౬. నతందళ్హవగ్గో

[౨౦౧] ౧. బన్ధనాగారజాతకవణ్ణనా

న తం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో బన్ధనాగారం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిం కిర కాలే బహూ సన్ధిచ్ఛేదకపన్థఘాతకచోరే ఆనేత్వా కోసలరఞ్ఞో దస్సేసుం. తే రాజా అద్దుబన్ధనరజ్జుబన్ధనసఙ్ఖలికబన్ధనేహి బన్ధాపేసి. తింసమత్తా జానపదా భిక్ఖూ సత్థారం దట్ఠుకామా ఆగన్త్వా దిస్వా వన్దిత్వా పునదివసే పిణ్డాయ చరన్తా బన్ధనాగారం గన్త్వా తే చోరే దిస్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తా సాయన్హసమయే తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, అజ్జ అమ్హేహి పిణ్డాయ చరన్తేహి బన్ధనాగారే బహూ చోరా అద్దుబన్ధనాదీహి బద్ధా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తా దిట్ఠా, తే తాని బన్ధనాని ఛిన్దిత్వా పలాయితుం న సక్కోన్తి, అత్థి ను ఖో తేహి బన్ధనేహి థిరతరం నామ అఞ్ఞం బన్ధన’’న్తి పుచ్ఛింసు. సత్థా ‘‘భిక్ఖవే, కిం బన్ధనాని నామేతాని, యం పనేతం ధనధఞ్ఞపుత్తదారాదీసు తణ్హాసఙ్ఖాతం కిలేసబన్ధనం, ఏతం ఏతేహి బన్ధనేహి సతగుణేన సహస్సగుణేన థిరతరం, ఏవం మహన్తమ్పి పనేతం దుచ్ఛిన్దనియం బన్ధనం పోరాణకపణ్డితా ఛిన్దిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా పబ్బజింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం దుగ్గతగహపతికులే నిబ్బత్తి, తస్స వయప్పత్తస్స పితా కాలమకాసి. సో భతిం కత్వా మాతరం పోసేసి, అథస్స మాతా అనిచ్ఛమానస్సేవ ఏకం కులధీతరం గేహే కత్వా అపరభాగే కాలమకాసి. భరియాయపిస్స కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసి. సో గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం అజానన్తో ‘‘భద్దే, త్వం భతిం కత్వా జీవాహి, అహం పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. సాపి ‘‘గబ్భో మే పతిట్ఠితో, మయి విజాతాయ దారకం దిస్వా పబ్బజిస్ససీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్సా విజాతకాలే ‘‘భద్దే, త్వం సోత్థినా విజాతా, ఇదానాహం పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆపుచ్ఛి. అథ నం సా ‘‘పుత్తకస్స తావ థనపానతో అపగమనకాలం ఆగమేహీ’’తి వత్వా పున గబ్భం గణ్హి.

సో చిన్తేసి – ‘‘ఇమం సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా గన్తుం న సక్కా, ఇమిస్సా అనాచిక్ఖిత్వావ పలాయిత్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. సో తస్సా అనాచిక్ఖిత్వా రత్థిభాగే ఉట్ఠాయ పలాయి. అథ నం నగరగుత్తికా అగ్గహేసుం. సో ‘‘అహం, సామి, మాతుపోసకో నామ, విస్సజ్జేథ మ’’న్తి తేహి అత్తానం విస్సజ్జాపేత్వా ఏకస్మిం ఠానే వసిత్వా అగ్గద్వారేనేవ నిక్ఖమిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా ఝానకీళం కీళన్తో విహాసి. సో తత్థ వసన్తో ‘‘ఏవరూపమ్పి నామ మే దుచ్ఛిన్దనియం పుత్తదారబన్ధనం కిలేసబన్ధనం ఛిన్దిత’’న్తి ఉదానం ఉదానేన్తో ఇమా గాథా అవోచ –

౧౦౧. ‘‘న తం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా, యదాయసం దారుజపబ్బజఞ్చ;

సారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు, పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా.

౧౦౨. ‘‘ఏతం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా, ఓహారినం సీథిలం దుప్పముఞ్చం;

ఏతమ్పి ఛేత్వాన వజన్తి ధీరా, అనపేక్ఖినో కామసుఖం పహాయా’’తి.

తత్థ ధీరాతి ధితిమన్తా, ధిక్కతపాపాతి ధీరా. అథ వా ధీ వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతాతి ధీరా, బుద్ధా పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధసావకా బోధిసత్తా చ ఇమే ధీరా నామ. యదాయసన్తిఆదీసు యం సఙ్ఖలికసఙ్ఖాతం అయసా నిబ్బత్తం ఆయసం, యం అద్దుబన్ధనసఙ్ఖాతం దారుజం, యఞ్చ పబ్బజతిణేహి వా అఞ్ఞేహి వా వాకాదీహి రజ్జుం కత్వా కతరజ్జుబన్ధనం, తం ఆయసాదిం ఛిన్దితుం సక్కుణేయ్యభావేన ధీరా దళ్హం థిరన్తి నాహు న కథేన్తి. సారత్తరత్తాతి సారత్తా హుత్వా రత్తా, బలవరాగరత్తాతి అత్థో. మణికుణ్డలేసూతి మణీసు చ కుణ్డలేసు చ, మణియుత్తేసు వా కుణ్డలేసు.

ఏతం దళ్హన్తి యే మణికుణ్డలేసు సారత్తరత్తా, తేసం యో చ సారాగో, యా చ తేసం పుత్తదారేసు అపేక్ఖా తణ్హా, ఏతం కిలేసమయం బన్ధనం దళ్హం థిరన్తి ధీరా ఆహు. ఓహారినన్తి ఆకడ్ఢిత్వా చతూసు అపాయేసు పాతనతో అవహరతి హేట్ఠా హరతీతి ఓహారినం. సిథిలన్తి బన్ధనట్ఠానే ఛవిచమ్మమంసాని న ఛిన్దతి, లోహితం న నీహరతి, బన్ధనభావమ్పి న జానాపేతి, థలపథజలపథాదీసు కమ్మాని కాతుం దేతీతి సిథిలం. దుప్పముఞ్చన్తి తణ్హాలోభవసేన హి ఏకవారమ్పి ఉప్పన్నం కిలేసబన్ధనం దట్ఠట్ఠానతో కచ్ఛపో వియ దుమ్మోచయం హోతీతి దుప్పముఞ్చం. ఏతమ్పి ఛేత్వానాతి ఏతం ఏవం దళ్హమ్పి కిలేసబన్ధనం ఞాణఖగ్గేన ఛిన్దిత్వా అయదామాని ఛిన్దిత్వా మత్తవరవారణా వియ పఞ్జరే ఛిన్దిత్వా సీహపోతకా వియ చ ధీరా వత్థుకామకిలేసకామే ఉక్కారభూమిం వియ జిగుచ్ఛమానా అనపేక్ఖినో హుత్వా కామసుఖం పహాయ వజన్తి పక్కమన్తి, పక్కమిత్వా చ పన హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానసుఖేన వీతినామేన్తీతి.

ఏవం బోధిసత్తో ఇమం ఉదానం ఉదానేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహన్తో అహేసుం. ‘‘తదా మాతా మహామాయా అహోసి, పితా సుద్ధోదనమహారాజా, భరియా రాహులమాతా, పుత్తో రాహులో, పుత్తదారం పహాయ నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితో పురిసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బన్ధనాగారజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౦౨] ౨. కేళిసీలజాతకవణ్ణనా

