౮. కాసావవగ్గో

[౨౨౧] ౧. కాసావజాతకవణ్ణనా

అనిక్కసావో కాసావన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు పన రాజగహే సముట్ఠితం. ఏకస్మిం సమయే ధమ్మసేనాపతి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం వేళువనే విహరతి. దేవదత్తోపి అత్తనో అనురూపాయ దుస్సీలపరిసాయ పరివుతో గయాసీసే విహరతి. తస్మిం సమయే రాజగహవాసినో ఛన్దకం సఙ్ఘరిత్వా దానం సజ్జయింసు. అథేకో వోహారత్థాయ ఆగతవాణిజో ఇమం సాటకం విస్సజ్జేత్వా ‘‘మమ్పి పత్తికం కరోథా’’తి మహగ్ఘం గన్ధకాసావం అదాసి. నాగరా మహాదానం పవత్తయింసు, సబ్బం ఛన్దకేన సఙ్కడ్ఢితం కహాపణేహేవ నిట్ఠాసి. సో సాటకో అతిరేకో అహోసి. మహాజనో సన్నిపతిత్వా ‘‘అయం గన్ధకాసావసాటకో అతిరేకో. కస్స నం దేమ, కిం సారిపుత్తత్థేరస్స, ఉదాహు దేవదత్తస్సా’’తి మన్తయింసు.

తత్థేకే ‘‘సారిపుత్తత్థేరస్సా’’తి ఆహంసు. అపరే ‘‘సారిపుత్తత్థేరో కతిపాహం వసిత్వా యథారుచి పక్కమిస్సతి, దేవదత్తత్థేరో పన నిబద్ధం అమ్హాకం నగరమేవ ఉపనిస్సాయ విహరతి, మఙ్గలామఙ్గలేసు అయమేవ అమ్హాకం అవస్సయో, దేవదత్తస్స దస్సామా’’తి ఆహంసు. సమ్బహులికం కరోన్తేసుపి ‘‘దేవదత్తస్స దస్సామా’’తి వత్తారో బహుతరా అహేసుం, అథ నం దేవదత్తస్స అదంసు. దేవదత్తో తస్స దసా ఛిన్దాపేత్వా ఓవట్టికం సిబ్బాపేత్వా రజాపేత్వా సువణ్ణపట్టవణ్ణం కత్వా పారుపి. తస్మిం కాలే తింసమత్తా భిక్ఖూ రాజగహా నిక్ఖమిత్వా సావత్థిం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా కతపటిసన్థారా తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘ఏవం, భన్తే, అత్తనో అననుచ్ఛవికం అరహద్ధజం పారుపీ’’తి ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ అత్తనో అననురూపం అరహద్ధజం పరిదహతి, పుబ్బేపి పరిదహియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే హత్థికులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో అసీతిసహస్సమత్తవారణపరివారో యూథపతి హుత్వా అరఞ్ఞాయతనే వసతి. అథేకో దుగ్గతమనుస్సో బారాణసియం విహరన్తో దన్తకారవీథియం దన్తకారే దన్తవలయాదీని కరోన్తే దిస్వా ‘‘హత్థిదన్తే లభిత్వా గణ్హిస్సథా’’తి పుచ్ఛి. తే ‘‘ఆమ గణ్హిస్సామా’’తి ఆహంసు. సో ఆవుధం ఆదాయ కాసావవత్థవసనో పచ్చేకబుద్ధవేసం గణ్హిత్వా పటిసీసకం పటిముఞ్చిత్వా హత్థివీథియం ఠత్వా ఆవుధేన హత్థిం మారేత్వా దన్తే ఆదాయ బారాణసియం విక్కిణన్తో జీవికం కప్పేసి. సో అపరభాగే బోధిసత్తస్స పరివారహత్థీనం సబ్బపచ్ఛిమం హత్థిం మారేతుం ఆరభి. హత్థినో దేవసికం హత్థీసు పరిహాయన్తేసు ‘‘కేన ను ఖో కారణేన హత్థినో పరిహాయన్తీ’’తి బోధిసత్తస్స ఆరోచేసుం.

బోధిసత్తో పరిగ్గణ్హన్తో ‘‘పచ్చేకబుద్ధవేసం గహేత్వా హత్థివీథిపరియన్తే ఏకో పురిసో తిట్ఠతి, కచ్చి ను ఖో సో మారేతి, పరిగ్గణ్హిస్సామి న’’న్తి ఏకదివసం హత్థీ పురతో కత్వా సయం పచ్ఛతో అహోసి. సో బోధిసత్తం దిస్వా ఆవుధం ఆదాయ పక్ఖన్ది. బోధిసత్తో నివత్తిత్వా ఠితో ‘‘భూమియం పోథేత్వా మారేస్సామి న’’న్తి సోణ్డం పసారేత్వా తేన పరిదహితాని కాసావాని దిస్వా ‘‘ఇమం అరహద్ధజం మయా గరుం కాతుం వట్టతీ’’తి సోణ్డం పటిసంహరిత్వా ‘‘అమ్భో పురిస, నను ఏస అరహద్ధజో అననుచ్ఛవికో తుయ్హం, కస్మా ఏతం పరిదహసీ’’తి ఇమా గాథా అవోచ –

౧౪౧. ‘‘అనిక్కసావో కాసావం, యో వత్థం పరిదహిస్సతి;

అపేతో దమసచ్చేన, న సో కాసావమరహతి.

౧౪౨. ‘‘యో చ వన్తకసావస్స, సీలేసు సుసమాహితో;

ఉపేతో దమసచ్చేన, స వే కాసావమరహతీ’’తి.

తత్థ అనిక్కసావోతి కసావో వుచ్చతి రాగో దోసో మోహో మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యం థమ్భో సారమ్భో మానో అతిమానో మదో పమాదో, సబ్బే అకుసలా ధమ్మా సబ్బే దుచ్చరితా సబ్బం భవగామికమ్మం దియడ్ఢకిలేససహస్సం, ఏసో కసావో నామ. సో యస్స పుగ్గలస్స అప్పహీనో సన్తానతో అనిస్సట్ఠో అనిక్ఖన్తో, సో అనిక్కసావో నామ. కాసావన్తి కసాయరసపీతం అరహద్ధజభూతం. యో వత్థం పరిదహిస్సతీతి యో ఏవరూపో హుత్వా ఏవరూపం వత్థం పరిదహిస్సతి నివాసేతి చేవ పారుపతి చ. అపేతో దమసచ్చేనాతి ఇన్ద్రియదమసఙ్ఖాతేన దమేన చ నిబ్బానసఙ్ఖాతేన చ పరమత్థసచ్చేన అపేతో పరివజ్జితో. నిస్సక్కత్థే వా కరణవచనం, ఏతస్మా దమసచ్చా అపేతోతి అత్థో. ‘‘సచ్చ’’న్తి చేత్థ వచీసచ్చం చతుసచ్చమ్పి వట్టతియేవ. న సో కాసావమరహతీతి సో పుగ్గలో అనిక్కసావత్తా అరహద్ధజం కాసావం న అరహతి అననుచ్ఛవికో ఏతస్స.

యో చ వన్తకసావస్సాతి యో పన పుగ్గలో యథావుత్తస్సేవ కసావస్స వన్తత్తా వన్తకసావో అస్స. సీలేసు సుసమాహితోతి మగ్గసీలేసు చేవ ఫలసీలేసు చ సమ్మా ఆహితో, ఆనేత్వా ఠపితో వియ తేసు పతిట్ఠితో. తేహి సీలేహి సమఙ్గీభూతస్సేతం అధివచనం. ఉపేతోతి సమన్నాగతో. దమసచ్చేనాతి వుత్తప్పకారేన దమేన చ సచ్చేన చ. స వే కాసావమరహతీతి సో ఏవరూపో పుగ్గలో ఇమం అరహద్ధజం కాసావం అరహతి.

