౭. బీరణథమ్భవగ్గో

[౨౧౧] ౧. సోమదత్తజాతకవణ్ణనా

అకాసి యోగ్గన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాళుదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి ద్విన్నం తిణ్ణం జనానం అన్తరే ఏకవచనమ్పి సమ్పాదేత్వా కథేసుం న సక్కోతి, సారజ్జబహులో ‘‘అఞ్ఞం కథేస్సామీ’’తి అఞ్ఞమేవ కథేసి. తస్స తం పవత్తిం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, లాళుదాయీ ఇదానేవ సారజ్జబహులో, పుబ్బేపి సారజ్జబహులోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే అఞ్ఞతరస్మిం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా పున గేహం ఆగన్త్వా మాతాపితూనం దుగ్గతభావం ఞత్వా ‘‘పరిహీనకులతో సేట్ఠికులం పతిట్ఠపేస్సామీ’’తి మాతాపితరో ఆపుచ్ఛిత్వా బారాణసిం గన్త్వా రాజానం ఉపట్ఠాసి. సో రఞ్ఞా పియో అహోసి మనాపో. అథస్స పితునో ‘‘ద్వీహియేవ గోణేహి కసిం కత్వా జీవికం కప్పేన్తస్స ఏకో గోణో మతో. సో బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తాత, ఏకో గోణో మతో, కసికమ్మం న పవత్తతి, రాజానం ఏకం గోణం యాచాహీ’’తి ఆహ. ‘‘తాత, నచిరస్సేవ మే రాజా దిట్ఠో, ఇదానేవ గోణం యాచితుం న యుత్తం, తుమ్హే యాచథా’’తి. ‘‘తాత, త్వం మయ్హం సారజ్జబహులభావం న జానాసి, అహఞ్హి ద్విన్నం తిణ్ణం సమ్ముఖే కథం సమ్పాదేతుం న సక్కోమి. సచే అహం రఞ్ఞో సన్తికం గోణం యాచితుం గమిస్సామి, ఇమమ్పి దత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి. ‘‘తాత, యం హోతి, తం హోతు, న సక్కా మయా రాజానం యాచితుం, అపిచ ఖో పనాహం తుమ్హే యోగ్గం కారేస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి సాధు మం యోగ్గం కారేహీ’’తి.

బోధిసత్తో పితరం ఆదాయ బీరణత్థమ్భకసుసానం గన్త్వా తత్థ తత్థ తిణకలాపే బన్ధిత్వా ‘‘అయం రాజా, అయం ఉపరాజా, అయం సేనాపతీ’’తి నామాని కత్వా పటిపాటియా పితు దస్సేత్వా ‘‘తాత, త్వం రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘జయతు, మహారాజా’తి ఏవం ఇమం గాథం వత్వా గోణం యాచేయ్యాసీ’’తి గాథం ఉగ్గణ్హాపేసి –

‘‘ద్వే మే గోణా మహారాజ, యేహి ఖేత్తం కసామసే;

తేసు ఏకో మతో దేవ, దుతియం దేహి ఖత్తియా’’తి.

బ్రాహ్మణో ఏకేన సంవచ్ఛరేన ఇమం గాథం పగుణం కత్వా బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘తాత, సోమదత్త, గాథా మే పగుణా జాతా, ఇదాని అహం యస్స కస్సచి సన్తికే వత్తుం సక్కోమి, మం రఞ్ఞో సన్తికం నేహీ’’తి. సో ‘‘సాధు, తాతా’’తి తథారూపం పణ్ణాకారం గాహాపేత్వా పితరం రఞ్ఞో సన్తికం నేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘జయతు, మహారాజా’’తి వత్వా పణ్ణాకారం అదాసి. రాజా ‘‘అయం తే సోమదత్త బ్రాహ్మణో కిం హోతీ’’తి ఆహ. ‘‘పితా మే, మహారాజా’’తి. ‘‘కేనట్ఠేనాగతో’’తి? తస్మిం ఖణే బ్రాహ్మణో గోణయాచనత్థాయ గాథం వదన్తో –

‘‘ద్వే మే గోణా మహారాజ, యేహి ఖేత్తం కసామసే;

తేసు ఏకో మతో దేవ, దుతియం గణ్హ ఖత్తియా’’తి. – ఆహ;

రాజా బ్రాహ్మణేన విరజ్ఝిత్వా కథితభావం ఞత్వా సితం కత్వా ‘‘సోమదత్త, తుమ్హాకం గేహే బహూ మఞ్ఞే గోణా’’తి ఆహ. ‘‘తుమ్హేహి దిన్నా భవిస్సన్తి, మహారాజా’’తి. రాజా బోధిసత్తస్స తుస్సిత్వా బ్రాహ్మణస్స సోళస గోణే అలఙ్కారభణ్డకే నివాసనగామఞ్చస్స బ్రహ్మదేయ్యం దత్వా మహన్తేన యసేన బ్రాహ్మణం ఉయ్యోజేసి. బ్రాహ్మణో సబ్బసేతసిన్ధవయుత్తం రథం అభిరుయ్హ మహన్తేన పరివారేన గామం అగమాసి. బోధిసత్తో పితరా సద్ధిం రథే నిసీదిత్వా గచ్ఛన్తో ‘‘తాత, అహం తుమ్హే సకలసంవచ్ఛరం యోగ్గం కారేసిం, సన్నిట్ఠానకాలే పన తుమ్హాకం గోణం రఞ్ఞో అదత్థా’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౨౧. ‘‘అకాసి యోగ్గం ధువమప్పమత్తో, సంవచ్ఛరం బీరణథమ్భకస్మిం;

బ్యాకాసి సఞ్ఞం పరిసం విగయ్హ, న నియ్యమో తాయతి అప్పపఞ్ఞ’’న్తి.

తత్థ అకాసి యోగ్గం ధువమప్పమత్తో, సంవచ్ఛరం బీరణథమ్భకస్మిన్తి, తాత, త్వం నిచ్చం అప్పమత్తో బీరణత్థమ్భమయే సుసానే యోగ్గం అకాసి. బ్యాకాసి సఞ్ఞం పరిసం విగయ్హాతి అథ చ పన పరిసం విగాహిత్వా తం సఞ్ఞం విఅకాసి వికారం ఆపాదేసి, పరివత్తేసీతి అత్థో. న నియ్యమో తాయతి అప్పపఞ్ఞన్తి అప్పహఞ్ఞం నామ పుగ్గలం నియ్యమో యోగ్గాచిణ్ణం చరణం న తాయతి న రక్ఖతీతి.

అథస్స వచనం సుత్వా బ్రాహ్మణో దుతియం గాథమాహ –

౧౨౨. ‘‘ద్వయం యాచనకో తాత, సోమదత్త నిగచ్ఛతి;

అలాభం ధనలాభం వా, ఏవంధమ్మా హి యాచనా’’తి.

తత్థ ఏవంధమ్మా హి యాచనాతి యాచనా హి ఏవంసభావాతి.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, లాళుదాయీ ఇదానేవ సారజ్జబహులో, పుబ్బేపి సారజ్జబహులోయేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో, సోమదత్తస్స పితా లాళుదాయీ అహోసి, సోమదత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సోమదత్తజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౧౨] ౨. ఉచ్ఛిట్ఠభత్తజాతకవణ్ణనా

అఞ్ఞో ఉపరిమో వణ్ణోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి భిక్ఖు సత్థారా ‘‘సచ్చం కిర, త్వం భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘సచ్చ’’న్తి వత్వా ‘‘కో తం ఉక్కణ్ఠాపేసీ’’తి వుత్తే ‘‘పురాణదుతియికా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘భిక్ఖు అయం తే ఇత్థీ అనత్థకారికా, పుబ్బేపి అత్తనో జారస్స ఉచ్ఛిట్ఠకం భోజేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం ఠానే భిక్ఖం చరిత్వా జీవికకప్పకే కపణే నటకకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో దుగ్గతో దురూపకో హుత్వా భిక్ఖం చరిత్వా జీవికం కప్పేసి. తదా కాసిరట్ఠే ఏకస్మిం గామకే ఏకస్స బ్రాహ్మణస్స బ్రాహ్మణీ దుస్సీలా పాపధమ్మా అతిచారం చరతి. అథేకదివసం బ్రాహ్మణే కేనచిదేవ కరణీయేన బహి గతే తస్సా జారో తం ఖణం ఓలోకేత్వా తం గేహం పావిసి. సా తేన సద్ధిం అతిచరిత్వా ‘‘ముహుత్తం అచ్ఛ, భుఞ్జిత్వావ గమిస్ససీ’’తి భత్తం సమ్పాదేత్వా సూపబ్యఞ్జనసమ్పన్నం ఉణ్హభత్తం వడ్ఢేత్వా ‘‘త్వం భుఞ్జా’’తి తస్స దత్వా సయం బ్రాహ్మణస్స ఆగమనం ఓలోకయమానా ద్వారే అట్ఠాసి. బోధిసత్తో బ్రాహ్మణియా జారస్స భుఞ్జనట్ఠానే పిణ్డం పచ్చాసీసన్తో అట్ఠాసి.

తస్మిం ఖణే బ్రాహ్మణో గేహాభిముఖో ఆగచ్ఛతి. బ్రాహ్మణీ తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా వేగేన పవిసిత్వా ‘‘ఉట్ఠేహి, బ్రాహ్మణో ఆగచ్ఛతీ’’తి జారం కోట్ఠే ఓతారేత్వా బ్రాహ్మణస్స పవిసిత్వా నిసిన్నకాలే ఫలకం ఉపనేత్వా హత్థధోవనం దత్వా ఇతరేన భుత్తావసిట్ఠస్స సీతభత్తస్స ఉపరి ఉణ్హభత్తం వడ్ఢేత్వా బ్రాహ్మణస్స అదాసి. సో భత్తే హత్థం ఓతారేత్వా ఉపరి ఉణ్హం హేట్ఠా చ భత్తం సీతలం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇమినా అఞ్ఞస్స భుత్తాధికేన ఉచ్ఛిట్ఠభత్తేన భవితబ్బ’’న్తి. సో బ్రాహ్మణిం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౨౩. ‘‘అఞ్ఞో ఉపరిమో వణ్ణో, అఞ్ఞో వణ్ణో చ హేట్ఠిమో;

బ్రాహ్మణీ త్వేవ పుచ్ఛామి, కిం హేట్ఠా కిఞ్చ ఉప్పరీ’’తి.