హంసా కోఞ్చా మయూరా చాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆయస్మన్తం లకుణ్డకభద్దియం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిరాయస్మా బుద్ధసాసనే పాకటో అహోసి పఞ్ఞాతో మధురస్సరో మధురధమ్మకథికో పటిసమ్భిదాప్పత్తో మహాఖీణాసవో అసీతియా మహాథేరానం అన్తరో పమాణేన ఓమకో లకుణ్డకో సామణేరో వియ, ఖుద్దకో కీళనత్థాయ కతో వియ. తస్మిం ఏకదివసం తథాగతం వన్దిత్వా జేతవనకోట్ఠకం గతే జనపదా తింసమత్తా భిక్ఖూ ‘‘దసబలం వన్దిస్సామా’’తి జేతవనం పవిసన్తా విహారకోట్ఠకే థేరం దిస్వా ‘‘సామణేరో ఏసో’’తి సఞ్ఞాయ థేరం చీవరకణ్ణే గణ్హన్తా హత్థే గణ్హన్తా సీసం గణ్హన్తా నాసాయ పరామసన్తా కణ్ణేసు గహేత్వా చాలేత్వా హత్థకుక్కుచ్చం కత్వా పత్తచీవరం పటిసామేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా నిసీదిత్వా సత్థారా మధురపటిసన్థారే కతే పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, లకుణ్డకభద్దియత్థేరో కిర నామేకో తుమ్హాకం సావకో మధురధమ్మకథికో అత్థి, కహం సో ఇదానీ’’తి. ‘‘కిం పన, భిక్ఖవే, దట్ఠుకామత్థా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘యం, భిక్ఖవే, తుమ్హే ద్వారకోట్ఠకే దిస్వా చీవరకణ్ణాదీసు గణ్హన్తా హత్థకుక్కుచ్చం కత్వా ఆగతా, ఏస సో’’తి. ‘‘భన్తే, ఏవరూపో పత్థితపత్థనో అభినీహారసమ్పన్నో సావకో కింకారణా అప్పేసక్ఖో జాతో’’తి? సత్థా ‘‘అత్తనా కతపాపకమ్మం నిస్సాయా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సక్కో దేవరాజా అహోసి. తదా బ్రహ్మదత్తస్స జిణ్ణం జరాప్పత్తం హత్థిం వా అస్సం వా గోణం వా దస్సేతుం న సక్కా, కేళిసీలో హుత్వా తథారూపం దిస్వావ అనుబన్ధాపేతి, జిణ్ణసకటమ్పి దిస్వా భిన్దాపేతి, జిణ్ణమాతుగామే దిస్వా పక్కోసాపేత్వా ఉదరే పహరాపేత్వా పాతాపేత్వా పున ఉట్ఠాపేత్వా భాయాపేతి, జిణ్ణపురిసే దిస్వా లఙ్ఘకే వియ భూమియం సంపరివత్తకాదికీళం కీళాపేతి, అపస్సన్తో ‘‘అసుకఘరే కిర మహల్లకో అత్థీ’’తి సుత్వాపి పక్కోసాపేత్వా కీళతి. మనుస్సా లజ్జన్తా అత్తనో మాతాపితరో తిరోరట్ఠాని పేసేన్తి, మాతుపట్ఠానధమ్మో పితుపట్ఠానధమ్మో పచ్ఛిజ్జి, రాజసేవకాపి కేళిసీలావ అహేసుం. మతమతా చత్తారో అపాయే పూరేన్తి, దేవపరిసా పరిహాయతి.

సక్కో అభినవే దేవపుత్తే అపస్సన్తో ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా ‘‘దమేస్సామి న’’న్తి మహల్లకవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా జిణ్ణయానకే ద్వే తక్కచాటియో ఆరోపేత్వా ద్వే జరగోణే యోజేత్వా ఏకస్మిం ఛణదివసే అలఙ్కతహత్థిం అభిరుహిత్వా బ్రహ్మదత్తే అలఙ్కతనగరం పదక్ఖిణం కరోన్తే పిలోతికనివత్థో తం యానకం పాజేన్తో రఞ్ఞో అభిముఖో అగమాసి. రాజా జిణ్ణయానకం దిస్వా ‘‘ఏతం యానకం అపనేథా’’తి వదతి. మనుస్సా ‘‘కహం, దేవ, న పస్సామా’’తి ఆహంసు. సక్కో అత్తనో ఆనుభావేన రఞ్ఞోయేవ దస్సేసి. అథ నం బహుసమ్పత్తే తస్మిం తస్స ఉపరిభాగేన పాజేన్తో రఞ్ఞో మత్థకే ఏకం చాటిం భిన్దిత్వా నివత్తాపేన్తో దుతియం భిన్ది. అథస్స సీసతో పట్ఠాయ ఇతో చితో చ తక్కం పగ్ఘరతి, సో తేన అట్టీయతి హరాయతి జిగుచ్ఛతి. అథస్స తం ఉపద్దుతభావం ఞత్వా సక్కో యానకం అన్తరధాపేత్వా సక్కత్తభావం మాపేత్వా వజిరహత్థో ఆకాసే ఠత్వా ‘‘పాప అధమ్మికరాజ, కిం త్వం మహల్లకో న భవిస్ససి, తవ సరీరం జరా న పహరిస్సతి, కేళిసీలో హుత్వా వుడ్ఢే విహేఠనకమ్మం కరోసి, ఏకకం తం నిస్సాయ ఏతం కమ్మం కత్వా మతమతా అపాయే పరిపూరేన్తి, మనుస్సా మాతాపితరో పటిజగ్గితుం న లభన్తి. సచే ఇమమ్హా కమ్మా న విరమిస్ససి, వజిరేన తే సీసం పదాలేస్సామి, మా ఇతో పట్ఠాయేతం కమ్మం అకత్థా’’తి సన్తజ్జేత్వా మాతాపితూనం గుణం కథేత్వా వుడ్ఢాపచాయికకమ్మస్స ఆనిసంసం పకాసేత్వా ఓవదిత్వా సకట్ఠానమేవ అగమాసి. రాజా తతో పట్ఠాయ తథారూపం కమ్మం కాతుం చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేసి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౧౦౩. ‘‘హంసా కోఞ్చా మయూరా చ, హత్థయో పసదా మిగా;

సబ్బే సీహస్స భాయన్తి, నత్థి కాయస్మి తుల్యతా.

౧౦౪. ‘‘ఏవమేవ మనుస్సేసు, దహరో చేపి పఞ్ఞవా;

సో హి తత్థ మహా హోతి, నేవ బాలో సరీరవా’’తి.

తత్థ పసదా మిగాతి పసదసఙ్ఖాతా మిగా, పసదా మిగా చ అవసేసా మిగా చాతిపి అత్థో. ‘‘పసదమిగా’’తిపి పాఠో, పసదా మిగాతి అత్థో. నత్థి కాయస్మి తుల్యతాతి సరీరే పమాణం నామ నత్థి. యది భవేయ్య, మహాసరీరా హత్థినో చేవ పసదమిగా చ సీహం మారేయ్యుం, సీహో హంసాదయో ఖుద్దకసరీరేయేవ మారేయ్య, ఖుద్దకాయేవ సీహస్స భాయేయ్యుం, న మహన్తా. యస్మా పనేతం నత్థి, తస్మా సబ్బేపి తే సీహస్స భాయన్తి. సరీరవాతి బాలో మహాసరీరోపి మహా నామ న హోతి, తస్మా లకుణ్డకభద్దియో సరీరేన ఖుద్దకోపి మా తం ఞాణేనపి ఖుద్దకోతి మఞ్ఞిత్థాతి అత్థో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే తేసు భిక్ఖూసు కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహన్తో అహేసుం. ‘‘తదా రాజా లకుణ్డకభద్దియో అహోసి, సో తాయ కేళిసీలతాయ పరేసం కేళినిస్సయో జాతో, సక్కో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కేళిసీలజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౦౩] ౩. ఖన్ధజాతకవణ్ణనా

విరూపక్ఖేహి మే మేత్తన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తం కిర జన్తాఘరద్వారే కట్ఠాని ఫాలేన్తం పూతిరుక్ఖన్తరా నిక్ఖమిత్వా ఏకో సప్పో పాదఙ్గులియం డంసి, సో తత్థేవ మతో. తస్స మతభావో సకలవిహారే పాకటో అహోసి. ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో కిర భిక్ఖు జన్తాఘరద్వారే కట్ఠాని ఫాలేన్తో సప్పేన దట్ఠో తత్థేవ మతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘సచే సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చత్తారి అహిరాజకులాని ఆరబ్భ మేత్తం అభావయిస్స, న నం సప్పో డంసేయ్య. పోరాణకతాపసాపి అనుప్పన్నే బుద్ధే చతూసు అహిరాజకులేసు మేత్తం భావేత్వా తాని అహిరాజకులాని నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకభయతో ముచ్చింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా హిమవన్తపదేసే ఏకస్మిం గఙ్గానివత్తనే అస్సమపదం మాపేత్వా ఝానకీళం కీళన్తో ఇసిగణపరివుతో విహాసి. తదా గఙ్గాతీరే నానప్పకారా దీఘజాతికా ఇసీనం పరిపన్థం కరోన్తి, యేభుయ్యేన ఇసయో జీవితక్ఖయం పాపుణన్తి. తాపసా తమత్థం బోధిసత్తస్స ఆరోచేసుం. బోధిసత్తో సబ్బే తాపసే సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘సచే తుమ్హే చతూసు అహిరాజకులేసు మేత్తం భావేయ్యాథ, న వో సప్పా డంసేయ్యుం, తస్మా ఇతో పట్ఠాయ చతూసు అహిరాజకులేసు ఏవం మేత్తం భావేథా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౦౫. ‘‘విరూపక్ఖేహి మే మేత్తం, మేత్తం ఏరాపథేహి మే;

ఛబ్యాపుత్తేహి మే మేత్తం, మేత్తం కణ్హాగోతమకేహి చా’’తి.

