౧౦. సిఙ్గాలవగ్గో

[౨౪౧] ౧. సబ్బదాఠజాతకవణ్ణనా

సిఙ్గాలో మానత్థద్ధోతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. దేవదత్తో అజాతసత్తుం పసాదేత్వా ఉప్పాదితం లాభసక్కారం చిరట్ఠితికం కాతుం నాసక్ఖి, నాళాగిరిపయోజనే పాటిహారియస్స దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ తస్స సో లాభసక్కారో అన్తరధాయి. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో లాభసక్కారం ఉప్పాదేత్వా చిరట్ఠితికం కాతుం నాసక్ఖీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ అత్తనో ఉప్పన్నం లాభసక్కారం అన్తరధాపేతి, పుబ్బేపి అన్తరధాపేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స పురోహితో అహోసి తిణ్ణం వేదానం అట్ఠారసన్నఞ్చ సిప్పానం పారం గతో. సో పథవీజయమన్తం నామ జానాతి. పథవీజయమన్తోతి ఆవట్టనమన్తో వుచ్చతి. అథేకదివసం బోధిసత్తో ‘‘తం మన్తం సజ్ఝాయిస్సామీ’’తి ఏకస్మిం అఙ్గణట్ఠానే పిట్ఠిపాసాణే నిసీదిత్వా సజ్ఝాయమకాసి. తం కిర మన్తం అఞ్ఞవిహితం ధితివిరహితం సావేతుం న సక్కా, తస్మా నం సో తథారూపే ఠానే సజ్ఝాయతి. అథస్స సజ్ఝాయనకాలే ఏకో సిఙ్గాలో ఏకస్మిం బిలే నిపన్నో తం మన్తం సుత్వావ పగుణమకాసి. సో కిర అనన్తరాతీతే అత్తభావే పగుణపథవీజయమన్తో ఏకో బ్రాహ్మణో అహోసి. బోధిసత్తో సజ్ఝాయం కత్వా ఉట్ఠాయ ‘‘పగుణో వత మే అయం మన్తో’’తి ఆహ. సిఙ్గాలో బిలా నిక్ఖమిత్వా ‘‘అమ్భో బ్రాహ్మణ, అయం మన్తో తయాపి మమేవ పగుణతరో’’తి వత్వా పలాయి. బోధిసత్తో ‘‘అయం సిఙ్గాలో మహన్తం అకుసలం కరిస్సతీ’’తి ‘‘గణ్హథ గణ్హథా’’తి థోకం అనుబన్ధి. సిఙ్గాలో పలాయిత్వా అరఞ్ఞం పావిసి.

సో గన్త్వా ఏకం సిఙ్గాలిం థోకం సరీరే డంసి, ‘‘కిం, సామీ’’తి చ వుత్తే ‘‘మయ్హం జానాసి న జానాసీ’’తి ఆహ. సా ‘‘ఆమ, జానామీ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. సో పథవీజయమన్తం పరివత్తేత్వా అనేకాని సిఙ్గాలసతాని ఆణాపేత్వా సబ్బేపి హత్థిఅస్ససీహబ్యగ్ఘసూకరమిగాదయో చతుప్పదే అత్తనో సన్తికే అకాసి. కత్వా చ పన సబ్బదాఠో నామ రాజా హుత్వా ఏకం సిఙ్గాలిం అగ్గమహేసిం అకాసి. ద్విన్నం హత్థీనం పిట్ఠే సీహో తిట్ఠతి, సీహపిట్ఠే సబ్బదాఠో సిఙ్గాలో రాజా సిఙ్గాలియా అగ్గమహేసియా సద్ధిం నిసీదతి, మహన్తో యసో అహోసి. సో యసమహన్తేన పమజ్జిత్వా మానం ఉప్పాదేత్వా ‘‘బారాణసిరజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి సబ్బచతుప్పదపరివుతో బారాణసియా అవిదూరట్ఠానం సమ్పాపుణి, పరిసా ద్వాదసయోజనా అహోసి. సో అవిదూరే ఠితోయేవ ‘‘రజ్జం వా దేతు, యుద్ధం వా’’తి రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి. బారాణసివాసినో భీతతసితా నగరద్వారాని పిదహిత్వా అట్ఠంసు.

బోధిసత్తో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మా భాయి, మహారాజ, సబ్బదాఠసిఙ్గాలేన సద్ధిం యుద్ధం మమ భారో, ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో తేన సద్ధిం యుజ్ఝితుం సమత్థో నామ నత్థీ’’తి రాజానఞ్చ నాగరే చ సమస్సాసేత్వా ‘‘కిన్తి కత్వా ను ఖో సబ్బదాఠో రజ్జం గహేస్సతి, పుచ్ఛిస్సామి తావ న’’న్తి ద్వారట్టాలకం అభిరుహిత్వా ‘‘సమ్మ సబ్బదాఠ, కిన్తి కత్వా ఇమం రజ్జం గణ్హిస్ససీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సీహనాదం నదాపేత్వా మహాజనం సద్దేన సన్తాసేత్వా గణ్హిస్సామీ’’తి. బోధిసత్తో ‘‘అత్థేత’’న్తి ఞత్వా అట్టాలకా ఓరుయ్హ ‘‘సకలద్వాదసయోజనికబారాణసినగరవాసినో కణ్ణచ్ఛిద్దాని మాసపిట్ఠేన లఞ్జన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి. మహాజనో భేరియా ఆణం సుత్వా అన్తమసో బిళాలే ఉపాదాయ సబ్బచతుప్పదానఞ్చేవ అత్తనో చ కణ్ణచ్ఛిద్దాని యథా పరస్స సద్దం సోతుం న సక్కా, ఏవం మాసపిట్ఠేన లఞ్జి.

అథ బోధిసత్తో పున అట్టాలకం అభిరుహిత్వా ‘‘సబ్బదాఠా’’తి ఆహ. ‘‘కిం, బ్రాహ్మణా’’తి? ‘‘ఇమం రజ్జం కిన్తి కత్వా గణ్హిస్ససీ’’తి? ‘‘సీహనాదం నదాపేత్వా మనుస్సే తాసేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా గణ్హిస్సామీ’’తి. ‘‘సీహనాదం నదాపేతుం న సక్ఖిస్ససి. జాతిసమ్పన్నా హి సురత్తహత్థపాదా కేసరసీహరాజానో తాదిసస్స జరసిఙ్గాలస్స ఆణం న కరిస్సన్తీ’’తి. సిఙ్గాలో మానత్థద్ధో హుత్వా ‘‘అఞ్ఞే తావ సీహా తిట్ఠన్తు, యస్సాహం పిట్ఠే నిసిన్నో, తఞ్ఞేవ నదాపేస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి నదాపేహి, యది సక్కోసీ’’తి. సో యస్మిం సీహే నిసిన్నో, తస్స ‘‘నదాహీ’’తి పాదేన సఞ్ఞం అదాసి. సీహో హత్థికుమ్భే ముఖం ఉప్పీళేత్వా తిక్ఖత్తుం అప్పటివత్తియం సీహనాదం నది. హత్థీ సన్తాసప్పత్తా హుత్వా సిఙ్గాలం పాదమూలే పాతేత్వా పాదేనస్స సీసం అక్కమిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం అకంసు, సబ్బదాఠో తత్థేవ జీవితక్ఖయం పత్తో. తేపి హత్థీ సీహనాదం సుత్వా మరణభయతజ్జితా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓవిజ్ఝిత్వా తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణింసు, ఠపేత్వా సీహే సేసాపి మిగసూకరాదయో ససబిళారపరియోసానా సబ్బే చతుప్పాదా తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణింసు. సీహా పలాయిత్వా అరఞ్ఞం పవిసింసు, ద్వాదసయోజనికో మంసరాసి అహోసి. బోధిసత్తో అట్టాలకా ఓతరిత్వా నగరద్వారాని వివరాపేత్వా ‘‘సబ్బే అత్తనో కణ్ణేసు మాసపిట్ఠం అపనేత్వా మంసత్థికా మంసం ఆహరన్తూ’’తి నగరే భేరిం చరాపేసి. మనుస్సా అల్లమంసం ఖాదిత్వా సేసం సుక్ఖాపేత్వా వల్లూరమకంసు. తస్మిం కిర కాలే వల్లూరకరణం ఉదపాదీతి వదన్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ఇమా అభిసమ్బుద్ధగాథా వత్వా జాతకం సమోధానేసి –

౧౮౨. ‘‘సిఙ్గాలో మానత్థద్ధో చ, పరివారేన అత్థికో;

పాపుణి మహతిం భూమిం, రాజాసి సబ్బదాఠినం.

౧౮౩. ‘‘ఏవమేవ మనుస్సేసు, యో హోతి పరివారవా;

సో హి తత్థ మహా హోతి, సిఙ్గాలో వియ దాఠిన’’న్తి.

