితేన, లోలో చ మచ్ఛే అనుబన్ధమానోతి త్వం భేరివాదితసఞ్ఞాయ భత్తే దీయమానే లోలో హుత్వా ఖాదనత్థాయ మచ్ఛే అనుబన్ధమానో తేన సవాదితేన భత్తేన హతో, గతట్ఠానేపి తే జీవితం నత్థీతి అత్థో. సో అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా జీవితక్ఖయం పత్తో.

సత్థా ఇమం కారణం దస్సేత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౬౬. ‘‘ఏవమ్పి లోకామిసం ఓపతన్తో, విహఞ్ఞతీ చిత్తవసానువత్తీ;

సో హఞ్ఞతీ ఞాతిసఖాన మజ్ఝే, మచ్ఛానుగో సోరివ సుంసుమారో’’తి.

తత్థ లోకామిసన్తి పఞ్చ కామగుణా. తే హి లోకో ఇట్ఠతో కన్తతో మనాపతో గణ్హాతి, తస్మా ‘‘లోకామిస’’న్తి వుచ్చతి. ఓపతన్తోతి తం లోకామిసం అనుపతన్తో కిలేసవసేన చిత్తవసానువత్తీ పుగ్గలో విహఞ్ఞతి కిలమతి, సో హఞ్ఞతీతి సో ఏవరూపో పుగ్గలో ఞాతీనఞ్చ సఖానఞ్చ మజ్ఝే సో వికణ్ణకేన విద్ధో మచ్ఛానుగో సుంసుమారో వియ పఞ్చ కామగుణే మనాపాతి గహేత్వా హఞ్ఞతి కిలమతి మహావినాసం పాపుణాతియేవాతి.

ఏవం సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా సుంసుమారో దేవదత్తో, మచ్ఛా బుద్ధపరిసా, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వికణ్ణకజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౩౪] ౪. అసితాభూజాతకవణ్ణనా

త్వమేవ దానిమకరాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం కుమారికం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిరేకస్మిం ద్విన్నం అగ్గసావకానం ఉపట్ఠాకకులే ఏకా కుమారికా అభిరూపా సోభగ్గప్పత్తా, సా వయప్పత్తా సమానజాతికం కులం అగమాసి. సామికో తం కిస్మిఞ్చి అమఞ్ఞమానో అఞ్ఞత్థ చిత్తవసేన చరతి. సా తస్స తం అత్తని అనాదరతం అగణేత్వా ద్వే అగ్గసావకే నిమన్తేత్వా దానం దత్వా ధమ్మం సుణన్తీ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సా తతో పట్ఠాయ మగ్గఫలసుఖేన వీతినామయమానా ‘‘సామికోపి మం న ఇచ్ఛతి, ఘరావాసేన మే కమ్మం నత్థి, పబ్బజిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా మాతాపితూనం ఆచిక్ఖిత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణి. తస్సా సా కిరియా భిక్ఖూసు పాకటా జాతా. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకకులస్స ధీతా అత్థగవేసికా సామికస్స అనిచ్ఛభావం ఞత్వా అగ్గసావకానం ధమ్మం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ పున మాతాపితరో ఆపుచ్ఛిత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పత్తా, ఏవం అత్థగవేసికా, ఆవుసో సా కుమారికా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేసా కులధీతా అత్థగవేసికా, పుబ్బేపి అత్థగవేసికాయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా హిమవన్తపదేసే వాసం కప్పేసి. తదా బారాణసిరాజా అత్తనో పుత్తస్స బ్రహ్మదత్తకుమారస్స పరివారసమ్పత్తిం దిస్వా ఉప్పన్నాసఙ్కో పుత్తం రట్ఠా పబ్బాజేసి. సో అసితాభుం నామ అత్తనో దేవిం ఆదాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా మచ్ఛమంసఫలాఫలాని ఖాదన్తో పణ్ణసాలాయ నివాసం కప్పేసి. సో ఏకం కిన్నరిం దిస్వా పటిబద్ధచిత్తో ‘‘ఇమం పజాపతిం కరిస్సామీ’’తి అసితాభుం అగణేత్వా తస్సా అనుపదం అగమాసి. సా తం కిన్నరిం అనుబన్ధమానం దిస్వా ‘‘అయం మం అగణేత్వా కిన్నరిం అనుబన్ధతి, కిం మే ఇమినా’’తి విరత్తచిత్తా హుత్వా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అత్తనో కసిణపరికమ్మం కథాపేత్వా కసిణం ఓలోకేన్తీ అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా బోధిసత్తం వన్దిత్వా ఆగన్త్వా అత్తనో పణ్ణసాలాయ ద్వారే అట్ఠాసి. బ్రహ్మదత్తోపి కిన్నరిం అనుబన్ధన్తో విచరిత్వా తస్సా గతమగ్గమ్పి అదిస్వా ఛిన్నాసో హుత్వా పణ్ణసాలాభిముఖోవ ఆగతో. అసితాభూ తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా మణివణ్ణే గగనతలే ఠితా ‘‘అయ్యపుత్త, తం నిస్సాయ మయా ఇదం ఝానసుఖం లద్ధ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౬౭. ‘‘త్వమేవ దానిమకర, యం కామో బ్యగమా తయి;

సోయం అప్పటిసన్ధికో, ఖరఛిన్నంవ రేనుక’’న్తి.