తత్థ విరూపక్ఖేహి మే మేత్తన్తి విరూపక్ఖనాగరాజకులేహి సద్ధిం మయ్హం మేత్తం. ఏరాపథాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏతానిపి హి ఏరాపథనాగరాజకులం ఛబ్యాపుత్తనాగరాజకులం కణ్హాగోతమకనాగరాజకులన్తి నాగరాజకులానేవ.

ఏవం చత్తారి నాగరాజకులాని దస్సేత్వా ‘‘సచే తుమ్హే ఏతేసు మేత్తం భావేతుం సక్ఖిస్సథ, దీఘజాతికా వో న డంసిస్సన్తి న విహేఠేస్సన్తీ’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

‘‘అపాదకేహి మే మేత్తం, మేత్తం ద్విపాదకేహి మే;

చతుప్పదేహి మే మేత్తం, మేత్తం బహుప్పదేహి మే’’తి.

తత్థ పఠమపదేన ఓదిస్సకం కత్వా సబ్బేసు అపాదకేసు దీఘజాతికేసు చేవ మచ్ఛేసు చ మేత్తాభావనా దస్సితా, దుతియపదేన మనుస్సేసు చేవ పక్ఖిజాతేసు చ, తతియపదేన హత్థిఅస్సాదీసు సబ్బచతుప్పదేసు, చతుత్థపదేన విచ్ఛికసతపదిఉచ్చాలిఙ్గపాణకమక్కటకాదీసు.

ఏవం సరూపేన మేత్తాభావనం దస్సేత్వా ఇదాని ఆయాచనవసేన దస్సేన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘మా మం అపాదకో హింసి, మా మం హింసి ద్విపాదకో;

మా మం చతుప్పదో హింసి, మా మం హింసి బహుప్పదో’’తి.

తత్థ మా మన్తి ఏతేసు అపాదకాదీసు కోచి ఏకోపి మా మం హింసతు, మా విహేఠేతూతి ఏవం ఆయాచన్తా మేత్తం భావేథాతి అత్థో.

ఇదాని అనోదిస్సకవసేన మేత్తాభావనం దస్సేన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘సబ్బే సత్తా సబ్బే పాణా, సబ్బే భూతా చ కేవలా;

సబ్బే భద్రాని పస్సన్తు, మా కఞ్చి పాపమాగమా’’తి.

తత్థ తణ్హాదిట్ఠివసేన వట్టే పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఆసత్తా విసత్తా లగ్గా లగ్గితాతి సత్తా, అస్సాసపస్సాసపవత్తనసఙ్ఖాతేన పాణనవసేన పాణా, భూతభావితనిబ్బత్తనవసేన భూతాతి ఏవం వచనమత్తవిసేసో వేదితబ్బో. అవిసేసేన పన సబ్బానిపేతాని పదాని సబ్బసత్తసఙ్గాహకానేవ. కేవలాతి సకలా. ఇదం సబ్బసద్దస్సేవ హి పరియాయవచనం. భద్రాని పస్సన్తూతి సబ్బేపేతే సత్తా భద్రాని సాధూని కల్యాణానేవ పస్సన్తు. మా కఞ్చి పాపమాగమాతి ఏతేసు కఞ్చి ఏకం సత్తమ్పి పాపం లామకం దుక్ఖం మా ఆగమా, మా ఆగచ్ఛతు మా పాపుణాతు, సబ్బే అవేరా అబ్యాపజ్జా సుఖీ నిద్దుక్ఖా హోన్తూతి.

ఏవం ‘‘సబ్బసత్తేసు అనోదిస్సకవసేన మేత్తం భావేథా’’తి వత్వా పున తిణ్ణం రతనానం గుణే అనుస్సరాపేతుం –

౧౦౬. ‘‘అప్పమాణో బుద్ధో, అప్పమాణో ధమ్మో;

అప్పమాణో సఙ్ఘో’’తి ఆహ.

తత్థ పమాణకరానం కిలేసానం అభావేన గుణానఞ్చ పమాణాభావేన బుద్ధరతనం అప్పమాణం. ధమ్మోతి నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో. తస్సపి పమాణం కాతుం న సక్కాతి అప్పమాణో. తేన అప్పమాణేన ధమ్మేన సమన్నాగతత్తా సఙ్ఘోపి అప్పమాణో.

ఇతి బోధిసత్తో ‘‘ఇమేసం తిణ్ణం రతనానం గుణే అనుస్సరథా’’తి వత్వా తిణ్ణం రతనానం అప్పమాణగుణతం దస్సేత్వా సప్పమాణే సత్తే దస్సేతుం –

‘‘పమాణవన్తాని సరీసపాని, అహి విచ్ఛిక సతపదీ;

ఉణ్ణనాభి సరబూ మూసికా’’తి ఆహ.

తత్థ సరీసపానీతి సప్పదీఘజాతికానం నామం. తే హి సరన్తా గచ్ఛన్తి, సిరేన వా సపన్తీతి సరీసపా. ‘‘అహీ’’తిఆది తేసం సరూపతో నిదస్సనం. తత్థ ఉణ్ణనాభీతి మక్కటకో. తస్స హి నాభితో ఉణ్ణాసదిసం సుత్తం నిక్ఖమతి, తస్మా ‘‘ఉణ్ణనాభీ’’తి వుచ్చతి. సరబూతి ఘరగోళికా.

ఇతి బోధిసత్తో ‘‘యస్మా ఏతేసం అన్తోరాగాదయో పమాణకరా ధమ్మా అత్థి, తస్మా తాని సరీసపాదీని పమాణవన్తానీ’’తి దస్సేత్వా ‘‘అప్పమాణానం తిణ్ణం రతనానం ఆనుభావేన ఇమే పమాణవన్తా సత్తా రత్తిన్దివం పరిత్తకమ్మం కరోన్తూతి ఏవం తిణ్ణం రతనానం గుణే అనుస్సరథా’’తి వత్వా తతో ఉత్తరి కత్తబ్బం దస్సేతుం ఇమం గాథమాహ –

‘‘కతా మే రక్ఖా కతా మే పరిత్తా, పటిక్కమన్తు భూతాని;

సోహం నమో భగవతో, నమో సత్తన్నం సమ్మాసమ్బుద్ధాన’’న్తి.

తత్థ కతా మే రక్ఖాతి మయా రతనత్తయగుణే అనుస్సరన్తేన అత్తనో రక్ఖా గుత్తి కతా. కతా మే పరిత్తాతి పరిత్తాణమ్పి మే అత్తనో కతం. పటిక్కమన్తు భూతానీతి మయి అహితజ్ఝాసయాని భూతాని పటిక్కమన్తు అపగచ్ఛన్తు. సోహం నమో భగవతోతి సో అహం ఏవం కతపరిత్తో అతీతస్స పరినిబ్బుతస్స సబ్బస్సపి బుద్ధస్స భగవతో నమో కరోమి. నమో సత్తన్నం సమ్మాసమ్బుద్ధానన్తి విసేసేన పన అతీతే పటిపాటియా పరినిబ్బుతానం సత్తన్నం సమ్మాసమ్బుద్ధానం నమో కరోమీతి.

