౫. రుహకవగ్గో

[౧౯౧] ౧. రుహకజాతకవణ్ణనా

అపి రుహక ఛిన్నాపీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు అట్ఠకనిపాతే ఇన్ద్రియజాతకే (జా. ౧.౮.౬౦ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. సత్థా పన తం భిక్ఖుం ‘‘అయం తే భిక్ఖు ఇత్థీ అనత్థకారికా, పుబ్బేపి తే ఏసా సరాజికాయ పరిసాయ మజ్ఝే లజ్జాపేత్వా గేహా నిక్ఖమనాకారం కారేసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. తస్స రుహకో నామ పురోహితో అహోసి, తస్స పురాణీ నామ బ్రాహ్మణీ భరియా. రాజా బ్రాహ్మణస్స అస్సభణ్డకేన అలఙ్కరిత్వా అస్సం అదాసి. సో తం అస్సం ఆరుయ్హ రఞ్ఞో ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి. అథ నం అలఙ్కతఅస్సస్స పిట్ఠే నిసీదిత్వా గచ్ఛన్తం ఆగచ్ఛన్తఞ్చ దిస్వా తహిం తహిం ఠితా మనుస్సా ‘‘అహో అస్సస్స రూపం, అహో అస్సో సోభతీ’’తి అస్సమేవ పసంసన్తి. సో గేహం ఆగన్త్వా పాసాదం అభిరుయ్హ భరియం ఆమన్తేసి – ‘‘భద్దే, అమ్హాకం అస్సో అతివియ సోభతి, ఉభోసు పస్సేసు ఠితా మనుస్సా అమ్హాకం అస్సమేవ వణ్ణేన్తీ’’తి. సా పన బ్రాహ్మణీ థోకం ఛిన్నికా ధుత్తికధాతుకా, తేన నం ఏవమాహ – ‘‘అయ్య, త్వం అస్సస్స సోభనకారణం న జానాసి, అయం అస్సో అత్తనో అలఙ్కతం అస్సభణ్డకం నిస్సాయ సోభతి, సచే త్వమ్పి అస్సో వియ సోభితుకామో అస్సభణ్డకం పిళన్ధిత్వా అన్తరవీథిం ఓరుయ్హ అస్సో వియ పాదే కోట్టయమానో గన్త్వా రాజానం పస్స, రాజాపి తం వణ్ణయిస్సతి, మనుస్సాపి తఞ్ఞేవ వణ్ణయిస్సన్తీ’’తి.

సో ఉమ్మత్తకజాతికో బ్రాహ్మణో తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘ఇమినా నామ కారణేన సా మం వదతీ’’తి అజానిత్వా తథాసఞ్ఞీ హుత్వా తథా అకాసి. యే యే పస్సన్తి, తే తే పరిహాసం కరోన్తా ‘‘సోభతి ఆచరియో’’తి వదింసు. రాజా పన నం ‘‘కిం, ఆచరియ, పిత్తం తే కుపితం, ఉమ్మత్తకోసి జాతో’’తిఆదీని వత్వా లజ్జాపేసి. తస్మిం కాలే బ్రాహ్మణో ‘‘అయుత్తం మయా కత’’న్తి లజ్జితో బ్రాహ్మణియా కుజ్ఝిత్వా ‘‘తాయమ్హి సరాజికాయ పరిసాయ అన్తరే లజ్జాపితో, పోథేత్వా తం నిక్కడ్ఢిస్సామీ’’తి గేహం అగమాసి. ధుత్తికబ్రాహ్మణీ తస్స కుజ్ఝిత్వా ఆగమనభావం ఞత్వా పురేతరఞ్ఞేవ చూళద్వారేన నిక్ఖమిత్వా రాజనివేసనం గన్త్వా చతూహపఞ్చాహం తత్థేవ అహోసి. రాజా తం కారణం ఞత్వా పురోహితం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఆచరియ, మాతుగామస్స నామ దోసో హోతియేవ, బ్రాహ్మణియా ఖమితుం వట్టతీ’’తి ఖమాపనత్థాయ పఠమం గాథమాహ –

౮౧. ‘‘అపి రుహక ఛిన్నాపి, జియా సన్ధీయతే పున;

సన్ధీయస్సు పురాణియా, మా కోధస్స వసం గమీ’’తి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – భో రుహక, నను ఛిన్నాపి ధనుజియా పున సన్ధీయతి ఘటీయతి, ఏవమేవ త్వమ్పి పురాణియా సద్ధిం సన్ధీయస్సు, కోధస్స వసం మా గమీతి.

తం సుత్వా రుహకో దుతియం గాథమాహ –

౮౨. ‘‘విజ్జమానేసు వాకేసు, విజ్జమానేసు కారిసు;

అఞ్ఞం జియం కరిస్సామి, అలఞ్ఞేవ పురాణియా’’తి.

తస్సత్థో – మహారాజ, ధనుకారముదువాకేసు చ జియకారకేసు చ మనుస్సేసు విజ్జమానేసు అఞ్ఞం జియం కరిస్సామి, ఇమాయ ఛిన్నాయ పురాణియా జియాయ అలం, నత్థి మే కోచి అత్థోతి. ఏవఞ్చ పన వత్వా తం నీహరిత్వా అఞ్ఞం బ్రాహ్మణిం ఆనేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా, బ్రాహ్మణీ, పురాణదుతియికా అహోసి, రుహకో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రుహకజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౧౯౨] ౨. సిరికాళకణ్ణిజాతకవణ్ణనా

ఇత్థీ సియా రూపవతీతి ఇదం సిరికాళకణ్ణిజాతకం మహాఉమఙ్గజాతకే ఆవిభవిస్సతి.

సిరికాళకణ్ణిజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౧౯౩] ౩. చూళపదుమజాతకవణ్ణనా

అయమేవ సా అహమపి సో అనఞ్ఞోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు ఉమ్మాదన్తీజాతకే (జా. ౨.౨౦.౫౭ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. సో పన భిక్ఖు సత్థారా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితో’’తి వుత్తే ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి వత్వా ‘‘కేన పన త్వం ఉక్కణ్ఠాపితో’’తి వుత్తే ‘‘అహం, భన్తే, ఏకం అలఙ్కతపటియత్తం మాతుగామం దిస్వా కిలేసానువత్తకో హుత్వా ఉక్కణ్ఠితోమ్హీ’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘భిక్ఖు, మాతుగామో నామ అకతఞ్ఞూ మిత్తదుబ్భీ బహుమాయా, పోరాణకపణ్డితాపి అత్తనో దక్ఖిణజాణులోహితం పాయేత్వా యావజీవితదానమ్పి దత్వా మాతుగామస్స చిత్తం న లభింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి, నామగ్గహణదివసే చస్స ‘‘పదుమకుమారో’’తి నామం అకంసు. తస్స అపరేన ఛ కనిట్ఠభాతికా అహేసుం. తే సత్తపి జనా అనుపుబ్బేన వుడ్ఢిప్పత్తా ఘరావాసం గహేత్వా రఞ్ఞో సహాయా వియ విచరన్తి. అథేకదివసం రాజా రాజఙ్గణం ఓలోకేన్తో ఠితో తే మహాపరివారేన రాజుపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘ఇమే మం వధిత్వా రజ్జమ్పి గణ్హేయ్యు’’న్తి ఆసఙ్కం ఉప్పాదేత్వా తే పక్కోసాపేత్వా – ‘‘తాతా, తుమ్హే ఇమస్మిం నగరే వసితుం న లభథ, అఞ్ఞత్థ గన్త్వా మమ అచ్చయేన ఆగన్త్వా కులసన్తకం రజ్జం గణ్హథా’’తి ఆహ. తే పితు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా రోదిత్వా కన్దిత్వా అత్తనో అత్తనో ఘరాని గన్త్వా పజాపతియో ఆదాయ ‘‘యత్థ వా తత్థ వా గన్త్వా జీవిస్సామా’’తి నగరా నిక్ఖమిత్వా మగ్గం గచ్ఛన్తా ఏకం కన్తారం పత్వా అన్నపానం అలభమానా ఖుదం అధివాసేతుం అసక్కోన్తా ‘‘మయం జీవమానా ఇత్థియో లభిస్సామా’’తి కనిట్ఠస్స భరియం మారేత్వా తేరస కోట్ఠాసే కత్వా మంసం ఖాదింసు. బోధిసత్తో అత్తనో చ భరియాయ చ లద్ధకోట్ఠాసేసు ఏకం ఠపేత్వా ఏకం ద్వేపి ఖాదింసు. ఏవం ఛ దివసే ఛ ఇత్థియో మారేత్వా మంసం ఖాదింసు.