తత్థ త్వమేవ దానిమకరాతి, అయ్యపుత్త, మం పహాయ కిన్నరిం అనుబన్ధన్తో త్వఞ్ఞేవ ఇదాని ఇదం అకర. యం కామో బ్యగమా తయీతి యం మమ తయి కామో విగతో విక్ఖమ్భనప్పహానేన పహీనో, యస్స పహీనత్తా అహం ఇమం విసేసం పత్తాతి దీపేతి. సోయం అప్పటిసన్ధికోతి సో పన కామో ఇదాని అప్పటిసన్ధికో జాతో, న సక్కా పటిసన్ధితుం. ఖరఛిన్నంవ రేనుకన్తి ఖరో వుచ్చతి కకచో, రేనుకం వుచ్చతి హత్థిదన్తో. యథా కకచేన ఛిన్నో హత్థిదన్తో అప్పటిసన్ధికో హోతి, న పున పురిమనయేన అల్లీయతి, ఏవం పున మయ్హం తయా సద్ధిం చిత్తస్స ఘటనం నామ నత్థీతి వత్వా తస్స పస్సన్తస్సేవ ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ అగమాసి.

సో తస్సా గతకాలే పరిదేవమానో దుతియం గాథమాహ –

౧౬౮. ‘‘అత్రిచ్ఛం అతిలోభేన, అతిలోభమదేన చ;

ఏవం హాయతి అత్థమ్హా, అహంవ అసితాభుయా’’తి.

తత్థ అత్రిచ్ఛం అతిలోభేనాతి అత్రిచ్ఛా వుచ్చతి అత్ర అత్ర ఇచ్ఛాసఙ్ఖాతా అపరియన్తతణ్హా, అతిలోభో వుచ్చతి అతిక్కమిత్వా పవత్తలోభో. అతిలోభమదేన చాతి పురిసమదం ఉప్పాదనతో అతిలోభమదో నామ జాయతి. ఇదం వుత్తం హోతి – అత్రిచ్ఛావసేన అత్రిచ్ఛమానో పుగ్గలో అతిలోభేన చ అతిలోభమదేన చ యథా అహం అసితాభుయా రాజధీతాయ పరిహీనో, ఏవం అత్థా హాయతీతి.

ఇతి సో ఇమాయ గాథాయ పరిదేవిత్వా అరఞ్ఞే ఏకకోవ వసిత్వా పితు అచ్చయేన గన్త్వా రజ్జం గణ్హి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజపుత్తో చ రాజధీతా చ ఇమే ద్వే జనా అహేసుం, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అసితాభూజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౩౫] ౫. వచ్ఛనఖజాతకవణ్ణనా

సుఖా ఘరా వచ్ఛనఖాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో రోజమల్లం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిరాయస్మతో ఆనన్దస్స గిహిసహాయో. సో ఏకదివసం ఆగమనత్థాయ థేరస్స సాసనం పాహేసి, థేరో సత్థారం ఆపుచ్ఛిత్వా అగమాసి. సో థేరం నానగ్గరసభోజనం భోజేత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో థేరేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా థేరం గిహిభోగేహి పఞ్చహి కామగుణేహి నిమన్తేన్తో ‘‘భన్తే ఆనన్ద, మమ గేహే పహూతం సవిఞ్ఞాణకఅవిఞ్ఞాణకరతనం, ఇదం మజ్ఝే భిన్దిత్వా తుయ్హం దమ్మి, ఏహి ఉభో అగారం అజ్ఝావసామా’’తి. థేరో తస్స కామగుణేసు ఆదీనవం కథేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం గన్త్వా ‘‘దిట్ఠో తే, ఆనన్ద, రోజో’’తి సత్థారా పుచ్ఛితో ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘కిమస్స కథేసీ’’తి వుత్తే ‘‘భన్తే, మం రోజో ఘరావాసేన నిమన్తేసి, అథస్సాహం ఘరావాసే చేవ కామగుణేసు చ ఆదీనవం కథేసి’’న్తి. సత్థా ‘‘న ఖో, ఆనన్ద, రోజో మల్లో ఇదానేవ పబ్బజితే ఘరావాసేన నిమన్తేసి, పుబ్బేపి నిమన్తేసియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అఞ్ఞతరస్మిం నిగమగామే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తపదేసే చిరం వసిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ బారాణసిం పత్వా రాజుయ్యానే వసిత్వా పునదివసే బారాణసిం పావిసి. అథస్స బారాణసిసేట్ఠి ఆచారవిహారే పసీదిత్వా గేహం నేత్వా భోజేత్వా ఉయ్యానే వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గహేత్వా తం పటిజగ్గన్తో ఉయ్యానే వసాపేసి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉప్పన్నసినేహా అహేసుం.