ఏవం బోధిసత్తో తస్స పురిసస్స ఇమం కారణం కథేత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ మా ఇధ ఆగమి, ఆగచ్ఛసి చే, జీవితం తే నత్థీ’’’తి తజ్జేత్వా పలాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా హత్థిమారకపురిసో దేవదత్తో అహోసి, యూథపతి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కాసావజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౨౨] ౨. చూళనన్దియజాతకవణ్ణనా

ఇదం తదాచరియవచోతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసఞ్హి భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో నామ కక్ఖళో ఫరుసో సాహసికో సమ్మాసమ్బుద్ధే అభిమారే పయోజేసి, సిలం పవిజ్ఝి, నాళాగిరిం పయోజేసి, ఖన్తిమేత్తానుద్దయమత్తమ్పిస్స తథాగతే నత్థీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి దేవదత్తో కక్ఖళో ఫరుసో నిక్కారుణికోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే మహానన్దియో నామ వానరో అహోసి, కనిట్ఠభాతికో పనస్స చూళనన్దియో నామ. తే ఉభోపి అసీతిసహస్సవానరపరివారా హిమవన్తపదేసే అన్ధమాతరం పటిజగ్గన్తా వాసం కప్పేసుం. తే మాతరం సయనగుమ్బే ఠపేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మధురాని ఫలాఫలాని మాతుయా పేసేన్తి. ఆహరణకవానరా తస్సా న దేన్తి, సా ఖుదాపీళితా అట్ఠిచమ్మావసేసా కిసా అహోసి. అథ నం బోధిసత్తో ఆహ – ‘‘మయం, అమ్మ, తుమ్హాకం మధురఫలాఫలాని పేసేమ, తుమ్హే కస్మా మిలాయథా’’తి. ‘‘తాత, నాహం లభామీ’’తి. బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘మయి యూథం పరిహరన్తే మాతా మే నస్సిస్సతి, యూథం పహాయ మాతరంయేవ పటిజగ్గిస్సామీ’’తి. సో చూళనన్దియం పక్కోసిత్వా ‘‘తాత, త్వం యూథం పరిహర, అహం మాతరం పటిజగ్గిస్సామీ’’తి ఆహ. సోపి నం ‘‘భాతిక, మయ్హం యూథపరిహరణేన కమ్మం నత్థి, అహమ్పి మాతరమేవ పటిజగ్గిస్సామీ’’తి ఆహ. ఇతి తే ఉభోపి ఏకచ్ఛన్దా హుత్వా యూథం పహాయ మాతరం గహేత్వా హిమవన్తా ఓరుయ్హ పచ్చన్తే నిగ్రోధరుక్ఖే వాసం కప్పేత్వా మాతరం పటిజగ్గింసు.

అథేకో బారాణసివాసీ బ్రాహ్మణమాణవో తక్కసిలాయం దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స సన్తికే సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా ‘‘గమిస్సామీ’’తి ఆచరియం ఆపుచ్ఛి. ఆచరియో అఙ్గవిజ్జానుభావేన తస్స కక్ఖళఫరుససాహసికభావం ఞత్వా ‘‘తాత, త్వం కక్ఖళో ఫరుసో సాహసికో, ఏవరూపానం న సబ్బకాలం ఏకసదిసమేవ ఇజ్ఝతి, మహావినాసం మహాదుక్ఖం పాపుణిస్ససి, మా త్వం కక్ఖళో హోహి, పచ్ఛానుతాపనకారణం కమ్మం మా కరీ’’తి ఓవదిత్వా ఉయ్యోజేసి. సో ఆచరియం వన్దిత్వా బారాణసిం గన్త్వా ఘరావాసం గహేత్వా అఞ్ఞేహి సిప్పేహి జీవికం కప్పేతుం అసక్కోన్తో ‘‘ధనుకోటిం నిస్సాయ జీవిస్సామి, లుద్దకమ్మం కత్వా జీవికం కప్పేస్సామీ’’తి బారాణసితో నిక్ఖమిత్వా పచ్చన్తగామకే వసన్తో ధనుకలాపసన్నద్ధో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా నానామిగే మారేత్వా మంసవిక్కయేన జీవికం కప్పేసి. సో ఏకదివసం అరఞ్ఞే కిఞ్చి అలభిత్వా ఆగచ్ఛన్తో అఙ్గణపరియన్తే ఠితం నిగ్రోధరుక్ఖం దిస్వా ‘‘అపి నామేత్థ కిఞ్చి భవేయ్యా’’తి నిగ్రోధరుక్ఖాభిముఖో పాయాసి.

తస్మిం ఖణే ఉభోపి తే భాతరో మాతరం ఫలాని ఖాదాపేత్వా పురతో కత్వా విటపబ్భన్తరే నిసిన్నా తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కిం నో మాతరం కరిస్సతీ’’తి సాఖన్తరే నిలీయింసు. సోపి ఖో సాహసికపురిసో రుక్ఖమూలం ఆగన్త్వా తం తేసం మాతరం జరాదుబ్బలం అన్ధం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘కిం మే తుచ్ఛహత్థగమనేన ఇమం మక్కటిం విజ్ఝిత్వా గహేత్వా గమిస్సామీ’’తి. సో తస్సా విజ్ఝనత్థాయ ధనుం గణ్హి. తం దిస్వా బోధిసత్తో ‘‘తాత చూళనన్దియ, ఏసో మే పురిసో మాతరం విజ్ఝితుకామో, అహమస్సా జీవితదానం దస్సామి, త్వం మమచ్చయేన మాతరం పటిజగ్గేయ్యాసీ’’తి వత్వా సాఖన్తరా నిక్ఖమిత్వా ‘‘భో పురిస, మా మే మాతరం విజ్ఝి, ఏసా అన్ధా జరాదుబ్బలా, అహమస్సా జీవితదానం దేమి, త్వం ఏతం అమారేత్వా మం మారేహీ’’తి తస్స పటిఞ్ఞం గహేత్వా సరస్స ఆసన్నట్ఠానే నిసీది. సో నిక్కరుణో బోధిసత్తం విజ్ఝిత్వా పాతేత్వా మాతరమ్పిస్స విజ్ఝితుం పున ధనుం సన్నయ్హి. తం దిస్వా చూళనన్దియో ‘‘అయం మే మాతరం విజ్ఝితుకామో, ఏకదివసమ్పి ఖో మే మాతా జీవమానా లద్ధజీవితాయేవ నామ హోతి, జీవితదానమస్సా దస్సామీ’’తి సాఖన్తరా నిక్ఖమిత్వా ‘‘భో పురిస, మా మే మాతరం విజ్ఝి, అహమస్సా జీవితదానం దమ్మి, త్వం మం విజ్ఝిత్వా అమ్హే ద్వే భాతికే గహేత్వా అమ్హాకం మాతు జీవితదానం దేహీ’’తి తస్స పటిఞ్ఞం గహేత్వా సరస్స ఆసన్నట్ఠానే నిసీది. సో తమ్పి విజ్ఝిత్వా పాతేత్వా ‘‘అయం మక్కటీ ఘరే దారకానం భవిస్సతీ’’తి మాతరమ్పి తేసం విజ్ఝిత్వా పాతేత్వా తయోపి కాజేనాదాయ గేహాభిముఖో పాయాసి.

అథస్స పాపపురిసస్స గేహే అసని పతిత్వా భరియఞ్చ ద్వే దారకే చ గేహేనేవ సద్ధిం ఝాపేసి, పిట్ఠివంసథూణమత్తం అవసిస్సి. అథస్స నం గామద్వారేయేవ ఏకో పురిసో దిస్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసి. సో పుత్తదారసోకేన అభిభూతో తస్మింయేవ ఠానే మంసకాజఞ్జ ధనుఞ్చ ఛడ్డేత్వా వత్థం పహాయ నగ్గో బాహా పగ్గయ్హ పరిదేవమానో గన్త్వా ఘరం పావిసి. అథస్స సా థూణా భిజ్జిత్వా సీసే పతిత్వా సీసం భిన్ది, పథవీ వివరం అదాసి, అవీచితో జాలా ఉట్ఠహి. సో పథవియా గిలియమానో ఆచరియస్స ఓవాదం సరిత్వా ‘‘ఇమం వత కారణం దిస్వా పారాసరియబ్రాహ్మణో మయ్హం ఓవాదమదాసీ’’తి పరిదేవమానో ఇమం గాథాద్వయమాహ –

౧౪౩. ‘‘ఇదం తదాచరియవచో, పారాసరియో యదబ్రవి;

మాసు త్వం అకరి పాపం, యం త్వం పచ్ఛా కతం తపే.

౧౪౪. ‘‘యాని కరోతి పురిసో, తాని అత్తని పస్సతి;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపకం;

యాదిసం వపతే బీజం, తాదిసం హరతే ఫల’’న్తి.