బోధిసత్తో పన దివసే దివసే ఏకేకం ఠపేత్వా ఛ కోట్ఠాసే ఠపేసి. సత్తమే దివసే ‘‘బోధిసత్తస్స భరియం మారేస్సామా’’తి వుత్తే బోధిసత్తో తే ఛ కోట్ఠాసే తేసం దత్వా ‘‘అజ్జ తావ ఇమే ఛ కోట్ఠాసే ఖాదథ, స్వే జానిస్సామా’’తి వత్వా తేసం మంసం ఖాదిత్వా నిద్దాయనకాలే భరియం గహేత్వా పలాయి. సా థోకం గన్త్వా ‘‘గన్తుం న సక్కోమి, సామీ’’తి ఆహ. అథ నం బోధిసత్తో ఖన్ధేనాదాయ అరుణుగ్గమనవేలాయ కన్తారా నిక్ఖమి. సా సూరియే ఉగ్గతే ‘‘పిపాసితామ్హి, సామీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘ఉదకం నత్థి, భద్దే’’తి వత్వా పునప్పునం కథితే ఖగ్గేన దక్ఖిణజాణుకం పహరిత్వా – ‘‘భద్దే, పానీయం నత్థి, ఇదం పన మే దక్ఖిణజాణులోహితం పివమానా నిసీదాహీ’’తి ఆహ. సా తథా అకాసి. తే అనుపుబ్బేన మహాగఙ్గం పత్వా పివిత్వా చ న్హత్వా చ ఫలాఫలం ఖాదిత్వా ఫాసుకట్ఠానే విస్సమిత్వా ఏకస్మిం గఙ్గానివత్తనే అస్సమపదం మాపేత్వా వాసం కప్పేసుం.

అథేకదివసం ఉపరిగఙ్గాయ రాజాపరాధికం చోరం హత్థపాదే చ కణ్ణనాసఞ్చ ఛిన్దిత్వా ఏకస్మిం అమ్బణకే నిపజ్జాపేత్వా మహాగఙ్గాయ పవాహేసుం. సో మహన్తం అట్టస్సరం కరోన్తో తం ఠానం పాపుణి. బోధిసత్తో తస్స కరుణం పరిదేవితసద్దం సుత్వా ‘‘దుక్ఖప్పత్తో సత్తో మయి ఠితే మా నస్సీ’’తి గఙ్గాతీరం గన్త్వా తం ఉత్తారేత్వా అస్సమపదం ఆనేత్వా కాసావధోవనలేపనాదీహి వణపటికమ్మం అకాసి. భరియా పనస్స ‘‘ఏవరూపం నామ దుస్సీలం కుణ్ఠం గఙ్గాయ ఆవాహేత్వా పటిజగ్గన్తో విచరతీ’’తి వత్వా తం కుణ్ఠం జిగుచ్ఛమానా నిట్ఠుభన్తీ విచరతి. బోధిసత్తో తస్స వణేసు సంవిరుళ్హేసు భరియాయ సద్ధిం తం అస్సమపదేయేవ ఠపేత్వా అటవితో ఫలాఫలాని ఆహరిత్వా తఞ్చ భరియఞ్చ పోసేసి. తేసు ఏవం వసన్తేసు సా ఇత్థీ ఏతస్మిం కుణ్ఠే పటిబద్ధచిత్తా హుత్వా తేన సద్ధిం అనాచారం చరిత్వా ఏకేనుపాయేన బోధిసత్తం మారేతుకామా హుత్వా ఏవమాహ – ‘‘సామి, అహం తుమ్హాకం అంసే నిసీదిత్వా కన్తారా నిక్ఖమమానా ఏకం పబ్బతం ఓలోకేత్వా అయ్యే పబ్బతమ్హి నిబ్బత్తదేవతే ‘సచే అహం సామికేన సద్ధిం అరోగా జీవితం లభిస్సామి, బలికమ్మం తే కరిస్సామీ’తి ఆయాచిం, సా మం ఇదాని ఉత్తాసేతి, కరోమస్సా బలికమ్మ’’న్తి. బోధిసత్తో తం మాయం అజానన్తో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా బలికమ్మం సజ్జేత్వా తాయ బలిభాజనం గాహాపేత్వా పబ్బతమత్థకం అభిరుహి. అథ నం సా ఏవమాహ – ‘‘సామి, దేవతాయపి త్వఞ్ఞేవ ఉత్తమదేవతా, పఠమం తావ తం వనపుప్ఫేహి పూజేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా వన్దిత్వా పచ్ఛా దేవతాయ బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి. సా బోధిసత్తం పపాతాభిముఖం ఠపేత్వా వనపుప్ఫేహి పూజేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా వన్దితుకామా వియ హుత్వా పిట్ఠిపస్సే ఠత్వా పిట్ఠియం పహరిత్వా పపాతే పాతేత్వా ‘‘దిట్ఠా మే పచ్చామిత్తస్స పిట్ఠీ’’తి తుట్ఠమానసా పబ్బతా ఓరోహిత్వా కుణ్ఠస్స సన్తికం అగమాసి.

బోధిసత్తోపి పపాతానుసారేన పబ్బతా పతన్తో ఉదుమ్బరరుక్ఖమత్థకే ఏకస్మిం అకణ్టకే పత్తసఞ్ఛన్నే గుమ్బే లగ్గి, హేట్ఠాపబ్బతం పన ఓరోహితుం న సక్కా. సో ఉదుమ్బరఫలాని ఖాదిత్వా సాఖన్తరే నిసీది. అథేకో మహాసరీరో గోధరాజా హేట్ఠాపబ్బతపాదతో అభిరుహిత్వా తస్మిం ఉదుమ్బరఫలాని ఖాదతి. సో తం దివసం బోధిసత్తం దిస్వా పలాయి, పునదివసే ఆగన్త్వా ఏకస్మిం పస్సే ఫలాని ఖాదిత్వా పక్కామి. సో ఏవం పునప్పునం ఆగచ్ఛన్తో బోధిసత్తేన సద్ధిం విస్సాసం ఆపజ్జిత్వా ‘‘త్వం ఇమం ఠానం కేన కారణేన ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమినా నామ కారణేనా’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి మా భాయీ’’తి వత్వా బోధిసత్తం అత్తనో పిట్ఠియం నిపజ్జాపేత్వా ఓతారేత్వా అరఞ్ఞతో నిక్ఖమిత్వా మహామగ్గే ఠపేత్వా ‘‘త్వం ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛాహీ’’తి ఉయ్యోజేత్వా అరఞ్ఞమేవ పావిసి. బోధిసత్తో ఏకం గామకం గన్త్వా తత్థేవ వసన్తో పితు కాలకతభావం సుత్వా బారాణసిం గన్త్వా కులసన్తకే రజ్జే పతిట్ఠాయ పదుమరాజా నామ హుత్వా దస రాజధమ్మే అకోపేత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో చతూసు నగరద్వారేసు నగరమజ్ఝే నివేసనద్వారేతి ఛ దానసాలాయో కారేత్వా దేవసికం ఛ సతసహస్సాని విస్సజ్జేత్వా దానం అదాసి.

సాపి ఖో ఇత్థీ తం కుణ్ఠం ఖన్ధే నిసీదాపేత్వా అరఞ్ఞా నిక్ఖమిత్వా మనుస్సపథే భిక్ఖం చరమానా యాగుభత్తం సంహరిత్వా తం కుణ్ఠం పోసేసి. మనుస్సా ‘‘అయం తే కిం హోతీ’’తి పుచ్ఛియమానా ‘‘అహం ఏతస్స మాతులధీతా, పితుచ్ఛాపుత్తో మే ఏసో, ఏతస్సేవ మం అదంసు, సాహం వజ్ఝప్పత్తమ్పి అత్తనో సామికం ఉక్ఖిపిత్వా పరిహరన్తీ భిక్ఖం చరిత్వా పోసేమీ’’తి. మనుస్సా ‘‘అయం పతిబ్బతా’’తి తతో పట్ఠాయ బహుతరం యాగుభత్తం అదంసు. అపరే పన జనా ఏవమాహంసు – ‘‘త్వం మా ఏవం విచరి, పదుమరాజా బారాణసియం రజ్జం కారేతి, సకలజమ్బుదీపం సఙ్ఖోభేత్వా దానం దేతి, సో తం దిస్వా తుస్సిస్సతి, తుట్ఠో తే బహుం ధనం దస్సతి, తవ సామికం ఇధేవ నిసీదాపేత్వా గచ్ఛా’’తి థిరం కత్వా వేత్తపచ్ఛిం అదంసు. సా అనాచారా తం కుణ్ఠం వేత్తపచ్ఛియం నిసీదాపేత్వా పచ్ఛిం ఉక్ఖిపిత్వా బారాణసిం గన్త్వా దానసాలాసు భుఞ్జమానా విచరతి. బోధిసత్తో అలఙ్కతహత్థిక్ఖన్ధవరగతో దానగ్గం గన్త్వా అట్ఠన్నం వా దసన్నం వా సహత్థా దానం దత్వా పున గేహం గచ్ఛతి. సా అనాచారా తం కుణ్ఠం పచ్ఛియం నిసీదాపేత్వా పచ్ఛిం ఉక్ఖిపిత్వా తస్స గమనమగ్గే అట్ఠాసి.