తత్థ మానత్థద్ధోతి పరివారం నిస్సాయ ఉప్పన్నేన మానేన థద్ధో. పరివారేన అత్థికోతి ఉత్తరిమ్పి పరివారేన అత్థికో హుత్వా. మహతిం భూమిన్తి మహన్తం సమ్పత్తిం. రాజాసి సబ్బదాఠినన్తి సబ్బేసం దాఠీనం రాజా ఆసి. సో హి తత్థ మహా హోతీతి సో పరివారసమ్పన్నో పురిసో తేసు పరివారేసు మహా నామ హోతి. సిఙ్గాలో వియ దాఠినన్తి యథా సిఙ్గాలో దాఠీనం మహా అహోసి, ఏవం మహా హోతి, అథ సో సిఙ్గాలో వియ పమాదం ఆపజ్జిత్వా తం పరివారం నిస్సాయ వినాసం పాపుణాతీతి.

‘‘తదా సిఙ్గాలో దేవదత్తో అహోసి, రాజా సారిపుత్తో, పురోహితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సబ్బదాఠజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౪౨] ౨. సునఖజాతకవణ్ణనా

బాలో వతాయం సునఖోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అమ్బణకోట్ఠకే ఆసనసాలాయ భత్తభుఞ్జనసునఖం ఆరబ్భ కథేసి. తం కిర జాతకాలతో పట్ఠాయ పానీయహారకా గహేత్వా తత్థ పోసేసుం. సో అపరభాగే తత్థ భత్తం భుఞ్జన్తో థూలసరీరో అహోసి. అథేకదివసం ఏకో గామవాసీ పురిసో తం ఠానం పత్తో సునఖం దిస్వా పానీయహారకానం ఉత్తరిసాటకఞ్చ కహాపణఞ్చ దత్వా గద్దూలేన బన్ధిత్వా తం ఆదాయ పక్కామి. సో గహేత్వా నీయమానో న వస్సి, దిన్నం దిన్నం ఖాదన్తో పచ్ఛతో పచ్ఛతో అగమాసి. అథ సో పురిసో ‘‘అయం ఇదాని మం పియాయతీ’’తి గద్దూలం మోచేసి, సో విస్సట్ఠమత్తో ఏకవేగేన ఆసనసాలమేవ గతో. భిక్ఖూ తం దిస్వా తేన గతకారణం జానిత్వా సాయన్హసమయే ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ఆసనసాలాయ సునఖో బన్ధనమోక్ఖకుసలో విస్సట్ఠమత్తోవ పున ఆగతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, సో సునఖో ఇదానేవ బన్ధనమోక్ఖకుసలో, పుబ్బేపి కుసలోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే ఏకస్మిం మహాభోగకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఘరావాసం అగ్గహేసి. తదా బారాణసియం ఏకస్స మనుస్సస్స సునఖో అహోసి, సో పిణ్డిభత్తం లభన్తో థూలసరీరో జాతో. అథేకో గామవాసీ బారాణసిం ఆగతో తం సునఖం దిస్వా తస్స మనుస్సస్స ఉత్తరిసాటకఞ్చ కహాపణఞ్చ దత్వా సునఖం గహేత్వా చమ్మయోత్తేన బన్ధిత్వా యోత్తకోటియం గహేత్వా గచ్ఛన్తో అటవిముఖే ఏకం సాలం పవిసిత్వా సునఖం బన్ధిత్వా ఫలకే నిపజ్జిత్వా నిద్దం ఓక్కమి. తస్మిం కాలే బోధిసత్తో కేనచిదేవ కరణీయేన అటవిం పటిపన్నో తం సునఖం యోత్తేన బన్ధిత్వా ఠపితం దిస్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౮౪. ‘‘బాలో వతాయం సునఖో, యో వరత్తం న ఖాదతి;

బన్ధనా చ పముఞ్చేయ్య, అసితో చ ఘరం వజే’’తి.

తత్థ పముఞ్చేయ్యాతి పమోచేయ్య, అయమేవ వా పాఠో. అసితో చ ఘరం వజేతి అసితో సుహితో హుత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం గచ్ఛేయ్య.

తం సుత్వా సునఖో దుతియం గాథమాహ –

౧౮౫. ‘‘అట్ఠితం మే మనస్మిం మే, అథో మే హదయే కతం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, యావ పస్సుపతూ జనో’’తి.

తత్థ అట్ఠితం మే మనస్మిం మేతి యం తుమ్హే కథేథ, తం మయా అధిట్ఠితమేవ, మనస్మింయేవ మే ఏతం. అథో మే హదయే కతన్తి అథ చ పన మే తుమ్హాకం వచనం హదయే కతమేవ. కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామీతి కాలం పటిమానేమి. యావ పస్సుపతూ జనోతి యావాయం మహాజనో పసుపతు నిద్దం ఓక్కమతు, తావాహం కాలం పటిమానేమి. ఇతరథా హి ‘‘అయం సునఖో పలాయతీ’’తి రవో ఉప్పజ్జేయ్య, తస్మా రత్తిభాగే సబ్బేసం సుత్తకాలే చమ్మయోత్తం ఖాదిత్వా పలాయిస్సామీతి. సో ఏవం వత్వా మహాజనే నిద్దం ఓక్కన్తే యోత్తం ఖాదిత్వా సుహితో హుత్వా పలాయిత్వా అత్తనో సామికానం ఘరమేవ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సునఖోవ ఏతరహి సునఖో, పణ్డితపురిసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సునఖజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౪౩] ౩. గుత్తిలజాతకవణ్ణనా

సత్తతన్తిం సుమధురన్తి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి కాలే భిక్ఖూ దేవదత్తం ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో దేవదత్త, సమ్మాసమ్బుద్ధో తుయ్హం ఆచరియో, త్వం సమ్మాసమ్బుద్ధం నిస్సాయ తీణి పిటకాని ఉగ్గణ్హి, చత్తారి ఝానాని ఉప్పాదేసి, ఆచరియస్స నామ పటిసత్తునా భవితుం న యుత్త’’న్తి. దేవదత్తో ‘‘కిం పన మే, ఆవుసో, సమణో గోతమో ఆచరియో, నను మయా అత్తనో బలేనేవ తీణి పిటకాని ఉగ్గహితాని, చత్తారి ఝానాని ఉప్పాదితానీ’’తి ఆచరియం పచ్చక్ఖాసి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో ఆచరియం పచ్చక్ఖాయ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పటిసత్తు హుత్వా మహావినాసం పత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ ఆచరియం పచ్చక్ఖాయ మమ పటిసత్తు హుత్వా వినాసం పాపుణాతి, పుబ్బేపి పత్తోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గన్ధబ్బకులే నిబ్బత్తి, ‘‘గుత్తిలకుమారో’’తిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో గన్ధబ్బసిప్పే నిప్ఫత్తిం పత్వా గుత్తిలగన్ధబ్బో నామ సకలజమ్బుదీపే అగ్గగన్ధబ్బో అహోసి. సో దారాభరణం అకత్వా అన్ధే మాతాపితరో పోసేసి. తదా బారాణసివాసినో వాణిజా వణిజ్జాయ ఉజ్జేనినగరం గన్త్వా ఉస్సవే ఘుట్ఠే ఛన్దకం సంహరిత్వా బహుం మాలాగన్ధవిలేపనఞ్చ ఖజ్జభోజ్జాదీని చ ఆదాయ కీళనట్ఠానే సన్నిపతిత్వా ‘‘వేతనం దత్వా ఏకం గన్ధబ్బం ఆనేథా’’తి ఆహంసు. తేన చ సమయేన ఉజ్జేనియం మూసిలో నామ జేట్ఠగన్ధబ్బో హోతి, తే తం పక్కోసాపేత్వా అత్తనో గన్ధబ్బం కారేసుం.

మూసిలో వీణం వాదన్తో వీణం ఉత్తమముచ్ఛనాయ ముచ్ఛిత్వా వాదేసి. తేసం గుత్తిలగన్ధబ్బస్స గన్ధబ్బే జాతపరిచయానం తస్స గన్ధబ్బం కిలఞ్జకణ్డూవనం వియ హుత్వా ఉపట్ఠాసి, ఏకోపి పహట్ఠాకారం న దస్సేసి. మూసిలో తేసు తుట్ఠాకారం అదస్సేన్తేసు ‘‘అతిఖరం కత్వా వాదేమి మఞ్ఞే’’తి మజ్ఝిమముచ్ఛనాయ ముచ్ఛిత్వా మజ్ఝిమసరేన వాదేసి, తే తత్థపి మజ్ఝత్తావ అహేసుం. అథ సో ‘‘ఇమే న కిఞ్చి జానన్తి మఞ్ఞే’’తి సయమ్పి అజాననకో వియ హుత్వా తన్తియో సిథిలే వాదేసి, తే తత్థపి న కిఞ్చి ఆహంసు. అథ నే మూసిలో ‘‘అమ్భో వాణిజా, కిం ను ఖో మయి వీణం వాదేన్తే తుమ్హే న తుస్సథా’’తి. ‘‘కిం పన త్వం వీణం వాదేసి, మయఞ్హి ‘అయం వీణం ముచ్ఛేతీ’తి సఞ్ఞం అకరిమ్హా’’తి. ‘‘కిం పన తుమ్హే మయా ఉత్తరితరం ఆచరియం జానాథ, ఉదాహు అత్తనో అజాననభావేన న తుస్సథా’’తి. వాణిజా ‘‘బారాణసియం గుత్తిలగన్ధబ్బస్స వీణాసద్దం సుతపుబ్బానం తవ వీణాసద్దో ఇత్థీనం దారకే తోసాపనసద్దో వియ హోతీ’’తి ఆహంసు. ‘‘తేన హి, హన్ద, తుమ్హేహి దిన్నపరిబ్బయం పటిగ్గణ్హథ, న మయ్హం ఏతేనత్థో, అపిచ ఖో పన బారాణసిం గచ్ఛన్తా మం గణ్హిత్వా గచ్ఛేయ్యాథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా గమనకాలే తం ఆదాయ బారాణసిం గన్త్వా తస్స ‘‘ఏతం గుత్తిలస్స వసనట్ఠాన’’న్తి ఆచిక్ఖిత్వా సకసకనివేసనం అగమింసు.