ఏవం ‘‘నమక్కారం కరోన్తాపి సత్త బుద్ధే అనుస్సరథా’’తి బోధిసత్తో ఇసిగణస్స ఇమం పరిత్తం బన్ధిత్వా అదాసి. ఆదితో పన పట్ఠాయ ద్వీహి గాథాహి చతూసు అహిరాజకులేసు మేత్తాయ దీపితత్తా ఓదిస్సకానోదిస్సకవసేన వా ద్విన్నం మేత్తాభావనానం దీపితత్తా ఇదం పరిత్తం ఇధ వుత్తన్తి వేదితబ్బం, అఞ్ఞం వా కారణం పరియేసితబ్బం. తతో పట్ఠాయ ఇసిగణో బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా మేత్తం భావేసి, బుద్ధగుణే అనుస్సరి. ఏవమేతేసు బుద్ధగుణే అనుస్సరన్తేసుయేవ సబ్బే దీఘజాతికా పటిక్కమింసు. బోధిసత్తోపి బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఇసిగణో బుద్ధపరిసా అహోసి, గణసత్థా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఖన్ధజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౦౪] ౪. వీరకజాతకవణ్ణనా

అపి వీరక పస్సేసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సుగతాలయం ఆరబ్భ కథేసి. దేవదత్తస్స పరిసం గహేత్వా ఆగతేసు హి థేరేసు సత్థా ‘‘సారిపుత్త, దేవదత్తో తుమ్హే దిస్వా కిం అకాసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సుగతాలయం, భన్తే, దస్సేసీ’’తి వుత్తే ‘‘న ఖో, సారిపుత్త, ఇదానేవ దేవదత్తో మమ అనుకిరియం కరోన్తో వినాసం పత్తో, పుబ్బేపి వినాసం పాపుణీ’’తి వత్వా థేరేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే ఉదకకాకయోనియం నిబ్బత్తిత్వా ఏకం సరం ఉపనిస్సాయ వసి, ‘‘వీరకో’’తిస్స నామం అహోసి. తదా కాసిరట్ఠే దుబ్భిక్ఖం అహోసి, మనుస్సా కాకభత్తం వా దాతుం యక్ఖనాగబలికమ్మం వా కాతుం నాసక్ఖింసు. ఛాతకరట్ఠతో కాకా యేభుయ్యేన అరఞ్ఞం పవిసింసు. తత్థేకో బారాణసివాసీ సవిట్ఠకో నామ కాకో కాకిం ఆదాయ వీరకస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా తం సరం నిస్సాయ ఏకమన్తే వాసం కప్పేసి. సో ఏకదివసం తస్మిం సరే గోచరం గణ్హన్తో వీరకం సరం ఓతరిత్వా మచ్ఛే ఖాదిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా సరీరం సుక్ఖాపేన్తం దిస్వా ‘‘ఇమం ఉదకకాకం నిస్సాయ సక్కా బహూ మచ్ఛే లద్ధుం, ఇమం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం, సమ్మా’’తి వుత్తే ‘‘ఇచ్ఛామి తం సామి ఉపట్ఠహితు’’న్తి వత్వా ‘‘సాధూ’’తి తేన సమ్పటిచ్ఛితో తతో పట్ఠాయ ఉపట్ఠాసి. వీరకోపి తతో పట్ఠాయ అత్తనో యాపనమత్తం ఖాదిత్వా మచ్ఛే ఉద్ధరిత్వా సవిట్ఠకస్స దేతి. సోపి అత్తనో యాపనమత్తం ఖాదిత్వా సేసం కాకియా దేతి.

తస్స అపరభాగే మానో ఉప్పజ్జి – ‘‘అయమ్పి ఉదకకాకో కాళకో, అహమ్పి కాళకో, అక్ఖితుణ్డపాదేహిపి ఏతస్స చ మయ్హఞ్చ నానాకరణం నత్థి, ఇతో పట్ఠాయ ఇమినా గహితమచ్ఛేహి మయ్హం కమ్మం నత్థి, అహమేవ గణ్హిస్సామీ’’తి. సో వీరకం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సమ్మ, ఇతో పట్ఠాయ అహమేవ సరం ఓతరిత్వా మచ్ఛే గణ్హిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘న త్వం, సమ్మ, ఉదకం ఓతరిత్వా మచ్ఛే గణ్హనకకులే నిబ్బత్తో, మా నస్సీ’’తి తేన వారియమానోపి వచనం అనాదియిత్వా సరం ఓరుయ్హ ఉదకం పవిసిత్వా ఉమ్ముజ్జమానో సేవాలం ఛిన్దిత్వా నిక్ఖమితుం నాసక్ఖి, సేవాలన్తరే లగ్గి, అగ్గతుణ్డమేవ పఞ్ఞాయి. సో నిరస్సాసో అన్తోఉదకేయేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి. అథస్స భరియా ఆగమనం అపస్సమానా తం పవత్తిం జాననత్థం వీరకస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘సామి, సవిట్ఠకో న పఞ్ఞాయతి, కహం ను ఖో సో’’తి పుచ్ఛమానా పఠమం గాథమాహ –

౧౦౭. ‘‘అపి వీరక పస్సేసి, సకుణం మఞ్జుభాణకం;

మయూరగీవసఙ్కాసం, పతిం మయ్హం సవిట్ఠక’’న్తి.

తత్థ అపి, వీరక, పస్సేసీతి, సామి వీరక, అపి పస్ససి. మఞ్జుభాణకన్తి మఞ్జుభాణినం. సా హి రాగవసేన ‘‘మధురస్సరో మే పతీ’’తి మఞ్ఞతి, తస్మా ఏవమాహ. మయూరగీవసఙ్కాసన్తి మోరగీవసమానవణ్ణం.

తం సుత్వా వీరకో ‘‘ఆమ, జానామి తే సామికస్స గతట్ఠాన’’న్తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౦౮. ‘‘ఉదకథలచరస్స పక్ఖినో, నిచ్చం ఆమకమచ్ఛభోజినో;

తస్సానుకరం సవిట్ఠకో, సేవాలే పలిగుణ్ఠితో మతో’’తి.

తత్థ ఉదకథలచరస్సాతి ఉదకే చ థలే చ చరితుం సమత్థస్స. పక్ఖినోతి అత్తానం సన్ధాయ వదతి. తస్సానుకరన్తి తస్స అనుకరోన్తో. సేవాలే పలిగుణ్ఠితో మతోతి ఉదకం పవిసిత్వా సేవాలం ఛిన్దిత్వా నిక్ఖమితుం అసక్కోన్తో సేవాలపరియోనద్ధో అన్తోఉదకేయేవ మతో, పస్స, ఏతస్స తుణ్డం దిస్సతీతి. తం సుత్వా కాకీ పరిదేవిత్వా బారాణసిమేవ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సవిట్ఠకో దేవదత్తో అహోసి, వీరకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వీరకజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౦౫] ౫. గఙ్గేయ్యజాతకవణ్ణనా

సోభతి మచ్ఛో గఙ్గేయ్యోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ద్వే దహరభిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. తే కిర సావత్థివాసినో కులపుత్తా సాసనే పబ్బజిత్వా అసుభభావనం అనునుయుఞ్జిత్వా రూపపసంసకా హుత్వా రూపం ఉపలాళేన్తా విచరింసు. తే ఏకదివసం ‘‘త్వం న సోభసి, అహం సోభామీ’’తి రూపం నిస్సాయ ఉప్పన్నవివాదా అవిదూరే నిసిన్నం ఏకం మహల్లకత్థేరం దిస్వా ‘‘ఏసో అమ్హాకం సోభనభావం వా అసోభనభావం వా జానిస్సతీ’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, కో అమ్హేసు సోభనో’’తి పుచ్ఛింసు. సో ‘‘ఆవుసో, తుమ్హేహి అహమేవ సోభనతరో’’తి ఆహ. దహరా ‘‘అయం మహల్లకో అమ్హేహి పుచ్ఛితం అకథేత్వా అపుచ్ఛితం కథేతీ’’తి తం పరిభాసిత్వా పక్కమింసు. సా తేసం కిరియా భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటా జాతా. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో మహల్లకో థేరో కిర తే రూపనిస్సితకే దహరే లజ్జాపేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇమే ద్వే దహరా ఇదానేవ రూపపసంసకా, పుబ్బేపేతే రూపమేవ ఉపలాళేన్తా విచరింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గఙ్గాతీరే రుక్ఖదేవతా అహోసి. తదా గఙ్గాయమునానం సమాగమట్ఠానే గఙ్గేయ్యో చ యామునేయ్యో చ ద్వే మచ్ఛా ‘‘అహం సోభామి, త్వం న సోభసీ’’తి రూపం నిస్సాయ వివదమానా అవిదూరే గఙ్గాతీరే కచ్ఛపం నిపన్నం దిస్వా ‘‘ఏసో అమ్హాకం సోభనభావం వా అసోభనభావం వా జానిస్సతీ’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం ను ఖో, సమ్మ కచ్ఛప, గఙ్గేయ్యో సోభతి, ఉదాహు యామునేయ్యో’’తి పుచ్ఛింసు. కచ్ఛపో ‘‘గఙ్గేయ్యోపి సోభతి, యామునేయ్యోపి సోభతి, తుమ్హేహి పన ద్వీహి అహమేవ అతిరేకతరం సోభామీ’’తి ఇమమత్థం పకాసేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౦౯. ‘‘సోభతి మచ్ఛో గఙ్గేయ్యో, అథో సోభతి యామునో;

చతుప్పదోయం పురిసో, నిగ్రోధపరిమణ్డలో;

ఈసకాయతగీవో చ, సబ్బేవ అతిరోచతీ’’తి.