తత్థ వణ్ణోతి ఆకారో. అయఞ్హి ఉపరిమస్స ఉణ్హభావం హేట్ఠిమస్స చ సీతభావం పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ. కిం హేట్ఠా కిఞ్చ ఉప్పరీతి వుడ్ఢితభత్తేన నామ ఉపరి సీతలేన, హేట్ఠా ఉణ్హేన భవితబ్బం, ఇదఞ్చ పన న తాదిసం, తేన తం పుచ్ఛామి – ‘‘కేన కారణేన ఉపరి భత్తం ఉణ్హం, హేట్ఠిమం సీతల’’న్తి.

బ్రాహ్మణీ అత్తనా కతకమ్మస్స ఉత్తానభావభయేన బ్రాహ్మణే పునప్పునం కథేన్తేపి తుణ్హీయేవ అహోసి. తస్మిం ఖణే నటపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘కోట్ఠే నిసీదాపితపాపపురిసేన జారేన భవితబ్బం, ఇమినా గేహస్సామికేన, బ్రాహ్మణీ పన అత్తనా కతకమ్మస్స పాకటభావభయేన కిఞ్చి న కథేతి, హన్దాహం ఇమిస్సా కతకమ్మం పకాసేత్వా జారస్స కోట్ఠకే నిసీదాపితభావం బ్రాహ్మణస్స కథేమీ’’తి. సో బ్రాహ్మణస్స గేహా నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ ఇతరస్స గేహపవేసనం అతిచరణం అగ్గభత్తభుఞ్జనం బ్రాహ్మణియా ద్వారే ఠత్వా మగ్గం ఓలోకనం ఇతరస్స కోట్ఠే ఓతారితభావన్తి సబ్బం తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౨౪. ‘‘అహం నటోస్మి భద్దన్తే, భిక్ఖకోస్మి ఇధాగతో;

అయఞ్హి కోట్ఠమోతిణ్ణో, అయం సో యం గవేససీ’’తి.

తత్థ అహం నటోస్మి, భద్దన్తేతి, సామి, అహం నటజాతికో. భిక్ఖకోస్మి ఇధాగతోతి స్వాహం ఇమం ఠానం భిక్ఖకో భిక్ఖం పరియేసమానో ఆగతోస్మి. అయఞ్హి కోట్ఠమోతిణ్ణోతి అయం పన ఏతిస్సా జారో ఇమం భత్తం భుఞ్జన్తో తవ భయేన కోట్ఠం ఓతిణ్ణో. అయం సో యం గవేససీతి యం త్వం కస్స ను ఖో ఇమినా ఉచ్ఛిట్ఠకేన భవితబ్బన్తి గవేససి, అయం సో. చూళాయ నం గహేత్వా కోట్ఠా నీహరిత్వా యథా న పునేవరూపం పాపం కరోతి, తథా అస్స సతిం జనేహీతి వత్వా పక్కామి. బ్రాహ్మణో ఉభోపి తే యథా నం న పునేవరూపం పాపం కరోన్తి, తజ్జనపోథనేహి తథా సిక్ఖాపేత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా బ్రాహ్మణీ పురాణదుతియికా అహోసి, బ్రాహ్మణో ఉక్కణ్ఠితో భిక్ఖు, నటపుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఉచ్ఛిట్ఠభత్తజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౧౩] ౩. భరుజాతకవణ్ణనా

ఇసీనమన్తరం కత్వాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరాజానం ఆరబ్భ కథేసి. భగవతో హి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ లాభసక్కారో మహా అహోసి. యథాహ –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో సక్కతో హోతి…పే… పరిక్ఖారానం. అఞ్ఞతిత్థియా పన పరిబ్బాజకా అసక్కతా హోన్తి…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా. ౧౪).

తే ఏవం పరిహీనలాభసక్కారా అహోరత్తం గుళ్హసన్నిపాతం కత్వా మన్తయన్తి ‘‘సమణస్స గోతమస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ మయం హతలాభసక్కారా జాతా, సమణో గోతమో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో జాతో, కేన ను ఖో కారణేనస్స ఏసా సమ్పత్తీ’’తి. తత్రేకే ఏవమాహంసు – ‘‘సమణో గోతమో సకలజమ్బుదీపస్స ఉత్తమట్ఠానే భూమిసీసే వసతి. తేనస్స లాభసక్కారో ఉప్పజ్జతీ’’తి, సేసా ‘‘అత్థేతం కారణం, మయమ్పి జేతవనపిట్ఠే తిత్థియారామం కారేము, ఏవం లాభినో భవిస్సామా’’తి ఆహంసు. తే సబ్బేపి ‘‘ఏవమేత’’న్తి సన్నిట్ఠానం కత్వా ‘‘సచేపి మయం రఞ్ఞో అనారోచేత్వా ఆరామం కారేస్సామ, భిక్ఖూ వారేస్సన్తి, లఞ్జం లభిత్వా అభిజ్జనకో నామ నత్థి, తస్మా రఞ్ఞో లఞ్జం దత్వా ఆరామట్ఠానం గణ్హిస్సామా’’తి సమ్మన్తేత్వా ఉపట్ఠాకే యాచిత్వా రఞ్ఞో సతసహస్సం దత్వా ‘‘మహారాజ, మయం జేతవనపిట్ఠియం తిత్థియారామం కరిస్సామ, సచే భిక్ఖూ ‘కాతుం న దస్సామా’తి తుమ్హాకం ఆరోచేన్తి, నేసం పటివచనం న దాతబ్బ’’న్తి ఆహంసు. రాజా లఞ్జలోభేన ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

తిత్థియా రాజానం సఙ్గణ్హిత్వా వడ్ఢకిం పక్కోసాపేత్వా కమ్మం పట్ఠపేసుం, మహాసద్దో అహోసి. సత్థా ‘‘కే పనేతే, ఆనన్ద, ఉచ్చాసద్దమహాసద్దా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అఞ్ఞతిత్థియా, భన్తే, జేతవనపిట్ఠియం తిత్థియారామం కారేన్తి, తత్థేసో సద్దో’’తి. ‘‘ఆనన్ద, నేతం ఠానం తిత్థియారామస్స అనుచ్ఛవికం, తిత్థియా ఉచ్చాసద్దకామా, న సక్కా తేహి సద్ధిం వసితు’’న్తి వత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖవే, రఞ్ఞో ఆచిక్ఖిత్వా తిత్థియారామకరణం నివారేథా’’తి ఆహ. భిక్ఖుసఙ్ఘో గన్త్వా రఞ్ఞో నివేసనద్వారే అట్ఠాసి. రాజా సఙ్ఘస్స ఆగతభావం సుత్వాపి ‘‘తిత్థియారామం నిస్సాయ ఆగతా భవిస్సన్తీ’’తి లఞ్జస్స గహితత్తా ‘‘రాజా గేహే నత్థీ’’తి వదాపేసి. భిక్ఖూ గన్త్వా సత్థు ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘లఞ్జం నిస్సాయ ఏవం కరోతీ’’తి ద్వే అగ్గసావకే పేసేసి. రాజా తేసమ్పి ఆగతభావం సుత్వా తథేవ వదాపేసి. తేపి ఆగన్త్వా సత్థు ఆరాచేసుం. సత్థా ‘‘న ఇదాని, సారిపుత్త, రాజా గేహే నిసీదితుం లభిస్సతి, బహి నిక్ఖమిస్సతీ’’తి పునదివసే పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం రఞ్ఞో నివేసనద్వారం అగమాసి. రాజా సుత్వా పాసాదా ఓతరిత్వా పత్తం గహేత్వా సత్థారం పవేసేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స యాగుఖజ్జకం దత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా రఞ్ఞో ఏకం పరియాయధమ్మదేసనం ఆరభన్తో ‘‘మహారాజ, పోరాణకరాజానో లఞ్జం గహేత్వా సీలవన్తే అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కారేత్వా అత్తనో రట్ఠస్స అస్సామినో హుత్వా మహావినాసం పాపుణింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే భరురట్ఠే భరురాజా నామ రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో పఞ్చాభిఞ్ఞో అట్ఠసమాపత్తిలాభీ గణసత్థా తాపసో హుత్వా హిమవన్తపదేసే చిరం వసిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ పఞ్చసతతాపసపరివుతో హిమవన్తా ఓతరిత్వా అనుపుబ్బేన భరునగరం పత్వా తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా నగరా నిక్ఖమిత్వా ఉత్తరద్వారే సాఖావిటపసమ్పన్నస్స వటరుక్ఖస్స మూలే నిసీదిత్వా భత్తకిచ్చం కత్వా తత్థేవ రుక్ఖమూలే వాసం కప్పేసి. ఏవం తస్మిం ఇసిగణే తత్థ వసన్తే అడ్ఢమాసచ్చయేన అఞ్ఞో గణసత్థా పఞ్చసతపరివారో ఆగన్త్వా నగరే భిక్ఖాయ చరిత్వా నగరా నిక్ఖమిత్వా దక్ఖిణద్వారే తాదిసస్సేవ వటరుక్ఖస్స మూలే నిసీదిత్వా భత్తకిచ్చం కత్వా తత్థ రుక్ఖమూలే వాసం కప్పేసి. ఇతి తే ద్వేపి ఇసిగణా తత్థ యథాభిరన్తం విహరిత్వా హిమవన్తమేవ అగమంసు.