మూసిలో బోధిసత్తస్స గేహం పవిసిత్వా లగ్గేత్వా ఠపితం బోధిసత్తస్స జాతివీణం దిస్వా గహేత్వా వాదేసి, అథ బోధిసత్తస్స మాతాపితరో అన్ధభావేన తం అపస్సన్తా ‘‘మూసికా మఞ్ఞే వీణం ఖాదన్తీ’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘సుసూ’’తి ఆహంసు. తస్మిం కాలే మూసిలో వీణం ఠపేత్వా బోధిసత్తస్స మాతాపితరో వన్దిత్వా ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి వుత్తే ‘‘ఆచరియస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హితుం ఉజ్జేనితో ఆగతోమ్హీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి వుత్తే ‘‘కహం ఆచరియో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘విప్పవుత్థో, తాత, అజ్జ ఆగమిస్సతీ’’తి సుత్వా తత్థేవ నిసీదిత్వా బోధిసత్తం ఆగతం దిస్వా తేన కతపటిసన్థారో అత్తనో ఆగతకారణం ఆరోచేసి. బోధిసత్తో అఙ్గవిజ్జాపాఠకో, సో తస్స అసప్పురిసభావం ఞత్వా ‘‘గచ్ఛ తాత, నత్థి తవ సిప్ప’’న్తి పటిక్ఖిపి. సో బోధిసత్తస్స మాతాపితూనం పాదే గహేత్వా ఉపకారం కరోన్తో తే ఆరాధేత్వా ‘‘సిప్పం మే దాపేథా’’తి యాచి. బోధిసత్తో మాతాపితూహి పునప్పునం వుచ్చమానో తే అతిక్కమితుం అసక్కోన్తో సిప్పం అదాసి. సో బోధిసత్తేనేవ సద్ధిం రాజనివేసనం గచ్ఛతి. రాజా తం దిస్వా ‘‘కో ఏస, ఆచరియా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మయ్హం అన్తేవాసికో, మహారాజా’’తి. సో అనుక్కమేన రఞ్ఞో విస్సాసికో అహోసి. బోధిసత్తో ఆచరియముట్ఠిం అకత్వా అత్తనో జానననియామేన సబ్బం సిప్పం సిక్ఖాపేత్వా ‘‘నిట్ఠితం తే, తాత, సిప్ప’’న్తి ఆహ.

సో చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం సిప్పం పగుణం, ఇదఞ్చ బారాణసినగరం సకలజమ్బుదీపే అగ్గనగరం, ఆచరియోపి మహల్లకో, ఇధేవ మయా వసితుం వట్టతీ’’తి. సో ఆచరియం ఆహ – ‘‘ఆచరియ అహం రాజానం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి. ఆచరియో ‘‘సాధు, తాత, రఞ్ఞో ఆరోచేస్సామీ’’తి గన్త్వా ‘‘అమ్హాకం అన్తేవాసికో దేవం ఉపట్ఠాతుం ఇచ్ఛతి, దేయ్యధమ్మమస్స జానాథా’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా రఞ్ఞా ‘‘తుమ్హాకం దేయ్యధమ్మతో ఉపడ్ఢం లభిస్సతీ’’తి వుత్తే తం పవత్తిం మూసిలస్స ఆరోచేసి. మూసిలో ‘‘అహం తుమ్హేహి సమకఞ్ఞేవ లభన్తో ఉపట్ఠహిస్సామి, న అలభన్తో’’తి ఆహ. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘నను అహం తుమ్హాకం జాననసిప్పం సబ్బం జానామీ’’తి? ‘‘ఆమ, జానాసీ’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే కస్మా మయ్హం ఉపడ్ఢం దేతీ’’తి? బోధిసత్తో రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘యది ఏవం తుమ్హేహి సమకం సిప్పం దస్సేతుం సక్కోన్తో సమకం లభిస్సతీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో రఞ్ఞో వచనం తస్స ఆరోచేత్వా తేన ‘‘సాధు దస్సేస్సామీ’’తి వుత్తే రఞ్ఞో తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘సాధు దస్సేతు, కతరదివసం సాకచ్ఛా హోతూ’’తి వుత్తే ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే హోతు, మహారాజా’’తి ఆహ.

రాజా మూసిలం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం ఆచరియేన సద్ధిం సాకచ్ఛం కరిస్ససీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, దేవా’’తి వుత్తే ‘‘ఆచరియేన సద్ధిం విగ్గహో నామ న వట్టతి, మా కరీ’’తి వారియమానోపి ‘‘అలం, మహారాజ, హోతుయేవ మే ఆచరియేన సద్ధిం సత్తమే దివసే సాకచ్ఛా, కతరస్స జానిభావం జానిస్సామా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘ఇతో కిర సత్తమే దివసే ఆచరియగుత్తిలో చ అన్తేవాసికమూసిలో చ రాజద్వారే అఞ్ఞమఞ్ఞం సాకచ్ఛం కత్వా సిప్పం దస్సేస్సన్తి, నాగరా సన్నిపతిత్వా సిప్పం పస్సన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి.

బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం మూసిలో దహరో తరుణో, అహం మహల్లకో పరిహీనథామో, మహల్లకస్స కిరియా నామ న సమ్పజ్జతి. అన్తేవాసికే నామ పరాజితేపి విసేసో నత్థి, అన్తేవాసికస్స పన జయే సతి పత్తబ్బలజ్జతో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మరణం వరతర’’న్తి. సో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మరణభయేన నివత్తతి, లజ్జాభయేన గచ్ఛతి. ఏవమస్స గమనాగమనం కరోన్తస్సేవ ఛ దివసా అతిక్కన్తా, తిణాని మతాని, జఙ్ఘమగ్గో నిబ్బత్తి. తస్మిం ఖణే సక్కస్స భవనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ఆవజ్జమానో తం కారణం ఞత్వా ‘‘గుత్తిలగన్ధబ్బో అన్తేవాసికస్స భయేన అరఞ్ఞే మహాదుక్ఖం అనుభోతి, ఏతస్స మయా అవస్సయేన భవితుం వట్టతీ’’తి వేగేన గన్త్వా బోధిసత్తస్స పురతో ఠత్వా ‘‘ఆచరియ, కస్మా అరఞ్ఞం పవిట్ఠోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘కోసి త్వ’’న్తి వుత్తే ‘‘సక్కోహమస్మీ’’తి ఆహ. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘అహం ఖో, దేవరాజ, అన్తేవాసికతో పరాజయభయేన అరఞ్ఞం పవిట్ఠో’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౮౬. ‘‘సత్తతన్తిం సుమధురం, రామణేయ్యం అవాచయిం;

సో మం రఙ్గమ్హి అవ్హేతి, సరణం మే హోతి కోసియా’’తి.

తస్సత్థో – అహం, దేవరాజ, మూసిలం నామ అన్తేవాసికం సత్తతన్తిం సుమధురం రామణేయ్యం వీణం అత్తనో జానననియామేన సిక్ఖాపేసిం, సో మం ఇదాని రఙ్గమణ్డలే పక్కోసతి, తస్స మే త్వం, కోసియగోత్త, సరణం హోహీతి.

సక్కో తస్స వచనం సుత్వా ‘‘మా భాయి, అహం తే తాణఞ్చ లేణఞ్చా’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౮౭. ‘‘అహం తం సరణం సమ్మ, అహమాచరియపూజకో;

న తం జయిస్సతి సిస్సో, సిస్సమాచరియ జేస్ససీ’’తి.

తత్థ అహం తం సరణన్తి అహం సరణం అవస్సయో పతిట్ఠా హుత్వా తం తాయిస్సామి. సమ్మాతి పియవచనమేతం. సిస్సమాచరియ, జేస్ససీతి, ఆచరియ, త్వం వీణం వాదయమానో సిస్సం జినిస్ససి. అపిచ త్వం వీణం వాదేన్తో ఏకం తన్తిం ఛిన్దిత్వా ఛ వాదేయ్యాసి, వీణాయ తే పకతిసద్దో భవిస్సతి. మూసిలోపి తన్తిం ఛిన్దిస్సతి, అథస్స వీణాయ సద్దో న భవిస్సతి. తస్మిం ఖణే సో పరాజయం పాపుణిస్సతి. అథస్స పరాజయభావం ఞత్వా దుతియమ్పి తతియమ్పి చతుత్థమ్పి పఞ్చమమ్పి సత్తమమ్పి తన్తిం ఛిన్దిత్వా సుద్ధదణ్డకమేవ వాదేయ్యాసి, ఛిన్నతన్తికోటీహి సరో నిక్ఖమిత్వా సకలం ద్వాదసయోజనికం బారాణసినగరం ఛాదేత్వా ఠస్సతీతి.