అథేకదివసం బారాణసిసేట్ఠి బోధిసత్తే పేమవిస్సాసవసేన ఏవం చిన్తేసి – ‘‘పబ్బజ్జా నామ దుక్ఖా, మమ సహాయం వచ్ఛనఖపరిబ్బాజకం ఉప్పబ్బాజేత్వా సబ్బం విభవం మజ్ఝే భిన్దిత్వా తస్స దత్వా ద్వేపి సమగ్గవాసం వసిస్సామా’’తి. సో ఏకదివసం భత్తకిచ్చపరియోసానే తేన సద్ధిం మధురపటిసన్థారం కత్వా ‘‘భన్తే వచ్ఛనఖ, పబ్బజ్జా నామ దుక్ఖా, సుఖో ఘరావాసో, ఏహి ఉభో సమగ్గా కామే పరిభుఞ్జన్తా వసామా’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౬౯. ‘‘సుఖా ఘరా వచ్ఛనఖ, సహిరఞ్ఞా సభోజనా;

యత్థ భుత్వా పివిత్వా చ, సయేయ్యాథ అనుస్సుకో’’తి.

తత్థ సహిరఞ్ఞాతి సత్తరతనసమ్పన్నా. సభోజనాతి బహుఖాదనీయభోజనీయా. యత్థ భుత్వా పివిత్వా చాతి యేసు సహిరఞ్ఞభోజనేసు ఘరేసు నానగ్గరసాని భోజనాని పరిభుఞ్జిత్వా నానాపానాని చ పివిత్వా. సయేయ్యాథ అనుస్సుకోతి యేసు అలఙ్కతసిరిసయనపిట్ఠే అనుస్సుకో హుత్వా సయేయ్యాసి, తే ఘరా నామ అతివియ సుఖాతి.

అథస్స తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘మహాసేట్ఠి, త్వం అఞ్ఞాణతాయ కామగిద్ధో హుత్వా ఘరావాసస్స గుణం, పబ్బజ్జాయ చ అగుణం కథేసి, ఘరావాసస్స తే అగుణం కథేస్సామి, సుణాహి దానీ’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౭౦. ‘‘ఘరా నానీహమానస్స, ఘరా నాభణతో ముసా;

ఘరా నాదిన్నదణ్డస్స, పరేసం అనికుబ్బతో;

ఏవం ఛిద్దం దురభిసమ్భవం, కో ఘరం పటిపజ్జతీ’’తి.

తత్థ ఘరా నానీహమానస్సాతి నిచ్చకాలం కసిగోరక్ఖాదికరణేన అనీహమానస్స అవాయమన్తస్స ఘరా నామ నత్థి, ఘరావాసో న పతిట్ఠాతీతి అత్థో. ఘరా నాభణతో ముసాతి ఖేత్తవత్థుహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీనం అత్థాయ అముసాభణతోపి ఘరా నామ నత్థి. ఘరా నాదిన్నదణ్డస్స, పరేసం అనికుబ్బతోతి నాదిన్నదణ్డస్సాతి అగ్గహితదణ్డస్స, నిక్ఖిత్తదణ్డస్స పరేసం అనికుబ్బతో ఘరా నామ నత్థి. యో పన ఆదిన్నదణ్డో హుత్వా పరేసం దాసకమ్మకరాదీనం తస్మిం తస్మిం అపరాధే అపరాధానురూపం వధబన్ధనఛేదనతాళనాదివసేన కరోతి, తస్సేవ ఘరావాసో సణ్ఠహతీతి అత్థో. ఏవం ఛిద్దం దురభిసమ్భవం, కో ఘరం పటిపజ్జతీతి తం దాని ఏవం ఏతేసం ఈహనాదీనం అకరణే సతి తాయ తాయ పరిహానియా ఛిద్దం కరణేపి సతి నిచ్చమేవ కాతబ్బతో దురభిసమ్భవం దురారాధనీయం, నిచ్చం కరోన్తస్సపి వా దురభిసమ్భవమేవ దుప్పూరం ఘరావాసం ‘‘అహం నిప్పరితస్సో హుత్వా అజ్ఝావసిస్సామీ’’తి కో పటిపజ్జతీతి.