తేసం గతకాలే దక్ఖిణద్వారే వటరుక్ఖో సుక్ఖో. పునవారే తేసు ఆగచ్ఛన్తేసు దక్ఖిణద్వారే వటరుక్ఖవాసినో పఠమతరం ఆగన్త్వా అత్తనో వటరుక్ఖస్స సుక్ఖభావం ఞత్వా భిక్ఖాయ చరిత్వా నగరా నిక్ఖమిత్వా ఉత్తరద్వారే వటరుక్ఖమూలం గన్త్వా భత్తకిచ్చం కత్వా తత్థ వాసం కప్పేసుం. ఇతరే పన ఇసయో పచ్ఛా ఆగన్త్వా నగరే భిక్ఖాయ చరిత్వా అత్తనో రుక్ఖమూలమేవ గన్త్వా భత్తకిచ్చం కత్వా వాసం కప్పేసుం. తే ‘‘న సో తుమ్హాకం రుక్ఖో, అమ్హాకం రుక్ఖో’’తి రుక్ఖం నిస్సాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కరింసు, కలహో మహా అహోసి. ఏకే ‘‘అమ్హాకం పఠమం వసితట్ఠానం తుమ్హే న లభిస్సథా’’తి వదన్తి. ఏకే ‘‘మయం ఇమస్మిం వారే పఠమతరం ఇధాగతా, తుమ్హే న లభిస్సథా’’తి వదన్తి. ఇతి తే ‘‘మయం సామినో, మయం సామినో’’తి కలహం కరోన్తా రుక్ఖమూలస్సత్థాయ రాజకులం అగమంసు. రాజా పఠమం వుత్థఇసిగణఞ్ఞేవ సామికం అకాసి. ఇతరే ‘‘న దాని మయం ఇమేహి పరాజితాతి అత్తానం వదాపేస్సామా’’తి దిబ్బచక్ఖునా ఓలోకేత్వా ఏకం చక్కవత్తిపరిభోగం రథపఞ్జరం దిస్వా ఆహరిత్వా రఞ్ఞో లఞ్జం దత్వా ‘‘మహారాజ, అమ్హేపి సామికే కరోహీ’’తి ఆహంసు.

రాజా లఞ్జం గహేత్వా ‘‘ద్వేపి గణా వసన్తూ’’తి ద్వేపి సామికే అకాసి. ఇతరే ఇసయో తస్స రథపఞ్జరస్స రథచక్కాని నీహరిత్వా లఞ్జం దత్వా ‘‘మహారాజ, అమ్హేయేవ సామికే కరోహీ’’తి ఆహంసు. రాజా తథా అకాసి. ఇసిగణా ‘‘అమ్హేహి వత్థుకామే చ కిలేసకామే చ పహాయ పబ్బజితేహి రుక్ఖమూలస్స కారణా కలహం కరోన్తేహి లఞ్జం దదన్తేహి అయుత్తం కత’’న్తి విప్పటిసారినో హుత్వా వేగేన పలాయిత్వా హిమవన్తమేవ అగమంసు. సకలభరురట్ఠవాసినో దేవతా ఏకతో హుత్వా ‘‘సీలవన్తే కలహం కరోన్తేన రఞ్ఞా అయుత్తం కత’’న్తి భరురఞ్ఞో కుజ్ఝిత్వా తియోజనసతికం భరురట్ఠం సముద్దం ఉబ్బత్తేత్వా అరట్ఠమకంసు. ఇతి ఏకం భరురాజానం నిస్సాయ సకలరట్ఠవాసినోపి వినాసం పత్తాతి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧౨౫. ‘‘ఇసీనమన్తరం కత్వా, భరురాజాతి మే సుతం;

ఉచ్ఛిన్నో సహ రట్ఠేహి, స రాజా విభవఙ్గతో.

౧౨౬. ‘‘తస్మా హి ఛన్దాగమనం, నప్పసంసన్తి పణ్డితా;

అదుట్ఠచిత్తో భాసేయ్య, గిరం సచ్చుపసంహిత’’న్తి.

తత్థ అన్తరం కత్వాతి ఛన్దాగతివసేన వివరం కత్వా. భరురాజాతి భరురట్ఠే రాజా. ఇతి మే సుతన్తి ఇతి మయా పుబ్బే ఏతం సుతం. తస్మా హి ఛన్దాగమనన్తి యస్మా హి ఛన్దాగమనం గన్త్వా భరురాజా సహ రట్ఠేన ఉచ్ఛిన్నో, తస్మా ఛన్దాగమనం పణ్డితా నప్పసంసన్తి. అదుట్ఠచిత్తోతి కిలేసేహి అదూసితచిత్తో హుత్వా. భాసేయ్య గిరం సచ్చుపసంహితన్తి సభావనిస్సితం అత్థనిస్సితం కారణనిస్సితమేవ గిరం భాసేయ్య. యే హి తత్థ భరురఞ్ఞో లఞ్జం గణ్హన్తస్స అయుత్తం ఏతన్తి పటిక్కోసన్తా సచ్చుపసంహితం గిరం భాసింసు, తేసం ఠితట్ఠానం నాళికేరదీపే అజ్జాపి దీపకసహస్సం పఞ్ఞాయతీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘మహారాజ, ఛన్దవసికేన నామ న భవితబ్బం, ద్వే పబ్బజితగణే కలహం కారేతుం న వట్టతీ’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘అహం తేన సమయేన జేట్ఠకఇసి అహోసి’’న్తి, రాజా తథాగతస్స భత్తకిచ్చం కత్వా గతకాలే మనుస్సే పేసేత్వా తిత్థియారామం విద్ధంసాపేసి, తిత్థియా అప్పతిట్ఠా అహేసుం.

భరుజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౧౪] ౪. పుణ్ణనదీజాతకవణ్ణనా

పుణ్ణం నదిన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్ఞాపారమిం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి దివసే ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ తథాగతస్స పఞ్ఞం ఆరబ్భ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, సమ్మాసమ్బుద్ధో మహాపఞ్ఞో పుథుపఞ్ఞో హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో తిక్ఖపఞ్ఞో గమ్భీరపఞ్ఞో నిబ్బేధికపఞ్ఞో ఉపాయపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తథాగతో పఞ్ఞవా ఉపాయకుసలోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో పురోహితకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా పితు అచ్చయేన పురోహితట్ఠానం లభిత్వా బారాణసిరఞ్ఞో అత్థధమ్మానుసాసకో అహోసి. అపరభాగే రాజా పరిభేదకానం కథం గహేత్వా బోధిసత్తస్స కుద్ధో ‘‘మా మమ సన్తికే వసీ’’తి బోధిసత్తం బారాణసితో పబ్బాజేసి. బోధిసత్తో పుత్తదారం గహేత్వా ఏకస్మిం కాసికగామకే వాసం కప్పేసి. అపరభాగే రాజా తస్స గుణం సరిత్వా ‘‘మయ్హం కఞ్చి పేసేత్వా ఆచరియం పక్కోసితుం న యుత్తం, ఏకం పన గాథం బన్ధిత్వా పణ్ణం లిఖిత్వా కాకమంసం పచాపేత్వా పణ్ణఞ్చ మంసఞ్చ సేతవత్థేన పలివేఠేత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్ఛేత్వా పేసేస్సామి. యది పణ్డితో భవిస్సతి, పణ్ణం వాచేత్వా కాకమంసభావం ఞత్వా ఆగమిస్సతి, నో చే, నాగమిస్సతీ’’తి ‘‘పుణ్ణం నది’’న్తి ఇమం గాథం పణ్ణే లిఖి –

౧౨౭. ‘‘పుణ్ణం నదిం యేన చ పేయ్యమాహు, జాతం యవం యేన చ గుయ్హమాహు;

దూరం గతం యేన చ అవ్హయన్తి, సో త్యాగతో హన్ద చ భుఞ్జ బ్రాహ్మణా’’తి.

తత్థ పుణ్ణం నదిం యేన చ పేయ్యమాహూతి కాకపేయ్యా నదీహి వదన్తా యేన పుణ్ణం నదిం కాకపేయ్యమాహు, న హి అపుణ్ణా నదీ ‘‘కాకపేయ్యా’’తి వుచ్చతి. యదాపి నదీతీరే ఠత్వా గీవం పసారేత్వా కాకేన పాతుం సక్కా హోతి, తదా నం ‘‘కాకపేయ్యా’’తి వదన్తి. జాతం యవం యేన చ గుయ్హమాహూతి యవన్తి దేసనాసీసమత్తం, ఇధ పన సబ్బమ్పి జాతం ఉగ్గతం సమ్పన్నతరుణసస్సం అధిప్పేతం. తఞ్హి యదా అన్తో పవిట్ఠకాకం పటిచ్ఛాదేతుం సక్కోతి, తదా గుయ్హతీతి గుయ్హం. కిం గుయ్హతి? కాకం. ఇతి కాకస్స గుయ్హం కాకగుయ్హన్తి తం వదమానా కాకేన గుయ్హవచనస్స కారణభూతేన ‘‘గుయ్హ’’న్తి వదన్తి. తేన వుత్తం ‘‘యేన చ గుయ్హమాహూ’’తి. దూరం గతం యేన చ అవ్హయన్తీతి దూరం గతం విప్పవుత్థం పియపుగ్గలం యం ఆగన్త్వా నిసిన్నం దిస్వా సచే ఇత్థన్నామో ఆగచ్ఛతి, వస్స కాకాతి వా వస్సన్తఞ్ఞేవ వా సుత్వా ‘‘యథా కాకో వస్సతి, ఇత్థన్నామో ఆగమిస్సతీ’’తి ఏవం వదన్తా యేన చ అవ్హయన్తి కథేన్తి మన్తేన్తి, ఉదాహరన్తీతి అత్థో. సో త్యాగతోతి సో తే ఆనీతో. హన్ద చ భుఞ్జ, బ్రాహ్మణాతి గణ్హ, బ్రాహ్మణ, భుఞ్జస్సు నం, ఖాద ఇదం కాకమంసన్తి అత్థో.

ఇతి రాజా ఇమం గాథం పణ్ణే లిఖిత్వా బోధిసత్తస్స పేసేసి. సో పణ్ణం వాచేత్వా ‘‘రాజా మం దట్ఠుకామో’’తి ఞత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౨౮. ‘‘యతో మం సరతీ రాజా, వాయసమ్పి పహేతవే;

హంసా కోఞ్చా మయూరా చ, అసతీయేవ పాపియా’’తి.