ఏవం వత్వా సక్కో బోధిసత్తస్స తిస్సో పాసకఘటికా దత్వా ఏవమాహ – ‘‘వీణాసద్దేనేవ పన సకలనగరే ఛాదితే ఇతో ఏకం పాసకఘటికం ఆకాసే ఖిపేయ్యాసి, అథ తే పురతో ఓతరిత్వా తీణి అచ్ఛరాసతాని నచ్చిస్సన్తి. తాసం నచ్చనకాలే చ దుతియం ఖిపేయ్యాసి, అథాపరానిపి తీణి సతాని ఓతరిత్వా తవ వీణాధురే నచ్చిస్సన్తి. తతో తతియం ఖిపేయ్యాసి, అథాపరాని తీణి సతాని ఓతరిత్వా రఙ్గమణ్డలే నచ్చిస్సన్తి. అహమ్పి తే సన్తికం ఆగమిస్సామి, గచ్ఛ మా భాయీ’’తి బోధిసత్తం అస్సాసేసి. బోధిసత్తో పుబ్బణ్హసమయే గేహం అగమాసి. నాగరా రాజద్వారసమీపే మణ్డపం కత్వా రఞ్ఞో ఆసనం పఞ్ఞపేసుం. రాజా పాసాదా ఓతరిత్వా అలఙ్కతమణ్డపే పల్లఙ్కమజ్ఝే నిసీది, ద్వాదససహస్సా అలఙ్కతిత్థియో అమచ్చబ్రాహ్మణగహపతికాదయో చ రాజానం పరివారయింసు, సబ్బే నాగరా సన్నిపతింసు, రాజఙ్గణే చక్కాతిచక్కే మఞ్చాతిమఞ్చే బన్ధింసు.

బోధిసత్తోపి న్హాతానులిత్తో నానగ్గరసభోజనం భుఞ్జిత్వా వీణం గాహాపేత్వా అత్తనో పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. సక్కో అదిస్సమానకాయేన ఆగన్త్వా ఆకాసే అట్ఠాసి, బోధిసత్తోయేవ నం పస్సతి. మూసిలోపి ఆగన్త్వా అత్తనో ఆసనే నిసీది. మహాజనో పరివారేసి, ఆదితోవ ద్వేపి సమసమం వాదయింసు. మహాజనో ద్విన్నమ్పి వాదితేన తుట్ఠో ఉక్కుట్ఠిసహస్సాని పవత్తేసి. సక్కో ఆకాసే ఠత్వా బోధిసత్తఞ్ఞేవ సావేన్తో ‘‘ఏకం తన్తిం ఛిన్దా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో తన్తిం ఛిన్ది, సా ఛిన్నాపి ఛిన్నకోటియా సరం ముఞ్చతేవ, దేవగన్ధబ్బం వియ వత్తతి. మూసిలోపి తన్తిం ఛిన్ది, తతో సద్దో న నిక్ఖమి. ఆచరియో దుతియమ్పి ఛిన్ది …పే… సత్తమమ్పి ఛిన్ది. సుద్ధదణ్డకం వాదేన్తస్స సద్దో నగరం ఛాదేత్వా అట్ఠాసి. చేలుక్ఖేపసహస్సాని చేవ ఉక్కుట్ఠిసహస్సాని చ పవత్తయింసు. బోధిసత్తో ఏకం పాసకం ఆకాసే ఖిపి, తీణి అచ్ఛరాసతాని ఓతరిత్వా నచ్చింసు. ఏవం దుతియే చ తతియే చ ఖిత్తే తీణి తీణి అచ్ఛరాసతాని ఓతరిత్వా వుత్తనయేనేవ నచ్చింసు.

తస్మిం ఖణే రాజా మహాజనస్స ఇఙ్గితసఞ్ఞం అదాసి, మహాజనో ఉట్ఠాయ ‘‘త్వం ఆచరియేన సద్ధిం విరుజ్ఝిత్వా ‘సమకారం కరోమీ’తి వాయమసి, అత్తనో పమాణం న జానాసీ’’తి మూసిలం తజ్జేత్వా గహితగహితేహేవ పాసాణదణ్డాదీహి సంచుణ్ణేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా పాదే గహేత్వా సఙ్కారట్ఠానే ఛడ్డేసి. రాజా తుట్ఠచిత్తో ఘనవస్సం వస్సాపేన్తో వియ బోధిసత్తస్స బహుం ధనం అదాసి, తథా నాగరా. సక్కో బోధిసత్తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘అహం తే, పణ్డిత, సహస్సయుత్తం ఆజఞ్ఞరథం గాహాపేత్వా పచ్ఛా మాతలిం పేసేస్సామి, త్వం సహస్సయుత్తం వేజయన్తరథవరం అభిరుయ్హ దేవలోకం ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి వత్వా పక్కామి.

అథ నం గన్త్వా పణ్డుకమ్బలసిలాయం నిసిన్నం ‘‘కహం గతాత్థ, మహారాజా’’తి దేవధీతరో పుచ్ఛింసు. సక్కో తాసం తం కారణం విత్థారేన కథేత్వా బోధిసత్తస్స సీలఞ్చ గుణఞ్చ వణ్ణేసి. దేవధీతరో ‘‘మహారాజ, మయమ్పి ఆచరియం దట్ఠుకామా, ఇధ నం ఆనేహీ’’తి ఆహంసు. సక్కో మాతలిం ఆమన్తేత్వా ‘‘తాత, దేవచ్ఛరా గుత్తిలగన్ధబ్బం దట్ఠుకామా, గచ్ఛ నం వేజయన్తరథే నిసీదాపేత్వా ఆనేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి గన్త్వా బోధిసత్తం ఆనేసి. సక్కో బోధిసత్తేన సద్ధిం సమ్మోదిత్వా ‘‘దేవకఞ్ఞా కిర తే, ఆచరియ, గన్ధబ్బం సోతుకామా’’తి ఆహ. ‘‘మయం మహారాజ, గన్ధబ్బా నామ సిప్పం నిస్సాయ జీవామ, మూలం లభన్తా వాదేయ్యామా’’తి. ‘‘వాదేహి, అహం తే మూలం దస్సామీ’’తి. ‘‘న మయ్హం అఞ్ఞేన మూలేనత్థో, ఇమా పన దేవధీతరో అత్తనో అత్తనో కల్యాణకమ్మం కథేన్తు, ఏవాహం వాదేస్సామీ’’తి. అథ నం దేవధీతరో ఆహంసు – ‘‘అమ్హేహి కతం కల్యాణకమ్మం పచ్ఛా తుమ్హాకం కథేస్సామ, గన్ధబ్బం కరోహి ఆచరియా’’తి. బోధిసత్తో సత్తాహం దేవతానం గన్ధబ్బం అకాసి, తం దిబ్బగన్ధబ్బం అభిభవిత్వా పవత్తి. సత్తమే దివసే ఆదితో పట్ఠాయ దేవధీతానం కల్యాణకమ్మం పుచ్ఛి. ఏకం కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే ఏకస్స భిక్ఖునో ఉత్తమవత్థం దత్వా సక్కస్స పరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తం అచ్ఛరాసహస్సపరివారం ఉత్తమవత్థదేవకఞ్ఞం ‘‘త్వం పురిమభవే కిం కమ్మం కత్వా నిబ్బత్తా’’తి పుచ్ఛి. తస్స పుచ్ఛనాకారో చ విస్సజ్జనా చ విమానవత్థుమ్హి ఆగతమేవ. వుత్తఞ్హి తత్థ –

‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.

‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;

ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.

‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే, మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;

కేనాసి ఏవం జలితానుభావా, వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి.

‘‘వత్థుత్తమదాయికా నారీ, పవరా హోతి నరేసు నారీసు;

ఏవం పియరూపదాయికా మనాపం, దిబ్బం సా లభతే ఉపేచ్చ ఠానం.

‘‘తస్సా మే పస్స విమానం, అచ్ఛరా కామవణ్ణినీహమస్మి;

అచ్ఛరాసహస్సస్సాహం, పవరా పస్స పుఞ్ఞానం విపాకం.

‘‘తేన మేతాదిసో వణ్ణో, తేన మే ఇధ మిజ్ఝతి;

ఉప్పజ్జన్తి చ మే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.