రాజా దిస్వా ‘‘కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఏకా, దేవ, పతిబ్బతా’’తి. అథ నం పక్కోసాపేత్వా సఞ్జానిత్వా కుణ్ఠం పచ్ఛియా నీహరాపేత్వా ‘‘అయం తే కిం హోతీ’’తి పుచ్ఛి. సా ‘‘పితుచ్ఛాపుత్తో మే, దేవ, కులదత్తికో సామికో’’తి ఆహ. మనుస్సా తం అన్తరం అజానన్తా ‘‘అహో పతిబ్బతా’’తిఆదీని వత్వా తం అనాచారిత్థిం వణ్ణయింసు. పున రాజా ‘‘అయం తే కుణ్ఠో కులదత్తికో సామికో’’తి పుచ్ఛి. సా రాజానం అసఞ్జానన్తీ ‘‘ఆమ, దేవా’’తి సూరా హుత్వా కథేసి. అథ నం రాజా ‘‘కిం ఏస బారాణసిరఞ్ఞో పుత్తో, నను త్వం పదుమకుమారస్స భరియా అసుకరఞ్ఞో ధీతా, అసుకా నామ మమ జాణులోహితం పివిత్వా ఇమస్మిం కుణ్ఠే పటిబద్ధచిత్తా మం పపాతే పాతేసి. సా ఇదాని త్వం నలాటేన మచ్చుం గహేత్వా మం ‘మతో’తి మఞ్ఞమానా ఇమం ఠానం ఆగతా, నను అహం జీవామీ’’తి వత్వా అమచ్చే ఆమన్తేత్వా ‘‘భో, అమచ్చా నను చాహం తుమ్హేహి పుట్ఠో ఏవం కథేసిం ‘మమ కనిట్ఠభాతికా ఛ ఇత్థియో మారేత్వా మంసం ఖాదింసు, అహం పన మయ్హం భరియం అరోగం కత్వా గఙ్గాతీరం నేత్వా అస్సమపదే వసన్తో ఏకం వజ్ఝప్పత్తం కుణ్ఠం ఉత్తారేత్వా పటిజగ్గిం. సా ఇత్థీ ఏతస్మిం పటిబద్ధచిత్తా మం పబ్బతపాదే పాతేసి. అహం అత్తనో మేత్తచిత్తతాయ జీవితం లభి’న్తి. యాయ అహం పబ్బతా పాతితో, న సా అఞ్ఞా, ఏసా దుస్సీలా, సోపి వజ్ఝప్పత్తో కుణ్ఠో న అఞ్ఞో, అయమేవా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౮౫. ‘‘అయమేవ సా అహమపి సో అనఞ్ఞో, అయమేవ సో హత్థచ్ఛిన్నో అనఞ్ఞో;

యమాహ ‘కోమారపతీ మమ’న్తి, వజ్ఝిత్థియో నత్థి ఇత్థీసు సచ్చం.

౮౬. ‘‘ఇమఞ్చ జమ్మం ముసలేన హన్త్వా, లుద్దం ఛవం పరదారూపసేవిం;

ఇమిస్సా చ నం పాపపతిబ్బతాయ, జీవన్తియా ఛిన్దథ కణ్ణనాస’’న్తి.

తత్థ యమాహ కోమారపతీ మమన్తి యం ఏసా ‘‘అయం మే, కోమారపతి, కులదత్తికో సామికో’’తి ఆహ, అయమేవ సో, న అఞ్ఞో. ‘‘యమాహు, కోమారపతీ’’తిపి పాఠో. అయమేవ హి పోత్థకేసు లిఖితో, తస్సాపి అయమేవత్థో, వచనవిపల్లాసో పనేత్థ వేదితబ్బో. యఞ్హి రఞ్ఞా వుత్తం, తదేవ ఇధ ఆగతం. వజ్ఝిత్థియోతి ఇత్థియో నామ వజ్ఝా వధితబ్బా ఏవ. నత్థి ఇత్థీసు సచ్చన్తి ఏతాసు సభావో నామేకో నత్థి. ‘‘ఇమఞ్చ జమ్మ’’న్తిఆది ద్విన్నమ్పి తేసం దణ్డాణాపనవసేన వుత్తం. తత్థ జమ్మన్తి లామకం. ముసలేన హన్త్వాతి ముసలేన హనిత్వా పోథేత్వా అట్ఠీని భఞ్జిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం కత్వా. లుద్దన్తి దారుణం. ఛవన్తి గుణాభావేన నిజ్జీవం మతసదిసం. ఇమిస్సా చ నన్తి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం, ఇమిస్సా చ పాపపతిబ్బతాయ అనాచారాయ దుస్సీలాయ జీవన్తియావ కణ్ణనాసం ఛిన్దథాతి అత్థో.

బోధిసత్తో కోధం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఏవం తేసం దణ్డం ఆణాపేత్వాపి న తథా కారేసి. కోపం పన మన్దం కత్వా యథా సా పచ్ఛిం సీసతో ఓరోపేతుం న సక్కోతి, ఏవం గాళ్హతరం బన్ధాపేత్వా కుణ్ఠం తత్థ పక్ఖిపాపేత్వా అత్తనో విజితా నీహరాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా ఛ భాతరో అఞ్ఞతరా థేరా అహేసుం, భరియా చిఞ్చమాణవికా, కుణ్ఠో దేవదత్తో, గోధరాజా ఆనన్దో, పదుమరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

చూళపదుమజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౧౯౪] ౪. మణిచోరజాతకవణ్ణనా

న సన్తి దేవా పవసన్తి నూనాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో వధాయ పరిసక్కన్తం దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తదా పన సత్థా ‘‘దేవదత్తో వధాయ పరిసక్కతీ’’తి సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి దేవదత్తో మయ్హం వధాయ పరిసక్కతియేవ, పరిసక్కన్తోపి పన మం వధితుం నాసక్ఖీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసితో అవిదూరే గామకే గహపతికులే నిబ్బత్తి. అథస్స వయప్పత్తస్స బారాణసితో కులధీతరం ఆనేసుం, సా సువణ్ణవణ్ణా అహోసి అభిరూపా దస్సనీయా దేవచ్ఛరా వియ పుప్ఫలతా వియ లళమానా మత్తకిన్నరీ వియ చ సుజాతాతి నామేన పతిబ్బతా సీలాచారసమ్పన్నా వత్తసమ్పన్నా. నిచ్చకాలమ్పిస్సా పతివత్తం సస్సువత్తం ససురవత్తఞ్చ కతమేవ హోతి, సా బోధిసత్తస్స పియా అహోసి మనాపా. ఇతి ఉభోపి తే సమ్మోదమానా ఏకచిత్తా సమగ్గవాసం వసింసు.

అథేకదివసం సుజాతా ‘‘మాతాపితరో దట్ఠుకామామ్హీ’’తి బోధిసత్తస్స ఆరోచేసి. ‘‘సాధు, భద్దే, మగ్గపాథేయ్యం పహోనకం పటియాదేహీ’’తి ఖజ్జవికతిం పచాపేత్వా ఖజ్జకాదీని యానకే ఠపేత్వా యానకం పాజేన్తో యానకస్స పురతో అహోసి, ఇతరా పచ్ఛతో. తే నగరసమీపం గన్త్వా యానకం మోచేత్వా న్హత్వా భుఞ్జింసు. పున బోధిసత్తో యానకం యోజేత్వా పురతో నిసీది, సుజాతా వత్థాని పరివత్తేత్వా అలఙ్కరిత్వా పచ్ఛతో నిసీది. యానకస్స అన్తోనగరం పవిట్ఠకాలే బారాణసిరాజా హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తో తం పదేసం అగమాసి. సుజాతా ఓతరిత్వా యానకస్స పచ్ఛతో పదసా పాయాసి. రాజా తం దిస్వా తస్సా రూపసమ్పత్తియా ఆకడ్ఢియమానలోచనో పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా ఏకం అమచ్చం ఆణాపేసి – ‘‘గచ్ఛ త్వం ఏతిస్సా సస్సామికభావం వా అస్సామికభావం వా జానాహీ’’తి. సో గన్త్వా తస్సా సస్సామికభావం ఞత్వా ‘‘సస్సామికా కిర, దేవ, యానకే నిసిన్నో పురిసో ఏతిస్సా సామికో’’తి ఆహ.

రాజా పటిబద్ధచిత్తం వినోదేతుం అసక్కోన్తో కిలేసాతురో హుత్వా ‘‘ఏకేన నం ఉపాయేన మారాపేత్వా ఇత్థిం గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకం పురిసం ఆమన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛ, భో, ఇమం చూళామణిం వీథిం గచ్ఛన్తో వియ హుత్వా ఏతస్స పురిసస్స యానకే పక్ఖిపిత్వా ఏహీ’’తి చూళామణిం దత్వా ఉయ్యోజేసి. సో ‘‘సాధూ’’తి తం గహేత్వా గన్త్వా యానకే ఠపేత్వా ‘‘ఠపితో మే, దేవా’’తి ఆగన్త్వా ఆరోచేసి. రాజా ‘‘చూళామణి మే నట్ఠో’’తి ఆహ, మనుస్సా ఏకకోలాహలం అకంసు. రాజా ‘‘సబ్బద్వారాని పిదహిత్వా సఞ్చారం ఛిన్దిత్వా చోరం పరియేసథా’’తి ఆహ, రాజపురిసా తథా అకంసు, నగరం ఏకసఙ్ఖోభం అహోసి. ఇతరో పురిసో మనుస్సే గహేత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘భో, యానకం ఠపేహి, రఞ్ఞో చూళామణి నట్ఠో, యానకం సోధేస్సామీ’’తి యానకం సోధేన్తో అత్తనా ఠపితమణిం గహేత్వా బోధిసత్తం గహేత్వా ‘‘మణిచోరో’’తి హత్థేహి చ పాదేహి చ పోథేత్వా పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా నేత్వా ‘‘అయం మణిచోరో’’తి రఞ్ఞో దస్సేసి. రాజాపి ‘‘సీసమస్స ఛిన్దథా’’తి ఆణాపేసి.