తస్సత్థో – యం పారాసరియో బ్రాహ్మణో అబ్రవి – ‘‘మాసు త్వం పాపం అకరీ, యం కతం పచ్ఛా త్వఞ్ఞేవ తపేయ్యా’’తి, ఇదం తం ఆచరియస్స వచనం. యాని కాయవచీమనోద్వారేహి కమ్మాని పురిసో కరోతి, తేసం విపాకం పటిలభన్తో తానియేవ అత్తని పస్సతి. కల్యాణకమ్మకారీ కల్యాణం ఫలమనుభోతి, పాపకారీ చ పాపకమేవ హీనం లామకం అనిట్ఠఫలం అనుభోతి. లోకస్మిమ్పి హి యాదిసం వపతే బీజం, తాదిసం హరతే ఫలం, బీజానురూపం బీజానుచ్ఛవికమేవ ఫలం హరతి గణ్హాతి అనుభవతీతి. ఇతి సో పరిదేవన్తో పథవిం పవిసిత్వా అవీచిమహానిరయే నిబ్బత్తి.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ, పుబ్బేపి కక్ఖళో ఫరుసో నిక్కారుణికోయేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా లుద్దకపురిసో దేవదత్తో అహోసి, దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో సారిపుత్తో, చూళనన్దియో ఆనన్దో, మాతా మహాపజాపతిగోతమీ, మహానన్దియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

చూళనన్దియజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౨౩] ౩. పుటభత్తజాతకవణ్ణనా

నమే నమన్తస్స భజే భజన్తన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుటుమ్బికం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థినగరవాసీ కిరేకో కుటుమ్బికో ఏకేన జనపదకుటుమ్బికేన సద్ధిం వోహారం అకాసి. సో అత్తనో భరియం ఆదాయ తస్స ధారణకస్స సన్తికం అగమాసి. ధారణకో ‘‘దాతుం న సక్కోమీ’’తి న కిఞ్చి అదాసి, ఇతరో కుజ్ఝిత్వా భత్తం అభుఞ్జిత్వావ నిక్ఖమి. అథ నం అన్తరామగ్గే ఛాతజ్ఝత్తం దిస్వా మగ్గపటిపన్నా పురిసా ‘‘భరియాయపి దత్వా భుఞ్జాహీ’’తి భత్తపుటం అదంసు. సో తం గహేత్వా తస్సా అదాతుకామో హుత్వా ‘‘భద్దే, ఇదం చోరానం తిట్ఠనట్ఠానం, త్వం పురతో యాహీ’’తి ఉయ్యోజేత్వా సబ్బం భత్తం భుఞ్జిత్వా తుచ్ఛపుటం దస్సేత్వా ‘‘భద్దే, అభత్తకం తుచ్ఛపుటమేవ అదంసూ’’తి ఆహ. సా తేన ఏకకేనేవ భుత్తభావం ఞత్వా దోమనస్సప్పత్తా అహోసి. తే ఉభోపి జేతవనపిట్ఠివిహారేన గచ్ఛన్తా ‘‘పానీయం పివిస్సామా’’తి జేతవనం పవిసింసు.

సత్థాపి తేసఞ్ఞేవ ఆగమనం ఓలోకేన్తో మగ్గం గహేత్వా ఠితలుద్దకో వియ గన్ధకుటిఛాయాయ నిసీది, తే సత్థారం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా తేహి సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కిం, ఉపాసికే, అయం తే భత్తా హితకామో సస్నేహో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భన్తే, అహం ఏతస్స సస్నేహా, అయం పన మయ్హం నిస్నేహో, తిట్ఠన్తు అఞ్ఞేపి దివసా, అజ్జేవేస అన్తరామగ్గే పుటభత్తం లభిత్వా మయ్హం అదత్వా అత్తనావ భుఞ్జీ’’తి. ‘‘ఉపాసికే, నిచ్చకాలమ్పి త్వం ఏతస్స హితకామా సస్నేహా, అయం పన నిస్నేహోవ. యదా పన పణ్డితే నిస్సాయ తవ గుణే జానాతి, తదా తే సబ్బిస్సరియం నియ్యాదేతీ’’తి వత్వా తాయ యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అమచ్చకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అహోసి. అథ రాజా ‘‘పదుబ్భేయ్యాపి మే అయ’’న్తి అత్తనో పుత్తం ఆసఙ్కన్తో నీహరి. సో అత్తనో భరియం గహేత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ ఏకస్మిం కాసికగామకే వాసం కప్పేసి. సో అపరభాగే పితు కాలకతభావం సుత్వా ‘‘కులసన్తకం రజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి బారాణసిం పచ్చాగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ‘‘భరియాయపి దత్వా భుఞ్జాహీ’’తి భత్తపుటం లభిత్వా తస్సా అదత్వా సయమేవ తం భుఞ్జి. సా ‘‘కక్ఖళో వతాయం పురిసో’’తి దోమనస్సప్పత్తా అహోసి. సో బారాణసియం రజ్జం గహేత్వా తం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేత్వా ‘‘ఏత్తకమేవ ఏతిస్సా అల’’న్తి న అఞ్ఞం సక్కారం వా సమ్మానం వా కరోతి, ‘‘కథం యాపేసీ’’తిపి నం న పుచ్ఛతి.

బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం దేవీ రఞ్ఞో బహూపకారా సస్నేహా, రాజా పనేతం కిస్మిఞ్చి న మఞ్ఞతి, సక్కారసమ్మానమస్సా కారేస్సామీ’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉపచారం కత్వా ఏకమన్తం ఠత్వా ‘‘కిం, తాతా’’తి వుత్తే ‘‘కథం సముట్ఠాపేతుం మయం, దేవి, తుమ్హే ఉపట్ఠహామ, కిం నామ మహల్లకానం పితూనం వత్థఖణ్డం వా భత్తపిణ్డం వా దాతుం న వట్టతీ’’తి ఆహ. ‘‘తాత, అహం అత్తనావ కిఞ్చి న లభామి, తుమ్హాకం కిం దస్సామి, నను లభనకాలే అదాసిం, ఇదాని పన మే రాజా న కిఞ్చి దేతి. తిట్ఠతు అఞ్ఞం దానం, రజ్జం గణ్హితుం ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే భత్తపుటం లభిత్వా భత్తమత్తమ్పి మే అదత్వా అత్తనావ భుఞ్జీ’’తి. ‘‘కిం పన, అమ్మ, రఞ్ఞో సన్తికే ఏవం కథేతుం సక్ఖిస్సథా’’తి? ‘‘సక్ఖిస్సామి, తాతా’’తి. ‘‘తేన హి అజ్జేవ మమ రఞ్ఞో సన్తికే ఠితకాలే మయి పుచ్ఛన్తే ఏవం కథేథ అజ్జేవ వో గుణం జానాపేస్సామీ’’తి ఏవం వత్వా బోధిసత్తో పురిమతరం గన్త్వా రఞ్ఞో సన్తికే అట్ఠాసి. సాపి గన్త్వా రఞ్ఞో సమీపే అట్ఠాసి.

అథ నం బోధిసత్తో ‘‘అమ్మ, తుమ్హే అతివియ కక్ఖళా, కిం నామ పితూనం వత్థఖణ్డం వా భత్తపిణ్డమత్తం వా దాతుం న వట్టతీ’’తి ఆహ. ‘‘తాత, అహమేవ రఞ్ఞో సన్తికా కిఞ్చి న లభామి, తుమ్హాకం కిం దస్సామీ’’తి? ‘‘నను అగ్గమహేసిట్ఠానం తే లద్ధ’’న్తి? ‘‘తాత, కిస్మిఞ్చి సమ్మానే అసతి అగ్గమహేసిట్ఠానం కిం కరిస్సతి, ఇదాని మే తుమ్హాకం రాజా కిం దస్సతి, సో అన్తరామగ్గే భత్తపుటం లభిత్వా తతో కిఞ్చి అదత్వా సయమేవ భుఞ్జీ’’తి. బోధిసత్తో ‘‘ఏవం కిర, మహారాజా’’తి పుచ్ఛి. రాజా అధివాసేసి. బోధిసత్తో తస్స అధివాసనం విదిత్వా ‘‘తేన హి, అమ్మ, రఞ్ఞో అప్పియకాలతో పట్ఠాయ కిం తుమ్హాకం ఇధ వాసేన. లోకస్మిఞ్హి అప్పియసమ్పయోగో చ దుక్ఖో, తుమ్హాకం ఇధ వాసే సతి రఞ్ఞో అప్పియసమ్పయోగోవ దుక్ఖం భవిస్సతి, ఇమే సత్తా నామ భజన్తే భజన్తి, అభజనభావం ఞత్వా అఞ్ఞత్థ గన్తబ్బం, మహన్తో లోకసన్నివాసో’’తి వత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧౪౫. ‘‘నమే నమన్తస్స భజే భజన్తం, కిచ్చానుకుబ్బస్స కరేయ్య కిచ్చం;

నానత్థకామస్స కరేయ్య అత్థం, అసమ్భజన్తమ్పి న సమ్భజేయ్య.

౧౪౬. ‘‘చజే చజన్తం వనథం న కయిరా, అపేతచిత్తేన న సమ్భజేయ్య;

దిజో దుమం ఖీణఫలన్తి ఞత్వా, అఞ్ఞం సమేక్ఖేయ్య మహా హి లోకో’’తి.