‘‘తేనమ్హి ఏవం జలితానుభావా;

వణ్ణో చ మే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. (వి. వ. ౩౨౯-౩౩౧, ౩౩౩-౩౩౬);

అపరా పిణ్డాయ చరమానస్స భిక్ఖునో పూజనత్థాయ పుప్ఫాని అదాసి, అపరా ‘‘చేతియే గన్ధపఞ్చఙ్గులికం దేథా’’తి గన్ధే అదాసి, అపరా మధురాని ఫలాఫలాని అదాసి, అపరా ఉచ్ఛురసం అదాసి, అపరా కస్సపదసబలస్స చేతియే గన్ధపఞ్చఙ్గులికం అదాసి, అపరా మగ్గపటిపన్నానం భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనఞ్చ కులగేహే వాసం ఉపగతానం సన్తికే ధమ్మం అస్సోసి, అపరా నావాయ ఉపకట్ఠాయ వేలాయ భుత్తస్స భిక్ఖునో ఉదకే ఠత్వా ఉదకం అదాసి, అపరా అగారమజ్ఝే వసమానా అక్కోధనా హుత్వా సస్సుససురవత్తం అకాసి, అపరా అత్తనో లద్ధకోట్ఠాసతోపి సంవిభాగం కత్వావ పరిభుఞ్జి, సీలవతీ చ అహోసి, అపరా పరగేహే దాసీ హుత్వా నిక్కోధనా నిమ్మానా అత్తనో లద్ధకోట్ఠాసతో సంవిభాగం కత్వా దేవరఞ్ఞో పరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తా (వి. వ. అట్ఠ. ౩౨౮-౩౩౬). ఏవం సబ్బాపి గుత్తిలవిమానవత్థుస్మిం ఆగతా ఛత్తింస దేవధీతా యం యం కమ్మం కత్వా తత్థ నిబ్బత్తా, సబ్బం బోధిసత్తో పుచ్ఛి. తాపిస్స అత్తనో కతకమ్మం గాథాహియేవ కథేసుం. తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, స్వాహం ఇధాగన్త్వా అప్పమత్తకేనపి కమ్మేన పటిలద్ధదిబ్బసమ్పత్తియో అస్సోసిం. ఇతో దాని పట్ఠాయ మనుస్సలోకం గన్త్వా దానాదీని కుసలకమ్మానేవ కరిస్సామీ’’తి వత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘స్వాగతం వత మే అజ్జ, సుప్పభాతం సుహుట్ఠితం;

యం అద్దసామి దేవతాయో, అచ్ఛరాకామవణ్ణియో.

‘‘ఇమాసాహం ధమ్మం సుత్వా, కాహామి కుసలం బహుం;

దానేన సమచరియాయ, సంయమేన దమేన చ;

స్వాహం తత్థ గమిస్సామి, యత్థ గన్త్వా న సోచరే’’తి. (వి. వ. ౬౧౭-౬౧౮);

అథ నం సత్తాహచ్చయేన దేవరాజా మాతలిసఙ్గాహకం ఆణాపేత్వా రథే నిసీదాపేత్వా బారాణసిమేవ పేసేసి. సో బారాణసిం గన్త్వా దేవలోకే అత్తనా దిట్ఠకారణం మనుస్సానం ఆచిక్ఖి. తతో పట్ఠాయ మనుస్సా సఉస్సాహా పుఞ్ఞాని కాతుం మఞ్ఞింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మూసిలో దేవదత్తో అహోసి, సక్కో అనురుద్ధో, రాజా ఆనన్దో, గుత్తిలగన్ధబ్బో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గుత్తిలజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౪౪] ౪. విగతిచ్ఛజాతకవణ్ణనా

యం పస్సతి న తం ఇచ్ఛతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం పలాయికం పరిబ్బాజకం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సకలజమ్బుదీపే పటివాదం అలభిత్వా సావత్థిం ఆగన్త్వా ‘‘కో మయా సద్ధిం వాదం కాతుం సమత్థో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి సుత్వా మహాజనపరివుతో జేతవనం గన్త్వా భగవన్తం చతుపరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేన్తం పఞ్హం పుచ్ఛి. అథస్స సత్థా తం విస్సజ్జేత్వా ‘‘ఏకం నామ కి’’న్తి పఞ్హం పుచ్ఛి, సో తం కథేతుం అసక్కోన్తో ఉట్ఠాయ పలాయి. నిసిన్నపరిసా ‘‘ఏకపదేనేవ వో, భన్తే, పరిబ్బాజకో నిగ్గహితో’’తి ఆహంసు. సత్థా ‘‘నాహం, ఉపాసకా, ఇదానేవేతం ఏకపదేనేవ నిగ్గణ్హామి, పుబ్బేపి నిగ్గణ్హింయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా దీఘరత్తం హిమవన్తే వసి. సో పబ్బతా ఓరుయ్హ ఏకం నిగమగామం నిస్సాయ గఙ్గానివత్తనే పణ్ణసాలాయం వాసం కప్పేసి. అథేకో పరిబ్బాజకో సకలజమ్బుదీపే పటివాదం అలభిత్వా తం నిగమం పత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో కోచి మయా సద్ధిం వాదం కాతుం సమత్థో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అత్థీ’’తి బోధిసత్తస్స ఆనుభావం సుత్వా మహాజనపరివుతో తస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా పటిసన్థారం కత్వా నిసీది. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘వణ్ణగన్ధపరిభావితం గఙ్గాపానీయం పివిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. పరిబ్బాజకో వాదేన ఓత్థరన్తో ‘‘కా గఙ్గా, వాలుకా గఙ్గా, ఉదకం గఙ్గా, ఓరిమతీరం గఙ్గా, పారిమతీరం గఙ్గా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘త్వం పన, పరిబ్బాజక, ఠపేత్వా ఉదకం వాలుకం ఓరిమతీరం పారిమతీరఞ్చ కహం గఙ్గం లభిస్ససీ’’తి ఆహ. పరిబ్బాజకో అప్పటిభానో హుత్వా ఉట్ఠాయ పలాయి. తస్మిం పలాతే బోధిసత్తో నిసిన్నపరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అవోచ –

౧౮౮. ‘‘యం పస్సతి న తం ఇచ్ఛతి, యఞ్చ న పస్సతి తం కిరిచ్ఛతి;

మఞ్ఞామి చిరం చరిస్సతి, న హి తం లచ్ఛతి యం స ఇచ్ఛతి.

౧౮౯. ‘‘యం లభతి న తేన తుస్సతి, యఞ్చ పత్థేతి లద్ధం హీళేతి;

ఇచ్ఛా హి అనన్తగోచరా, విగతిచ్ఛాన నమో కరోమసే’’తి.

తత్థ యం పస్సతీతి యం ఉదకాదిం పస్సతి, తం గఙ్గాతి న ఇచ్ఛతి. యఞ్చ న పస్సతీతి యఞ్చ ఉదకాదివినిముత్తం గఙ్గం న పస్సతి, తం కిరిచ్ఛతి. మఞ్ఞామి చిరం చరిస్సతీతి అహం ఏవం మఞ్ఞామి – అయం పరిబ్బాజకో ఏవరూపం గఙ్గం పరియేసన్తో చిరం చరిస్సతి. యథా వా ఉదకాదివినిముత్తం గఙ్గం, ఏవం రూపాదివినిముత్తం అత్తానమ్పి పరియేసన్తో సంసారే చిరం చరిస్సతి. న హి తం లచ్ఛతీతి చిరం చరన్తోపి యం తం ఏవరూపం గఙ్గం వా అత్తానం వా ఇచ్ఛతి, తం న లచ్ఛతి. యం లభతీతి యం ఉదకం వా రూపాదిం వా లభతి, తేన న తుస్సతి. యఞ్చ పత్థేతి లద్ధం హీళేతీతి ఏవం లద్ధేన అతుస్సన్తో యం యం సమ్పత్తిం పత్థేతి, తం తం లభిత్వా ‘‘కిం ఏతాయా’’తి హీళేతి అవమఞ్ఞతి. ఇచ్ఛా హి అనన్తగోచరాతి లద్ధం హీళేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆరమ్మణం ఇచ్ఛనతో అయం ఇచ్ఛా నామ తణ్హా అనన్తగోచరా. విగతిచ్ఛాన నమో కరోమసేతి తస్మా యే విగతిచ్ఛా బుద్ధాదయో, తేసం మయం నమక్కారం కరోమాతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పరిబ్బాజకో ఏతరహి పరిబ్బాజకో అహోసి, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

విగతిచ్ఛజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౪౫] ౫. మూలపరియాయజాతకవణ్ణనా

కాలో ఘసతి భూతానీతి ఇదం సత్థా ఉక్కట్ఠం నిస్సాయ సుభగవనే విహరన్తో మూలపరియాయసుత్తన్తం ఆరబ్భ కథేసి. తదా కిర పఞ్చసతా బ్రాహ్మణా తిణ్ణం వేదానం పారగూ సాసనే పబ్బజిత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గణ్హిత్వా మానమదమత్తా హుత్వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధోపి తీణేవ పిటకాని జానాతి, మయమ్పి తాని జానామ, ఏవం సన్తే కిం తస్స అమ్హేహి నానాకరణ’’న్తి బుద్ధుపట్ఠానం న గచ్ఛన్తి, పటిపక్ఖా హుత్వా చరన్తి.