అథ నం రాజపురిసా చతుక్కే చతుక్కే కసాహి తాళేన్తా దక్ఖిణద్వారేన నగరా నిక్ఖమాపేసుం. సుజాతాపి యానకం పహాయ బాహా పగ్గయ్హ పరిదేవమానా ‘‘సామి, మం నిస్సాయ ఇమం దుక్ఖం పత్తోసీ’’తి పరిదేవమానా పచ్ఛతో పచ్ఛతో అగమాసి. రాజపురిసా ‘‘సీసమస్స ఛిన్దిస్సామా’’తి బోధిసత్తం ఉత్తానం నిపజ్జాపేసుం. తం దిస్వా సుజాతా అత్తనో సీలగుణం ఆవజ్జేత్వా ‘‘నత్థి వత మఞ్ఞే ఇమస్మిం లోకే సీలవన్తానం విహేఠకే పాపసాహసికమనుస్సే నిసేధేతుం సమత్థా దేవతా నామా’’తిఆదీని వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౮౭. ‘‘న సన్తి దేవా పవసన్తి నూన, న హి నూన సన్తి ఇధ లోకపాలా;

సహసా కరోన్తానమసఞ్ఞతానం, న హి నూన సన్తి పటిసేధితారో’’తి.

తత్థ న సన్తి, దేవాతి ఇమస్మిం లోకే సీలవన్తానం ఓలోకనకా పాపానఞ్చ నిసేధకా న సన్తి నూన దేవా. పవసన్తి నూనాతి ఏవరూపేసు వా కిచ్చేసు ఉప్పన్నేసు నూన పవసన్తి పవాసం గచ్ఛన్తి. ఇధ, లోకపాలాతి ఇమస్మిం లోకే లోకపాలసమ్మతా సమణబ్రాహ్మణాపి సీలవన్తానం అనుగ్గాహకా న హి నూన సన్తి. సహసా కరోన్తానమసఞ్ఞతానన్తి సహసా అవీమంసిత్వా సాహసికం దారుణం కమ్మం కరోన్తానం దుస్సీలానం. పటిసేధితారోతి ఏవరూపం కమ్మం మా కరిత్థ, న లబ్భా ఏతం కాతున్తి పటిసేధేన్తా నత్థీతి అత్థో.

ఏవం తాయ సీలసమ్పన్నాయ పరిదేవమానాయ సక్కస్స దేవరఞ్ఞో నిసిన్నాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి, సక్కో ‘‘కో ను ఖో మం సక్కత్తతో చావేతుకామో’’తి ఆవజ్జేన్తో ఇమం కారణం ఞత్వా ‘‘బారాణసిరాజా అతిఫరుసకమ్మం కరోతి, సీలసమ్పన్నం సుజాతం కిలమేతి, గన్తుం దాని మే వట్టతీ’’తి దేవలోకా ఓరుయ్హ అత్తనో ఆనుభావేన హత్థిపిట్ఠే నిసిన్నం తం పాపరాజానం హత్థిక్ఖన్ధతో ఓతారేత్వా ధమ్మగణ్డికాయ ఉత్తానం నిపజ్జాపేత్వా బోధిసత్తం ఉక్ఖిపిత్వా సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా రాజవేసం గాహాపేత్వా హత్థిక్ఖన్ధే నిసీదాపేసి. రాజపురిసా ఫరసుం ఉక్ఖిపిత్వా సీసం ఛిన్దన్తా రఞ్ఞో సీసం ఛిన్దింసు, ఛిన్నకాలేయేవ చస్స రఞ్ఞో సీసభావం జానింసు. సక్కో దేవరాజా దిస్సమానకసరీరేనేవ బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా బోధిసత్తస్స రాజాభిసేకం కత్వా సుజాతాయ చ అగ్గమహేసిట్ఠానం దాపేసి. అమచ్చా చేవ బ్రాహ్మణగహపతికాదయో చ సక్కం దేవరాజానం దిస్వా ‘‘అధమ్మికరాజా మారితో, ఇదాని అమ్హేహి సక్కదత్తికో ధమ్మికరాజా లద్ధో’’తి సోమనస్సప్పత్తా అహేసుం.

సక్కోపి ఆకాసే ఠత్వా ‘‘అయం వో సక్కదత్తికో రాజా, ఇతో పట్ఠాయ ధమ్మేన రజ్జం కారేస్సతి. సచే హి రాజా అధమ్మికో హోతి, దేవో అకాలే వస్సతి, కాలే న వస్సతి, ఛాతభయం రోగభయం సత్థభయన్తి ఇమాని తీణి భయాని ఉపగతానేవ హోన్తీ’’తి ఓవదన్తో దుతియం గాథమాహ –

౮౮. ‘‘అకాలే వస్సతీ తస్స, కాలే తస్స న వస్సతి;

సగ్గా చ చవతి ఠానా, నను సో తావతా హతో’’తి.

తత్థ అకాలేతి అధమ్మికరఞ్ఞో రజ్జే అయుత్తకాలే సస్సానం పక్కకాలే వా లాయనమద్దనాదికాలే వా దేవో వస్సతి. కాలేతి యుత్తపయుత్తకాలే వపనకాలే తరుణసస్సకాలే గబ్భగ్గహణకాలే చ న వస్సతి. సగ్గా చ చవతి ఠానాతి సగ్గసఙ్ఖాతా ఠానా దేవలోకా చవతీతి అత్థో. అధమ్మికరాజా హి అప్పటిలాభవసేన దేవలోకా చవతి నామ, సగ్గేపి వా రజ్జం కారేన్తో అధమ్మికరాజా తతో చవతీతిపి అత్థో. నను సో తావతా హతోతి నను సో అధమ్మికో రాజా ఏత్తకేన హతో హోతి. అథ వా ఏకంసవాచీ ఏత్థ ను-కారో, నేసో ఏకంసేన ఏత్తావతా హతో, అట్ఠసు పన మహానిరయేసు సోళససు చ ఉస్సదనిరయేసు దీఘరత్తం సో హఞ్ఞిస్సతీతి అయమేత్థ అత్థో.

ఏవం సక్కో మహాజనస్స ఓవాదం దత్వా అత్తనో దేవట్ఠానమేవ అగమాసి. బోధిసత్తోపి ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా సగ్గపురం పూరేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అధమ్మికరాజా దేవదత్తో అహోసి, సక్కో అనురుద్ధో, సుజాతా రాహులమాతా, సక్కదత్తియరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మణిచోరజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౧౯౫] ౫. పబ్బతూపత్థరజాతకవణ్ణనా

పబ్బతూపత్థరే రమ్మేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరాజానం ఆరబ్భ కథేసి. కోసలరఞ్ఞో కిర ఏకో అమచ్చో అన్తేపురే పదుస్సి. రాజాపి పరివీమంసమానో తం తథతో ఞత్వా ‘‘సత్థు ఆరోచేస్సామీ’’తి జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, అమ్హాకం అన్తేపురే ఏకో అమచ్చో పదుస్సి, తస్స కిం కాతుం వట్టతీ’’తి పుచ్ఛి. అథ నం సత్థా ‘‘ఉపకారకో తే, మహారాజ, సో చ అమచ్చో సా చ ఇత్థీ పియా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే, అతివియ ఉపకారకో సకలం రాజకులం సన్ధారేతి, సాపి మే ఇత్థీ పియా’’తి వుత్తే ‘‘మహారాజ, ‘అత్తనో ఉపకారకేసు సేవకేసు పియాసు చ ఇత్థీసు దుబ్భితుం న సక్కా’తి పుబ్బేపి రాజానో పణ్డితానం కథం సుత్వా మజ్ఝత్తావ అహేసు’’న్తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అమచ్చకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అహోసి. అథస్స రఞ్ఞో ఏకో అమచ్చో అన్తేపురే పదుస్సి. రాజా నం తథతో ఞత్వా ‘‘అమచ్చోపి మే బహూపకారో, అయం ఇత్థీపి మే పియా, ద్వేపి ఇమే నాసేతుం న సక్కా, పణ్డితామచ్చం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా సచే సహితబ్బం భవిస్సతి, సహిస్సామి, నో చే, న సహిస్సామీ’’తి బోధిసత్తం పక్కోసాపేత్వా ఆసనం దత్వా ‘‘పణ్డిత, పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘పుచ్ఛథ, మహారాజ, విస్సజ్జేస్సామీ’’తి వుత్తే పఞ్హం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౮౯. ‘‘పబ్బతూపత్థరే రమ్మే, జాతా పోక్ఖరణీ సివా;

తం సిఙ్గాలో అపాపాయి, జానం సీహేన రక్ఖిత’’న్తి.