తత్థ నమే నమన్తస్స భజే భజన్తన్తి యో అత్తనో నమతి, తస్సేవ పటినమేయ్య. యో చ భజతి, తమేవ భజేయ్య. కిచ్చానుకుబ్బస్స కరేయ్య కిచ్చన్తి అత్తనో ఉప్పన్నకిచ్చం అనుకుబ్బన్తస్సేవ తస్సపి ఉప్పన్నకిచ్చం పటికరేయ్య. చజే చజన్తం వనథం న కయిరాతి అత్తానం జహన్తం జహేయ్యేవ, తస్మిం తణ్హాసఙ్ఖాతం వనథం న కరేయ్య. అపేతచిత్తేనాతి విగతచిత్తేన విపల్లత్థచిత్తేన. న సమ్భజేయ్యాతి తథారూపేన సద్ధిం న సమాగచ్ఛేయ్య. దిజో దుమన్తి యథా సకుణో పుబ్బే ఫలితమ్పి రుక్ఖం ఫలే ఖీణే ‘‘ఖీణఫలో అయ’’న్తి ఞత్వా తం ఛడ్డేత్వా అఞ్ఞం సమేక్ఖతి పరియేసతి, ఏవం అఞ్ఞం సమేక్ఖేయ్య. మహా హి ఏస లోకో, అథ తుమ్హే సస్నేహం ఏకం పురిసం లభిస్సథాతి.

తం సుత్వా బారాణసిరాజా దేవియా సబ్బిస్సరియం అదాసి. తతో పట్ఠాయ సమగ్గా సమ్మోదమానా వసింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ద్వే జయమ్పతికా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. ‘‘తదా జయమ్పతికా ఇమే ద్వే జయమ్పతికా అహేసుం, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పుటభత్తజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౨౪] ౪. కుమ్భిలజాతకవణ్ణనా

యస్సేతే చతురో ధమ్మాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

౧౪౭. ‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, వానరిన్ద యథా తవ;

సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, దిట్ఠం సో అతివత్తతి.

౧౪౮. ‘‘యస్స చేతే న విజ్జన్తి, గుణా పరమభద్దకా;

సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, దిట్ఠం సో నాతివత్తతీ’’తి.

తత్థ గుణా పరమభద్దకాతి యస్స ఏతే పరమభద్దకా చత్తారో రాసట్ఠేన పిణ్డట్ఠేన గుణా న విజ్జన్తి, సో పచ్చామిత్తం అతిక్కమితుం న సక్కోతీతి. సేసమేత్థ సబ్బం హేట్ఠా కుమ్భిలజాతకే వుత్తనయమేవ సద్ధిం సమోధానేనాతి.

కుమ్భిలజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౨౫] ౫. ఖన్తివణ్ణజాతకవణ్ణనా

అత్థి మే పురిసో, దేవాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరాజానం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స కిరేకో బహూపకారో అమచ్చో అన్తేపురే పదుస్సి. రాజా ‘‘ఉపకారకో మే’’తి ఞత్వాపి అధివాసేత్వా సత్థు ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘పోరాణకరాజానోపి, మహారాజ, ఏవం అధివాసేసుంయేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే ఏకో అమచ్చో తస్స అన్తేపురే పదుస్సి, అమచ్చస్సాపి సేవకో తస్స గేహే పదుస్సి. సో తస్స అపరాధం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో తం ఆదాయ రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘దేవ, ఏకో మే ఉపట్ఠాకో సబ్బకిచ్చకారకో, సో మయ్హం గేహే పదుస్సి, తస్స కిం కాతుం వట్టతీ’’తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౪౯. ‘‘అత్థి మే పురిసో దేవ, సబ్బకిచ్చేసు బ్యావటో;

తస్స చేకోపరాధత్థి, తత్థ త్వం కిన్తి మఞ్ఞసీ’’తి.

తత్థ తస్స చేకోపరాధత్థీతి తస్స చ పురిసస్స ఏకో అపరాధో అత్థి. తత్థ త్వం కిన్తి మఞ్ఞసీతి తత్థ తస్స పురిసస్స అపరాధే త్వం ‘‘కిం కాతబ్బ’’న్తి మఞ్ఞసి, యథా తే చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తదనురూపమస్స దణ్డం పణేహీతి దీపేతి.

తం సుత్వా రాజా దుతియం గాథమాహ –

౧౫౦. ‘‘అమ్హాకమ్పత్థి పురిసో, ఏదిసో ఇధ విజ్జతి;

దుల్లభో అఙ్గసమ్పన్నో, ఖన్తిరస్మాక రుచ్చతీ’’తి.

తస్సత్థో – అమ్హాకమ్పి రాజూనం సతం ఏదిసో బహూపకారో అగారే దుస్సనకపురిసో అత్థి, సో చ ఖో ఇధ విజ్జతి, ఇదానిపి ఇధేవ సంవిజ్జతి, మయం రాజానోపి సమానా తస్స బహూపకారతం సన్ధాయ అధివాసేమ, తుయ్హం పన అరఞ్ఞోపి సతో అధివాసనభారో జాతో. అఙ్గసమ్పన్నో హి సబ్బేహి గుణకోట్ఠాసేహి సమన్నాగతో పురిసో నామ దుల్లభో, తేన కారణేన అస్మాకం ఏవరూపేసు ఠానేసు అధివాసనఖన్తియేవ రుచ్చతీతి.

అమచ్చో అత్తానం సన్ధాయ రఞ్ఞో వుత్తభావం ఞత్వా తతో పట్ఠాయ అన్తేపురే పదుస్సితుం న విసహి, సోపిస్స సేవకో రఞ్ఞో ఆరోచితభావం ఞత్వా తతో పట్ఠాయ తం కమ్మం కాతుం న విసహి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అహమేవ బారాణసిరాజా అహోసి’’న్తి. సోపి అమచ్చో రఞ్ఞో సత్థు కథితభావం ఞత్వా తతో పట్ఠాయ తం కమ్మం కాతుం నాసక్ఖీతి.

ఖన్తివణ్ణజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౨౬] ౬. కోసియజాతకవణ్ణనా

కాలే నిక్ఖమనా సాధూతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరాజానం ఆరబ్భ కథేసి. కోసలరాజా పచ్చన్తవూపసమనత్థాయ అకాలే నిక్ఖమి. వత్థు హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

సత్థా పన అతీతం ఆహరిత్వా ఆహ – ‘‘మహారాజ, అతీతే బారాణసిరాజా అకాలే నిక్ఖమిత్వా ఉయ్యానే ఖన్ధావారం నివేసయి. తస్మిం కాలే ఏకో ఉలూకసకుణో వేళుగుమ్బం పవిసిత్వా నిలీయి. కాకసేనా ఆగన్త్వా ‘నిక్ఖన్తమేవ తం గణ్హిస్సామా’’’తి పరివారేసి. సో సూరియత్థఙ్గమనం అనోలోకేత్వా అకాలేయేవ నిక్ఖమిత్వా పలాయితుం ఆరభి. అథ నం కాకా పరివారేత్వా తుణ్డేహి కోట్టేన్తా పరిపాతేసుం. రాజా బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘కిం ను ఖో, పణ్డిత, ఇమే కాకా కోసియం పరిపాతేన్తీ’’తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘అకాలే, మహారాజ, అత్తనో వసనట్ఠానా నిక్ఖమన్తా ఏవరూపం దుక్ఖం పటిలభన్తియేవ, తస్మా అకాలే అత్తనో వసనట్ఠానా నిక్ఖమితుం న వట్టతీ’’తి ఇమమత్థం పకాసేన్తో ఇమం గాథాద్వయమాహ –

౧౫౧. ‘‘కాలే నిక్ఖమనా సాధు, నాకాలే సాధు నిక్ఖమో;

అకాలేన హి నిక్ఖమ్మ, ఏకకమ్పి బహుజ్జనో;

న కిఞ్చి అత్థం జోతేతి, ధఙ్కసేనావ కోసియం.

౧౫౨. ‘‘ధీరో చ విధివిధానఞ్ఞూ, పరేసం వివరానుగూ;

సబ్బామిత్తే వసీకత్వా, కోసియోవ సుఖీ సియా’’తి.