అథేకదివసం సత్థా తేసు ఆగన్త్వా అత్తనో సన్తికే నిసిన్నేసు అట్ఠహి భూమీహి పటిమణ్డేత్వా మూలపరియాయసుత్తన్తం కథేసి, తే న కిఞ్చి సల్లక్ఖేసుం. అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘మయం అమ్హేహి సదిసా పణ్డితా నత్థీ’తి మానం కరోమ, ఇదాని పన న కిఞ్చి జానామ, బుద్ధేహి సదిసో పణ్డితో నామ నత్థి, అహో బుద్ధగుణా నామా’’తి. తే తతో పట్ఠాయ నిహతమానా హుత్వా ఉద్ధటదాఠా వియ సప్పా నిబ్బిసేవనా జాతా. సత్థా ఉక్కట్ఠాయం యథాభిరన్తం విహరిత్వా వేసాలిం గన్త్వా గోతమకచేతియే గోతమకసుత్తన్తం నామ కథేసి, దససహస్సిలోకధాతు కమ్పి, తం సుత్వా తే భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు. మూలపరియాయసుత్తన్తపరియోసానే పన సత్థరి ఉక్కట్ఠాయం విహరన్తేయేవ భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అహో బుద్ధానం ఆనుభావో, తే నామ బ్రాహ్మణపబ్బజితా తథా మానమదమత్తా భగవతా మూలపరియాయదేసనాయ నిహతమానా కతా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపాహం ఇమే ఏవం మానపగ్గహితసిరే విచరన్తే నిహతమానే అకాసింయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తిణ్ణం వేదానం పారగూ దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని మన్తే వాచేసి. తే పఞ్చసతాపి నిట్ఠితసిప్పా సిప్పే అనుయోగం దత్వా ‘‘యత్తకం మయం జానామ, ఆచరియోపి తత్తకమేవ, విసేసో నత్థీ’’తి మానత్థద్ధా హుత్వా ఆచరియస్స సన్తికం న గచ్ఛన్తి, వత్తపటివత్తం న కరోన్తి. తే ఏకదివసం ఆచరియే బదరిరుక్ఖమూలే నిసిన్నే తం వమ్భేతుకామా బదరిరుక్ఖం నఖేన ఆకోటేత్వా ‘‘నిస్సారోవాయం రుక్ఖో’’తి ఆహంసు. బోధిసత్తో అత్తనో వమ్భనభావం ఞత్వా అన్తేవాసికే ‘‘ఏకం వో పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి ఆహ. తే హట్ఠతుట్ఠా ‘‘వదేథ, కథేస్సామా’’తి. ఆచరియో పఞ్హం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౯౦. ‘‘కాలో ఘసతి భూతాని, సబ్బానేవ సహత్తనా;

యో చ కాలఘసో భూతో, స భూతపచనిం పచీ’’తి.

తత్థ కాలోతి పురేభత్తకాలోపి పచ్ఛాభత్తకాలోపీతి ఏవమాది. భూతానీతి సత్తాధివచనమేతం, న కాలో భూతానం చమ్మమంసాదీని లుఞ్చిత్వా ఖాదతి, అపిచ ఖో నేసం ఆయువణ్ణబలాని ఖేపేన్తో యోబ్బఞ్ఞం మద్దన్తో ఆరోగ్యం వినాసేన్తో ఘసతి ఖాదతీతి వుచ్చతి. ఏవం ఘసన్తో చ న కిఞ్చి వజ్జేతి, సబ్బానేవ ఘసతి. న కేవలఞ్చ భూతానేవ, అపిచ ఖో సహత్తనా అత్తానమ్పి ఘసతి, పురేభత్తకాలో పచ్ఛాభత్తకాలం న పాపుణాతి. ఏస నయో పచ్ఛాభత్తకాలాదీసు. యో చ కాలఘసో భూతోతి ఖీణాసవస్సేతం అధివచనం. సో హి అరియమగ్గేన ఆయతిం పటిసన్ధికాలం ఖేపేత్వా ఖాదిత్వా ఠితత్తా ‘‘కాలఘసో భూతో’’తి వుచ్చతి. స భూతపచనిం పచీతి సో యాయం తణ్హా అపాయేసు భూతే పచతి, తం ఞాణగ్గినా పచి దహి భస్మమకాసి, తేన ‘‘భూతపచనిం పచీ’’తి వుచ్చతి. ‘‘పజని’’న్తిపి పాఠో, జనికం నిబ్బత్తకిన్తి అత్థో.

ఇమం పఞ్హం సుత్వా మాణవేసు ఏకోపి జానితుం సమత్థో నామ నాహోసి. అథ నే బోధిసత్తో ‘‘మా ఖో తుమ్హే ‘అయం పఞ్హో తీసు వేదేసు అత్థీ’తి సఞ్ఞం అకత్థ, తుమ్హే ‘యమహం జానామి, తం సబ్బం జానామా’తి మఞ్ఞమానా మం బదరిరుక్ఖసదిసం కరోథ, మమ తుమ్హేహి అఞ్ఞాతస్స బహునో జాననభావం న జానాథ, గచ్ఛథ సత్తమే దివసే కాలం దమ్మి, ఏత్తకేన కాలేన ఇమం పఞ్హం చిన్తేథా’’తి. తే బోధిసత్తం వన్దిత్వా అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా సత్తాహం చిన్తేత్వాపి పఞ్హస్స నేవ అన్తం, న కోటిం పస్సింసు. తే సత్తమదివసే ఆచరియస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా నిసీదిత్వా ‘‘కిం, భద్రముఖా, జానిత్థ పఞ్హ’’న్తి వుత్తే ‘‘న జానామా’’తి వదింసు. అథ బోధిసత్తో తే గరహమానో దుతియం గాథమాహ –

౧౯౧. ‘‘బహూని నరసీసాని, లోమసాని బ్రహాని చ;

గీవాసు పటిముక్కాని, కోచిదేవేత్థ కణ్ణవా’’తి.

తస్సత్థో – బహూని నరానం సీసాని దిస్సన్తి, సబ్బాని చ తాని లోమసాని, సబ్బాని మహన్తాని గీవాసుయేవ ఠపితాని, న తాలఫలం వియ హత్థేన గహితాని, నత్థి తేసం ఇమేహి ధమ్మేహి నానాకరణం. ఏత్థ పన కోచిదేవ కణ్ణవాతి అత్తానం సన్ధాయాహ. కణ్ణవాతి పఞ్ఞవా, కణ్ణఛిద్దం పన న కస్సచి నత్థి. ఇతి తే మాణవకే ‘‘కణ్ణఛిద్దమత్తమేవ తుమ్హాకం బాలానం అత్థి, న పఞ్ఞా’’తి గరహిత్వా పఞ్హం విస్సజ్జేసి. తే సుత్వా – ‘‘అహో ఆచరియా నామ మహన్తా’’తి ఖమాపేత్వా నిహతమానా బోధిసత్తం ఉపట్ఠహింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పఞ్చసతా మాణవకా ఇమే భిక్ఖూ అహేసుం, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మూలపరియాయజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౪౬] ౬. బాలోవాదజాతకవణ్ణనా

హన్త్వా ఛేత్వా వధిత్వా చాతి ఇదం సత్థా వేసాలిం ఉపనిస్సాయ కూటాగారసాలాయం విహరన్తో సీహసేనాపతిం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి భగవన్తం సరణం గన్త్వా నిమన్తేత్వా పునదివసే సమంసకభత్తం అదాసి. నిగణ్ఠా తం సుత్వా కుపితా అనత్తమనా తథాగతం విహేఠేతుకామా ‘‘సమణో గోతమో జానం ఉద్దిస్సకతం మంసం భుఞ్జతీ’’తి అక్కోసింసు. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో ‘సమణో గోతమో జానం ఉద్దిస్సకతం మంసం భుఞ్జతీ’తి సద్ధిం పరిసాయ అక్కోసన్తో ఆహిణ్డతీ’’తి. తం సుత్వా సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, నిగణ్ఠో నాటపుత్తో ఇదానేవ మం ఉద్దిస్సకతమంసఖాదనేన గరహతి, పుబ్బేపి గరహియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ హిమవన్తతో బారాణసిం గన్త్వా పునదివసే నగరం భిక్ఖాయ పావిసి. అథేకో కుటుమ్బికో ‘‘తాపసం విహేఠేస్సామీ’’తి ఘరం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా మచ్ఛమంసేన పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చావసానే ఏకమన్తం నిసీదిత్వా ‘‘ఇమం మంసం తుమ్హేయేవ ఉద్దిస్స పాణే మారేత్వా కతం, ఇదం అకుసలం మా అమ్హాకమేవ, తుమ్హాకమ్పి హోతూ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౯౨. ‘‘హన్త్వా ఛేత్వా వధిత్వా చ, దేతి దానం అసఞ్ఞతో;

ఏదిసం భత్తం భుఞ్జమానో, స పాపేన ఉపలిప్పతీ’’తి.

తత్థ హన్త్వాతి పహరిత్వా. ఛేత్వాతి కిలమేత్వా. వధిత్వాతి మారేత్వా. దేతి దానం అసఞ్ఞతోతి అసఞ్ఞతో దుస్సీలో ఏవం కత్వా దానం దేతి. ఏదిసం భత్తం భుఞ్జమానో, స పాపేన ఉపలిప్పతీతి ఏదిసం ఉద్దిస్సకతభత్తం భుఞ్జమానో సో సమణోపి పాపేన ఉపలిప్పతి సంయుజ్జతియేవాతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౯౩. ‘‘పుత్తదారమ్పి చే హన్త్వా, దేతి దానం అసఞ్ఞతో;

భుఞ్జమానోపి సప్పఞ్ఞో, న పాపేన ఉపలిప్పతీ’’తి.