తత్థ యతో మం సరతీ రాజా, వాయసమ్పి పహేతవేతి యదా రాజా వాయసమంసం లభిత్వా తమ్పి పహేతుం మం సరతి. హంసా కోఞ్చా మయూరా చాతి యదా పనస్స ఏతే హంసాదయో ఉపనీతా భవిస్సన్తి, ఏకాని హంసమంసాదీని లచ్ఛతి, తదా మం కస్మా న సరిస్సతీతి అత్థో? అట్ఠకథాయం పన ‘‘హంసకోఞ్చమయూరాన’’న్తి పాఠో. సో సున్దరతరా, ఇమేసం హంసాదీనం మంసం లభిత్వా కస్మా మం న సరిస్సతి, సరిస్సతియేవాతి అత్థో. అసతీయేవ పాపియాతి యం వా తం వా లభిత్వా సరణం నామ సున్దరం, లోకస్మిం పన అసతియేవ పాపియా, అసతికరణంయేవ హీనం లామకం, తఞ్చ అమ్హాకం రఞ్ఞో నత్థి. సరతి మం రాజా, ఆగమనం మే పచ్చాసీసతి, తస్మా గమిస్సామీతి యానం యోజాపేత్వా గన్త్వా రాజానం పస్సి, రాజా తుస్సిత్వా పురోహితట్ఠానేయేవ పతిట్ఠాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, పురోహితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పుణ్ణనదీజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౧౫] ౫. కచ్ఛపజాతకవణ్ణనా

అవధీ వత అత్తానన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకాలికం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు మహాతక్కారిజాతకే (జా. ౧.౧౩.౧౦౪ ఆదయో) ఆవి-భవిస్సతి. తదా పన సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, కోకాలికో ఇదానేవ వాచాయ హతో, పుబ్బేపి వాచాయ హతోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అమచ్చకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అహోసి. సో పన రాజా బహుభాణీ అహోసి, తస్మిం కథేన్తే అఞ్ఞేసం వచనస్స ఓకాసో నామ నత్థి. బోధిసత్తో తస్స తం బహుభాణితం వారేతుకామో ఏకం ఉపాయం ఉపధారేన్తో విచరతి. తస్మిఞ్చ కాలే హిమవన్తపదేసే ఏకస్మిం సరే కచ్ఛపో వసతి, ద్వే హంసపోతకా గోచరాయ చరన్తా తేన సద్ధిం విస్సాసం అకంసు. తే దళ్హవిస్సాసికా హుత్వా ఏకదివసం కచ్ఛపం ఆహంసు – ‘‘సమ్మ కచ్ఛప, అమ్హాకం హిమవన్తే చిత్తకూటపబ్బతతలే కఞ్చనగుహాయం వసనట్ఠానం రమణీయో పదేసో, గచ్ఛసి అమ్హాకం సద్ధి’’న్తి. ‘‘అహం కిన్తి కత్వా గమిస్సామీ’’తి? ‘‘మయం తం గహేత్వా గమిస్సామ, సచే త్వం ముఖం రక్ఖితుం సక్ఖిస్ససి, కస్సచి కిఞ్చి న కథేస్ససీ’’తి. ‘‘రక్ఖిస్సామి, సామి, గహేత్వా మం గచ్ఛథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి వత్వా ఏకం దణ్డకం కచ్ఛపేన డంసాపేత్వా సయం తస్స ఉభో కోటియో డంసిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దింసు. తం తథా హంసేహి నీయమానం గామదారకా దిస్వా ‘‘ద్వే హంసా కచ్ఛపం దణ్డకేన హరన్తీ’’తి ఆహంసు.

కచ్ఛపో ‘‘యది మం సహాయకా నేన్తి, తుమ్హాకం ఏత్థ కిం దుట్ఠచేటకా’’తి వత్తుకామో హంసానం సీఘవేగతాయ బారాణసినగరే రాజనివేసనస్స ఉపరిభాగం సమ్పత్తకాలే దట్ఠట్ఠానతో దణ్డకం విస్సజ్జేత్వా ఆకాసఙ్గణే పతిత్వా ద్వేభాగో అహోసి, ‘‘కచ్ఛపో ఆకాసతో పతిత్వా ద్వేధా భిన్నో’’తి ఏకకోలాహలం అహోసి. రాజా బోధిసత్తం ఆదాయ అమచ్చగణపరివుతో తం ఠానం గన్త్వా కచ్ఛపం దిస్వా బోధిసత్తం పుచ్ఛి – ‘‘పణ్డిత, కిన్తి కత్వా ఏస పతితో’’తి? బోధిసత్తో ‘‘చిరపటికఙ్ఖోహం రాజానం ఓవదితుకామో ఉపాయం ఉపధారేన్తో చరామి, ఇమినా కచ్ఛపేన హంసేహి సద్ధిం విస్సాసో కతో భవిస్సతి, తేహి ఇమం ‘హిమవన్తం నేస్సామా'తి దణ్డకం డంసాపేత్వా ఆకాసం పక్ఖన్తేహి భవితబ్బం, అథ ఇమినా కస్సచి వచనం సుత్వా అరక్ఖితముఖతాయ కిఞ్చి వత్తుకామేన దణ్డకా విస్సట్ఠో భవిస్సతి, ఏవం ఆకాసతో పతిత్వా జీవితక్ఖయం పత్తేనేవ భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘ఆమ మహారాజ, అతిముఖరా నామ అపరియన్తవచనా ఏవరూపం దుక్ఖం పాపుణన్తియేవా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧౨౯. ‘‘అవధీ వత అత్తానం, కచ్ఛపో బ్యాహరం గిరం;

సుగ్గహీతస్మిం కట్ఠస్మిం, వాచాయ సకియావధి.

౧౩౦. ‘‘ఏతమ్పి దిస్వా నరవీరియసేట్ఠ, వాచం పముఞ్చే కుసలం నాతివేలం;

పస్ససి బహుభాణేన, కచ్ఛపం బ్యసనం గత’’న్తి.

తత్థ అవధీ వతాతి ఘాతేసి వత. బ్యాహరన్తి బ్యాహరన్తో. సుగ్గహీతస్మిం కట్ఠస్మిన్తి ముఖేన సుట్ఠు డంసిత్వా గహితే దణ్డకే. వాచాయ సకియావధీతి అతిముఖరతాయ అకాలే వాచం నిచ్ఛారేన్తో దట్ఠట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా తాయ సకాయ వాచాయ అత్తానం అవధి ఘాతేసి. ఏవమేస జీవితక్ఖయం పత్తో, న అఞ్ఞథాతి. ఏతమ్పి దిస్వాతి ఏతమ్పి కారణం దిస్వా. నరవీరియసేట్ఠాతి నరేసు వీరియేన సేట్ఠ ఉత్తమవీరియ రాజవర. వాచం పముఞ్చే కుసలం నాతివేలన్తి సచ్చాదిపటిసంయుత్తం కుసలమేవ పణ్డితో పురిసో ముఞ్చేయ్య నిచ్ఛారేయ్య, తమ్పి హితం కాలయుత్తం, న అతివేలం, అతిక్కన్తకాలం అపరియన్తవాచం న భాసేయ్య. పస్ససీతి నను పచ్చక్ఖతో పస్ససి. బహుభాణేనాతి బహుభణనేన. కచ్ఛపం బ్యసనం గతన్తి ఏతం కచ్ఛపం జీవితక్ఖయం పత్తన్తి.

రాజా ‘‘మం సన్ధాయ భాసతీ’’తి ఞత్వా ‘‘అమ్హే సన్ధాయ కథేసి, పణ్డితా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘మహారాజ, త్వం వా హోహి అఞ్ఞో వా, యో కోచి పమాణాతిక్కన్తం భాసన్తో ఏవరూపం బ్యసనం పాపుణాతీ’’తి పాకటం కత్వా కథేసి. రాజా తతో పట్ఠాయ విరమిత్వా మన్దభాణీ అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కచ్ఛపో కోకాలికో అహోసి, ద్వే హంసపోతకా ద్వే మహాథేరా, రాజా ఆనన్దో, అమచ్చపణ్డితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కచ్ఛపజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౧౬] ౬. మచ్ఛజాతకవణ్ణనా

న మాయమగ్గి తపతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి భిక్ఖుం సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కేన ఉక్కణ్ఠాపితోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పురాణదుతియికాయా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘అయం తే భిక్ఖు ఇత్థీ అనత్థకారికా, పుబ్బేపి త్వం ఏతం నిస్సాయ సూలేన విజ్ఝిత్వా అఙ్గారేసు పచిత్వా ఖాదితబ్బతం పత్తో పణ్డితే నిస్సాయ జీవితం అలత్థా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స పురోహితో అహోసి. అథేకదివసం కేవట్టా జాలే లగ్గం మచ్ఛం ఉద్ధరిత్వా ఉణ్హవాలుకాపిట్ఠే ఠపేత్వా ‘‘అఙ్గారేసు నం పచిత్వా ఖాదిస్సామా’’తి సూలం తచ్ఛింసు. మచ్ఛో మచ్ఛిం ఆరబ్భ పరిదేవమానో ఇమా గాథా అవోచ –

౧౩౧. ‘‘న మాయమగ్గి తపతి, న సూలో సాధుతచ్ఛితో;

యఞ్చ మం మఞ్ఞతే మచ్ఛీ, అఞ్ఞం సో రతియా గతో.

౧౩౨. ‘‘సో మం దహతి రాగగ్గి, చిత్తం చూపతపేతి మం;

జాలినో ముఞ్చథాయిరా మం, న కామే హఞ్ఞతే క్వచీ’’తి.