తత్థ కాలే నిక్ఖమనా సాధూతి, మహారాజ, నిక్ఖమనా నామ నిక్ఖమనం వా పరక్కమనం వా యుత్తపయుత్తకాలే సాధు. నాకాలే సాధు నిక్ఖమోతి అకాలే పన అత్తనో వసనట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ గన్తుం నిక్ఖమో నామ నిక్ఖమనం వా పరక్కమనం వా న సాధు. ‘‘అకాలేన హీ’’తిఆదీసు చతూసు పదేసు పఠమేన సద్ధిం తతియం, దుతియేన చతుత్థం యోజేత్వా ఏవం అత్థో వేదితబ్బో. అత్తనో వసనట్ఠానతో హి కోచి పురిసో అకాలేన నిక్ఖమిత్వా వా పరక్కమిత్వా వా న కిఞ్చి అత్థం జోతేతి, అత్తనో అప్పమత్తకమ్పి వుడ్ఢిం ఉప్పాదేతుం న సక్కోతి, అథ ఖో ఏకకమ్పి బహుజ్జనో బహుపి సో పచ్చత్థికజనో ఏతం అకాలే నిక్ఖమన్తం వా పరక్కమన్తం వా ఏకకం పరివారేత్వా మహావినాసం పాపేతి. తత్రాయం ఉపమా – ధఙ్కసేనావ కోసియం, యథా అయం ధఙ్కసేనా ఇమం అకాలే నిక్ఖమన్తఞ్చ పరక్కమన్తఞ్చ కోసియం తుణ్డేహి వితుదన్తి మహావినాసం పాపేన్తి, తథా తస్మా తిరచ్ఛానగతే ఆదిం కత్వా కేనచి అకాలే అత్తనో వసనట్ఠానతో న నిక్ఖమితబ్బం న పరక్కమితబ్బన్తి.

దుతియగాథాయ ధీరోతి పణ్డితో. విధీతి పోరాణకపణ్డితేహి ఠపితపవేణీ. విధానన్తి కోట్ఠాసో వా సంవిదహనం వా. వివరానుగూతి వివరం అనుగచ్ఛన్తో జానన్తో. సబ్బామిత్తేతి సబ్బే అమిత్తే. వసీకత్వాతి అత్తనో వసే కత్వా. కోసియోవాతి ఇమమ్హా బాలకోసియా అఞ్ఞో పణ్డితకోసియో వియ. ఇదం వుత్తం హోతి – యో చ ఖో పణ్డితో ‘‘ఇమస్మిం కాలే నిక్ఖమితబ్బం పరక్కమితబ్బం, ఇమస్మిం న నిక్ఖమితబ్బం న పరక్కమితబ్బ’’న్తి పోరాణకపణ్డితేహి ఠపితస్స పవేణిసఙ్ఖాతస్స విధినో కోట్ఠాససఙ్ఖాతం విధానం వా తస్స వా విధినో విధానం సంవిదహనం అనుట్ఠానం జానాతి, సో విధివిధానఞ్ఞూ పరేసం అత్తనో పచ్చామిత్తానం వివరం ఞత్వా యథా నామ పణ్డితో కోసియో రత్తిసఙ్ఖాతే అత్తనో కాలే నిక్ఖమిత్వా చ పరక్కమిత్వా చ తత్థ తత్థ సయితానఞ్ఞేవ కాకానం సీసాని ఛిన్దమానో తే సబ్బే అమిత్తే వసీకత్వా సుఖీ సియా, ఏవం ధీరోపి కాలే నిక్ఖమిత్వా పరక్కమిత్వా అత్తనో పచ్చామిత్తే వసీకత్వా సుఖీ నిద్దుక్ఖో భవేయ్యాతి. రాజా బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా నివత్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కోసియజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౨౭] ౭. గూథపాణజాతకవణ్ణనా

సూరో సూరేన సఙ్గమ్మాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిం కిర కాలే జేతవనతో తిగావుతడ్ఢయోజనమత్తే ఏకో నిగమగామో, తత్థ బహూని సలాకభత్తపక్ఖియభత్తాని అత్థి. తత్రేకో పఞ్హపుచ్ఛకో కోణ్డో వసతి. సో సలాకభత్తపక్ఖియభత్తానం అత్థాయ ఆగతే దహరే చ సామణేరే చ ‘‘కే ఖాదన్తి, కే పివన్తి, కే భుఞ్జన్తీ’’తి పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా కథేతుం అసక్కోన్తే లజ్జాపేసి. తే తస్స భయేన సలాకభత్తపక్ఖియభత్తత్థాయ తం గామం న గచ్ఛన్తి. అథేకదివసం ఏకో భిక్ఖు సలాకగ్గం గన్త్వా ‘‘భన్తే, అసుకగామే సలాకభత్తం వా పక్ఖియభత్తం వా అత్థీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అత్థావుసో, తత్థ పనేకో కోణ్డో పఞ్హం పుచ్ఛతి, తం కథేతుం అసక్కోన్తే అక్కోసతి పరిభాసతి, తస్స భయేన కోచి గన్తుం న సక్కోతీ’’తి వుత్తే ‘‘భన్తే, తత్థ భత్తాని మయ్హం పాపేథ, అహం తం దమేత్వా నిబ్బిసేవనం కత్వా తతో పట్ఠాయ తుమ్హే దిస్వా పలాయనకం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. భిక్ఖూ ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స తత్థ భత్తాని పాపేసుం.

సో తత్థ గన్త్వా గామద్వారే చీవరం పారుపి. తం దిస్వా కోణ్డో చణ్డమేణ్డకో వియ వేగేన ఉపగన్త్వా ‘‘పఞ్హం మే, సమణ, కథేహీ’’తి ఆహ. ‘‘ఉపాసక, గామే చరిత్వా యాగుం ఆదాయ ఆసనసాలం తావ మే ఆగన్తుం దేహీ’’తి. సో యాగుం ఆదాయ ఆసనసాలం ఆగతేపి తస్మిం తథేవ ఆహ. సోపి నం భిక్ఖు ‘‘యాగుం తావ మే పాతుం దేహి, ఆసనసాలం తావ సమ్మజ్జితుం దేహి, సలాకభత్తం తావ మే ఆహరితుం దేహీ’’తి వత్వా సలాకభత్తం ఆహరిత్వా తమేవ పత్తం గాహాపేత్వా ‘‘ఏహి, పఞ్హం తే కథేస్సామీ’’తి బహిగామం నేత్వా చీవరం సంహరిత్వా అంసే ఠపేత్వా తస్స హత్థతో పత్తం గహేత్వా అట్ఠాసి. తత్రాపి నం సో ‘‘సమణ, పఞ్హం మే కథేహీ’’తి ఆహ. అథ నం ‘‘కథేమి తే పఞ్హ’’న్తి ఏకప్పహారేనేవ పాతేత్వా అట్ఠీని సంచుణ్ణేన్తో వియ పోథేత్వా గూథం ముఖే పక్ఖిపిత్వా ‘‘ఇతో దాని పట్ఠాయ ఇమం గామం ఆగతం కఞ్చి భిక్ఖుం పఞ్హం పుచ్ఛితకాలే జానిస్సామీ’’తి సన్తజ్జేత్వా పక్కామి. సో తతో పట్ఠాయ భిక్ఖూ దిస్వావ పలాయతి. అపరభాగే తస్స భిక్ఖునో సా కిరియా భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటా జాతా. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకభిక్ఖు కిర కోణ్డస్స ముఖే గూథం పక్ఖిపిత్వా గతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, సో భిక్ఖు ఇదానేవ తం మీళ్హేన ఆసాదేతి, పుబ్బేపి ఆసాదేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే అఙ్గమగధవాసినో అఞ్ఞమఞ్ఞస్స రట్ఠం గచ్ఛన్తా ఏకదివసం ద్విన్నం రట్ఠానం సీమన్తరే ఏకం సరం నిస్సాయ వసిత్వా సురం పివిత్వా మచ్ఛమంసం ఖాదిత్వా పాతోవ యానాని యోజేత్వా పక్కమింసు. తేసం గతకాలే ఏకో గూథఖాదకో పాణకో గూథగన్ధేన ఆగన్త్వా తేసం పీతట్ఠానే ఛడ్డితం సురం దిస్వా పిపాసాయ పివిత్వా మత్తో హుత్వా గూథపుఞ్జం అభిరుహి, అల్లగూథం తస్మిం ఆరుళ్హే థోకం ఓనమి. సో ‘‘పథవీ మం ధారేతుం న సక్కోతీ’’తి విరవి. తస్మిఞ్ఞేవ ఖణే ఏకో మత్తవరవారణో తం పదేసం పత్వా గూథగన్ధం ఘాయిత్వా జిగుచ్ఛన్తో పటిక్కమి. సో తం దిస్వా ‘‘ఏస మమ భయేన పలాయతీ’’తి సఞ్ఞీ హుత్వా ‘‘ఇమినా మే సద్ధిం సఙ్గామం కాతుం వట్టతీ’’తి తం అవ్హయన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౫౩. ‘‘సూరో సూరేన సఙ్గమ్మ, విక్కన్తేన పహారినా;

ఏహి నాగ నివత్తస్సు, కిం ను భీతో పలాయసి;

పస్సన్తు అఙ్గమగధా, మమ తుయ్హఞ్చ విక్కమ’’న్తి.