ఏవం మహాసత్తో ఘరావాసస్స దోసం కథేత్వా ఉయ్యానమేవ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బారాణసిసేట్ఠి రోజో మల్లో అహోసి, వచ్ఛనఖపరిబ్బాజకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వచ్ఛనఖజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౩౬] ౬. బకజాతకవణ్ణనా

భద్దకో వతయం పక్ఖీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుహకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి సత్థా ఆనేత్వా దస్సితం దిస్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస కుహకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే ఏకస్మిం సరే మచ్ఛో హుత్వా మహాపరివారో వసి. అథేకో బకో ‘‘మచ్ఛే ఖాదిస్సామీ’’తి సరస్స ఆసన్నట్ఠానే సీసం పాతేత్వా పక్ఖే పసారేత్వా మన్దమన్దో మచ్ఛే ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి తేసం పమాదం ఆగమయమానో. తస్మిం ఖణే బోధిసత్తో మచ్ఛగణపరివుతో గోచరం గణ్హన్తో తం ఠానం పాపుణి. మచ్ఛగణో తం బకం పస్సిత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౭౧. ‘‘భద్దకో వతయం పక్ఖీ, దిజో కుముదసన్నిభో;

వూపసన్తేహి పక్ఖేహి, మన్దమన్దోవ ఝాయతీ’’తి.

తత్థ మన్దమన్దోవ ఝాయతీతి అబలబలో వియ హుత్వా కిఞ్చి అజానన్తో వియ ఏకకోవ ఝాయతీతి.

అథ నం బోధిసత్తో ఓలోకేత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౭౨. ‘‘నాస్స సీలం విజానాథ, అనఞ్ఞాయ పసంసథ;

అమ్హే దిజో న పాలేతి, తేన పక్ఖీ న ఫన్దతీ’’తి.

తత్థ అనఞ్ఞాయాతి అజానిత్వా. అమ్హే దిజో న పాలేతీతి ఏస దిజో అమ్హే న రక్ఖతి న గోపాయతి, ‘‘కతరం ను ఖో ఏతేసు కబళం కరిస్సామీ’’తి ఉపధారేతి. తేన పక్ఖీ న ఫన్దతీతి తేనాయం సకుణో న ఫన్దతి న చలతీతి. ఏవం వుత్తే మచ్ఛగణో ఉదకం ఖోభేత్వా బకం పలాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బకో కుహకో భిక్ఖు అహోసి, మచ్ఛరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బకజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౩౭] ౭. సాకేతజాతకవణ్ణనా

కో ను ఖో భగవా హేతూతి ఇదం సత్థా సాకేతం ఉపనిస్సాయ విహరన్తో సాకేతం బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు పనేత్థ అతీతమ్పి పచ్చుప్పన్నమ్పి హేట్ఠా ఏకకనిపాతే (జా. అట్ఠ. ౧.౧.సాకేతజాతకవణ్ణనా) కథితమేవ. తథాగతస్స పన విహారం గతకాలే భిక్ఖూ ‘‘సినేహో నామేస, భన్తే, కథం పతిట్ఠాతీ’’తి పుచ్ఛన్తా పఠమం గాథమాహంసు –

౧౭౩. ‘‘కో ను ఖో భగవా హేతు, ఏకచ్చే ఇధ పుగ్గలే;

అతీవ హదయం నిబ్బాతి, చిత్తఞ్చాపి పసీదతీ’’తి.

తస్సత్థో – కో ను ఖో హేతు, యేన ఇధేకచ్చే పుగ్గలే దిట్ఠమత్తేయేవ హదయం అతివియ నిబ్బాతి, సువాసితస్స సీతస్స ఉదకస్స ఘటసహస్సేన పరిసిత్తం వియ సీతలం హోతి, ఏకచ్చే న నిబ్బాతి. ఏకచ్చే దిట్ఠమత్తేయేవ చిత్తం పసీదతి, ముదు హోతి, పేమవసేన అల్లీయతి, ఏకచ్చే న అల్లీయతీతి.

అథ నేసం సత్థా పేమకారణం దస్సేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౭౪. ‘‘పుబ్బేవ సన్నివాసేన, పచ్చుప్పన్నహితేన వా;

ఏవం తం జాయతే పేమం, ఉప్పలంవ యథోదకే’’తి.