తత్థ పబ్బతూపత్థరే రమ్మేతి హిమవన్తపబ్బతపాదే పత్థరిత్వా ఠితే అఙ్గణట్ఠానేతి అత్థో. జాతా పోక్ఖరణీ సివాతి సివా సీతలా మధురోదకా పోక్ఖరణీ నిబ్బత్తా, అపిచ ఖో పోక్ఖరసఞ్ఛన్నా నదీపి పోక్ఖరణీయేవ. అపాపాయీతి అప-ఇతి ఉపసగ్గో, అపాయీతి అత్థో. జానం సీహేన రక్ఖితన్తి సా పోక్ఖరణీ సీహపరిభోగా సీహేన రక్ఖితా, సోపి నం సిఙ్గాలో ‘‘సీహేన రక్ఖితా అయ’’న్తి జానన్తోవ అపాయి. తం కిం మఞ్ఞతి, బాలో సిఙ్గాలో సీహస్స అభాయిత్వా పివేయ్య ఏవరూపం పోక్ఖరణిన్తి అయమేత్థాధిప్పాయో.

బోధిసత్తో ‘‘అద్ధా ఏతస్స అన్తేపురే ఏకో అమచ్చో పదుట్ఠో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా దుతియం గాథమాహ –

౯౦. ‘‘పివన్తి చే మహారాజ, సాపదాని మహానదిం;

న తేన అనదీ హోతి, ఖమస్సు యది తే పియా’’తి.

తత్థ సాపదానీతి న కేవలం సిఙ్గాలోవ, అవసేసాని సునఖపసదబిళారమిగాదీని సబ్బసాపదాని తం పోక్ఖరసఞ్ఛన్నత్తా ‘‘పోక్ఖరణీ’’తి లద్ధనామం నదిం పివన్తి చే. న తేన అనదీ హోతీతి నదియఞ్హి ద్విపదచతుప్పదాపి అహిమచ్ఛాపి సబ్బే పిపాసితా పానీయం పివన్తి, న సా తేన కారణేన అనదీ నామ హోతి, నాపి ఉచ్ఛిట్ఠనదీ. కస్మా? సబ్బేసం సాధారణత్తా. యథా నదీ యేన కేనచి పీతా న దుస్సతి, ఏవం ఇత్థీపి కిలేసవసేన సామికం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞేన సద్ధిం సంవాసం గతా నేవ అనిత్థీ హోతి. కస్మా? సబ్బేసం సాధారణభావేన. నాపి ఉచ్ఛిట్ఠిత్థీ. కస్మా? ఓదకన్తికతాయ సుద్ధభావేన. ఖమస్సు యది తే పియాతి యది పన తే సా ఇత్థీ పియా, సో చ అమచ్చో బహూపకారో, తేసం ఉభిన్నమ్పి ఖమస్సు మజ్ఝత్తభావేన తిట్ఠాహీతి.

ఏవం మహాసత్తో రఞ్ఞో ఓవాదం అదాసి. రాజా తస్స ఓవాదే ఠత్వా ‘‘పున ఏవరూపం పాపకమ్మం మా కరిత్థా’’తి వత్వా ఉభిన్నమ్పి ఖమి. తతో పట్ఠాయ తే ఓరమింసు. రాజాపి దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా జీవితపరియోసానే సగ్గపురం పూరేసి. కోసలరాజాపి ఇమం ధమ్మదేసనం సుత్వా తేసం ఉభిన్నమ్పి ఖమిత్వా మజ్ఝత్తో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పబ్బతూపత్థరజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౧౯౬] ౬. వలాహకస్సజాతకవణ్ణనా

యే న కాహన్తి ఓవాదన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి భిక్ఖు సత్థారా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘సచ్చ’’న్తి వత్వా ‘‘కిం కారణా’’తి వుత్తే ‘‘ఏకం అలఙ్కతం మాతుగామం దిస్వా కిలేసవసేనా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘ఇత్థియో నామేతా భిక్ఖు అత్తనో రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బేహి చేవ ఇత్థికుత్తవిలాసేహి చ పురిసే పలోభేత్వా అత్తనో వసే కత్వా వసం ఉపగతభావం ఞత్వా సీలవినాసఞ్చేవ ధనవినాసఞ్చ పాపనట్ఠేన ‘యక్ఖినియో’తి వుచ్చన్తి. పుబ్బేపి హి యక్ఖినియో ఇత్థికుత్తేన ఏకం పురిససత్థం ఉపసఙ్కమిత్వా వాణిజే పలోభేత్వా అత్తనో వసే కత్వా పున అఞ్ఞే పురిసే దిస్వా తే సబ్బేపి జీవితక్ఖయం పాపేత్వా ఉభోహి హనుకపస్సేహి లోహితేన పగ్ఘరన్తేన ముఖం పూరాపేత్వా ఖాదింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే తమ్బపణ్ణిదీపే సిరీసవత్థు నామ యక్ఖనగరం అహోసి, తత్థ యక్ఖినియో వసింసు. తా భిన్ననావానం వాణిజానం ఆగతకాలే అలఙ్కతపటియత్తా ఖాదనీయభోజనీయం గాహాపేత్వా దాసిగణపరివుతా దారకే అఙ్కేనాదాయ వాణిజే ఉపసఙ్కమన్తి. తేసం ‘‘మనుస్సావాసం ఆగతమ్హా’’తి సఞ్జాననత్థం తత్థ తత్థ కసిగోరక్ఖాదీని కరోన్తే మనుస్సే గోగణే సునఖేతి ఏవమాదీని దస్సేన్తి, వాణిజానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘ఇమం యాగుం పివథ, భత్తం భుఞ్జథ, ఖాదనీయం ఖాదథా’’తి వదన్తి. వాణిజా అజానన్తా తాహి దిన్నం పరిభుఞ్జన్తి. అథ తేసం ఖాదిత్వా భుఞ్జిత్వా పివిత్వా విస్సమితకాలే పటిసన్థారం కరోన్తి, ‘‘తుమ్హే కత్థ వాసికా, కుతో ఆగతా, కహం గచ్ఛిస్సథ, కేన కమ్మేన ఇధాగతత్థా’’తి పుచ్ఛన్తి. ‘‘భిన్ననావా హుత్వా ఇధాగతమ్హా’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, అయ్యా, అమ్హాకమ్పి సామికానం నావం అభిరుహిత్వా గతానం తీణి సంవచ్ఛరాని అతిక్కన్తాని, తే మతా భవిస్సన్తి; తుమ్హేపి వాణిజాయేవ, మయం తుమ్హాకం పాదపరిచారికా భవిస్సామా’’తి వత్వా తే వాణిజే ఇత్థికుత్తహావభావవిలాసేహి పలోభేత్వా యక్ఖనగరం నేత్వా సచే పఠమగహితా మనుస్సా అత్థి, తే దేవసఙ్ఖలికాయ బన్ధిత్వా కారణఘరే పక్ఖిపన్తి, అత్తనో వసనట్ఠానే భిన్ననావే మనుస్సే అలభన్తియో పన పరతో కల్యాణిం ఓరతో నాగదీపన్తి ఏవం సముద్దతీరం అనుసఞ్చరన్తి. అయం తాసం ధమ్మతా.

అథేకదివసం పఞ్చసతా భిన్ననావా వాణిజా తాసం నగరసమీపే ఉత్తరింసు. తా తేసం సన్తికం గన్త్వా పలోభేత్వా యక్ఖనగరం నేత్వా పఠమం గహితే మనుస్సే దేవసఙ్ఖలికాయ బన్ధిత్వా కారణఘరే పక్ఖిపిత్వా జేట్ఠయక్ఖినీ జేట్ఠకవాణిజం, సేసా సేసేతి తా పఞ్చసతా యక్ఖినియో తే పఞ్చసతే వాణిజే అత్తనో సామికే అకంసు. అథ సా జేట్ఠయక్ఖినీ రత్తిభాగే వాణిజే నిద్దం ఉపగతే ఉట్ఠాయ గన్త్వా కారణఘరే మనుస్సే మారేత్వా మంసం ఖాదిత్వా ఆగచ్ఛతి, సేసాపి తథేవ కరోన్తి. జేట్ఠయక్ఖినియా మనుస్సమంసం ఖాదిత్వా ఆగతకాలే సరీరం సీతలం హోతి. జేట్ఠవాణిజో పరిగ్గణ్హన్తో తస్సా యక్ఖినిభావం ఞత్వా ‘‘ఇమా పఞ్చసతా యక్ఖినియో భవిస్సన్తి, అమ్హేహి పలాయితుం వట్టతీ’’తి పునదివసే పాతోవ ముఖధోవనత్థాయ గన్త్వా సేసవాణిజానం ఆరోచేసి – ‘‘ఇమా యక్ఖినియో, న మనుస్సిత్థియో, అఞ్ఞేసం భిన్ననావానం ఆగతకాలే తే సామికే కత్వా అమ్హేపి ఖాదిస్సన్తి, ఏథ ఇతో పలాయిస్సామా’’తి తేసు పఞ్చసతేసు అడ్ఢతేయ్యసతా ‘‘న మయం ఏతా విజహితుం సక్ఖిస్సామ, తుమ్హే గచ్ఛథ, మయం న పలాయిస్సామా’’తి ఆహంసు. జేట్ఠవాణిజో అత్తనో వచనకారే అడ్ఢతేయ్యసతే గహేత్వా తాసం భీతో పలాయి.