తత్థ చతుప్పదోయన్తి చతుప్పదో అయం. పురిసోతి అత్తానం సన్ధాయ వదతి. నిగ్రోధపరిమణ్డలోతి సుజాతో నిగ్రోధో వియ పరిమణ్డలో. ఈసకాయతగీవోతి రథీసా వియ ఆయతగీవో. సబ్బేవ అతిరోచతీతి ఏవం సణ్ఠానసమ్పన్నో కచ్ఛపో సబ్బేవ అతిరోచతి, అహమేవ సబ్బే తుమ్హే అతిక్కమిత్వా సోభామీతి వదతి.

మచ్ఛా తస్స కథం హుత్వా ‘‘అమ్భో! పాపకచ్ఛప అమ్హేహి పుచ్ఛితం అకథేత్వా అఞ్ఞమేవ కథేసీ’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౧౦. ‘‘యం పుచ్ఛితో న తం అక్ఖాసి, అఞ్ఞం అక్ఖాసి పుచ్ఛితో;

అత్థప్పసంసకో పోసో, నాయం అస్మాక రుచ్చతీ’’తి.

తత్థ అత్తప్పసంసకోతి అత్తానం పసంసనసీలో అత్తుక్కంసకో పోసో. నాయం అస్మాక రుచ్చతీతి అయం పాపకచ్ఛపో అమ్హాకం న రుచ్చతి న ఖమతీతి కచ్ఛపస్స ఉపరి ఉదకం ఖిపిత్వా సకట్ఠానమేవ గమింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ద్వే మచ్ఛా ద్వే దహరభిక్ఖూ అహేసుం, కచ్ఛపో మహల్లకో, ఇమస్స కారణస్స పచ్చక్ఖకారికా గఙ్గాతీరే నిబ్బత్తరుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గఙ్గేయ్యజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౦౬] ౬. కురుఙ్గమిగజాతకవణ్ణనా

ఇఙ్ఘ వట్టమయం పాసన్తి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి సత్థా ‘‘దేవదత్తో వధాయ పరిసక్కతీ’’తి సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ మయ్హం వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి పరిసక్కియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కురుఙ్గమిగో హుత్వా అరఞ్ఞే ఏకస్స సరస్స అవిదూరే ఏకస్మిం గుమ్బే వాసం కప్పేసి. తస్సేవ సరస్స అవిదూరే ఏకస్మిం రుక్ఖగ్గే సతపత్తో, సరస్మిం పన కచ్ఛపో వాసం కప్పేసి. ఏవం తే తయోపి సహాయకా అఞ్ఞమఞ్ఞం పియసంవాసం వసింసు. అథేకో మిగలుద్దకో అరఞ్ఞే చరన్తో పానీయతిత్థే బోధిసత్తస్స పదవలఞ్జం దిస్వా లోహనిగళసదిసం వట్టమయం పాసం ఓడ్డేత్వా అగమాసి. బోధిసత్తో పానీయం పాతుం ఆగతో పఠమయామేయేవ పాసే బజ్ఝిత్వా బద్ధరవం రవి. తస్స తేన సద్దేన రుక్ఖగ్గతో సతపత్తో ఉదకతో చ కచ్ఛపో ఆగన్త్వా ‘‘కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి మన్తయింసు. అథ సతపత్తో కచ్ఛపం ఆమన్తేత్వా ‘‘సమ్మ, తవ దన్తా అత్థి, త్వం ఇమం పాసం ఛిన్ద, అహం గన్త్వా యథా సో నాగచ్ఛతి, తథా కరిస్సామి, ఏవం అమ్హేహి ద్వీహిపి కతపరక్కమేన సహాయో నో జీవితం లభిస్సతీ’’తి ఇమమత్థం పకాసేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౧౧. ‘‘ఇఙ్ఘ వట్టమయం పాసం, ఛిన్ద దన్తేహి కచ్ఛప;

అహం తథా కరిస్సామి, యథా నేహితి లుద్దకో’’తి.

అథ కచ్ఛపో చమ్మవరత్తం ఖాదితుం ఆరభి, సతపత్తో లుద్దకస్స వసనగామం గతో అవిదూరే రుక్ఖే నిసీది. లుద్దకో పచ్చూసకాలేయేవ సత్తిం గహేత్వా నిక్ఖమి. సకుణో తస్స నిక్ఖమనభావం ఞత్వా వస్సిత్వా పక్ఖే పప్ఫోటేత్వా తం పురిమద్వారేన నిక్ఖమన్తం ముఖే పహరి. లుద్దో ‘‘కాళకణ్ణినా సకుణేనమ్హి పహటో’’తి నివత్తిత్వా థోకం సయిత్వా పున సత్తిం గహేత్వా ఉట్ఠాసి. సకుణో ‘‘అయం పఠమం పురిమద్వారేన నిక్ఖన్తో ఇదాని పచ్ఛిమద్వారేన నిక్ఖమిస్సతీ’’తి ఞత్వా గన్త్వా పచ్ఛిమగేహే నిసీది. లుద్దోపి ‘‘పురిమద్వారేన మే నిక్ఖన్తేన కాళకణ్ణీ సకుణో దిట్ఠో, ఇదాని పచ్ఛిమద్వారేన నిక్ఖమిస్సామీ’’తి పచ్ఛిమద్వారేన నిక్ఖమి, సకుణో పున వస్సిత్వా గన్త్వా ముఖే పహరి. లుద్దో ‘‘పునపి కాళకణ్ణీసకుణేన పహటో, న దాని మే ఏస నిక్ఖమితుం దేతీ’’తి నివత్తిత్వా యావ అరుణుగ్గమనా సయిత్వా అరుణుగ్గమనవేలాయ సత్తిం గహేత్వా నిక్ఖమి. సకుణో వేగేన గన్త్వా ‘‘లుద్దో ఆగచ్ఛతీ’’తి బోధిసత్తస్స కథేసి.

తస్మిం ఖణే కచ్ఛపేన ఏకమేవ చమ్మవద్ధం ఠపేత్వా సేసవరత్తా ఖాదితా హోన్తి. దన్తా పనస్స పతనాకారప్పత్తా జాతా, ముఖతో లోహితం పగ్ఘరతి. బోధిసత్తో లుద్దపుత్తం సత్తిం గహేత్వా అసనివేగేన ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా తం వద్ధం ఛిన్దిత్వా వనం పావిసి, సకుణో రుక్ఖగ్గే నిసీది, కచ్ఛపో పన దుబ్బలత్తా తత్థేవ నిపజ్జి. లుద్దో కచ్ఛపం గహేత్వా పసిబ్బకే పక్ఖిపిత్వా ఏకస్మిం ఖాణుకే లగ్గేసి. బోధిసత్తో నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో కచ్ఛపస్స గహితభావం ఞత్వా ‘‘సహాయస్స జీవితదానం దస్సామీ’’తి దుబ్బలో వియ హుత్వా లుద్దస్స అత్తానం దస్సేసి. సో ‘‘దుబ్బలో ఏస భవిస్సతి, మారేస్సామి న’’న్తి సత్తిం ఆదాయ అనుబన్ధి. బోధిసత్తో నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే గచ్ఛన్తో తం ఆదాయ అరఞ్ఞం పావిసి, దూరం గతభావం ఞత్వా పదం వఞ్చేత్వా అఞ్ఞేన మగ్గేన వాతవేగేన గన్త్వా సిఙ్గేన పసిబ్బకం ఉక్ఖిపిత్వా భూమియం పాతేత్వా ఫాలేత్వా కచ్ఛపం నీహరి. సతపత్తోపి రుక్ఖా ఓతరి. బోధిసత్తో ద్విన్నమ్పి ఓవాదం దదమానో ‘‘అహం తుమ్హే నిస్సాయ జీవితం లభిం, తుమ్హేహి సహాయకస్స కత్తబ్బం మయ్హం కతం, ఇదాని లుద్దో ఆగన్త్వా తుమ్హే గణ్హేయ్య, తస్మా, సమ్మ సతపత్త, త్వం అత్తనో పుత్తకే గహేత్వా అఞ్ఞత్థ యాహి, త్వమ్పి, సమ్మ కచ్ఛప, ఉదకం పవిసాహీ’’తి ఆహ. తే తథా అకంసు.