తత్థ న మాయమగ్గి తపతీతి న మం అయం అగ్గి తపతి, న తాపం జనేతి, న సోచయతీతి అత్థో. న సూలోతి అయం సూలోపి సాధుతచ్ఛితో మం న తపతి, న మే సోకం ఉప్పాదేతి. యఞ్చ మం మఞ్ఞతేతి యం పన మం మచ్ఛీ ఏవం మఞ్ఞతి ‘‘అఞ్ఞం మచ్ఛిం సో పఞ్చకామగుణరతియా గతో’’తి, తదేవ మం తపతి సోచయతి. సో మం దహతీతి యో పనేస రాగగ్గి, సో మం దహతి ఝాపేతి. చిత్తం చూపతపేతి మన్తి రాగసమ్పయుత్తకం మమ చిత్తమేవ చ మం ఉపతాపేతి కిలమేతి విహేఠేతి. జాలినోతి కేవట్టే ఆలపతి. తే హి జాలస్స అత్థితాయ ‘‘జాలినో’’తి వుచ్చన్తి. ముఞ్చథాయిరా మన్తి ముఞ్చథ మం సామినోతి యాచతి. న కామే హఞ్ఞతే క్వచీతి కామే పతిట్ఠితో కామేన నీయమానో సత్తో న క్వచి హఞ్ఞతి. న హి తం తుమ్హాదిసా హనితుం అనుచ్ఛవికాతి పరిదేవతి. అథ వా కామేతి హేతువచనే భుమ్మం, కామహేతు మచ్ఛిం అనుబన్ధమానో నామ న క్వచి తుమ్హాదిసేహి హఞ్ఞతీతి పరిదేవతి. తస్మిం ఖణే బోధిసత్తో నదీతీరం గతో తస్స మచ్ఛస్స పరిదేవితసద్దం సుత్వా కేవట్టే ఉపసఙ్కమిత్వా తం మచ్ఛం మోచేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా మచ్ఛీ పురాణదుతియికా అహోసి, మచ్ఛో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు, పురోహితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మచ్ఛజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౧౭] ౭. సేగ్గుజాతకవణ్ణనా

సబ్బో లోకోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం పణ్ణికఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు ఏకకనిపాతే విత్థారితమేవ. ఇధాపి సత్థా తం ‘‘కిం, ఉపాసక, చిరస్సం ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. పణ్ణికఉపాసకో ‘‘ధీతా మే, భన్తే, నిచ్చం పహంసితముఖీ, తమహం వీమంసిత్వా ఏకస్స కులదారకస్స అదాసిం, తత్థ ఇతికత్తబ్బతాయ తుమ్హాకం దస్సనాయ ఆగన్తుం ఓకాసం న లభి’’న్తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘న ఖో, ఉపాసక, ఇదానేవేసా సీలవతీ, పుబ్బేపి సీలవతీ, త్వఞ్చ న ఇదానేవేతం వీమంససి, పుబ్బేపి వీమంసియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో రుక్ఖదేవతా అహోసి. తదా అయమేవ పణ్ణికఉపాసకో ‘‘ధీతరం వీమంసిస్సామీ’’తి అరఞ్ఞం నేత్వా కిలేసవసేన ఇచ్ఛన్తో వియ హత్థే గణ్హి. అథ నం పరిదేవమానం పఠమగాథాయ అజ్ఝభాసి –

౧౩౩. ‘‘సబ్బో లోకో అత్తమనో అహోసి, అకోవిదా గామధమ్మస్స సేగ్గు;

కోమారి కో నామ తవజ్జ ధమ్మో, యం త్వం గహితా పవనే పరోదసీ’’తి.

తత్థ సబ్బో లోకో అత్తమనో అహోసీతి, అమ్మ, సకలోపి సత్తలోకో ఏతిస్సా కామసేవనాయ అత్తమనో జాతో. అకోవిదా గామధమ్మస్స సేగ్గూతి సేగ్గూతి తస్సా నామం. తేన త్వం పన, అమ్మ, సేగ్గు అకోవిదా గామధమ్మస్స, ఇమస్మిం గామధమ్మే వసలధమ్మే అకుసలాసీతి వుత్తం హోతి. కోమారి కో నామ తవజ్జ ధమ్మోతి, అమ్మ, కుమారి కో నామేస తవ అజ్జ సభావో. యం త్వం గహితా పవనే పరోదసీతి త్వం మయా ఇమస్మిం పవనే సన్థవవసేన హత్థే గహితా పరోదసి న సమ్పటిచ్ఛసి, కో ఏస తవ సభావో, కిం కుమారికాయేవ త్వన్తి పుచ్ఛతి.

తం సుత్వా కుమారికా ‘‘ఆమ, తాత, కుమారికాయేవాహం, నాహం మేథునధమ్మం నామ జానామీ’’తి వత్వా పరిదేవమానా దుతియం గాథమాహ –

౧౩౪. ‘‘యో దుక్ఖఫుట్ఠాయ భవేయ్య తాణం, సో మే పితా దుబ్భి వనే కరోతి;

సా కస్స కన్దామి వనస్స మజ్ఝే, యో తాయితా సో సహసం కరోతీ’’తి.

సా హేట్ఠా కథితాయేవ. ఇతి సో పణ్ణికో తదా ధీతరం వీమంసిత్వా గేహం నేత్వా కులదారకస్స దత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే పణ్ణికఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా ధీతా ధీతాయేవ, పితా పితాయేవ అహోసి, తస్స కారణస్స పచ్చక్ఖకారికా రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సేగ్గుజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౧౮] ౮. కూటవాణిజజాతకవణ్ణనా

సఠస్స సాఠేయ్యమిదన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కూటవాణిజం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థివాసినో హి కూటవాణిజో చ పణ్డితవాణిజో చ ద్వే వాణిజా మిత్తికా హుత్వా పఞ్చ సకటసతాని భణ్డస్స పూరాపేత్వా పుబ్బన్తతో అపరన్తం విచరమానా వోహారం కత్వా బహుం లాభం లభిత్వా సావత్థిం పచ్చాగమింసు. పణ్డితవాణిజో కూటవాణిజం ఆహ – ‘‘సమ్మ, భణ్డం భాజేమా’’తి. కూటవాణిజో ‘‘అయం దీఘరత్తం దుక్ఖసేయ్యాయ దుబ్భోజనేన కిలన్తో అత్తనో ఘరే నానగ్గరసం భత్తం భుఞ్జిత్వా అజీరకేన మరిస్సతి, అథ సబ్బమ్పేతం భణ్డం మయ్హమేవ భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘నక్ఖత్తం న మనాపం, దివసో న మనాపో, స్వే జానిస్సామి, పునదివసే జానిస్సామీ’’తి కాలం ఖేపేతి. అథ నం పణ్డితవాణిజో నిప్పీళేత్వా భాజాపేత్వా గన్ధమాలం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా ‘‘కదా ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అడ్ఢమాసమత్తో మే, భన్తే, ఆగతస్సా’’తి వత్వా ‘‘అథ కస్మా ఏవం పపఞ్చం కత్వా బుద్ధుపట్ఠానం ఆగతోసీ’’తి పుట్ఠో తం పవత్తిం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో, ఉపాసక, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస కూటవాణిజోయేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అమచ్చకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తస్స వినిచ్ఛయామచ్చో అహోసి. తదా గామవాసీ చ నగరవాసీ చ ద్వే వాణిజా మిత్తా అహేసుం. గామవాసీ నగరవాసిస్స సన్తికే పఞ్చ ఫాలసతాని ఠపేసి. సో తే ఫాలే విక్కిణిత్వా మూలం గహేత్వా ఫాలానం ఠపితట్ఠానే మూసికవచ్చం ఆకిరిత్వా ఠపేసి. అపరభాగే గామవాసీ ఆగన్త్వా ‘‘ఫాలే మే దేహీ’’తి ఆహ. కూటవాణిజో ‘‘ఫాలా తే మూసికాహి ఖాదితా’’తి మూసికవచ్చం దస్సేసి. ఇతరో ‘‘ఖాదితావ హోన్తు, మూసికాహి ఖాదితే కిం సక్కా కాతు’’న్తి న్హానత్థాయ తస్స పుత్తం ఆదాయ గచ్ఛన్తో ఏకస్స సహాయకస్స గేహే ‘‘ఇమస్స కత్థచి గన్తుం మా అదత్థా’’తి వత్వా అన్తోగబ్భే నిసీదాపేత్వా సయం న్హాయిత్వా కూటవాణిజస్స గేహం అగమాసి. సో ‘‘పుత్తో మే కహ’’న్తి ఆహ. ‘‘సమ్మ, తవ పుత్తం తీరే ఠపేత్వా మమ ఉదకే నిముగ్గకాలే ఏకో కులలో ఆగన్త్వా తవ పుత్తం నఖపఞ్జరేన గహేత్వా ఆకాసం పక్ఖన్తో, అహం పాణిం పహరిత్వా విరవిత్వా వాయమన్తోపి మోచేతుం నాసక్ఖి’’న్తి. ‘‘త్వం ముసా భణసి, కులలా దారకే గహేత్వా గన్తుం సమత్థా నామ నత్థీ’’తి. ‘‘సమ్మ, హోతు, అయుత్తేపి హోన్తే అహం కిం కరోమి, కులలేనేవ తే పుత్తో నీతో’’తి. సో తం సన్తజ్జేత్వా ‘‘అరే దుట్ఠచోర మనుస్సమారక, ఇదాని తం వినిచ్ఛయం గన్త్వా కడ్ఢాపేస్సామీ’’తి నిక్ఖమి. సో ‘‘మమ రుచ్చనకమేవ కరోసీ’’తి తేనేవ సద్ధిం వినిచ్ఛయట్ఠానం అగమాసి.