తస్మిం పన కాలే బోధిసత్తో వలాహకస్సయోనియం నిబ్బత్తి, సబ్బసేతో కాళసీసో ముఞ్జకేసో ఇద్ధిమా వేహాసఙ్గమో అహోసి. సో హిమవన్తతో ఆకాసే ఉప్పతిత్వా తమ్బపణ్ణిదీపం గన్త్వా తత్థ తమ్బపణ్ణిసరే పల్లలే సయంజాతసాలిం ఖాదిత్వా గచ్ఛతి. ఏవం గచ్ఛన్తో చ ‘‘జనపదం గన్తుకామా అత్థీ’’తి తిక్ఖత్తుం కరుణాపరిభావితం మానుసిం వాచం భాసతి. తే బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా ఉపసఙ్కమిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ‘‘సామి, మయం జనపదం గమిస్సామా’’తి ఆహంసు. తేన హి మయ్హం పిట్ఠిం అభిరుహథాతి. అప్పేకచ్చే అభిరుహింసు, తేసు ఏకచ్చే వాలధిం గణ్హింసు, ఏకచ్చే అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా అట్ఠంసుయేవ. బోధిసత్తో అన్తమసో అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఠితే సబ్బేపి తే అడ్ఢతేయ్యసతే వాణిజే అత్తనో ఆనుభావేన జనపదం నేత్వా సకసకట్ఠానేసు పతిట్ఠపేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం ఆగమాసి. తాపి ఖో యక్ఖినియో అఞ్ఞేసం ఆగతకాలే తత్థ ఓహీనకే అడ్ఢతేయ్యసతే మనుస్సే వధిత్వా ఖాదింసు.

సత్థా భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖవే, యథా తే యక్ఖినీనం వసం గతా వాణిజా జీవితక్ఖయం పత్తా, వలాహకస్సరాజస్స వచనకరా వాణిజా సకసకట్ఠానేసు పతిట్ఠితా, ఏవమేవ బుద్ధానం ఓవాదం అకరోన్తా భిక్ఖూపి భిక్ఖునియోపి ఉపాసకాపి ఉపాసికాయోపి చతూసు అపాయేసు పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకరణట్ఠానాదీసు మహాదుక్ఖం పాపుణన్తి. ఓవాదకరా పన తిస్సో కులసమ్పత్తియో చ ఛ కామసగ్గే వీసతి బ్రహ్మలోకేతి ఇమాని చ ఠానాని పత్వా అమతమహానిబ్బానం సచ్ఛికత్వా మహన్తం సుఖం అనుభవన్తీ’’తి వత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౯౧. ‘‘యే న కాహన్తి ఓవాదం, నరా బుద్ధేన దేసితం;

బ్యసనం తే గమిస్సన్తి, రక్ఖసీహివ వాణిజా.

౯౨. ‘‘యే చ కాహన్తి ఓవాదం, నరా బుద్ధేన దేసితం;

సోత్థిం పారం గమిస్సన్తి, వలాహేనేవ వాణిజా’’తి.

తత్థ యే న కాహన్తీతి యే న కరిస్సన్తి. బ్యసనం తే గమిస్సన్తీతి తే మహావినాసం పాపుణిస్సన్తి. రక్ఖసీహివ వాణిజాతి రక్ఖసీహి పలోభితవాణిజా వియ. సోత్థిం పారం గమిస్సన్తీతి అనన్తరాయేన నిబ్బానం పాపుణిస్సన్తి. వలాహేనేవ వాణిజాతి వలాహేనేవ ‘‘ఆగచ్ఛథా’’తి వుత్తా తస్స వచనకరా వాణిజా వియ. యథా హి తే సముద్దపారం గన్త్వా సకసకట్ఠానం అగమంసు, ఏవం బుద్ధానం ఓవాదకరా సంసారపారం నిబ్బానం గచ్ఛన్తీతి అమతమహానిబ్బానేన ధమ్మదేసనాయ కూటం గణ్హి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపత్తిఫలసకదాగామిఫలఅనాగామిఫలఅరహత్తఫలాని పాపుణింసు. ‘‘తదా వలాహకస్సరాజస్స వచనకరా అడ్ఢతేయ్యసతా వాణిజా బుద్ధపరిసా అహేసుం, వలాహకస్సరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వలాహకస్సజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౧౯౭] ౭. మిత్తామిత్తజాతకవణ్ణనా

న నం ఉమ్హయతే దిస్వాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ‘‘మయా గహితే మయ్హం ఉపజ్ఝాయో న కుజ్ఝిస్సతీ’’తి ఉపజ్ఝాయేన ఠపితం విస్సాసేన ఏకం వత్థఖణ్డం గహేత్వా ఉపాహనత్థవికం కత్వా పచ్ఛా ఉపజ్ఝాయం ఆపుచ్ఛి. అథ తం ఉపజ్ఝాయో ‘‘కింకారణా గణ్హీ’’తి వత్వా ‘‘మయా గహితే న కుజ్ఝిస్సతీతి తుమ్హాకం విస్సాసేనా’’తి వుత్తే ‘‘కో మయా సద్ధిం తుయ్హం విస్సాసో నామా’’తి వత్వా కుద్ధో ఉట్ఠహిత్వా పహరి. తస్స సా కిరియా భిక్ఖూసు పాకటా జాతా. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అసుకో కిర దహరో ఉపజ్ఝాయస్స విస్సాసేన వత్థఖణ్డం గహేత్వా ఉపాహనత్థవికం అకాసి. అథ నం ఉపజ్ఝాయో ‘కో మయా సద్ధిం తుయ్హం విస్సాసో నామా’తి వత్వా కుద్ధో ఉట్ఠహిత్వా పహరీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస భిక్ఖు అత్తనో సద్ధివిహారికేన సద్ధిం అవిస్సాసికో, పుబ్బేపి అవిస్సాసికోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా గణసత్థా హుత్వా హిమవన్తపదేసే వాసం కప్పేసి. తస్మిం ఇసిగణే ఏకో తాపసో బోధిసత్తస్స వచనం అకత్వా ఏకం మతమాతికం హత్థిపోతకం పటిజగ్గి. అథ నం సో వుద్ధిప్పత్తో మారేత్వా అరఞ్ఞం పావిసి. తస్స సరీరకిచ్చం కత్వా ఇసిగణో బోధిసత్తం పరివారేత్వా – ‘‘భన్తే, కేన ను కో కారణేన మిత్తభావో వా అమిత్తభావో వా సక్కా జానితు’’న్తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనా’’తి ఆచిక్ఖన్తో ఇమా గాథా అవోచ –

౯౩. ‘‘న నం ఉమ్హయతే దిస్వా, న చ నం పటినన్దతి;

చక్ఖూని చస్స న దదాతి, పటిలోమఞ్చ వత్తతి.

౯౪. ‘‘ఏతే భవన్తి ఆకారా, అమిత్తస్మిం పతిట్ఠితా;

యేహి అమిత్తం జానేయ్య, దిస్వా సుత్వా చ పణ్డితో’’తి.

తత్థ న నం ఉమ్హయతే దిస్వాతి యో హి యస్స అమిత్తో హోతి, సో తం పుగ్గలం దిస్వా న ఉమ్హయతే, హసితం న కరోతి, పహట్ఠాకారం న దస్సేతి. న చ నం పటినన్దతీతి తస్స వచనం సుత్వాపి తం పుగ్గలం న పటినన్దతి, సాధు సుభాసితన్తి న చానుమోదతి. చక్ఖూని చస్స న దదాతీతి చక్ఖునా చక్ఖుం ఆహచ్చ పటిముఖో హుత్వా న ఓలోకేతి, అఞ్ఞతో చక్ఖూని హరతి. పటిలోమఞ్చ వత్తతీతి తస్స కాయకమ్మమ్పి వచీకమ్మమ్పి న రోచేతి, పటిలోమగాహం గణ్హాతి పచ్చనీకగాహం. ఆకారాతి కారణాని. యేహి అమిత్తన్తి యేహి కారణేహి తాని కారణాని దిస్వా సుత్వా చ పణ్డితో పుగ్గలో ‘‘అయం మే అమిత్తో’’తి జానేయ్య, తతో విపరీతేహి పన మిత్తభావో జానితబ్బోతి.