సత్థా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౧౨. ‘‘కచ్ఛపో పావిసీ వారిం, కురుఙ్గో పావిసీ వనం;

సతపత్తో దుమగ్గమ్హా, దూరే పుత్తే అపానయీ’’తి.

తత్థ అపానయీతి ఆనయి, గహేత్వా అగమాసీతి అత్థో;

లుద్దోపి తం ఠానం ఆగన్త్వా కఞ్చి అపస్సిత్వా ఛిన్నపసిబ్బకం గహేత్వా దోమనస్సప్పత్తో అత్తనో గేహం అగమాసి. తే తయోపి సహాయా యావజీవం విస్సాసం అచ్ఛిన్దిత్వా యథాకమ్మం గతా.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా లుద్దకో దేవదత్తో అహోసి, సతపత్తో సారిపుత్తో, కచ్ఛపో మోగ్గల్లానో, కురుఙ్గమిగో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కురుఙ్గమిగజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౦౭] ౭. అస్సకజాతకవణ్ణనా

అయమస్సకరాజేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి భిక్ఖు సత్థారా ‘‘సచ్చం కిర, త్వం భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘సచ్చ’’న్తి వత్వా ‘‘కేన ఉక్కణ్ఠాపితోసీ’’తి వుత్తే ‘‘పురాణదుతియికాయా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘న ఇదానేవ తస్సా భిక్ఖు ఇత్థియా తయి సినేహో అత్థి, పుబ్బేపి త్వం తం నిస్సాయ మహాదుక్ఖం పత్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే కాసిరట్ఠే పాటలినగరే అస్సకో నామ రాజా రజ్జం కారేసి. తస్స ఉపరీ నామ అగ్గమహేసీ పియా అహోసి మనాపా అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా అతిక్కన్తా మానుసవణ్ణం, అపత్తా దిబ్బవణ్ణం. సా కాలమకాసి, తస్సా కాలకిరియాయ రాజా సోకాభిభూతో అహోసి దుక్ఖీ దుమ్మనో. సో తస్సా సరీరం దోణియం నిపజ్జాపేత్వా తేలకలలం పక్ఖిపాపేత్వా హేట్ఠామఞ్చే ఠపాపేత్వా నిరాహారో రోదమానో పరిదేవమానో నిపజ్జి. మాతాపితరో అవసేసఞాతకా మిత్తామచ్చబ్రాహ్మణగహపతికాదయోపి ‘‘మా సోచి, మహారాజ, అనిచ్చా సఙ్ఖారా’’తిఆదీని వదన్తా సఞ్ఞాపేతుం నాసక్ఖింసు. తస్స విలపన్తస్సేవ సత్త దివసా అతిక్కన్తా. తదా బోధిసత్తో పఞ్చాభిఞ్ఞఅట్ఠసమాపత్తిలాభీ తాపసో హుత్వా హిమవన్తపదేసే విహరన్తో ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బేన చక్ఖునా జమ్బుదీపం ఓలోకేన్తో తం రాజానం తథా పరిదేవమానం దిస్వా ‘‘ఏతస్స మయా అవస్సయేన భవితబ్బ’’న్తి ఇద్ధానుభావేన ఆకాసే ఉప్పతిత్వా రఞ్ఞో ఉయ్యానే ఓతరిత్వా మఙ్గలసిలాపట్టే కఞ్చనపటిమా వియ నిసీది.

అథేకో పాటలినగరవాసీ బ్రాహ్మణమాణవో ఉయ్యానం గతో బోధిసత్తం దిస్వా వన్దిత్వా నిసీది. బోధిసత్తో తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కిం, మాణవ, రాజా ధమ్మికో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే, ధమ్మికో రాజా, భరియా పనస్స కాలకతా, సో తస్సా సరీరం దోణియం పక్ఖిపాపేత్వా విలపమానో నిపన్నో, అజ్జ సత్తమో దివసో, కిస్స తుమ్హే రాజానం ఏవరూపా దుక్ఖా న మోచేథ, యుత్తం ను ఖో తుమ్హాదిసేసు సీలవన్తేసు సంవిజ్జమానేసు రఞ్ఞో ఏవరూపం దుక్ఖం అనుభవితు’’న్తి. ‘‘న ఖో అహం, మాణవ, రాజానం జానామి, సచే పన సో ఆగన్త్వా మం పుచ్ఛేయ్య, అహమేవస్స తస్సా నిబ్బత్తట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా రఞ్ఞో సన్తికేయేవ తం కథాపేయ్య’’న్తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, యావ రాజానం ఆనేమి, తావ ఇమేవ నిసీదథా’’తి మాణవో బోధిసత్తస్స పటిఞ్ఞం గహేత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘తస్స దిబ్బచక్ఖుకస్స సన్తికం గన్తుం వట్టతీ’’తి ఆహ.

రాజా ‘‘ఉపరిం కిర దట్ఠుం లభిస్సామీ’’తి తుట్ఠమానసో రథం అభిరుహిత్వా తత్థ గన్త్వా బోధిసత్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో – ‘‘సచ్చం కిర తుమ్హే దేవియా నిబ్బత్తట్ఠానం జానాథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘కత్థ నిబ్బత్తా’’తి? ‘‘సా ఖో, మహారాజ, రూపస్మింయేవ మత్తా పమాదమాగమ్మ కల్యాణకమ్మం అకత్వా ఇమస్మింయేవ ఉయ్యానే గోమయపాణకయోనియం నిబ్బత్తా’’తి. ‘‘నాహం సద్దహామీ’’తి. ‘‘తేన హి తే దస్సేత్వా కథాపేమీ’’తి. ‘‘సాధు కథాపేథా’’తి. బోధిసత్తో అత్తనో ఆనుభావేన ‘‘ఉభోపి గోమయపిణ్డం వట్టయమానా రఞ్ఞో పురతో ఆగచ్ఛన్తూ’’తి తేసం ఆగమనం అకాసి. తే తథేవ ఆగమింసు. బోధిసత్తో తం దస్సేన్తో ‘‘అయం తే, మహారాజ, ఉపరిదేవీ, తం జహిత్వా గోమయపాణకస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో గచ్ఛతి, పస్సథ న’’న్తి ఆహ. భన్తే ‘‘‘ఉపరీ నామ గోమయపాణకయోనియం నిబ్బత్తిస్సతీ’తి న సద్దహామహ’’న్తి. ‘‘కథాపేమి నం, మహారాజా’’తి. ‘‘కథాపేథ, భన్తే’’తి.

బోధిసత్తో అత్తనో ఆనుభావేన తం కథాపేన్తో ‘‘ఉపరీ’’తి ఆహ. సా మనుస్సభాసాయ ‘‘కిం, భన్తే’’తి ఆహ. ‘‘త్వం అతీతభవే కా నామ అహోసీ’’తి? ‘‘భన్తే, అస్సకరఞ్ఞో అగ్గమహేసీ ఉపరీ నామ అహోసి’’న్తి. ‘‘కిం పన తే ఇదాని అస్సకరాజా పియో, ఉదాహు గోమయపాణకో’’తి? ‘‘భన్తే, సో మయ్హం పురిమజాతియా సామికో, తదా అహం ఇమస్మిం ఉయ్యానే తేన సద్ధిం రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బే అనుభవమానా విచరిం. ఇదాని పన మే భవసఙ్ఖేపగతకాలతో పట్ఠాయ సో కిం హోతి, అహఞ్హి ఇదాని అస్సకరాజానం మారేత్వా తస్స గలలోహితేన మయ్హం సామికస్స గోమయపాణకస్స పాదే మక్ఖేయ్య’’న్తి వత్వా పరిసమజ్ఝే మనుస్సభాసాయ ఇమా గాథా అవోచ –

౧౧౩. ‘‘అయమస్సకరాజేన, దేసో విచరితో మయా;

అనుకామయ కామేన, పియేన పతినా సహ.

౧౧౪. ‘‘నవేన సుఖదుక్ఖేన, పోరాణం అపిధీయతి;

తస్మా అస్సకరఞ్ఞావ, కీటో పియతరో మమా’’తి.