కూటవాణిజో బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘అయం, సామి, మమ పుత్తం గహేత్వా న్హాయితుం గతో, ‘కహం మే పుత్తో’తి వుత్తే ‘కులలేన హటో’తి ఆహ, వినిచ్ఛినథ మే అడ్డ’’న్తి. బోధిసత్తో ‘‘సచ్చం భణే’’తి ఇతరం పుచ్ఛి. సో ఆహ – ‘‘ఆమ, సామి, అహం తం ఆదాయ గతో, సేనేన పహటభావో సచ్చమేవ, సామీ’’తి. ‘‘కిం పన లోకే కులలా నామ దారకే హరన్తీ’’తి? ‘‘సామి, అహమ్పి తుమ్హే పుచ్ఛామి – ‘‘కులలా దారకే గహేత్వా ఆకాసే గన్తుం న సక్కోన్తి, మూసికా పన అయఫాలే ఖాదన్తీ’’తి. ‘‘ఇదం కిం నామా’’తి? ‘‘సామి, మయా ఏతస్స ఘరే పఞ్చ ఫాలసతాని ఠపితాని, స్వాయం ‘ఫాలా తే మూసికాహి ఖాదితా’తి వత్వా ‘ఇదం తే ఫాలే ఖాదితమూసికానం వచ్చ’న్తి వచ్చం దస్సేతి, సామి, మూసికా చే ఫాలే ఖాదన్తి, కులలాపి దారకే హరిస్సన్తి. సచే న ఖాదన్తి, సేనాపి తం న హరిస్సన్తి. ఏసో పన ‘ఫాలా తే మూసికాహి ఖాదితా’తి వదతి, తేసం ఖాదితభావం వా అఖాదితభావం వా జానాథ, అడ్డం మే వినిచ్ఛినథా’’తి. బోధిసత్తో ‘‘సఠస్స పటిసాఠేయ్యం కత్వా జినిస్సామీతి ఇమినా చిన్తితం భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘సుట్ఠు తే చిన్తిత’’న్తి వత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧౩౫. ‘‘సఠస్స సాఠేయ్యమింద సుచిన్తితం, పచ్చోడ్డితం పటికూటస్స కూటం;

ఫాలం చే ఖాదేయ్యుం మూసికా, కస్మా కుమారం కులలా న హరేయ్యుం.

౧౩౬. ‘‘కూటస్స హి సన్తి కూటకూటా, భవతి చాపి నికతినో నికత్యా;

దేహి పుత్తనట్ఠ ఫాలనట్ఠస్స ఫాలం, మా తే పుత్తమహాసి ఫాలనట్ఠో’’తి.

తత్థ సఠస్సాతి సఠభావేన కేరాటికేన ‘‘ఏకం ఉపాయం కత్వా పరసన్తకం ఖాదితుం వట్టతీ’’తి సఠస్స. సాఠేయ్యమిదం సుచిన్తితన్తి ఇదం పటిసాఠేయ్యం చిన్తేన్తేన తయా సుట్ఠు చిన్తితం. పచ్చోడ్డితం పటికూటస్స కూటన్తి కూటస్స పుగ్గలస్స తయా పటికూటం సుట్ఠు పచ్చోడ్డితం, పటిభాగం కత్వా ఓడ్డితసదిసమేవ కతన్తి అత్థో. ఫాలం చే ఖాదేయ్యుం మూసికాతి యది మూసికా ఫాలం ఖాదేయ్యుం. కస్మా కుమారం కులలా న హరేయ్యున్తి మూసికాసు ఫాలే ఖాదన్తీసు కులలా కిం కారణా కుమారం నో హరేయ్యుం.

కూటస్స హి సన్తి కూటకూటాతి త్వం ‘‘అహమేవ మూసికాహి ఫాలే ఖాదాపితపురిసో కూటో’’తి మఞ్ఞసి, తాదిసస్స పన కూటస్స ఇమస్మిం లోకే బహూ కూటా సన్తి, కూటస్స కూటాతి కూటపటికూటానం ఏతం నామం, కూటస్స పటికూటా నామ సన్తీతి వుత్తం హోతి. భవతి చాపి నికతినో నికత్యాతి నికతినో నేకతికస్స వఞ్చనకపుగ్గలస్స నికత్యా అపరో నికతికారకో వఞ్చనకపురిసో భవతియేవ. దేహి పుత్తనట్ఠ ఫాలనట్ఠస్స ఫాలన్తి అమ్భో నట్ఠపుత్త పురిస, ఏతస్స నట్ఠఫాలస్స ఫాలం దేహి. మా తే పుత్తమహాసి ఫాలనట్ఠోతి సచే హిస్స ఫాలం న దస్ససి, పుత్తం తే హరిస్సతి, తం తే ఏస మా హరతు, ఫాలమస్స దేహీతి. ‘‘దేమి, సామి, సచే మే పుత్తం దేతీ’’తి. ‘‘దేమి, సామి, సచే మే ఫాలే దేతీ’’తి. ఏవం నట్ఠపుత్తో పుత్తం, నట్ఠఫాలో చ ఫాలం పటిలభిత్వా ఉభోపి యథాకమ్మం గతా.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కూటవాణిజో ఇదాని కూటవాణిజోవ, పణ్డితవాణిజో పణ్డితవాణిజోయేవ, వినిచ్ఛయామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కూటవాణిజజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౨౧౯] ౯. గరహితజాతకవణ్ణనా

హిరఞ్ఞం మే సువణ్ణం మేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అనభిరతియా ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ఏతస్స హి పచ్చేకం గహితం ఆరమ్మణం నామ నత్థి, అనభిరతివాసం వసన్తం పన తం సత్థు సన్తికం ఆనేసుం. సో సత్థారా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘సచ్చ’’న్తి వత్వా ‘‘కింకారణా’’తి వుత్తే ‘‘కిలేసవసేనా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘అయం, భిక్ఖు, కిలేసో నామ పుబ్బే తిరచ్ఛానేహిపి గరహితో, త్వం ఏవరూపే సాసనే పబ్బజితో కస్మా తిరచ్ఛానేహిపి గరహితకిలేసవసేన ఉక్కణ్ఠితో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే వానరయోనియం నిబ్బత్తి. తమేనం ఏకో వనచరకో గహేత్వా ఆనేత్వా రఞ్ఞో అదాసి. సో చిరం రాజగేహే వసమానో వత్తసమ్పన్నో అహోసి, మనుస్సలోకే వత్తమానం కిరియం యేభుయ్యేన అఞ్ఞాసి. రాజా తస్స వత్తే పసీదిత్వా వనచరకం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇమం వానరం గహితట్ఠానేయేవ విస్సజ్జేహీ’’తి ఆణాపేసి, సో తథా అకాసి. వానరగణో బోధిసత్తస్స ఆగతభావం ఞత్వా తస్స దస్సనత్థాయ మహన్తే పాసాణపిట్ఠే సన్నిపతిత్వా బోధిసత్తేన సద్ధిం సమ్మోదనీయం కథం కత్వా ‘‘సమ్మ, కహం ఏత్తకం కాలం వుత్థోసీ’’తి ఆహ. ‘‘బారాణసియం రాజనివేసనే’’తి. ‘‘అథ కథం ముత్తోసీ’’తి? ‘‘రాజా మం కేళిమక్కటం కత్వా మమ వత్తే పసన్నో మం విస్సజ్జేసీ’’తి.

అథ నం తే వానరా ‘‘మనుస్సలోకే వత్తమానకిరియం నామ తుమ్హే జానిస్సథ, అమ్హాకమ్పి తావ కథేథ, సోతుకామమ్హా’’తి ఆహంసు. ‘‘మా మం మనుస్సానం కిరియం పుచ్ఛథా’’తి. ‘‘కథేథ సోతుకామమ్హా’’తి. బోధిసత్తోపి ‘‘మనుస్సా నామ ఖత్తియాపి బ్రాహ్మణాపి ‘మయ్హం మయ్హ’న్తి వదన్తి, హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చతం న జానన్తి, సుణాథ దాని తేసం అన్ధబాలానం కారణ’’న్తి వత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧౩౭. ‘‘హిరఞ్ఞం మే సువణ్ణం మే, ఏసా రత్తిం దివా కథా;

దుమ్మేధానం మనుస్సానం, అరియధమ్మం అపస్సతం.

౧౩౮. ‘‘ద్వే ద్వే గహపతయో గేహే, ఏకో తత్థ అమస్సుకో;

లమ్బత్థనో వేణికతో, అథో అఙ్కితకణ్ణకో;

కీతో ధనేన బహునా, సో తం వితుదతే జన’’న్తి.

తత్థ హిరఞ్ఞం మే సువణ్ణం మేతి దేసనాసీసమత్తమేతం, ఇమినా పన పదద్వయేన దసవిధమ్పి రతనం సబ్బం, పుబ్బణ్ణాపరణ్ణం ఖేత్తవత్థుం ద్విపదచతుప్పదఞ్చ సబ్బం దస్సేన్తో ‘‘ఇదం మే ఇదం మే’’తి ఆహ. ఏసా రత్తిం దివా కథాతి ఏసా మనుస్సానం రత్తిఞ్చ దివా చ నిచ్చకాలం కథా. అఞ్ఞం పన తే ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా’’తి వా ‘‘హుత్వా న భవన్తీ’’తి వా న జానన్తి, ఏవమేవ పరిదేవన్తా విచరన్తి. దుమ్మేధానన్తి అప్పపఞ్ఞానం. అరియధమ్మం అపస్సతన్తి అరియానం బుద్ధాదీనం ధమ్మం, అరియం వా నిద్దోసం నవవిధం లోకుత్తరధమ్మం అపస్సన్తానం ఏసావ కథా. అఞ్ఞా పన ‘‘అనిచ్చం వా దుక్ఖం వా’’తి తేసం కథా నామ నత్థి.

గహపతయోతి గేహే అధిపతిభూతా. ఏకో తత్థాతి తేసు ద్వీసు ఘరసామికేసు ‘‘ఏకో’’తి మాతుగామం సన్ధాయ వదతి. తత్థ వేణికతోతి కతవేణీ, నానప్పకారేన సణ్ఠాపితకేసకలాపోతి అత్థో. అథో అఙ్కితకణ్ణకోతి అథ స్వేవ విద్ధకణ్ణో ఛిద్దకణ్ణోతి లమ్బకణ్ణతం సన్ధాయాహ. కీతో ధనేన బహునాతి సో పనేస అమస్సుకో లమ్బత్థనో వేణికతో అఙ్కితకణ్ణో మాతాపితూనం బహుం ధనం దత్వా కీతో, మణ్డేత్వా పసాధేత్వా యానం ఆరోపేత్వా మహన్తేన పరివారేన ఘరం ఆనీతో. సో తం వితుదతే జనన్తి సో గహపతి ఆగతకాలతో పట్ఠాయ తస్మిం గేహే దాసకమ్మకరాదిభేదం జనం ‘‘అరే దుట్ఠదాస దుట్ఠదాసి, ఇమం న కరోసీ’’తి ముఖసత్తీహి వితుదతి, సామికో వియ హుత్వా మహాజనం విచారేతి. ఏవం తావ ‘‘మనుస్సలోకే అతివియ అయుత్త’’న్తి మనుస్సలోకం గరహి.