తస్సత్థో – త్వం సూరో మయా సూరేన సద్ధిం సమాగన్త్వా వీరియవిక్కమేన విక్కన్తేన పహారదానసమత్థతాయ పహారినా కింకారణా అసఙ్గామేత్వావ గచ్ఛసి, నను నామ ఏకసమ్పహారోపి దాతబ్బో సియా, తస్మా ఏహి నాగ నివత్తస్సు, ఏత్తకేనేవ మరణభయతజ్జితో హుత్వా కిం ను భీతో పలాయసి, ఇమే ఇమం సీమం అన్తరం కత్వా వసన్తా పస్సన్తు, అఙ్గమగధా మమ తుయ్హఞ్చ విక్కమం ఉభిన్నమ్పి అమ్హాకం పరక్కమం పస్సన్తూతి.

సో హత్థీ కణ్ణం దత్వా తస్స వచనం సుత్వా నివత్తిత్వా తస్స సన్తికం గన్త్వా తం అపసాదేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౫౪. ‘‘న తం పాదా వధిస్సామి, న దన్తేహి న సోణ్డియా;

మీళ్హేన తం వధిస్సామి, పూతి హఞ్ఞతు పూతినా’’తి.

తస్సత్థో – న తం పాదాదీహి వధిస్సామి, తుయ్హం పన అనుచ్ఛవికేన మీళ్హేన తం వధిస్సామీతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘పూతిగూథపాణకో పూతినావ హఞ్ఞతూ’’తి తస్స మత్థకే మహన్తం లణ్డం పాతేత్వా ఉదకం విస్సజ్జేత్వా తత్థేవ తం జీవితక్ఖయం పాపేత్వా కోఞ్చనాదం నదన్తో అరఞ్ఞమేవ పావిసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా గూథపాణకో కోణ్డో అహోసి, వారణో సో భిక్ఖు, తం కారణం పచ్చక్ఖతో దిస్వా తస్మిం వనసణ్డే నివుత్థదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గూథపాణజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౨౮] ౮. కామనీతజాతకవణ్ణనా

తయో గిరిన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కామనీతబ్రాహ్మణం నామ ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు పచ్చుప్పన్నఞ్చ అతీతఞ్చ ద్వాదసకనిపాతే కామజాతకే (జా. ౧.౧౨.౩౭ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. తేసు పన ద్వీసు రాజపుత్తేసు జేట్ఠకో ఆగన్త్వా బారాణసియం రాజా అహోసి, కనిట్ఠో ఉపరాజా. తేసు రాజా వత్థుకామకిలేసకామేసు అతిత్తో ధనలోలో అహోసి. తదా బోధిసత్తో సక్కో దేవరాజా హుత్వా జమ్బుదీపం ఓలోకేన్తో తస్స రఞ్ఞో ద్వీసుపి కామేసు అతిత్తభావం ఞత్వా ‘‘ఇమం రాజానం నిగ్గణ్హిత్వా లజ్జాపేస్సామీ’’తి బ్రాహ్మణమాణవవణ్ణేన ఆగన్త్వా రాజానం పస్సి, రఞ్ఞా చ ‘‘కేనత్థేన ఆగతోసి మాణవా’’తి వుత్తే ‘‘అహం, మహారాజ, తీణి నగరాని పస్సామి ఖేమాని సుభిక్ఖాని పహూతహత్థిఅస్సరథపత్తీని హిరఞ్ఞసువణ్ణాలఙ్కారభరితాని, సక్కా చ పన తాని అప్పకేనేవ బలేన గణ్హితుం, అహం తే తాని గహేత్వా దాతుం ఆగతో’’తి ఆహ. ‘‘కదా గచ్ఛామ, మాణవా’’తి వుత్తే ‘‘స్వే మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛ, పాతోవ ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి. ‘‘సాధు, మహారాజ, వేగేన బలం సజ్జేహీ’’తి వత్వా సక్కో సకట్ఠానమేవ గతో.

రాజా పునదివసే భేరిం చరాపేత్వా బలసజ్జం కారేత్వా అమచ్చే పక్కోసాపేత్వా హియ్యో ఏకో బ్రాహ్మణమాణవో ‘‘ఉత్తరపఞ్చాలే ఇన్దపత్తే కేకకేతి ఇమేసు తీసు నగరేసు రజ్జం గహేత్వా దస్సామీ’’తి ఆహ, తం మాణవం ఆదాయ తీసు నగరేసు రజ్జం గణ్హిస్సామ, వేగేన నం పక్కోసథాతి. ‘‘కత్థస్స, దేవ, నివాసో దాపితో’’తి? ‘‘న మే తస్స నివాసగేహం దాపిత’’న్తి. ‘‘నివాసపరిబ్బయో పన దిన్నో’’తి? ‘‘సోపి న దిన్నో’’తి. అథ ‘‘కహం నం పస్సిస్సామా’’తి? ‘‘నగరవీథీసు ఓలోకేథా’’తి. తే ఓలోకేన్తా అదిస్వా ‘‘న పస్సామ, మహారాజా’’తి ఆహంసు. రఞ్ఞో మాణవం అపస్సన్తస్స ‘‘ఏవం మహన్తా నామ ఇస్సరియా పరిహీనోమ్హీ’’తి మహాసోకో ఉదపాది, హదయవత్థు ఉణ్హం అహోసి, వత్థులోహితం కుప్పి, లోహితపక్ఖన్దికా ఉదపాది, వేజ్జా తికిచ్ఛితుం నాసక్ఖింసు.

తతో తీహచతూహచ్చయేన సక్కో ఆవజ్జమానో తస్స తం ఆబాధం ఞత్వా ‘‘తికిచ్ఛిస్సామి న’’న్తి బ్రాహ్మణవణ్ణేన ఆగన్త్వా ద్వారే ఠత్వా ‘‘వేజ్జబ్రాహ్మణో తుమ్హాకం తికిచ్ఛనత్థాయ ఆగతో’’తి ఆరోచాపేసి. రాజా తం సుత్వా ‘‘మహన్తమహన్తా రాజవేజ్జా మం తికిచ్ఛితుం నాసక్ఖింసు, పరిబ్బయమస్స దాపేత్వా ఉయ్యోజేథా’’తి ఆహ. సక్కో తం సుత్వా ‘‘మయ్హం నేవ నివాసపరిబ్బయేన అత్థో, వేజ్జలాభమ్పి న గణ్హిస్సామి, తికిచ్ఛిస్సామి నం, పున రాజా మం పస్సతూ’’తి ఆహ. రాజా తం సుత్వా ‘‘తేన హి ఆగచ్ఛతూ’’తి ఆహ. సక్కో పవిసిత్వా జయాపేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి, రాజా ‘‘త్వం మం తికిచ్ఛసీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి తికిచ్ఛస్సూ’’తి. ‘‘సాధు, మహారాజ, బ్యాధినో మే లక్ఖణం కథేథ, కేన కారణేన ఉప్పన్నో, కిం ఖాదితం వా పీతం వా నిస్సాయ, ఉదాహు దిట్ఠం వా సుతం వా’’తి? ‘‘తాత, మయ్హం బ్యాధి సుతం నిస్సాయ ఉప్పన్నో’’తి. ‘‘కిం తే సుత’’న్తి. ‘‘తాత ఏకో మాణవో ఆగన్త్వా మయ్హం ‘తీసు నగరేసు రజ్జం గణ్హిత్వా దస్సామీ’తి ఆహ, అహం తస్స నివాసట్ఠానం వా నివాసపరిబ్బయం వా న దాపేసిం, సో మయ్హం కుజ్ఝిత్వా అఞ్ఞస్స రఞ్ఞో సన్తికం గతో భవిస్సతి. అథ మే ‘ఏవం మహన్తా నామ ఇస్సరియా పరిహీనోమ్హీ’తి చిన్తేన్తస్స అయం బ్యాధి ఉప్పన్నో. సచే సక్కోసి త్వం మే కామచిత్తం నిస్సాయ ఉప్పన్నం బ్యాధిం తికిచ్ఛితుం, తికిచ్ఛాహీ’’తి ఏతమత్థం పకాసేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౫౫. ‘‘తయో గిరిం అన్తరం కామయామి, పఞ్చాలా కురుయో కేకకే చ;

తతుత్తరిం బ్రాహ్మణ కామయామి, తికిచ్ఛ మం బ్రాహ్మణ కామనీత’’న్తి.

