౪. అసదిసవగ్గో

[౧౮౧] ౧. అసదిసజాతకవణ్ణనా

ధనుగ్గహో అసదిసోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మహాభినిక్ఖమనం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసఞ్హి భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా భగవతో మహానిక్ఖమపారమిం వణ్ణేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, తథాగతో ఇదానేవ మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో, పుబ్బేపి సేతచ్ఛత్తం పహాయ నిక్ఖన్తోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి, తస్స సోత్థినా జాతస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘అసదిసకుమారో’’తి నామం అకంసు. అథస్స ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచరణకాలే అఞ్ఞో పుఞ్ఞవా సత్తో దేవియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి, తస్స సోత్థినా జాతస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘బ్రహ్మదత్తకుమారో’’తి నామం అకంసు. తేసు బోధిసత్తో సోళసవస్సకాలే తక్కసిలం గన్త్వా దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స సన్తికే తయో వేదే అట్ఠారస చ సిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా తేసు ఇస్సాససిప్పే అసదిసో హుత్వా బారాణసిం పచ్చాగమి. రాజా కాలం కరోన్తో ‘‘అసదిసకుమారస్స రజ్జం దత్వా బ్రహ్మదత్తస్స ఓపరజ్జం దేథా’’తి వత్వా కాలమకాసి. తస్మిం కాలకతే బోధిసత్తో అత్తనో రజ్జే దీయమానే ‘‘న మయ్హం రజ్జేనత్థో’’తి పటిక్ఖిపి, బ్రహ్మదత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చింసు. బోధిసత్తో ‘‘మయ్హం రజ్జేన అత్థో నత్థీ’’తి కిఞ్చిపి న ఇచ్ఛి, కనిట్ఠే రజ్జం కారేన్తే పకతియా వసనాకారేనేవ వసి. రాజపాదమూలికా ‘‘అసదిసకుమారో రజ్జం పత్థేతీ’’తి వత్వా రఞ్ఞో సన్తికే బోధిసత్తం పరిభిన్దింసు. సోపి తేసం వచనం గహేత్వా పరిభిన్నచిత్తో ‘‘భాతరం మే గణ్హథా’’తి మనుస్సే పయోజేసి.

అథేకో బోధిసత్తస్స అత్థచరకో తం కారణం బోధిసత్తస్స ఆరోచేసి. బోధిసత్తో కనిట్ఠభాతికస్స కుజ్ఝిత్వా నగరా నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞం రట్ఠం గన్త్వా ‘‘ఏకో ధనుగ్గహో ఆగన్త్వా రాజద్వారే ఠితో’’తి రఞ్ఞో ఆరోచాపేసి. రాజా ‘‘కిత్తకం భోగం ఇచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఏకసంవచ్ఛరేన సతసహస్స’’న్తి. ‘‘సాధు ఆగచ్ఛతూ’’తి. అథ నం ఆగన్త్వా సమీపే ఠితం పుచ్ఛి – ‘‘త్వం ధనగ్గహోసీ’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘సాధు మం ఉపట్ఠహస్సూ’’తి. సో తతో పట్ఠాయ రాజానం ఉపట్ఠహి. తస్స పరిబ్బయం దీయమానం దిస్వా ‘‘అతిబహుం లభతీ’’తి పోరాణకధనుగ్గహా ఉజ్ఝాయింసు. అథేకదివసం రాజా ఉయ్యానం గన్త్వా మఙ్గలసిలాపట్టసమీపే సాణిపాకారం పరిక్ఖిపాపేత్వా అమ్బరుక్ఖమూలే మహాసయనే నిపన్నో ఉద్ధం ఓలోకేన్తో రుక్ఖగ్గే ఏకం అమ్బపిణ్డిం దిస్వా ‘‘ఇమం న సక్కా అభిరుహిత్వా గణ్హితు’’న్తి ధనుగ్గహే పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇమం అమ్బపిణ్డిం సరేన ఛిన్దిత్వా పాతేతుం సక్ఖిస్సథా’’తి ఆహ. న తం, దేవ, అమ్హాకం గరు, దేవేన పన నో బహువారే కమ్మం దిట్ఠపుబ్బం, అధునాగతో ధనుగ్గహో అమ్హేహి బహుతరం లభతి, తం పాతాపేథాతి.