తం సుత్వా సబ్బే వానరా ‘‘మా కథేథ, మా కథేథ, అసోతబ్బయుత్తకం అస్సుమ్హా’’తి ఉభోహి హత్థేహి కణ్ణే దళ్హం పిదహింసు. ‘‘ఇమస్మిం ఠానే అమ్హేహి ఇదం అయుత్తం సుత’’న్తి తం ఠానమ్పి గరహిత్వా అఞ్ఞత్థ అగమంసు. సో పిట్ఠిపాసాణో గరహితపిట్ఠిపాసాణోయేవ కిర నామ జాతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా వానరగణో బుద్ధపరిసా అహోసి, వానరిన్దో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గరహితజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౨౨౦] ౧౦. ధమ్మధజజాతకవణ్ణనా

సుఖం జీవితరూపోసీతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తస్స వధాయ పరిసక్కనం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి దేవదత్తో మయ్హం వధాయ పరిసక్కియేవ, సన్తాసమత్తమ్పి పన కాతుం నాసక్ఖీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం యసపాణి నామ రాజా రజ్జం కారేసి, కాళకో నామస్స సేనాపతి అహోసి. తదా బోధిసత్తో తస్సేవ పురోహితో అహోసి నామేన ధమ్మధజో నామ, రఞ్ఞో పన సీసప్పసాధనకప్పకో ఛత్తపాణి నామ. రాజా ధమ్మేన రజ్జం కారేతి, సేనాపతి పనస్స వినిచ్ఛయం కరోన్తో లఞ్జం ఖాదతి పరపిట్ఠిమంసికో, లఞ్జం గహేత్వా అస్సామికే సామికే కరోతి. అథేకదివసం వినిచ్ఛయే పరాజితో మనుస్సో బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తో వినిచ్ఛయా నిక్ఖన్తో రాజుపట్ఠానం గచ్ఛన్తం బోధిసత్తం దిస్వా తస్స పాదేసు పతిత్వా ‘‘తుమ్హాదిసేసు నామ, సామి, రఞ్ఞో అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ అనుసాసన్తేసు కాళకసేనాపతి లఞ్జం గహేత్వా అస్సామికే సామికే కరోతీ’’తి అత్తనో పరాజితభావం బోధిసత్తస్స కథేసి. బోధిసత్తో కారుఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా ‘‘ఏహి భణే, అడ్డం తే వినిచ్ఛినిస్సామీ’’తి తం గహేత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానం అగమాసి. మహాజనో సన్నిపతి, బోధిసత్తో తం అడ్డం పటివినిచ్ఛినిత్వా సామికఞ్ఞేవ సామికం అకాసి.

మహాజనో సాధుకారం అదాసి, సో సద్దో మహా అహోసి. రాజా తం సుత్వా ‘‘కిం సద్దో నామేసో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, ధమ్మధజపణ్డితేన దుబ్బినిచ్ఛితో అడ్డో సువినిచ్ఛితో, తత్రేస సాధుకారసద్దో’’తి. రాజా తుట్ఠో బోధిసత్తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘అడ్డో కిర తే ఆచరియ వినిచ్ఛితో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, మహారాజ, కాళకేన దుబ్బినిచ్ఛితం అడ్డం వినిచ్ఛిని’’న్తి వుత్తే ‘‘ఇతో దాని పట్ఠాయ తుమ్హేవ అడ్డం వినిచ్ఛినథ, మయ్హఞ్చ కణ్ణసుఖం భవిస్సతి లోకస్స చ వుడ్ఢీ’’తి వత్వా అనిచ్ఛన్తమ్పి తం ‘‘సత్తానుద్దయాయ వినిచ్ఛయే నిసీదథా’’తి యాచిత్వా సమ్పటిచ్ఛాపేసి. తతో పట్ఠాయ బోధిసత్తో వినిచ్ఛయే నిసీదతి, సామికేయేవ సామికే కరోతి.

కాళకో తతో పట్ఠాయ లఞ్జం అలభన్తో లాభతో పరిహాయిత్వా బోధిసత్తస్స ఆఘాతం బన్ధిత్వా ‘‘మహారాజ, ధమ్మధజపణ్డితో తవ రజ్జం పత్థేతీ’’తి బోధిసత్తం రఞ్ఞో అన్తరే పరిభిన్ది. రాజా అసద్దహన్తో ‘‘మా ఏవం అవచా’’తి పటిక్ఖిపిత్వా పున తేన ‘‘సచే మే న సద్దహథ, తస్సాగమనకాలే వాతపానేన ఓలోకేథ. అథానేన సకలనగరస్స అత్తనో హత్థే కతభావం పస్సిస్సథా’’తి వుత్తే రాజా తస్స అడ్డకారకపరిసం దిస్వా ‘‘ఏతస్సేవ పరిసా’’తి సఞ్ఞాయ భిజ్జిత్వా ‘‘కిం కరోమ సేనాపతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, ఏతం మారేతుం వట్టతీ’’తి. ‘‘ఓళారికదోసం అపస్సన్తా కథం మారేస్సామా’’తి? ‘‘అత్థేకో ఉపాయో’’తి. ‘‘కతరూపాయో’’తి. ‘‘అసయ్హమస్స కమ్మం ఆరోపేత్వా తం కాతుం అసక్కోన్తం తం తేన దోసేన మారేస్సామా’’తి. ‘‘కిం పన అసయ్హకమ్మ’’న్తి? ‘‘మహారాజ, ఉయ్యానం నామ సారభూమియం రోపితం పటిజగ్గియమానం తీహి చతూహి సంవచ్ఛరేహి ఫలం దేతి. తుమ్హే తం పక్కోసాపేత్వా ‘స్వే ఉయ్యానం కీళిస్సామ, ఉయ్యానం మే మాపేహీ’తి వదథ, సో మాపేతుం న సక్ఖిస్సతి. అథ నం తస్మిం దోసే మారేస్సామా’’తి.

రాజా బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘పణ్డిత, మయ్హం పురాణఉయ్యానే చిరం కీళిమ్హ, ఇదాని నవఉయ్యానే కీళితుకామమ్హ, స్వే కీళిస్సామ, ఉయ్యానం నో మాపేహి, సచే మాపేతుం న సక్ఖిస్ససి, జీవితం తే నత్థీ’’తి. బోధిసత్తో ‘‘కాళకేన లఞ్జం అలభమానేన రాజా అన్తరే పరిభిన్నో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘సక్కోన్తో జానిస్సామి, మహారాజా’’తి వత్వా గేహం గన్త్వా సుభోజనం భుఞ్జిత్వా చిన్తయమానో సయనే నిపజ్జి, సక్కస్స భవనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ఆవజ్జేన్తో బోధిసత్తస్స చిత్తం ఞత్వా వేగేనాగన్త్వా సిరిగబ్భం పవిసిత్వా ఆకాసే ఠత్వా ‘‘కిం చిన్తేసి పణ్డితా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కోసి త్వ’’న్తి? ‘‘సక్కోహమస్మీ’’తి. ‘‘రాజా మం ‘ఉయ్యానం మాపేహీ’తి ఆహ, తం చిన్తేమీ’’తి. ‘‘పణ్డిత, మా చిన్తయి, అహం తే నన్దనవనచిత్తలతావనసదిసం ఉయ్యానం మాపేస్సామి, కతరస్మిం ఠానే మాపేమీ’’తి? ‘‘అసుకట్ఠానే మాపేహీ’’తి. సక్కో మాపేత్వా దేవపురమేవ గతో.

పునదివసే బోధిసత్తో ఉయ్యానం పచ్చక్ఖతో దిస్వా గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘నిట్ఠితం తే, మహారాజ, ఉయ్యానం, కీళస్సూ’’తి. రాజా గన్త్వా అట్ఠారసహత్థేన మనోసిలావణ్ణేన పాకారేన పరిక్ఖిత్తం ద్వారట్టాలకసమ్పన్నం పుప్ఫఫలభారభరితనానారుక్ఖపటిమణ్డితం ఉయ్యానం దిస్వా కాళకం పుచ్ఛి – ‘‘పణ్డితేన అమ్హాకం వచనం కతం, ఇదాని కిం కరోమా’’తి. ‘‘మహారాజ, ఏకరత్తేన ఉయ్యానం మాపేతుం సక్కోన్తో రజ్జం గహేతుం కిం న సక్కోతీ’’తి? ‘‘ఇదాని కిం కరోమా’’తి? ‘‘అపరమ్పి నం అసయ్హకమ్మం కారేమా’’తి. ‘‘కిం కమ్మం నామా’’తి? ‘‘సత్తరతనమయం పోక్ఖరణిం మాపేమా’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘ఆచరియ, ఉయ్యానం తావ తే మాపితం, ఏతస్స పన అనుచ్ఛవికం సత్తరతనమయం పోక్ఖరణిం మాపేహి. సచే మాపేతుం న సక్ఖిస్ససి, జీవితం తే నత్థీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘సాధు, మహారాజ, సక్కోన్తో మాపేస్సామీ’’తి ఆహ. అథస్స సక్కో పోక్ఖరణిం మాపేసి సోభగ్గప్పత్తం సతతిత్థం సహస్సవఙ్కం పఞ్చవణ్ణపదుమసఞ్ఛన్నం నన్దనపోక్ఖరణిసదిసం.