తస్సత్థో – భిక్ఖవే, పేమం నామేతం ద్వీహి కారణేహి జాయతి, పురిమభవే మాతా వా పితా వా పుత్తో వా ధీతా వా భాతా వా భగినీ వా పతి వా భరియా వా సహాయో వా మిత్తో వా హుత్వా యో యేన సద్ధిం ఏకట్ఠానే వుత్థపుబ్బో, తస్స ఇమినా పుబ్బేవ సన్నివాసేన భవన్తరేపి అనుబన్ధన్తో సో సినేహో న విజహతి. ఇమస్మిం అత్తభావే కతేన పచ్చుప్పన్నహితేన వా ఏవం తం జాయతే పేమం, ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి పేమం నామ జాయతి. యథా కిం? ఉప్పలంవ యథోదకేతి. వా-కారస్స రస్సత్తం కతం. సముచ్చయత్థే చేస వుత్తో, తస్మా ఉప్పలఞ్చ సేసం జలజపుప్ఫఞ్చ యథా ఉదకే జాయమానం ద్వే కారణాని నిస్సాయ జాయతి ఉదకఞ్చేవ కలలఞ్చ, తథా ఏతేహి ద్వీహి కారణేహి పేమం జాయతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రాహ్మణో చ బ్రాహ్మణీ చ ఇమే ద్వే జనా అహేసుం, పుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సాకేతజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౩౮] ౮. ఏకపదజాతకవణ్ణనా

ఇఙ్ఘ ఏకపదం, తాతాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుటుమ్బికం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థివాసీ కిరేస కుటుమ్బికో, అథస్స ఏకదివసం అఙ్కే నిసిన్నో పుత్తో అత్థస్స ద్వారం నామ పఞ్హం పుచ్ఛి. సో ‘‘బుద్ధవిసయో ఏస పఞ్హో, న తం అఞ్ఞో కథేతుం సక్ఖిస్సతీ’’తి పుత్తం గహేత్వా జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, అయం మే దారకో ఊరుమ్హి నిసిన్నో అత్థస్స ద్వారం నామ పఞ్హం పుచ్ఛి, అహం తం అజానన్తో ఇధాగతో, కథేథ, భన్తే, ఇమం పఞ్హ’’న్తి. సత్థా ‘‘న ఖో, ఉపాసక, అయం దారకో ఇదానేవ అత్థగవేసకో, పుబ్బేపి అత్థగవేసకోవ హుత్వా ఇమం పఞ్హం పణ్డితే పుచ్ఛి, పోరాణకపణ్డితాపిస్స కథేసుం, భవసఙ్ఖేపగతత్తా పన న సల్లక్ఖేసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సేట్ఠికులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన సేట్ఠిట్ఠానం లభి. అథస్స పుత్తో దహరో కుమారో ఊరుమ్హి నిసీదిత్వా ‘‘తాత, మయ్హం ఏకపదం అనేకత్థనిస్సితం ఏకం కారణం కథేథా’’తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౭౫. ‘‘ఇఙ్ఘ ఏకపదం తాత, అనేకత్థపదస్సితం;

కిఞ్చి సఙ్గాహికం బ్రూసి, యేనత్థే సాధయేమసే’’తి.

తత్థ ఇఙ్ఘాతి యాచనత్థే చోదనత్థే వా నిపాతో. ఏకపదన్తి ఏకం కారణపదం, ఏకం కారణూపసఞ్హితం వా బ్యఞ్జనపదం. అనేకత్థపదస్సితన్తి అనేకాని అత్థపదాని కారణపదాని నిస్సితం. కిఞ్చి సఙ్గాహికం బ్రూసీతి కిఞ్చి ఏకపదం బహూనం పదానం సఙ్గాహికం బ్రూహి, అయమేవ వా పాఠో. యేనత్థే సాధయేమసేతి యేన ఏకేన పదేన అనేకత్థనిస్సితేన మయం అత్తనో వుడ్ఢిం సాధేయ్యామ, తం మే కథేహీతి పుచ్ఛి.

అథస్స పితా కథేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౭౬. ‘‘దక్ఖేయ్యేకపదం తాత, అనేకత్థపదస్సితం;

తఞ్చ సీలేన సఞ్ఞుత్తం, ఖన్తియా ఉపపాదితం;

అలం మిత్తే సుఖాపేతుం, అమిత్తానం దుఖాయ చా’’తి.