తత్థ భుఞ్జమానోపి సప్పఞ్ఞోతి తిట్ఠతు అఞ్ఞం మంసం, పుత్తదారం వధిత్వాపి దుస్సీలేన దిన్నం సప్పఞ్ఞో ఖన్తిమేత్తాదిగుణసమ్పన్నో తం భుఞ్జమానోపి పాపేన న ఉపలిప్పతీతి. ఏవమస్స బోధిసత్తో ధమ్మం కథేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కుటుమ్బికో నిగణ్ఠో నాటపుత్తో అహోసి, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బాలోవాదజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౪౭] ౭. పాదఞ్జలిజాతకవణ్ణనా

అద్ధా పాదఞ్జలీ సబ్బేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాళుదాయీథేరం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి దివసే ద్వే అగ్గసావకా పఞ్హం వినిచ్ఛినన్తి, భిక్ఖూ పఞ్హం సుణన్తా థేరే పసంసన్తి. లాళుదాయీథేరో పన పరిసన్తరే నిసిన్నో ‘‘ఏతే అమ్హేహి సమం కిం జానన్తీ’’తి ఓట్ఠం భఞ్జి. తం దిస్వా థేరా ఉట్ఠాయ పక్కమింసు, పరిసా భిజ్జి. ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో లాళుదాయీ, ద్వే అగ్గసావకే గరహిత్వా ఓట్ఠం భఞ్జీ’’తి. తం సుత్వా సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి లాళుదాయీ ఠపేత్వా ఓట్ఠభఞ్జనం తతో ఉత్తరి అఞ్ఞం న జానాతీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అమచ్చో అహోసి. రఞ్ఞో పాదఞ్జలీ నామ పుత్తో లాలో దన్ధపరిసక్కనో అహోసి. అపరభాగే రాజా కాలమకాసి. అమచ్చా రఞ్ఞో మతకిచ్చాని కత్వా ‘‘తం రజ్జే అభిసిఞ్చిస్సామా’’తి మన్తయమానా రాజపుత్తం పాదఞ్జలిం ఆహంసు. బోధిసత్తో పన ‘‘అయం కుమారో లాలో దన్ధపరిసక్కనో, పరిగ్గహేత్వా నం అభిసిఞ్చిస్సామా’’తి ఆహ. అమచ్చా వినిచ్ఛయం సజ్జేత్వా కుమారం సమీపే నిసీదాపేత్వా అడ్డం వినిచ్ఛినన్తా న సమ్మా వినిచ్ఛినింసు. తే అస్సామికం సామికం కత్వా కుమారం పుచ్ఛింసు – ‘‘కీదిసం, కుమార, సుట్ఠు అడ్డం వినిచ్ఛినిమ్హా’’తి. సో ఓట్ఠం భఞ్జి. బోధిసత్తో ‘‘పణ్డితో వత మఞ్ఞే కుమారో, అసమ్మావినిచ్ఛితభావో తేన ఞాతో భవిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో పఠమం గాథమాహ –

౧౯౪. ‘‘అద్ధా పాదఞ్జలీ సబ్బే, పఞ్ఞాయ అతిరోచతి;

తథా హి ఓట్ఠం భఞ్జతి, ఉత్తరిం నూన పస్సతీ’’తి.

తస్సత్థో – ఏకంసేన పాదఞ్జలికుమారో సబ్బే అమ్హే పఞ్ఞాయ అతిరోచతి. తథా హి ఓట్ఠం భఞ్జతి, నూన ఉత్తరిం అఞ్ఞం కారణం పస్సతీతి.

తే అపరస్మిమ్పి దివసే వినిచ్ఛయం సజ్జేత్వా అఞ్ఞం అడ్డం సుట్ఠు వినిచ్ఛినిత్వా ‘‘కీదిసం, దేవ, సుట్ఠు వినిచ్ఛినిత’’న్తి పుచ్ఛింసు. సో పునపి ఓట్ఠమేవ భఞ్జి. అథస్స అన్ధబాలభావం ఞత్వా బోధిసత్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౯౫. ‘‘నాయం ధమ్మం అధమ్మం వా, అత్థానత్థఞ్చ బుజ్ఝతి;

అఞ్ఞత్ర ఓట్ఠనిబ్భోగా, నాయం జానాతి కిఞ్చన’’న్తి.

అమచ్చా పాదఞ్జలికుమారస్స లాలభావం ఞత్వా బోధిసత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పాదఞ్జలీ లాళుదాయీ అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పాదఞ్జలిజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౪౮] ౮. కింసుకోపమజాతకవణ్ణనా

సబ్బేహి కింసుకో దిట్ఠోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కింసుకోపమసుత్తన్తం ఆరబ్భ కథేసి. చత్తారో హి భిక్ఖూ తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా కమ్మట్ఠానం యాచింసు, సత్థా తేసం కమ్మట్ఠానం కథేసి. తే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని అగమింసు. తేసు ఏకో ఛ ఫస్సాయతనాని పరిగ్గణ్హిత్వా అరహత్తం పాపుణి, ఏకో పఞ్చక్ఖన్ధే, ఏకో చత్తారో మహాభూతే, ఏకో అట్ఠారస ధాతుయో. తే అత్తనో అత్తనో అధిగతవిసేసం సత్థు ఆరోచేసుం. అథేకస్స భిక్ఖునో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘ఇమేసం కమ్మట్ఠానాని నానా, నిబ్బానం ఏకం, కథం సబ్బేహి అరహత్తం పత్త’’న్తి. సో సత్థారం పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘కిం తే, భిక్ఖు, కింసుకదిట్ఠభాతికేహి నానత్త’’న్తి వత్వా ‘‘ఇదం నో, భన్తే, కారణం కథేథా’’తి భిక్ఖూహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే తస్స చత్తారో పుత్తా అహేసుం. తే ఏకదివసం సారథిం పక్కోసేత్వా ‘‘మయం, సమ్మ, కింసుకం దట్ఠుకామా, కింసుకరుక్ఖం నో దస్సేహీ’’తి ఆహంసు. సారథి ‘‘సాధు, దస్సేస్సామీ’’తి వత్వా చతున్నమ్పి ఏకతో అదస్సేత్వా జేట్ఠరాజపుత్తం తావ రథే నిసీదాపేత్వా అరఞ్ఞం నేత్వా ‘‘అయం కింసుకో’’తి ఖాణుకకాలే కింసుకం దస్సేసి. అపరస్స బహలపలాసకాలే, అపరస్స పుప్ఫితకాలే, అపరస్స ఫలితకాలే. అపరభాగే చత్తారోపి భాతరో ఏకతో నిసిన్నా ‘‘కింసుకో నామ కీదిసో’’తి కథం సముట్ఠాపేసుం. తతో ఏకో ‘‘సేయ్యాథాపి ఝామథూణో’’తి ఆహ. దుతియో ‘‘సేయ్యథాపి నిగ్రోధరుక్ఖో’’తి, తతియో ‘‘సేయ్యథాపి మంసపేసీ’’తి, చతుత్థో ‘‘సేయ్యథాపి సిరీసో’’తి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స కథాయ అపరితుట్ఠా పితు సన్తికం గన్త్వా ‘‘దేవ, కింసుకో నామ కీదిసో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తుమ్హేహి కిం కథిత’’న్తి వుత్తే అత్తనా కథితనీహారం రఞ్ఞో కథేసుం. రాజా ‘‘చతూహిపి తుమ్హేహి కింసుకో దిట్ఠో, కేవలం వో కింసుకస్స దస్సేన్తో సారథి ‘ఇమస్మిం కాలే కింసుకో కీదిసో, ఇమస్మిం కీదిసో’తి విభజిత్వా న పుచ్ఛితో, తేన వో కఙ్ఖా ఉప్పన్నా’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౯౬. ‘‘సబ్బేహి కింసుకో దిట్ఠో, కిం న్వేత్థ విచికిచ్ఛథ;

న హి సబ్బేసు ఠానేసు, సారథీ పరిపుచ్ఛితో’’తి.

తత్థ న హి సబ్బేసు ఠానేసు, సారథీ పరిపుచ్ఛితోతి సబ్బేహి వో కింసుకో దిట్ఠో, కిం ను తుమ్హే ఏత్థ విచికిచ్ఛథ, సబ్బేసు ఠానేసు కింసుకోవేసో, తుమ్హేహి పన న హి సబ్బేసు ఠానేసు సారథి పరిపుచ్ఛితో, తేన వో కఙ్ఖా ఉప్పన్నాతి.

సత్థా ఇమం కారణం దస్సేత్వా ‘‘యథా, భిక్ఖు, తే చత్తారో భాతికా విభాగం కత్వా అపుచ్ఛితత్తా కింసుకే కఙ్ఖం ఉప్పాదేసుం, ఏవం త్వమ్పి ఇమస్మిం ధమ్మే కఙ్ఖం ఉప్పాదేసీ’’తి వత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౯౭. ‘‘ఏవం సబ్బేహి ఞాణేహి, యేసం ధమ్మా అజానితా;

తే వే ధమ్మేసు కఙ్ఖన్తి, కింసుకస్మింవ భాతరో’’తి.