పునదివసే బోధిసత్తో తమ్పి పచ్చక్ఖం కత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘మాపితా, దేవ, పోక్ఖరణీ’’తి. రాజా తమ్పి దిస్వా ‘‘ఇదాని కిం కరోమా’’తి కాళకం పుచ్ఛి. ‘‘ఉయ్యానస్స అనుచ్ఛవికం గేహం మాపేతుం ఆణాపేహి, దేవా’’తి. రాజా బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘ఇదాని, ఆచరియ, ఇమస్స ఉయ్యానస్స చేవ పోక్ఖరణియా చ అనుచ్ఛవికం సబ్బదన్తమయం గేహం మాపేహి, నో చే మాపేస్ససి, జీవితం తే నత్థీ’’తి ఆహ. అథస్స సక్కో గేహమ్పి మాపేసి. బోధిసత్తో పునదివసే తమ్పి పచ్చక్ఖం కత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తమ్పి దిస్వా ‘‘ఇదాని కిం కరోమా’’తి కాళకం పుచ్ఛి. ‘‘గేహస్స అనుచ్ఛవికం మణిం మాపేతుం ఆణాపేహి, మహారాజా’’తి ఆహ. రాజా బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘పణ్డిత, ఇమస్స దన్తమయగేహస్స అనుచ్ఛవికం మణిం మాపేహి, మణిఆలోకేన విచరిస్సామ. సచే మాపేతుం న సక్కోసి, జీవితం తే నత్థీ’’తి ఆహ. అథస్స సక్కో మణిమ్పి మాపేసి.

బోధిసత్తో పునదివసే తం పచ్చక్ఖం కత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తమ్పి దిస్వా ‘‘ఇదాని కిం కరిస్సామా’’తి కాళకం పుచ్ఛి. ‘‘మహారాజ, ధమ్మధజబ్రాహ్మణస్స ఇచ్ఛితిచ్ఛితదాయికా దేవతా అత్థి మఞ్ఞే, ఇదాని యం దేవతాపి మాపేతుం న సక్కోతి, తం ఆణాపేహి. చతురఙ్గసమన్నాగతం నామ మనుస్సం దేవతాపి మాపేతుం న సక్కోతి, తస్మా ‘చతురఙ్గసమన్నాగతం మే ఉయ్యానపాలం మాపేహీ’తి తం వదాహీ’’తి. రాజా బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘ఆచరియ, తయా అమ్హాకం ఉయ్యానం, పోక్ఖరణీ, దన్తమయపాసాదో, తస్స ఆలోకకరణత్థాయ మణిరతనఞ్చ మాపితం, ఇదాని మే ఉయ్యానరక్ఖకం చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉయ్యానపాలం మాపేహి, నో చే మాపేస్ససి, జీవితం తే నత్థీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘హోతు, లభమానో జానిస్సామీ’’తి గేహం గన్త్వా సుభోజనం భుఞ్జిత్వా నిపన్నో పచ్చూసకాలే పబుజ్ఝిత్వా సయనపీఠే నిసిన్నో చిన్తేసి – ‘‘సక్కో దేవరాజా యం అత్తనా సక్కా మాపేతుం, తం మాపేసి, చతురఙ్గసమన్నాగతం పన ఉయ్యానపాలం న సక్కా మాపేతుం, ఏవం సన్తే పరేసం హత్థే మరణతో అరఞ్ఞే అనాథమరణమేవ వరతర’’న్తి. సో కస్సచి అనారోచేత్వా పాసాదా ఓతరిత్వా అగ్గద్వారేనేవ నగరా నిక్ఖమిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే సతం ధమ్మం ఆవజ్జమానో నిసీది.

సక్కో తం కారణం ఞత్వా వనచరకో వియ హుత్వా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, త్వం సుఖుమాలో, అదిట్ఠపుబ్బదుక్ఖరూపో వియ ఇమం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా కిం కరోన్తో నిసిన్నోసీ’’తి ఇమమత్థం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౩౬. ‘‘సుఖం జీవితరూపోసి, రట్ఠా వివనమాగతో;

సో ఏకకో రుక్ఖమూలే, కపణో వియ ఝాయసీ’’తి.

తత్థ సుఖం జీవితరూపోసీతి త్వం సుఖేన జీవితసదిసో సుఖేధితో సుఖపరిహతో వియ. రట్ఠాతి ఆకిణ్ణమనుస్సట్ఠానా. వివనమాగతోతి నిరుదకట్ఠానం అరఞ్ఞం పవిట్ఠో. రుక్ఖమూలేతి రుక్ఖసమీపే. కపణో వియ ఝాయసీతి కపణో వియ ఏకకో నిసిన్నో ఝాయసి పజ్ఝాయసి, కిం నామేతం చిన్తేసీతి పుచ్ఛి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౪౦. ‘‘సుఖం జీవితరూపోస్మి, రట్ఠా వివనమాగతో;

సో ఏకకో రుక్ఖమూలే, కపణో వియ ఝాయామి;

సతం ధమ్మం అనుస్సర’’న్తి.

తత్థ సతం ధమ్మం అనుస్సరన్తి, సమ్మ, సచ్చమేతం, అహం సుఖం జీవితరూపో రట్ఠా చ వివనమాగతో, సోహం ఏకకోవ ఇమస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీదిత్వా కపణో వియ ఝాయామి. యం పన వదేసి ‘‘కిం నామేతం చిన్తేసీ’’తి, తం తే పవేదేమి ‘‘సతం ధమ్మ’’న్తి. అహఞ్హి సతం ధమ్మం అనుస్సరన్తో ఇధ నిసిన్నో. సతం ధమ్మన్తి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం సతం సప్పురిసానం పణ్డితానం ధమ్మం. లాభో అలాభో యసో అయసో నిన్దా పసంసా సుఖం దుక్ఖన్తి అయఞ్హి అట్ఠవిధో లోకధమ్మో. ఇమినా పన అబ్భాహతా సన్తో న కమ్పన్తి న పవేధేన్తి, అయమేత్థ అకమ్పనసఙ్ఖాతో సతం ధమ్మో ఇమం అనుస్సరన్తో నిసిన్నోమ్హీతి దీపేతి.

అథ నం సక్కో ‘‘ఏవం సన్తే, బ్రాహ్మణ, ఇమస్మిం ఠానే కస్మా నిసిన్నోసీ’’తి. ‘‘రాజా చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉయ్యానపాలం ఆహరాపేతి, తాదిసం న సక్కోమి లద్ధుం, సోహం ‘కిం మే పరస్స హత్థే మరణేన, అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అనాథమరణం మరిస్సామీ’తి చిన్తేత్వా ఇధాగన్త్వా నిసిన్నో’’తి. ‘‘బ్రాహ్మణ, అహం సక్కో దేవరాజా, మయా తే ఉయ్యానాదీని మాపితాని, చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉయ్యానపాలం మాపేతుం న సక్కా, తుమ్హాకం రఞ్ఞో సీసప్పసాధనకప్పకో ఛత్తపాణి నామ, సో చతురఙ్గసమన్నాగతో, చతురఙ్గసమన్నాగతేన ఉయ్యానపాలేన అత్థే సతి ఏతం కప్పకం ఉయ్యానపాలం కాతుం వదేహీ’’తి. ఇతి సక్కో బోధిసత్తస్స ఓవాదం దత్వా ‘‘మా భాయీ’’తి సమస్సాసేత్వా అత్తనో దేవపురమేవ గతో.

బోధిసత్తో గేహం గన్త్వా భుత్తపాతరాసో రాజద్వారం గన్త్వా ఛత్తపాణిమ్పి తత్థేవ దిస్వా హత్థే గహేత్వా ‘‘త్వం కిర, సమ్మ ఛత్తపాణి, చతురఙ్గసమన్నాగతోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘కో తే మయ్హం చతురఙ్గసమన్నాగతభావం ఆచిక్ఖీ’’తి వుత్తే ‘‘సక్కో, దేవరాజా’’తి వత్వా ‘‘కింకారణా ఆచిక్ఖీ’’తి పుట్ఠో ‘‘ఇమినా నామ కారణేనా’’తి సబ్బం ఆచిక్ఖి. సో ‘‘ఆమ, అహం చతురఙ్గసమన్నాగతో’’తి ఆహ. అథ నం బోధిసత్తో హత్థే గహేత్వావ రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘అయం, మహారాజ, ఛత్తపాణి, చతురఙ్గసమన్నాగతో, చతురఙ్గసమన్నాగతేన ఉయ్యానపాలేన అత్థే సతి ఇమం ఉయ్యానపాలం కరోథా’’తి ఆహ. అథ నం రాజా ‘‘త్వం కిర చతురఙ్గసమన్నాగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘కతమేహి చతురఙ్గేహి సమన్నాగతోసీ’’తి?

‘‘అనుసూయకో అహం దేవ, అమజ్జపాయకో అహం;

నిస్నేహకో అహం దేవ, అక్కోధనం అధిట్ఠితో’’తి.

‘‘మయ్హఞ్హి, మహారాజ, ఉసూయా నామ నత్థి, మజ్జం మే న పివితపుబ్బం, పరేసు మే స్నేహో వా కోధో వా న భూతపూబ్బో. ఇమేహి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతోమ్హీ’’తి.

అథ నం రాజా, భో ఛత్తపాణి, ‘‘అనుసూయకోస్మీ’’తి వదసీతి. ‘‘ఆమ, దేవ, అనుసూయకోమ్హీ’’తి. ‘‘కిం ఆరమ్మణం దిస్వా అనుసూయకో జాతోసీ’’తి? ‘‘సుణాహి దేవా’’తి అత్తనో అనుసూయకకారణం కథేన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఇత్థియా కారణా రాజ, బన్ధాపేసిం పురోహితం;

సో మం అత్థే నివేదేసి, తస్మాహం అనుసూయకో’’తి.

తస్సత్థో – అహం, దేవ, పుబ్బే ఇమస్మింయేవ బారాణసినగరే తాదిసోవ రాజా హుత్వా ఇత్థియా కారణా పురోహితం బన్ధాపేసిం.

‘‘అబద్ధా తత్థ బజ్ఝన్తి, యత్థ బాలా పభాసరే;

బద్ధాపి తత్థ ముచ్చన్తి, యత్థ ధీరా పభాసరే’’తి. (జా. ౧.౧.౧౨౦) –