తత్థ దక్ఖేయ్యేకపదన్తి దక్ఖేయ్యం ఏకపదం. దక్ఖేయ్యం నామ లాభుప్పాదకస్స ఛేకస్స కుసలస్స ఞాణసమ్పయుత్తం వీరియం. అనేకత్థపదస్సితన్తి ఏవం వుత్తప్పకారం వీరియం అనేకేహి అత్థపదేహి నిస్సితం. కతరేహీతి? సీలాదీహి. తేనేవ ‘‘తఞ్చ సీలేన సఞ్ఞుత్త’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – తఞ్చ పనేతం వీరియం ఆచారసీలసమ్పయుత్తం అధివాసనఖన్తియా ఉపేతం మిత్తే సుఖాపేతుం అమిత్తానఞ్చ దుక్ఖాయ అలం సమత్థం. కో హి నామ లాభుప్పాదకఞాణసమ్పయుత్తకుసలవీరియసమన్నాగతో ఆచారఖన్తిసమ్పన్నో మిత్తే సుఖాపేతుం, అమిత్తే వా దుక్ఖాపేతుం న సక్కోతీతి.

ఏవం బోధిసత్తో పుత్తస్స పఞ్హం కథేసి. సోపి పితు కథితనయేనేవ అత్తనో అత్థం సాధేత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే పితాపుత్తా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితా. ‘‘తదా పుత్తో అయమేవ పుత్తో అహోసి, బారాణసిసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఏకపదజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౨౩౯] ౯. హరితమణ్డూకజాతకవణ్ణనా

ఆసీవిసమ్పి మం సన్తన్తి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అజాతసత్తుం ఆరబ్భ కథేసి. కోసలరాజస్స హి పితా మహాకోసలో బిమ్బిసారరఞ్ఞో ధీతరం దదమానో ధీతు న్హానమూలం కాసిగామకం నామ అదాసి. సా అజాతసత్తునా పితుఘాతకకమ్మే కతే రఞ్ఞో సినేహేన నచిరస్సేవ కాలమకాసి. అజాతసత్తు మాతరి కాలకతాయపి తం గామం భుఞ్జతేవ. కోసలరాజా ‘‘పితుఘాతకస్స చోరస్స మమ కులసన్తకం గామం న దస్సామీ’’తి తేన సద్ధిం యుజ్ఝతి. కదాచి మాతులస్స జయో హోతి, కదాచి భాగినేయ్యస్స. యదా పన అజాతసత్తు జినాతి, తదా సోమనస్సప్పత్తో రథే ధజం ఉస్సాపేత్వా మహన్తేన యసేన నగరం పవిసతి. యదా పన పరాజయతి, తదా దోమనస్సప్పత్తో కఞ్చి అజానాపేత్వావ పవిసతి. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అజాతసత్తు మాతులం జినిత్వా తుస్సతి, పరాజితో దోమనస్సప్పత్తో హోతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస జినిత్వా తుస్సతి, పరాజితో దోమనస్సప్పత్తో హోతీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో నీలమణ్డూకయోనియం నిబ్బత్తి. తదా మనుస్సా నదీకన్దరాదీసు తత్థ తత్థ మచ్ఛే గహణత్థాయ కుమీనాని ఓడ్డేసుం. ఏకస్మిం కుమీనే బహూ మచ్ఛా పవిసింసు. అథేకో ఉదకాసీవిసో మచ్ఛే ఖాదన్తో తం కుమీనం పావిసి, బహూ మచ్ఛా ఏకతో హుత్వా తం ఖాదన్తా ఏకలోహితం అకంసు. సో పటిసరణం అపస్సన్తో మరణభయతజ్జితో కుమీనముఖేన నిక్ఖమిత్వా వేదనాప్పత్తో ఉదకపరియన్తే నిపజ్జి. నీలమణ్డూకోపి తస్మిం ఖణే ఉప్పతిత్వా కుమీనసూలమత్థకే నిపన్నో హోతి. ఆసీవిసో వినిచ్ఛయట్ఠానం అలభన్తో తత్థ నిపన్నం తం దిస్వా ‘‘సమ్మ నీలమణ్డూక, ఇమేసం మచ్ఛానం కిరియా రుచ్చతి తుయ్హ’’న్తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౭౭. ‘‘ఆసీవిసమ్పి మం సన్తం, పవిట్ఠం కుమినాముఖం;

రుచ్చతే హరితామాతా, యం మం ఖాదన్తి మచ్ఛకా’’తి.

తత్థ ఆసీవిసమ్పి మం సన్తన్తి మం ఆగతవిసం సమానం. రుచ్చతే హరితామాతా, యం మం ఖాదన్తి మచ్ఛకాతి ఏతం తవ రుచ్చతి హరితమణ్డూకపుత్తాతి వదతి.

అథ నం హరితమణ్డూకో ‘‘ఆమ, సమ్మ, రుచ్చతీ’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘సచే త్వమ్పి తవ పదేసం ఆగతే మచ్ఛే ఖాదసి, మచ్ఛాపి అత్తనో పదేసం ఆగతం తం ఖాదన్తి, అత్తనో విసయే పదేసే గోచరభూమియం అబలవా నామ నత్థీ’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౭౮. ‘‘విలుమ్పతేవ పురిసో, యావస్స ఉపకప్పతి;

యదా చఞ్ఞే విలుమ్పన్తి, సో విలుత్తో విలుమ్పతీ’’తి.