తత్థ అయమస్సకరాజేన, దేసో విచరితో మయాతి అయం రమణీయో ఉయ్యానపదేసో పుబ్బే మయా అస్సకరాజేన సద్ధిం విచరితో. అనుకామయ కామేనాతి అనూతి నిపాతమత్తం, మయా తం కామయమానాయ తేన మం కామయమానేన సహాతి అత్థో. పియేనాతి తస్మిం అత్తభావే పియేన. నవేన సుఖదుక్ఖేన, పోరాణం అపిధీయతీతి, భన్తే, నవేన హి సుఖేన పోరాణం సుఖం, నవేన చ దుక్ఖేన పోరాణం దుక్ఖం పిధీయతి పటిచ్ఛాదీయతి, ఏసా లోకస్స ధమ్మతాతి దీపేతి. తస్మా అస్సకరఞ్ఞావ, కీటో పియతరో మమాతి యస్మా నవేన పోరాణం పిధీయతి, తస్మా మమ అస్సకరాజతో సతగుణేన సహస్సగుణేన కీటోవ పియతరోతి.

తం సుత్వా అస్సకరాజా విప్పటిసారీ హుత్వా తత్థ ఠితోవ కుణపం నీహరాపేత్వా సీసం న్హత్వా బోధిసత్తం వన్దిత్వా నగరం పవిసిత్వా అఞ్ఞం అగ్గమహేసిం కత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. బోధిసత్తోపి రాజానం ఓవదిత్వా నిస్సోకం కత్వా హిమవన్తమేవ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా ఉపరీ పురాణదుతియికా అహోసి, అస్సకరాజా ఉక్కణ్ఠితో భిక్ఖు, మాణవో సారిపుత్తో, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అస్సకజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౦౮] ౮. సుసుమారజాతకవణ్ణనా

అలం మేతేహి అమ్బేహీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తస్స వధాయ పరిసక్కనం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి సత్థా ‘‘దేవదత్తో వధాయ పరిసక్కతీ’’తి సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో మయ్హం వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి పరిసక్కియేవ, సన్తాసమత్తమ్పి పన కాతుం న సక్ఖీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే హిమవన్తపదేసే బోధిసత్తో కపియోనియం నిబ్బత్తిత్వా నాగబలో థామసమ్పన్నో మహాసరీరో సోభగ్గప్పత్తో హుత్వా గఙ్గానివత్తనే అరఞ్ఞాయతనే వాసం కప్పేసి. తదా గఙ్గాయ ఏకో సుసుమారో వసి. అథస్స భరియా బోధిసత్తస్స సరీరం దిస్వా తస్స హదయమంసే దోహళం ఉప్పాదేత్వా సుసుమారం ఆహ – ‘‘అహం సామి, ఏతస్స కపిరాజస్స హదయమంసం ఖాదితుకామా’’తి. ‘‘భద్దే, మయం జలగోచరా, ఏసో థలగోచరో, కిన్తి నం గణ్హితుం సక్ఖిస్సామా’’తి. ‘‘యేన కేనచి ఉపాయేన గణ్హ, సచే న లభిస్సామి, మరిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి మా సోచి, అత్థేకో ఉపాయో, ఖాదాపేస్సామి తం తస్స హదయమంస’’న్తి సుసుమారిం సమస్సాసేత్వా బోధిసత్తస్స గఙ్గాయ పానీయం పివిత్వా గఙ్గాతీరే నిసిన్నకాలే సన్తికం గన్త్వా ఏవమాహ – ‘‘వానరిన్ద, ఇమస్మిం పదేసే కసాయఫలాని ఖాదన్తో కిం త్వం నివిట్ఠట్ఠానేయేవ చరసి, పారగఙ్గాయ అమ్బలబుజాదీనం మధురఫలానం అన్తో నత్థి, కిం తే తత్థ గన్త్వా ఫలాఫలం ఖాదితుం న వట్టతీ’’తి? ‘‘కుమ్భీలరాజ, గఙ్గా మహోదకా విత్థిణ్ణా, కథం తత్థ గమిస్సామీ’’తి? ‘‘సచే ఇచ్ఛసి, అహం తం మమ పిట్ఠిం ఆరోపేత్వా నేస్సామీ’’తి. సో సద్దహిత్వా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. ‘‘తేన హి ఏహి పిట్ఠిం మే అభిరూహా’’తి చ వుత్తే తం అభిరుహి. సుసుమారో థోకం నేత్వా ఉదకే ఓసీదాపేసి.

బోధిసత్తో ‘‘సమ్మ, ఉదకే మం ఓసీదాపేసి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఆహ. ‘‘నాహం తం ధమ్మసుధమ్మతాయ గహేత్వా గచ్ఛామి, భరియాయ పన మే తవ హదయమంసే దోహళో ఉప్పన్నో, తమహం తవ హదయం ఖాదాపేతుకామో’’తి. ‘‘సమ్మ, కథేన్తేన తే సున్దరం కతం. సచే హి అమ్హాకం ఉదరే హదయం భవేయ్య, సాఖగ్గేసు చరన్తానం చుణ్ణవిచుణ్ణం భవేయ్యా’’తి. ‘‘కహం పన తుమ్హే ఠపేథా’’తి? బోధిసత్తో అవిదూరే ఏకం ఉదుమ్బరం పక్కఫలపిణ్డిసఞ్ఛన్నం దస్సేన్తో ‘‘పస్సేతాని అమ్హాకం హదయాని ఏతస్మిం ఉదుమ్బరే ఓలమ్బన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘సచే మే హదయం దస్ససి, అహం తం న మారేస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి మం ఏత్థ నేహి, అహం తే రుక్ఖే ఓలమ్బన్తం దస్సామీ’’తి. సో తం ఆదాయ తత్థ అగమాసి. బోధిసత్తో తస్స పిట్ఠితో ఉప్పతిత్వా ఉదుమ్బరరుక్ఖే నిసీదిత్వా ‘‘సమ్మ, బాల సుసుమార, ‘ఇమేసం సత్తానం హదయం నామ రుక్ఖగ్గే హోతీ’తి సఞ్ఞీ అహోసి, బాలోసి, అహం తం వఞ్చేసిం, తవ ఫలాఫలం తవేవ హోతు, సరీరమేవ పన తే మహన్తం పఞ్ఞా పన నత్థీ’’తి వత్వా ఇమమత్థం పకాసేన్తో ఇమా గాథా అవోచ –

౧౧౫. ‘‘అలం మేతేహి అమ్బేహి, జమ్బూహి పనసేహి చ;

యాని పారం సముద్దస్స, వరం మయ్హం ఉదుమ్బరో.

౧౧౬. ‘‘మహతీ వత తే బోన్ది, న చ పఞ్ఞా తదూపికా;

సుసుమార వఞ్చితో మేసి, గచ్ఛ దాని యథాసుఖ’’న్తి.

తత్థ అలం మేతేహీతి యాని తయా దీపకే నిద్దిట్ఠాని, ఏతేహి మయ్హం అలం. వరం మయ్హం ఉదుమ్బరోతి మయ్హం అయమేవ ఉదుమ్బరరుక్ఖో వరం. బోన్దీతి సరీరం. తదూపికాతి పఞ్ఞా పన తే తదూపికా తస్స సరీరస్స అనుచ్ఛవికా నత్థి. గచ్ఛ దాని యథాసుఖన్తి ఇదాని యథాసుఖం గచ్ఛ, నత్థి తే హదయమంసగహణూపాయోతి అత్థో. సుసుమారో సహస్సం పరాజితో వియ దుక్ఖీ దుమ్మనో పజ్ఝాయన్తోవ అత్తనో నివాసట్ఠానమేవ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సుసుమారో దేవదత్తో అహోసి, సుసుమారీ చిఞ్చమాణవికా, కపిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సుసుమారజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౨౦౯] ౯. కుక్కుటజాతకవణ్ణనా