తత్థ తయో గిరిన్తి తయో గిరీ, అయమేవ వా పాఠో. యథా ‘‘సుదస్సనస్స గిరినో, ద్వారఞ్హేతం పకాసతీ’’తి ఏత్థ సుదస్సనం దేవనగరం యుజ్ఝిత్వా దుగ్గణ్హతాయ దుచ్చలనతాయ ‘‘సుదస్సనగిరీ’’తి వుత్తం, ఏవమిధాపి తీణి నగరాని ‘‘తయో గిరి’’న్తి అధిప్పేతాని. తస్మా అయమేత్థ అత్థో – తీణి చ నగరాని తేసఞ్చ అన్తరం తివిధమ్పి రట్ఠం కామయామి. ‘‘పఞ్చాలా కురుయో కేకకే చా’’తి ఇమాని తేసం రట్ఠానం నామాని. తేసు పఞ్చాలాతి ఉత్తరపఞ్చాలా, తత్థ కపిలం నామ నగరం. కురుయోతి కురురట్ఠం, తత్థ ఇన్దపత్తం నామ నగరం. కేకకే చాతి పచ్చత్తే ఉపయోగవచనం, తేన కేకకరట్ఠం దస్సేతి. తత్థ కేకకరాజధానీయేవ నగరం. తతుత్తరిన్తి తం అహం ఇతో పటిలద్ధా బారాణసిరజ్జా తతుత్తరిం తివిధం రజ్జం కామయామి. తికిచ్ఛ మం, బ్రాహ్మణ, కామనీతన్తి ఇమేహి వత్థుకామేహి చ కిలేసకామేహి చ నీతం హతం పహతం సచే సక్కోసి, తికిచ్ఛ మం బ్రాహ్మణాతి.

అథ నం సక్కో ‘‘మహారాజ, త్వం మూలోసధాదీహి అతేకిచ్ఛో. ఞాణోసధేనేవ తికిచ్ఛితబ్బో’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౫౬. ‘‘కణ్హాహిదట్ఠస్స కరోన్తి హేకే, అమనుస్సపవిట్ఠస్స కరోన్తి పణ్డితా;

న కామనీతస్స కరోతి కోచి, ఓక్కన్తసుక్కస్స హి కా తికిచ్ఛా’’తి.

తత్థ కణ్హాహిదట్ఠస్స కరోన్తి హేకేతి ఏకచ్చే హి తికిచ్ఛకా ఘోరవిసేన కాళసప్పేన దట్ఠస్స మన్తేహి చేవ ఓసధేహి చ తికిచ్ఛం కరోన్తి. అమనుస్సపవిట్ఠస్స కరోన్తి పణ్డితాతి అపరే పణ్డితా భూతవేజ్జా భూతయక్ఖాదీహి అమనుస్సేహి పవిట్ఠస్స అభిభూతస్స గహితస్స బలికమ్మపరిత్తకరణఓసధపరిభావితాదీహి తికిచ్ఛం కరోన్తి. న కామనీతస్స కరోతి కోచీతి కామేహి పన నీతస్స కామవసికస్స పుగ్గలస్స అఞ్ఞత్ర పణ్డితేహి అఞ్ఞో కోచి తికిచ్ఛం న కరోతి, కరోన్తోపి కాతుం సమత్థో నామ నత్థి. కింకారణా? ఓక్కన్తసుక్కస్స హి కా తికిచ్ఛాతి, ఓక్కన్తసుక్కస్స అవక్కన్తస్స కుసలధమ్మమరియాదం అతిక్కన్తస్స అకుసలధమ్మే పతిట్ఠితస్స పుగ్గలస్స మన్తోసధాదీహి కా నామ తికిచ్ఛా, న సక్కా ఓసధేహి తికిచ్ఛితున్తి.

ఇతిస్స మహాసత్తో ఇమం కారణం దస్సేత్వా ఉత్తరి ఏవమాహ – ‘‘మహారాజ, సచే త్వం తాని తీణి రజ్జాని లచ్ఛసి, అపి ను ఖో ఇమేసు చతూసు నగరేసు రజ్జం కరోన్తో ఏకప్పహారేనేవ చత్తారి సాటకయుగాని పరిదహేయ్యాసి, చతూసు వా సువణ్ణపాతీసు భుఞ్జేయ్యాసి, చతూసు వా సయనేసు సయేయ్యాసి, మహారాజ, తణ్హావసికేన నామ భవితుం న వట్టతి, తణ్హా హి నామేసా విపత్తిమూలా. సా వడ్ఢమానా యో తం వడ్ఢేతి, తం పుగ్గలం అట్ఠసు మహానిరయేసు సోళససు ఉస్సదనిరయేసు నానప్పకారభేదేసు చ అవసేసేసు అపాయేసు ఖిపతీ’’తి. ఏవం రాజానం నిరయాదిభయేన తజ్జేత్వా మహాసత్తో ధమ్మం దేసేసి. రాజాపిస్స ధమ్మం సుత్వా విగతసోకో హుత్వా తావదేవ నిబ్యాధితం పాపుణి. సక్కోపిస్స ఓవాదం దత్వా సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా దేవలోకమేవ గతో. సోపి తతో పట్ఠాయ దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా కామనీతబ్రాహ్మణో అహోసి, సక్కో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కామనీతజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౨౨౯] ౯. పలాయితజాతకవణ్ణనా

గజగ్గమేఘేహీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పలాయితపరిబ్బాజకం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర వాదత్థాయ సకలజమ్బుదీపం విచరిత్వా కఞ్చి పటివాదిం అలభిత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం గన్త్వా ‘‘అత్థి ను ఖో కోచి మయా సద్ధిం వాదం కాతుం సమత్థో’’తి మనుస్సే పుచ్ఛి. మనుస్సా ‘‘తాదిసానం సహస్సేనపి సద్ధిం వాదం కాతుం సమత్థో సబ్బఞ్ఞూ ద్విపదానం అగ్గో మహాగోతమో ధమ్మిస్సరో పరప్పవాదమద్దనో, సకలేపి జమ్బుదీపే ఉప్పన్నో పరప్పవాదో తం భగవన్తం అతిక్కమితుం సమత్థో నామ నత్థి. వేలన్తం పత్వా సముద్దఊమియో వియ హి సబ్బవాదా తస్స పాదమూలం పత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణా హోన్తీ’’తి బుద్ధగుణే కథేసుం. పరిబ్బాజకో ‘‘కహం పన సో ఏతరహీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘జేతవనే’’తి సుత్వా ‘‘ఇదానిస్స వాదం ఆరోపేస్సామీ’’తి మహాజనపరివుతో జేతవనం గచ్ఛన్తో జేతేన రాజకుమారేన నవకోటిధనం విస్సజ్జేత్వా కారితం జేతవనద్వారకోట్ఠకం దిస్వా ‘‘అయం సమణస్స గోతమస్స వసనపాసాదో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ద్వారకోట్ఠకో అయ’’న్తి సుత్వా ‘‘ద్వారకోట్ఠకో తావ ఏవరూపో, వసనగేహం కీదిసం భవిస్సతీ’’తి వత్వా ‘‘గన్ధకుటి నామ అప్పమేయ్యా’’తి వుత్తే ‘‘ఏవరూపేన సమణేన సద్ధిం కో వాదం కరిస్సతీ’’తి తతోవ పలాయి. మనుస్సా ఉన్నాదినో హుత్వా జేతవనం పవిసిత్వా సత్థారా ‘‘కిం అకాలే ఆగతత్థా’’తి వుత్తా తం పవత్తిం కథయింసు. సత్థా ‘‘న ఖో ఉపాసకా ఇదానేవ, పుబ్బేపేస మమ వసనట్ఠానస్స ద్వారకోట్ఠకం దిస్వా పలాయతేవా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలాయం బోధిసత్తో రజ్జం కారేసి, బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో. సో ‘‘తక్కసిలం గణ్హిస్సామీ’’తి మహన్తేన బలకాయేన గన్త్వా నగరతో అవిదూరే ఠత్వా ‘‘ఇమినా నియామేన హత్థీ పేసేథ, ఇమినా అస్సే, ఇమినా రథే, ఇమినా పత్తీ, ఏవం ధావిత్వా ఆవుధేహి పహరథ, ఏవం ఘనవస్సవలాహకా వియ సరవస్సం వస్సథా’’తి తేనం విచారేన్తో ఇమం గాథాద్వయమాహ –

౧౫౭. ‘‘గజగ్గమేఘేహి హయగ్గమాలిభి, రథూమిజాతేహి సరాభివస్సేభి;

థరుగ్గహావట్టదళ్హప్పహారిభి, పరివారితా తక్కసిలా సమన్తతో.

౧౫౮. ‘‘అభిధావథ చూపధావథ చ, వివిధా వినాదితా వదన్తిభి;

వత్తతజ్జ తుములో ఘోసో యథా, విజ్జులతా జలధరస్స గజ్జతో’’తి.