తత్థ విలుమ్పతేవ పురిసో, యావస్స ఉపకప్పతీతి యావ అస్స పురిసస్స ఇస్సరియం ఉపకప్పతి ఇజ్ఝతి పవత్తతి, తావ సో అఞ్ఞం విలుమ్పతియేవ. ‘‘యావ సో ఉపకప్పతీ’’తిపి పాఠో, యత్తకం కాలం సో పురిసో సక్కోతి విలుమ్పితున్తి అత్థో. యదా చఞ్ఞే విలుమ్పన్తీతి యదా చ అఞ్ఞే ఇస్సరా హుత్వా విలుమ్పన్తి. సో విలుత్తో విలుమ్పతీతి అథ సో విలుమ్పకో అఞ్ఞేహి విలుమ్పతి. ‘‘విలుమ్పతే’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. ‘‘విలుమ్పన’’న్తిపి పఠన్తి, తస్సత్థో న సమేతి. ఏవం ‘‘విలుమ్పకో పున విలుమ్పం పాపుణాతీ’’తి బోధిసత్తేన అడ్డే వినిచ్ఛితే ఉదకాసీవిసస్స దుబ్బలభావం ఞత్వా ‘‘పచ్చామిత్తం గణ్హిస్సామా’’తి మచ్ఛగణా కుమీనముఖా నిక్ఖమిత్వా తత్థేవ నం జీవితక్ఖయం పాపేత్వా పక్కముం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఉదకాసీవిసో అజాతసత్తు అహోసి, నీలమణ్డూకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

హరితమణ్డూకజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౨౪౦] ౧౦. మహాపిఙ్గలజాతకవణ్ణనా

సబ్బో జనోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. దేవదత్తే సత్థరి ఆఘాతం బన్ధిత్వా నవమాసచ్చయేన జేతవనద్వారకోట్ఠకే పథవియం నిముగ్గే జేతవనవాసినో చ సకలరట్ఠవాసినో చ ‘‘బుద్ధపటికణ్టకో దేవదత్తో పథవియా గిలితో, నిహతపచ్చామిత్తో దాని సమ్మాసమ్బుద్ధో జాతో’’తి తుట్ఠహట్ఠా అహేసుం. తేసం కథం సుత్వా పరమ్పరఘోసేన సకలజమ్బుదీపవాసినో యక్ఖభూతదేవగణా చ తుట్ఠహట్ఠా ఏవ అహేసుం. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తే పథవియం నిముగ్గే ‘బుద్ధపటికణ్టకో దేవదత్తో పథవియా గిలితో’తి మహాజనో అత్తమనో జాతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తే మతే మహాజనో తుస్సతి చేవ హసతి చ, పుబ్బేపి తుస్సి చేవ హసి చా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం మహాపిఙ్గలో నామ రాజా అధమ్మేన విసమేన రజ్జం కారేసి, ఛన్దాదివసేన పాపకమ్మాని కరోన్తో దణ్డబలిజఙ్ఘకహాపణాదిగ్గహణేన ఉచ్ఛుయన్తే ఉచ్ఛుం వియ మహాజనం పీళేసి కక్ఖళో ఫరుసో సాహసికో, పరేసు అనుద్దయామత్తమ్పి నామస్స నత్థి, గేహే ఇత్థీనమ్పి పుత్తధీతానమ్పి అమచ్చబ్రాహ్మణగహపతికాదీనమ్పి అప్పియో అమనాపో, అక్ఖిమ్హి పతితరజం వియ, భత్తపిణ్డే సక్ఖరా వియ, పణ్హిం విజ్ఝిత్వా పవిట్ఠకణ్టకో వియ చ అహోసి. తదా బోధిసత్తో మహాపిఙ్గలస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. మహాపిఙ్గలో దీఘరత్తం రజ్జం కారేత్వా కాలమకాసి. తస్మిం కాలకతే సకలబారాణసివాసినో హట్ఠతుట్ఠా మహాహసితం హసిత్వా దారూనం సకటసహస్సేన మహాపిఙ్గలం ఝాపేత్వా అనేకేహి ఘటసహస్సేహి ఆళాహనం నిబ్బాపేత్వా బోధిసత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చిత్వా ‘‘ధమ్మికో నో రాజా లద్ధో’’తి హట్ఠతుట్ఠా నగరే ఉస్సవభేరిం చరాపేత్వా సముస్సితధజపటాకం నగరం అలఙ్కరిత్వా ద్వారే ద్వారే మణ్డపం కారేత్వా విప్పకిణ్ణలాజకుసుమమణ్డితతలేసు అలఙ్కతమణ్డపేసు నిసీదిత్వా ఖాదింసు చేవ పివింసు చ.