ఏవం బోధిసత్తో మిత్తామిత్తభావకారణాని ఆచిక్ఖిత్వా బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా హత్థిపోసకతాపసో సద్ధివిహారికో అహోసి, హత్థీ ఉపజ్ఝాయో, ఇసిగణో బుద్ధపరిసా, గణసత్థా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మిత్తామిత్తజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౧౯౮] ౮. రాధజాతకవణ్ణనా

పవాసా ఆగతో తాతాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సత్థారా ‘‘సచ్చం కిర, త్వం భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితో’’తి పుట్ఠో ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘కింకారణా’’తి వుత్తే ‘‘ఏకం అలఙ్కతఇత్థిం దిస్వా కిలేసవసేనా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘మాతుగామో నామ భిక్ఖు న సక్కా రక్ఖితుం, పుబ్బేపి దోవారికే ఠపేత్వా రక్ఖన్తాపి రక్ఖితుం న సక్ఖింసు, కిం తే ఇత్థియా, లద్ధాపి సా రక్ఖితుం న సక్కా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సువయోనియం నిబ్బత్తి, ‘‘రాధో’’తిస్స నామం, కనిట్ఠభాతా పనస్స పోట్ఠపాదో నామ. తే ఉభోపి తరుణకాలేయేవ ఏకో లుద్దకో గహేత్వా బారాణసియం అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స అదాసి, బ్రాహ్మణో తే పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా పటిజగ్గి. బ్రాహ్మణస్స పన బ్రాహ్మణీ అరక్ఖితా దుస్సీలా. సో వోహారకరణత్థాయ గచ్ఛన్తో తే సువపోతకే ఆమన్తేత్వా ‘‘తాతా, అహం వోహారకరణత్థాయ గచ్ఛామి, కాలే వా వికాలే వా తుమ్హాకం మాతు కరణకమ్మం ఓలోకేయ్యాథ, అఞ్ఞస్స పురిసస్స గమనభావం వా అగమనభావం వా జానేయ్యాథా’’తి బ్రాహ్మణిం సువపోతకానం పటిచ్ఛాపేత్వా అగమాసి. సా తస్స నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ అనాచారం చరి, రత్తిమ్పి దివాపి ఆగచ్ఛన్తానఞ్చ గచ్ఛన్తానఞ్చ పమాణం నత్థి.

తం దిస్వా పోట్ఠపాదో రాధం పుచ్ఛి – ‘‘బ్రాహ్మణో ఇమం బ్రాహ్మణిం అమ్హాకం నియ్యాదేత్వా గతో, అయఞ్చ పాపకమ్మం కరోతి, వదామి న’’న్తి. రాధో ‘‘మా వదాహీ’’తి ఆహ. సో తస్స వచనం అగ్గహేత్వా ‘‘అమ్మ, కింకారణా పాపకమ్మం కరోసీ’’తి ఆహ. సా తం మారేతుకామా హుత్వా ‘‘తాత, త్వం నామ మయ్హం పుత్తో, ఇతో పట్ఠాయ న కరిస్సామి, ఏహి, తాత, తావా’’తి పియాయమానా వియ పక్కోసిత్వా ఆగతం గహేత్వా ‘‘త్వం మం ఓవదసి, అత్తనో పమాణం న జానాసీ’’తి గీవం పరివత్తేత్వా మారేత్వా ఉద్ధనన్తరేసు పక్ఖిపి. బ్రాహ్మణో ఆగన్త్వా విస్సమిత్వా బోధిసత్తం ‘‘కిం, తాత రాధ, మాతా తే అనాచారం కరోతి, న కరోతీ’’తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౯౫. ‘‘పవాసా ఆగతో తాత, ఇదాని నచిరాగతో;

కచ్చిన్ను తాత తే మాతా, న అఞ్ఞముపసేవతీ’’తి.

తస్సత్థో – అహం, తాత రాధ, పవాసా ఆగతో, సో చమ్హి ఇదానేవ ఆగతో నచిరాగతో, తేన పవత్తిం అజానన్తో తం పుచ్ఛామి – ‘‘కచ్చి ను తే, తాత, మాతా అఞ్ఞం పురిసం న ఉపసేవతీ’’తి.

రాధో ‘‘తాత, పణ్డితా నామ భూతం వా అభూతం వా అనియ్యానికం నామ న కథేసు’’న్తి ఞాపేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౯౬. ‘‘న ఖో పనేతం సుభణం, గిరం సచ్చుపసంహితం;

సయేథ పోట్ఠపాదోవ, ముమ్మురే ఉపకూథితో’’తి.

తత్థ గిరన్తి వచనం. తఞ్హి యథా ఇదాని గిరా, ఏవం తదా ‘‘గిర’’న్తి వుచ్చతి, సో సువపోతకో లిఙ్గం అనాదియిత్వా ఏవమాహ. అయం పనేత్థ అత్థో – తాత, పణ్డితేన నామ సచ్చుపసంహితం యథాభూతం అత్థయుత్తం సభావవచనమ్పి అనియ్యానికం న సుభణం. అనియ్యానికఞ్చ సచ్చం భణన్తో సయేథ పోట్ఠపాదోవ, ముమ్మురే ఉపకూథితో, యథా పోట్ఠపాదో కుక్కుళే ఝామో సయతి, ఏవం సయేయ్యాతి. ‘‘ఉపకూధితో’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో.

ఏవం బోధిసత్తో బ్రాహ్మణస్స ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘మయాపి ఇమస్మిం ఠానే వసితుం న సక్కా’’తి బ్రాహ్మణం ఆపుచ్ఛిత్వా అరఞ్ఞమేవ పావిసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా పోట్ఠపాదో ఆనన్దో అహోసి, రాధో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రాధజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౧౯౯] ౯. గహపతిజాతకవణ్ణనా

ఉభయం మే న ఖమతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితమేవ భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. కథేన్తో చ ‘‘మాతుగామో నామ అరక్ఖితో, పాపకమ్మం కత్వా యేన కేనచి ఉపాయేన సామికం వఞ్చేతియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే గహపతికులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఘరావాసం గణ్హి. తస్స భరియా దుస్సీలా గామభోజకేన సద్ధిం అనాచారం చరతి. బోధిసత్తో తం ఞత్వా పరిగ్గణ్హన్తో చరతి. తదా పన అన్తోవస్సే బీజేసు నీహటేసు ఛాతకం అహోసి, సస్సానం గబ్భగహణకాలో జాతో. సకలగామవాసినో ‘‘ఇతో మాసద్వయేన సస్సాని ఉద్ధరిత్వా వీహిం దస్సామా’’తి ఏకతో హుత్వా గామభోజకస్స హత్థతో ఏకం జరగోణం గహేత్వా మంసం ఖాదింసు.

అథేకదివసం గామభాజకో ఖణం ఓలోకేత్వా బోధిసత్తస్స బహిగతవేలాయం గేహం పావిసి. తేసం సుఖనిపన్నక్ఖణేయేవ బోధిసత్తో గామద్వారేన పవిసిత్వా గేహాభిముఖో పాయాసి. సా ఇత్థీ గామద్వారాభిముఖీ తం దిస్వా ‘‘కో ను ఖో ఏసో’’తి ఉమ్మారే ఠత్వా ఓలోకేన్తీ ‘‘సోయేవా’’తి ఞత్వా గామభోజకస్స ఆచిక్ఖి, గామభోజకో భీతో పకమ్పి. అథ నం సా ‘‘మా భాయి, అత్థేకో ఉపాయో, అమ్హేహి తవ హత్థతో గోణమంసం ఖాదితం, త్వం మంసమూలం సోధేన్తో వియ హోహి, అహం కోట్ఠం ఆరుయ్హ కోట్ఠద్వారే ఠత్వా ‘వీహి నత్థీ’తి వక్ఖామి. త్వం గేహమజ్ఝే ఠత్వా ‘అమ్హాకం ఘరే దారకా ఛాతా, మంసమూలం మే దేహీ’తి పునప్పునం చోదేయ్యాసీ’’తి వత్వా కోట్ఠం ఆరుయ్హ కోట్ఠద్వారే నిసీది. ఇతరో గేహమజ్ఝే ఠత్వా ‘‘మంసమూలం దేహీ’’తి వదతి. సా కోట్ఠద్వారే నిసిన్నా ‘‘కోట్ఠే వీహి నత్థి, సస్సే ఉద్ధరన్తే దస్సామి గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ.

బోధిసత్తో గేహం పవిసిత్వా తేసం కిరియం దిస్వా ‘‘ఇమాయ పాపాయ కతఉపాయో ఏస భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా గామభోజకం ఆమన్తేత్వా ‘‘సో గామభోజక అమ్హే తవ జరగోణస్స మంసం ఖాదన్తా ‘ఇతో మాసద్వయేన వీహిం దస్సామా’తి ఖాదిమ్హ, త్వం అడ్ఢమాసమ్పి అనతిక్కమిత్వా ఇదానేవ కస్మా ఆహరాపేసి, న త్వం ఇమినా కారణేన ఆగతో, అఞ్ఞేన కారణేన ఆగతో భవిస్ససి, మయ్హం తవ కిరియా న రుచ్చతి, అయమ్పి అనాచారా పాపధమ్మా కోట్ఠే వీహీనం అభావం జానాతి, సా దాని కోట్ఠం ఆరుయ్హ ‘వీహి నత్థీ’తి వదతి, త్వమ్పి ‘దేహీ’తి వదతి, ఉభిన్నమ్పి వో కరణం మయ్హం న రుచ్చతీ’’తి ఏతమత్థం పకాసేన్తో ఇమా గాథా అవోచ –

౯౭. ‘‘ఉభయం మే న ఖమతి, ఉభయం మే న రుచ్చతి;

యాచాయం కోట్ఠమోతిణ్ణా, నదస్సం ఇతి భాసతి.