తత్థ గజగ్గమేఘేహీతి అగ్గగజమేఘేహి, కోఞ్చనాదం గజ్జన్తేహి మత్తవరవారణవలాహకేహీతి అత్థో. హయగ్గమాలిభీతి అగ్గహయమాలీహి, వరసిన్ధవవలాహకకులేహి అస్సానీకేహీతి అత్థో. రథూమిజాతేహీతి సఞ్జాతఊమివేగేహి సాగరసలిలేహి వియ సఞ్జాతరథూమీహి, రథానీకేహీతి అత్థో. సరాభివస్సేభీతి తేహియేవ రథానీకేహి ఘనవస్సమేఘో వియ సరవస్సం వస్సన్తేహి. థరుగ్గహావట్టదళ్హప్పహారిభీతి థరుగ్గహేహి ఆవట్టదళ్హప్పహారీహి, ఇతో చితో చ ఆవత్తిత్వా పరివత్తిత్వా దళ్హం పహరన్తేహి గహితఖగ్గరతనథరుదణ్డేహి పత్తియోధేహి చాతి అత్థో. పరివారితా తక్కసిలా సమన్తతోతి యథా అయం తక్కసిలా పరివారితా హోతి, సీఘం తథా కరోథాతి అత్థో.

అభిధావథ చూపధావథ చాతి వేగేన ధావథ చేవ ఉపధావథ చ. వివిధా వినాదితా వదన్తిభీతి వరవారణేహి సద్ధిం వివిధా వినదితా భవథ, సేలితగజ్జితవాదితేహి నానావిరవా హోథాతి అత్థో. వత్తతజ్జ తుములో ఘోసోతి వత్తతు అజ్జ తుములో మహన్తో అసనిసద్దసదిసో ఘోసో. యథా విజ్జులతా జలధరస్స గజ్జతోతి యథా గజ్జన్తస్స జలధరస్స ముఖతో నిగ్గతా విజ్జులతా చరన్తి, ఏవం విచరన్తా నగరం పరివారేత్వా రజ్జం గణ్హథాతి వదతి.

ఇతి సో రాజా గజ్జిత్వా సేనం విచారేత్వా నగరద్వారసమీపం గన్త్వా ద్వారకోట్ఠకం దిస్వా ‘‘ఇదం రఞ్ఞో వసనగేహ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అయం నగరద్వారకోట్ఠకో’’తి వుత్తే ‘‘నగరద్వారకోట్ఠకో తావ ఏవరూపో, రఞ్ఞో నివేసనం కీదిసం భవిస్సతీ’’తి వత్వా ‘‘వేజయన్తపాసాదసదిస’’న్తి సుత్వా ‘‘ఏవం యససమ్పన్నేన రఞ్ఞా సద్ధిం యుజ్ఝితుం న సక్ఖిస్సామా’’తి ద్వారకోట్ఠకం దిస్వావ నివత్తిత్వా పలాయిత్వా బారాణసిమేవ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బారాణసిరాజా పలాయితపరిబ్బాజకో అహోసి, తక్కసిలరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పలాయితజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౨౩౦] ౧౦. దుతియపలాయితజాతకవణ్ణనా

ధజమపరిమితన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం పలాయితపరిబ్బాజకమేవ ఆరబ్భ కథేసి. ఇమస్మిం పన వత్థుస్మిం సో పరిబ్బాజకో జేతవనం పావిసి. తస్మిం ఖణే సత్థా మహాజనపరివుతో అలఙ్కతధమ్మాసనే నిసిన్నో మనోసిలాతలే సీహనాదం నదన్తో సీహపోతకో వియ ధమ్మం దేసేతి. పరిబ్బాజకో దసబలస్స బ్రహ్మసరీరపటిభాగం రూపం పుణ్ణచన్దసస్సిరికం ముఖం సువణ్ణపట్టసదిసం నలాటఞ్చ దిస్వా ‘‘కో ఏవరూపం పురిసుత్తమం జినితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి నివత్తిత్వా పరిసన్తరం పవిసిత్వా పలాయి. మహాజనో తం అనుబన్ధిత్వా నివత్తిత్వా సత్థుస్స తం పవత్తిం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న సో పరిబ్బాజకో ఇదానేవ, పుబ్బేపి మమ సువణ్ణవణ్ణం ముఖం దిస్వా పలాతోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బోధిసత్తో బారాణసియం రజ్జం కారేసి, తక్కసిలాయం ఏకో గన్ధారరాజా. సో ‘‘బారాణసిం గహేస్సామీ’’తి చతురఙ్గినియా సేనాయ ఆగన్త్వా నగరం పరివారేత్వా నగరద్వారే ఠితో అత్తనో బలవాహనం ఓలోకేత్వా ‘‘కో ఏత్తకం బలవాహనం జినితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి అత్తనో సేనం సంవణ్ణేత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౫౯. ‘‘ధజమపరిమితం అనన్తపారం, దుప్పసహం ధఙ్కేహి సాగరంవ;

గిరిమివ అనిలేన దుప్పసయ్హో, దుప్పసహో అహమజ్జ తాదిసేనా’’తి.

తత్థ ధజమపరిమితన్తి ఇదం తావ మే రథేసు మోరఛదే ఠపేత్వా ఉస్సాపితధజమేవ అపరిమితం బహుం అనేకసతసఙ్ఖ్యం. అనన్తపారన్తి బలవాహనమ్పి మే ‘‘ఏత్తకా హత్థీ ఏత్తకా అస్సా ఏత్తకా రథా ఏత్తకా పత్తీ’’తి గణనపరిచ్ఛేదరహితం అనన్తపారం. దుప్పసహన్తి న సక్కా పటిసత్తూహి సహితుం అభిభవితుం. యథా కిం? ధఙ్కేహి సాగరంవ, యథా సాగరో బహూహి కాకేహి వేగవిక్ఖమ్భనవసేన వా అతిక్కమనవసేన వా దుప్పసహో, ఏవం దుప్పసహం. గిరిమివ అనిలేన దుప్పసయ్హోతి అపిచ మే అయం బలకాయో యథా పబ్బతో వాతేన అకమ్పనీయతో దుప్పసహో, తథా అఞ్ఞేన బలకాయేన దుప్పసహో. దుప్పసహో అహమజ్జ తాదిసేనాతి స్వాహం ఇమినా బలేన సమన్నాగతో అజ్జ తాదిసేన దుప్పసహోతి అట్టాలకే ఠితం బోధిసత్తం సన్ధాయ వదతి.

అథస్స సో పుణ్ణచన్దసస్సిరికం అత్తనో ముఖం దస్సేత్వా ‘‘బాల, మా విప్పలపసి, ఇదాని తే బలవాహనం మత్తవారణో వియ నళవనం విద్ధంసేస్సామీ’’తి సన్తజ్జేత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౬౦. ‘‘మా బాలియం విలపి న హిస్స తాదిసం, విడయ్హసే న హి లభసే నిసేధకం;

ఆసజ్జసి గజమివ ఏకచారినం, యో తం పదా నళమివ పోథయిస్సతీ’’తి.

తత్థ మా బాలియం విలపీతి మా అత్తనో బాలభావం విప్పలపసి. న హిస్స తాదిసన్తి న హి అస్స తాదిసో, అయమేవ వా పాఠో. తాదిసో ‘‘అనన్తపారం మే బలవాహన’’న్తి ఏవరూపం తక్కేన్తో రజ్జఞ్చ గహేతుం సమత్థో నామ న హి అస్స, న హోతీతి అత్థో. విడయ్హసేతి త్వం బాల, కేవలం రాగదోసమోహమానపరిళాహేన విడయ్హసియేవ. న హి లభసే నిసేధకన్తి మాదిసం పన పసయ్హ అభిభవిత్వా నిసేధకం న తావ లభసి, అజ్జ తం ఆగతమగ్గేనేవ పలాపేస్సామి. ఆసజ్జసీతి ఉపగచ్ఛసి. గజమివ ఏకచారినన్తి ఏకచారినం మత్తవరవారణం వియ. యో తం పదా నళమివ పోథయిస్సతీతి యో తం యథా నామ మత్తవరవారణో పాదా నళం పోథేతి సంచుణ్ణేతి, ఏవం పోథయిస్సతి, తం త్వం ఆసజ్జసీతి అత్తానం సన్ధాయాహ.

ఏవం తజ్జేన్తస్స పనస్స కథం సుత్వా గన్ధారరాజా ఉల్లోకేన్తో కఞ్చనపట్టసదిసం మహానలాటం దిస్వా అత్తనో గహణభీతో నివత్తిత్వా పలాయన్తో సకనగరమేవ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా గన్ధారరాజా పలాయితపరిబ్బాజకో అహోసి, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

దుతియపలాయితజాతకవణ్ణనా దసమా.

కాసావవగ్గో అట్ఠమో.

తస్సుద్దానం –

కాసావం చూళనన్దియం, పుటభత్తఞ్చ కుమ్భిలం;

ఖన్తివణ్ణం కోసియఞ్చ, గూథపాణం కామనీతం;

పలాయితద్వయమ్పి చ.