దిట్ఠా మయా వనే రుక్ఖాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స సద్ధివిహారికం దహరభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర అత్తనో సరీరస్స గుత్తికమ్మే ఛేకో అహోసి. ‘‘సరీరస్స మే న సుఖం భవేయ్యా’’తి భయేన అతిసీతం అచ్చుణ్హం పరిభోగం న కరోతి, ‘‘సీతుణ్హేహి సరీరం కిలమేయ్యా’’తి భయేన బహి న నిక్ఖమతి, అతికిలిన్నఉత్తణ్డులాదీని న భుఞ్జతి. తస్స సా సరీరగుత్తికుసలతా సఙ్ఘమజ్ఝే పాకటా జాతా. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో దహరో కిర భిక్ఖు సరీరగుత్తికమ్మే ఛేకో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, అయం దహరో ఇదానేవ సరీరగుత్తికమ్మే ఛేకో, పుబ్బేపి ఛేకోవ అహోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞాయతనే రుక్ఖదేవతా అహోసి. అథేకో సకుణలుద్దకో ఏకం దీపకకుక్కుటమాదాయ వాలరజ్జుఞ్చ యట్ఠిఞ్చ గహేత్వా అరఞ్ఞే కుక్కుటే బన్ధన్తో ఏకం పలాయిత్వా అరఞ్ఞం పవిట్ఠం పోరాణకుక్కుటం బన్ధితుం ఆరభి. సో వాలపాసే కుసలతాయ అత్తానం బన్ధితుం న దేతి, ఉట్ఠాయుట్ఠాయ నిలీయతి. లుద్దకో అత్తానం సాఖాపల్లవేహి పటిచ్ఛాదేత్వా పునప్పునం యట్ఠిఞ్చ పాసఞ్చ ఓడ్డేతి. కుక్కుటో తం లజ్జాపేతుకామో మానుసిం వాచం నిచ్ఛారేత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౧౭. ‘‘దిట్ఠా మయా వనే రుక్ఖా, అస్సకణ్ణా విభీటకా;

న తాని ఏవం సక్కన్తి, యథా త్వం రుక్ఖ సక్కసీ’’తి.

తస్సత్థో – సమ్మ లుద్దక, మయా ఇమస్మిం వనే జాతా బహూ అస్సకణ్ణా చ విభీటకా చ రుక్ఖా దిట్ఠపుబ్బా, తాని పన రుక్ఖాని యథా త్వం సక్కసి సఙ్కమసి ఇతో చితో చ విచరసి, ఏవం న సక్కన్తి న సఙ్కమన్తి న విచరన్తీతి.

ఏవం వత్వా చ పన సో కుక్కుటో పలాయిత్వా అఞ్ఞత్థ అగమాసి. తస్స పలాయిత్వా గతకాలే లుద్దకో దుతియం గాథమాహ –

౧౧౮. ‘‘పోరాణకుక్కుటో అయం, భేత్వా పఞ్జరమాగతో;

కుసలో వాలపాసానం, అపక్కమతి భాసతీ’’తి.

తత్థ కుసలో వాలపాసానన్తి వాలమయేసు పాసేసు కుసలో అత్తానం బన్ధితుం అదత్వా అపక్కమతి చేవ భాసతి చ, భాసిత్వా చ పన పలాతోతి ఏవం వత్వా లుద్దకో అరఞ్ఞే చరిత్వా యథాలద్ధమాదాయ గేహమేవ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా లుద్దకో దేవదత్తో అహోసి, కుక్కుటో కాయగుత్తికుసలో దహరభిక్ఖు, తస్స పన కారణస్స పచ్చక్ఖకారికా రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కుక్కుటజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౨౧౦] ౧౦. కన్దగలకజాతకవణ్ణనా

అమ్భో కో నామయం రుక్ఖోతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో సుగతాలయం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి సత్థా ‘‘దేవదత్తో సుగతాలయం అకాసీ’’తి సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో మయ్హం అనుకిరియం కరోన్తో వినాసం పత్తో, పుబ్బేపి పాపుణియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే రుక్ఖకోట్టకసకుణయోనియం నిబ్బత్తి, ‘‘ఖదిరవనియో’’తిస్స నామం అహోసి. సో ఖదిరవనేయేవ గోచరం గణ్హి, తస్సేకో కన్దగలకో నామ సహాయో అహోసి, సో సిమ్బలిపాలిభద్దకవనే గోచరం గణ్హాతి. సో ఏకదివసం ఖదిరవనియస్స సన్తికం అగమాసి. ఖదిరవనియో ‘‘సహాయో మే ఆగతో’’తి కన్దగలకం గహేత్వా ఖదిరవనం పవిసిత్వా ఖదిరఖన్ధం తుణ్డేన పహరిత్వా రుక్ఖతో పాణకే నీహరిత్వా అదాసి. కన్దగలకో దిన్నే దిన్నే మధురపూవే వియ ఛిన్దిత్వా ఛిన్దిత్వా ఖాది. తస్స ఖాదన్తస్సేవ మానో ఉప్పజ్జి – ‘‘అయమ్పి రుక్ఖకోట్టకయోనియం నిబ్బత్తో, అహమ్పి, కిం మే ఏతేన దిన్నగోచరేన, సయమేవ ఖదిరవనే గోచరం గణ్హిస్సామీ’’తి. సో ఖదిరవనియం ఆహ – ‘‘సమ్మ, మా త్వం దుక్ఖం అనుభవి, అహమేవ ఖదిరవనే గోచరం గణ్హిస్సామీ’’తి.

అథ నం సో ‘‘హన్ద త్వం సమ్మ, సిమ్బలిపాలిభద్దకాదివనే నిస్సారే గోచరగ్గహణకులే జాతో, ఖదిరా నామ జాతసారా థద్ధా, మా తే ఏతం రుచ్చీ’’తి ఆహ. కన్దగలకో ‘‘కిం దానాహం న రుక్ఖకోట్టకయోనియం నిబ్బత్తో’’తి తస్స వచనం అనాదియిత్వా వేగేన గన్త్వా ఖదిరరుక్ఖం తుణ్డేన పహరి. తావదేవస్స తుణ్డం భిజ్జి, అక్ఖీని నిక్ఖమనాకారప్పత్తాని జాతాని, సీసం ఫలితం. సో ఖన్ధే పతిట్ఠాతుం అసక్కోన్తో భూమియం పతిత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౧౯. ‘‘అమ్భో కో నామయం రుక్ఖో, సిన్నపత్తో సకణ్టకో;

యత్థ ఏకప్పహారేన, ఉత్తమఙ్గం విభిజ్జిత’’న్తి.

తత్థ అమ్భో కో నామయం రుక్ఖోతి, భో ఖదిరవనియ, కో నామ అయం రుక్ఖో. ‘‘కో నామ సో’’తిపి పాఠో. సిన్నపత్తోతి సుఖుమపత్తో. యత్థ ఏకప్పహారేనాతి యస్మిం రుక్ఖే ఏకేనేవ పహారేన. ఉత్తమఙ్గం విభిజ్జితన్తి సీసం భిన్నం, న కేవలఞ్చ సీసం, తుణ్డమ్పి భిన్నం. సో వేదనాప్పత్తతాయ ఖదిరరుక్ఖం ‘‘కిం రుక్ఖో నామేసో’’తి జానితుం అసక్కోన్తో వేదనాప్పత్తో హుత్వా ఇమాయ గాథాయ విప్పలపి.

తం వచనం సుత్వా ఖదిరవనియో దుతియం గాథమాహ –

౧౨౦. ‘‘అచారి వతాయం వితుదం వనాని, కట్ఠఙ్గరుక్ఖేసు అసారకేసు;

అథాసదా ఖదిరం జాతసారం, యత్థబ్భిదా గరుళో ఉత్తమఙ్గ’’న్తి.

తత్థ అచారి వతాయన్తి అచరి వత అయం. వితుదం వనానీతి నిస్సారసిమ్బలిపాలిభద్దకవనాని వితుదన్తో విజ్ఝన్తో. కట్ఠఙ్గరుక్ఖేసూతి వనకట్ఠకోట్ఠాసేసు రుక్ఖేసు. అసారకేసూతి నిస్సారేసు పాలిభద్దకసిమ్బలిఆదీసు. అథాసదా ఖదిరం జాతసారన్తి అథ పోతకకాలతో పట్ఠాయ జాతసారం ఖదిరం సమ్పాపుణి. యత్థబ్భిదా గరుళో ఉత్తమఙ్గన్తి యత్థబ్భిదాతి యస్మిం ఖదిరే అభిన్ది పదాలయి. గరుళోతి సకుణో. సబ్బసకుణానఞ్హేతం సగారవసప్పతిస్స వచనం.

ఇతి నం ఖదిరవనియో వత్వా ‘‘భో కన్దగలక, యత్థ త్వం ఉత్తమఙ్గం అభిన్ది, ఖదిరో నామేసో సారరుక్ఖో’’తి ఆహ. సో తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కన్దగలకో దేవదత్తో అహోసి, ఖదిరవనియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కన్దగలకజాతకవణ్ణనా దసమా.