బోధిసత్తోపి అలఙ్కతే మహాతలే సముస్సితసేతచ్ఛత్తస్స పల్లఙ్కవరస్స మజ్ఝే మహాయసం అనుభవన్తో నిసీది. అమచ్చా చ బ్రాహ్మణగహపతిరట్ఠికదోవారికాదయో చ రాజానం పరివారేత్వా అట్ఠంసు. అథేకో దోవారికో నాతిదూరే ఠత్వా అస్ససన్తో పస్ససన్తో పరోది. బోధిసత్తో తం దిస్వా ‘‘సమ్మ దోవారిక, మమ పితరి కాలకతే సబ్బే తుట్ఠపహట్ఠా ఉస్సవం కీళన్తా విచరన్తి, త్వం పన రోదమానో ఠితో, కిం ను ఖో మమ పితా తవేవ పియో అహోసి మనాపో’’తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౭౯. ‘‘సబ్బో జనో హింసితో పిఙ్గలేన, తస్మిం మతే పచ్చయా వేదయన్తి;

పియో ను తే ఆసి అకణ్హనేత్తో, కస్మా ను త్వం రోదసి ద్వారపాలా’’తి.

తత్థ హింసితోతి నానప్పకారేహి దణ్డబలిఆదీహి పీళితో. పిఙ్గలేనాతి పిఙ్గలక్ఖేన. తస్స కిర ద్వేపి అక్ఖీని నిబ్బిద్ధపిఙ్గలాని బిళారక్ఖివణ్ణాని అహేసుం, తేనేవస్స ‘‘పిఙ్గలో’’తి నామం అకంసు. పచ్చయా వేదయన్తీతి పీతియో పవేదయన్తి. అకణ్హనేత్తోతి పిఙ్గలనేత్తో. కస్మా ను త్వన్తి కేన ను కారణేన త్వం రోదసి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కస్మా తువ’’న్తి పాఠో.

సో తస్స వచనం సుత్వా ‘‘నాహం, మహారాజ, ‘మహాపిఙ్గలో మతో’తి సోకేన రోదామి, సీసస్స మే సుఖం జాతం. పిఙ్గలరాజా హి పాసాదా ఓతరన్తో చ ఆరోహన్తో చ కమ్మారముట్ఠికాయ పహరన్తో వియ మయ్హం సీసే అట్ఠట్ఠ ఖటకే దేతి, సో పరలోకం గన్త్వాపి మమ సీసే దదమానో వియ నిరయపాలానమ్పి యమస్సపి సీలే ఖటకే దస్సతి, అథ నం తే ‘అతివియ అయం అమ్హే బాధతీ’తి పున ఇధేవ ఆనేత్వా విస్సజ్జేయ్యుం, అథ మే సో పునపి సీసే ఖటకే దదేయ్యాతి భయేనాహం రోదామీ’’తి ఇమమత్థం పకాసేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౮౦. ‘‘న మే పియో ఆసి అకణ్హనేత్తో, భాయామి పచ్చాగమనాయ తస్స;

ఇతో గతో హింసేయ్య మచ్చురాజం, సో హింసితో ఆనేయ్య పున ఇధా’’తి.

అథ నం బోధిసత్తో ‘‘సో రాజా దారూనం వాహసహస్సేన దడ్ఢో ఉదకఘటసతేహి సిత్తో, సాపిస్స ఆళాహనభూమి సమన్తతో ఖతా, పకతియాపి చ పరలోకం గతా నామ అఞ్ఞత్థ గతివసా పున తేనేవ సరీరేన నాగచ్ఛన్తి, మా త్వం భాయీ’’తి తం సమస్సాసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౮౧. ‘‘దడ్ఢో వాహసహస్సేహి, సిత్తో ఘటసతేహి సో;

పరిక్ఖతా చ సా భూమి, మా భాయి నాగమిస్సతీ’’తి.

తతో పట్ఠాయ దోవారికో అస్సాసం పటిలభి. బోధిసత్తో ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మహాపిఙ్గలో దేవదత్తో అహోసి, పుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మహాపిఙ్గలజాతకవణ్ణనా దసమా.

ఉపాహనవగ్గో నవమో.

తస్సుద్దానం –

ఉపాహనం వీణాథూణం, వికణ్ణకం అసితాభు;

వచ్ఛనఖం బకఞ్చేవ, సాకేతఞ్చ ఏకపదం;

హరితమాతు పిఙ్గలం.