౯౮. ‘‘తం తం గామపతి బ్రూమి, కదరే అప్పస్మి జీవితే;

ద్వే మాసే సఙ్గరం కత్వా, మంసం జరగ్గవం కిసం;

అప్పత్తకాలే చోదేసి, తమ్పి మయ్హం న రుచ్చతీ’’తి.

తత్థ తం తం గామపతి బ్రూమీతి, అమ్భో గామజేట్ఠక, తేన కారణేన తం వదామి. కదరే అప్పస్మి జీవితేతి అమ్హాకం జీవితం నామ కదరఞ్చేవ థద్ధం లూఖం కసిరం అప్పఞ్చ మన్దం పరిత్తం, తస్మిం నో ఏవరూపే జీవితే వత్తమానే. ద్వే మాసే సఙ్గరం కత్వా, మంసం జరగ్గవం కిసన్తి అమ్హాకం మంసం గణ్హన్తానం జరగ్గవం కిసం దుబ్బలం జరగోణం దదమానో త్వం ‘‘ద్వీహి మాసేహి మూలం దాతబ్బ’’న్తి ఏవం ద్వే మాసే సఙ్గరం పరిచ్ఛేదం కత్వా. అప్పత్తకాలే చోదేసీతి తస్మిం కాలే అసమ్పత్తే అన్తరావ చోదేసి. తమ్పి మయ్హం న రుచ్చతీతి యా చాయం పాపధమ్మా దుస్సీలా అన్తోకోట్ఠే వీహీనం నత్థిభావం జానమానావ అజానన్తీ వియ హుత్వా కోట్ఠమోతిణ్ణా కోట్ఠద్వారే ఠత్వా న దస్సం ఇతి భాసతి, యఞ్చ త్వం అకాలే చోదేసి, తమ్పీతి ఇదం ఉభయమ్పి మమ నేవ ఖమతి న రుచ్చతీతి.

ఏవం సో కథేన్తోవ గామభోజకం చూళాయ గహేత్వా కడ్ఢిత్వా గేహమజ్ఝే పాతేత్వా ‘‘గామభోజకోమ్హీతి పరస్స రక్ఖితగోపితభణ్డే అపరజ్ఝసీ’’తిఆదీహి పరిభాసిత్వా పోథేత్వా దుబ్బలం కత్వా గీవాయ గహేత్వా గేహా నిక్కడ్ఢిత్వా తమ్పి దుట్ఠఇత్థిం కేసేసు గహేత్వా కోట్ఠా ఓతారేత్వా నిప్పోథేత్వా ‘‘సచే పున ఏవరూపం కరోసి, జానిస్ససీ’’తి సన్తజ్జేసి. తతో పట్ఠాయ గామభోజకో తం గేహం ఓలోకేతుమ్పి న విసహి, సాపి పాపా పున మనసాపి అతిచరితుం నాసక్ఖి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా గామభోజకో దేవదత్తో, నిగ్గహకారకో గహపతి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గహపతిజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౨౦౦] ౧౦. సాధుసీలజాతకవణ్ణనా

సరీరదబ్యన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స కిర చతస్సో ధీతరో అహేసుం. తా చత్తారో జనా పత్థేన్తి, తేసు ఏకో అభిరూపో సరీరసమ్పన్నో, ఏకో వయప్పత్తో మహల్లకో, ఏకో జాతిసమ్పన్నో, ఏకో సీలవా. బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘ధీతరో నివేసేన్తేన పతిట్ఠాపేన్తేన కస్స ను ఖో దాతబ్బా, కిం రూపసమ్పన్నస్స, ఉదాహు వయప్పత్తస్స, జాతిసమ్పన్నసీలవన్తానం అఞ్ఞతరస్సా’’తి. సో చిన్తేన్తోపి అజానిత్వా ‘‘ఇమం కారణం సమ్మాసమ్బుద్ధో జానిస్సతి, తం పుచ్ఛిత్వా ఏతేసం అన్తరే అనుచ్ఛవికస్స దస్సామీ’’తి గన్ధమాలాదీని గాహాపేత్వా విహారం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ఆదితో పట్ఠాయ తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘భన్తే, ఇమేసు చతూసు జనేసు కస్స దాతుం వట్టతీ’’తి పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘పుబ్బేపి పణ్డితా ఏతం పఞ్హం కథయింసు, భవసఙ్ఖేపగతత్తా పన సల్లక్ఖేతుం న సక్కోసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా ఆగన్త్వా బారాణసియం దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో అహోసి. అథేకస్స బ్రాహ్మణస్స చతస్సో ధీతరో అహేసుం, తా ఏవమేవ చత్తారో జనా పత్థయింసు. బ్రాహ్మణో ‘‘కస్స ను ఖో దాతబ్బా’’తి అజానన్తో ‘‘ఆచరియం పుచ్ఛిత్వా దాతబ్బయుత్తకస్స దస్సామీ’’తి తస్స సన్తికం గన్త్వా తమత్థం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౯౯. ‘‘సరీరదబ్యం వుడ్ఢబ్యం, సోజచ్చం సాధుసీలియం;

బ్రాహ్మణం తేవ పుచ్ఛామ, కన్ను తేసం వనిమ్హసే’’తి.

తత్థ ‘‘సరీరదబ్య’’న్తిఆదీహి తేసం చతున్నం విజ్జమానే గుణే పకాసేతి. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – ధీతరో మే చత్తారో జనా పత్థేన్తి, తేసు ఏకస్స సరీరదబ్యమత్థి, సరీరసమ్పదా అభిరూపభావో సంవిజ్జతి. ఏకస్స వుడ్ఢబ్యం వుడ్ఢిభావో మహల్లకతా అత్థి. ఏకస్స సోజచ్చం సుజాతితా జాతిసమ్పదా అత్థి. ‘‘సుజచ్చ’’న్తిపి పాఠో. ఏకస్స సాధుసీలియం సున్దరసీలభావో సీలసమ్పదా అత్థి. బ్రాహ్మణం తేవ పుచ్ఛామాతి తేసు అసుకస్స నామేతా దాతబ్బాతి అజానన్తా మయం భవన్తం బ్రాహ్మణఞ్ఞేవ పుచ్ఛామ. కన్ను తేసం వనిమ్హసేతి తేసం చతున్నం జనానం కం వనిమ్హసే, కం ఇచ్ఛామ, కస్స తా కుమారికా దదామాతి పుచ్ఛతి.

తం సుత్వా ఆచరియో ‘‘రూపసమ్పదాదీసు విజ్జమానాసుపి విపన్నసీలో గారయ్హో, తస్మా తం నప్పమాణం, అమ్హాకం సీలవన్తభావో రుచ్చతీ’’తి ఇమమత్థం పకాసేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౦౦. ‘‘అత్థో అత్థి సరీరస్మిం, వుడ్ఢబ్యస్స నమో కరే;

అత్థో అత్థి సుజాతస్మిం, సీలం అస్మాక రుచ్చతీ’’తి.

తత్థ అత్థో అత్థి సరీరస్మిన్తి రూపసమ్పన్నే సరీరేపి అత్థో విసేసో వుద్ధి అత్థియేవ, ‘‘నత్థీ’’తి న వదామి. వుడ్ఢబ్యస్స నమో కరేతి వుడ్ఢభావస్స పన నమక్కారమేవ కరోమి. వుడ్ఢభావో హి వన్దనమాననం లభతి. అత్థో అత్థి సుజాతస్మిన్తి సుజాతేపి పురిసే వుడ్ఢి అత్థి, జాతిసమ్పత్తిపి ఇచ్ఛితబ్బాయేవ. సీలం అస్మాక రుచ్చతీతి అమ్హాకం పన సీలమేవ రుచ్చతి. సీలవా హి ఆచారసమ్పన్నో సరీరదబ్యవిరహితోపి పుజ్జో పాసంసోతి. బ్రాహ్మణో తస్స వచనం సుత్వా సీలవన్తస్సేవ ధీతరో అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – సచ్చపరియోసానే బ్రాహ్మణో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా బ్రాహ్మణో అయమేవ బ్రాహ్మణో అహోసి, దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సాధుసీలజాతకవణ్ణనా దసమా.

రుహకవగ్గో పఞ్చమో.

తస్సుద్దానం –

రుహకం సిరికాళకం, పదుమం మణిచోరకం;

పబ్బతూపత్థరవలాహం, మిత్తామిత్తఞ్చ రాధఞ్చ;

గహపతి సాధుసీలం.