తస్సత్థో – యథా తే భాతరో సబ్బేసు ఠానేసు కింసుకస్స అదిట్ఠత్తా కఙ్ఖింసు, ఏవం సబ్బేహి విపస్సనాఞాణేహి యేసం సబ్బే ఛఫస్సాయతనఖన్ధభూతధాతుభేదా ధమ్మా అజానితా, సోతాపత్తిమగ్గస్స అనధిగతత్తా అప్పటివిద్ధా, తే వే తేసు ఫస్సాయతనాదిధమ్మేసు కఙ్ఖన్తి యథా ఏకస్మింయేవ కింసుకస్మిం చత్తారో భాతరోతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బారాణసిరాజా అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కింసుకోపమజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౨౪౯] ౯. సాలకజాతకవణ్ణనా

ఏకపుత్తకో భవిస్ససీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం మహాథేరం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిరేకం కుమారకం పబ్బాజేత్వా పీళేన్తో తత్థ విహరతి. సామణేరో పీళం సహితుం అసక్కోన్తో ఉప్పబ్బజి. థేరో గన్త్వా తం ఉపలాపేతి ‘‘కుమార, తవ చీవరం తవేవ భవిస్సతి పత్తోపి, మమ సన్తకం పత్తచీవరమ్పి తవేవ భవిస్సతి, ఏహి పబ్బజాహీ’’తి. సో ‘‘నాహం పబ్బజిస్సామీ’’తి వత్వాపి పునప్పునం వుచ్చమానో పబ్బజి. అథ నం పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ పున థేరో విహేఠేసి. సో పీళం అసహన్తో పున ఉప్పబ్బజిత్వా అనేకవారం యాచన్తేపి తస్మిం ‘‘త్వం నేవ మం సహసి, న వినా వత్తితుం సక్కోసి, గచ్ఛ న పబ్బజిస్సామీ’’తి న పబ్బజి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, సుహదయో వత సో దారకో మహాథేరస్స ఆసయం ఞత్వా న పబ్బజీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస సుహదయో, పుబ్బేపి సుహదయోవ, ఏకవారం ఏతస్స దోసం దిస్వా న పున ఉపగచ్ఛీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కుటుమ్బికకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ధఞ్ఞవిక్కయేన జీవికం కప్పేసి. అఞ్ఞతరోపి అహితుణ్డికో ఏకం మక్కటం సిక్ఖాపేత్వా ఓసధం గాహాపేత్వా తేన సప్పం కీళాపేన్తో జీవికం కప్పేసి. సో బారాణసియం ఉస్సవే ఘుట్ఠే ఉస్సవం కీళితుకామో ‘‘ఇమం మా పమజ్జీ’’తి తం మక్కటం తస్స ధఞ్ఞవాణిజస్స హత్థే ఠపేత్వా ఉస్సవం కీళిత్వా సత్తమే దివసే తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కహం మక్కటో’’తి పుచ్ఛి. మక్కటో సామికస్స సద్దం సుత్వావ ధఞ్ఞాపణతో వేగేన నిక్ఖమి. అథ నం సో వేళుపేసికాయ పిట్ఠియం పోథేత్వా ఆదాయ ఉయ్యానం గన్త్వా ఏకమన్తే బన్ధిత్వా నిద్దం ఓక్కమి. మక్కటో తస్స నిద్దాయనభావం ఞత్వా అత్తనో బన్ధనం మోచేత్వా పలాయిత్వా అమ్బరుక్ఖం ఆరుయ్హ అమ్బపక్కం ఖాదిత్వా అట్ఠిం అహితుణ్డికస్స సరీరే పాతేసి. సో పబుజ్ఝిత్వా ఉల్లోకేన్తో తం దిస్వా ‘‘మధురవచనేన నం వఞ్చేత్వా రుక్ఖా ఓతారేత్వా గణ్హిస్సామీ’’తి తం ఉపలాపేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౯౮. ‘‘ఏకపుత్తకో భవిస్ససి, త్వఞ్చ నో హేస్ససి ఇస్సరో కులే;

ఓరోహ దుమస్మా సాలక, ఏహి దాని ఘరకం వజేమసే’’తి.

తస్సత్థో – త్వం మయ్హం ఏకపుత్తకో భవిస్ససి, కులే చ మే భోగానం ఇస్సరో, ఏతమ్హా రుక్ఖా ఓతర, ఏహి అమ్హాకం ఘరం గమిస్సామ. సాలకాతి నామేన ఆలపన్తో ఆహ.

తం సుత్వా మక్కటో దుతియం గాథమాహ –

౧౯౯. ‘‘నను మం సుహదయోతి మఞ్ఞసి, యఞ్చ మం హనసి వేళుయట్ఠియా;

పక్కమ్బవనే రమామసే, గచ్ఛ త్వం ఘరకం యథాసుఖ’’న్తి.

తత్థ నను మం సుహదయోతి మఞ్ఞసీతి నను త్వం మం ‘‘సుహదయో’’తి మఞ్ఞసి, ‘‘సుహదయో అయ’’న్తి మఞ్ఞసీతి అత్థో. యఞ్చ మం హనసి వేళుయట్ఠియాతి యం మం ఏవం అతిమఞ్ఞసి, యఞ్చ వేళుపేసికాయ హనసి, తేనాహం నాగచ్ఛామీతి దీపేతి. అథ నం ‘‘మయం ఇమస్మిం పక్కమ్బవనే రమామసే, గచ్ఛ త్వం ఘరకం యథాసుఖ’’న్తి వత్వా ఉప్పతిత్వా వనం పావిసి. అహితుణ్డికోపి అనత్తమనో అత్తనో గేహం అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మక్కటో సామణేరో అహోసి, అహితుణ్డికో మహాథేరో, ధఞ్ఞవాణిజో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సాలకజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౨౫౦] ౧౦. కపిజాతకవణ్ణనా

అయం ఇసీ ఉపసమసంయమే రతోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుహకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స హి కుహకభావో భిక్ఖూసు పాకటో జాతో. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో భిక్ఖు నియ్యానికే బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా కుహకవత్తం పూరేతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏస భిక్ఖు ఇదానేవ, పుబ్బేపి కుహకోయేవ, అగ్గిమత్తస్స కారణా మక్కటో హుత్వా కోహఞ్ఞమకాసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పుత్తస్స ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచరణకాలే బ్రాహ్మణియా మతాయ పుత్తం అఙ్కేనాదాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తమ్పి పుత్తం తాపసకుమారకం కత్వా పణ్ణసాలాయ వాసం కప్పేసి. వస్సారత్తసమయే అచ్ఛిన్నధారే దేవే వస్సన్తే ఏకో మక్కటో సీతపీళితో దన్తే ఖాదన్తో కమ్పన్తో విచరతి. బోధిసత్తో మహన్తే దారుక్ఖన్ధే ఆహరిత్వా అగ్గిం కత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి, పుత్తకోపిస్స పాదే పరిమజ్జమానో నిసీది. సో మక్కటో ఏకస్స మతతాపసస్స సన్తకాని వక్కలాని నివాసేత్వా చ పారుపిత్వా చ అజినచమ్మం అంసే కత్వా కాజకమణ్డలుం ఆదాయ ఇసివేసేనాగన్త్వా పణ్ణసాలద్వారే అగ్గిస్స కారణా కుహకకమ్మం కత్వా అట్ఠాసి. తాపసకుమారకో తం దిస్వా ‘‘తాత, తాపసో ఏకో సీతపీళితో కమ్పమానో తిట్ఠతి, ఇధ నం పక్కోసథ, విసిబ్బేస్సతీ’’తి పితరం ఆయాచన్తో పఠమం గాథమాహ –

౨౦౦. ‘‘అయం ఇసీ ఉపసమసంయమే రతో, స తిట్ఠతి సిసిరభయేన అట్టితో;

హన్ద అయం పవిసతుమం అగారకం, వినేతు సీతం దరథఞ్చ కేవల’’న్తి.

తత్థ ఉపసమసంయమే రతోతి రాగాదికిలేసఉపసమే చ సీలసంయమే చ రతో. స తిట్ఠతీతి సో తిట్ఠతి. సిసిరభయేనాతి వాతవుట్ఠిజనితస్స సిసిరస్స భయేన. అట్టితోతి పీళితో. పవిసతుమన్తి పవిసతు ఇమం. కేవలన్తి సకలం అనవసేసం.

బోధిసత్తో పుత్తస్స వచనం సుత్వా ఉట్ఠాయ ఓలోకేన్తో మక్కటభావం ఞత్వా దుతియం గాథమాహ –

౨౦౧. ‘‘నాయం ఇసీ ఉపసమసంయమే రతో, కపీ అయం దుమవరసాఖగోచరో;

సో దూసకో రోసకో చాపి జమ్మో, సచే వజేమమ్పి దూసేయ్యగార’’న్తి.

తత్థ దుమవరసాఖగోచరోతి దుమవరానం సాఖగోచరో. సో దూసకో రోసకో చాపి జమ్మోతి సో ఏవం గతగతట్ఠానస్స దూసనతో దూసకో, ఘట్టనతాయ రోసకో, లామకభావేన జమ్మో. సచే వజేతి యది ఇమం పణ్ణసాలం వజే పవిసేయ్య, సబ్బం ఉచ్చారపస్సావకరణేన చ అగ్గిదానేన చ దూసేయ్యాతి.