రాజా బోధిసత్తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సక్ఖిస్ససి, తాత, ఏతం పాతేతు’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, మహారాజ, ఏకం ఓకాసం లభమానో సక్ఖిస్సామీ’’తి. ‘‘కతరోకాస’’న్తి? ‘‘తుమ్హాకం సయనస్స అన్తోకాస’’న్తి. రాజా సయనం హరాపేత్వా ఓకాసం కారేసి. బోధిసత్తస్స హత్థే ధను నత్థి, నివాసనన్తరే ధనుం సన్నయ్హిత్వా విచరతి, తస్మా ‘‘సాణిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి ఆహ. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సాణిం ఆహరాపేత్వా పరిక్ఖిపాపేసి. బోధిసత్తో అన్తోసాణిం పవిసిత్వా ఉపరినివత్థం సేతవత్థం హరిత్వా ఏకం రత్తపటం నివాసేత్వా కచ్ఛం బన్ధిత్వా ఏకం రత్తపటం ఉదరే బన్ధిత్వా పసిబ్బకతో సన్ధియుత్తం ఖగ్గం నీహరిత్వా వామపస్సే సన్నయ్హిత్వా సువణ్ణకఞ్చుకం పటిముఞ్చిత్వా చాపనాళిం పిట్ఠియం సన్నయ్హిత్వా సన్ధియుత్తమేణ్డకమహాధనుం ఆదాయ పవాళవణ్ణం జియం ఆరోపేత్వా ఉణ్హీసం సీసే పటిముఞ్చిత్వా తిఖిణఖురప్పం నఖేహి పరివత్తయమానో సాణిం ద్విధా కత్వా పథవిం ఫాలేత్వా అలఙ్కతనాగకుమారో వియ నిక్ఖమిత్వా సరఖిపనట్ఠానం గన్త్వా ఖురప్పం సన్నయ్హిత్వా రాజానం ఆహ – ‘‘కిం, మహారాజ, ఏతం అమ్బపిణ్డిం ఉద్ధం ఆరోహనకణ్డేన పాతేమి, ఉదాహు అధో ఓరోహనకణ్డేనా’’తి. ‘‘తాత, బహూ మయా ఆరోహనకణ్డేన పాతేన్తా దిట్ఠపుబ్బా, ఓరోహనకణ్డేన పన పాతేన్తా మయా న దిట్ఠపుబ్బా, ఓరోహనకణ్డేన పాతేహీ’’తి. ‘‘మహారాజ, ఇదం కణ్డం దూరం ఆరోహిస్సతి, యావ చాతుమహారాజికభవనం, తావ గన్త్వా సయం ఓరోహిస్సతి, యావస్స ఓరోహనం, తావ తుమ్హేహి అధివాసేతుం వట్టతీ’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

అథ నం పున ఆహ – ‘‘మహారాజ, ఇదం కణ్డం పన ఆరోహమానం అమ్బపిణ్డివణ్టం యావమజ్ఝం కన్తమానం ఆరోహిస్సతి, ఓరోహమానం కేసగ్గమత్తమ్పి ఇతో వా ఏత్తో వా అగన్త్వా ఉజుఞ్ఞేవ పతిత్వా అమ్బపిణ్డిం గహేత్వా ఓతరిస్సతి, పస్స, మహారాజా’’తి వేగం జనేత్వా కణ్డం ఖిపి. తం కణ్డం అమ్బపిణ్డివణ్టం యావమజ్ఝం కన్తమానం అభిరుహి. బోధిసత్తో ‘‘ఇదాని తం కణ్డం యావ చాతుమహారాజికభవనం గతం భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా పఠమం ఖిత్తకణ్డతో అధికతరం వేగం జనేత్వా అఞ్ఞం కణ్డం ఖిపి, తం గన్త్వా పురిమకణ్డపుఙ్ఖే పహరిత్వా నివత్తిత్వా సయం తావతింసభవనం అభిరుహి. తత్థ నం దేవతా అగ్గహేసుం, నివత్తనకణ్డస్స వాతఛిన్నసద్దో అసనిసద్దో వియ అహోసి. మహాజనేన ‘‘కిం ఏసో సద్దో’’తి వుత్తే బోధిసత్తో ‘‘నివత్తనకణ్డస్స సద్దో’’తి వత్వా అత్తనో అత్తనో సరీరే కణ్డస్స పతనభావం ఞత్వా భీతతసితం మహాజనం ‘‘మా భాయిత్థా’’తి సమస్సాసేత్వా ‘‘కణ్డస్స భూమియం పతితుం న దస్సామీ’’తి ఆహ. కణ్డం ఓతరమానం కేసగ్గమత్తమ్పి ఇతో వా ఏత్తో వా అగన్త్వా ఉజుఞ్ఞేవ పతిత్వా అమ్బపిణ్డిం ఛిన్ది. బోధిసత్తో అమ్బపిణ్డియా చ కణ్డస్స చ భూమియం పతితుం అదత్వా ఆకాసేయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తో ఏకేన హత్థేన అమ్బపిణ్డిం, ఏకేన హత్థేన కణ్డం అగ్గహేసి. మహాజనో తం అచ్ఛరియం దిస్వా ‘‘న నో ఏవరూపం దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి మహాపురిసం పసంసతి ఉన్నదతి అప్ఫోటేతి అఙ్గులియో విధూనతి, చేలుక్ఖేపసహస్సాని పవత్తేతి. రాజపరిసాయ తుట్ఠపహట్ఠాయ బోధిసత్తస్స దిన్నధనం కోటిమత్తం అహోసి. రాజాపిస్స ధనవస్సం వస్సేన్తో వియ బహుం ధనం మహన్తఞ్చ యసం అదాసి.

ఏవం బోధిసత్తే తేన రఞ్ఞా సక్కతే గరుకతే తత్థ వసన్తే ‘‘అసదిసకుమారో కిర బారాణసియం నత్థీ’’తి సత్త రాజానో ఆగన్త్వా బారాణసినగరం పరివారేత్వా ‘‘రజ్జం వా దేతు యుద్ధం వా’’తి రఞ్ఞో పణ్ణం పేసేసుం. రాజా మరణభయభీతో ‘‘కుహిం మే భాతా వసతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏకం సామన్తరాజానం ఉపట్ఠహతీ’’తి సుత్వా ‘‘మమ భాతికే అనాగచ్ఛన్తే మయ్హం జీవితం నత్థి, గచ్ఛథ తస్స మమ వచనేన పాదే వన్దిత్వా ఖమాపేత్వా గణ్హిత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి దూతే పాహేసి. తే గన్త్వా బోధిసత్తస్స తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. బోధిసత్తో తం రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా బారాణసిం పచ్చాగన్త్వా రాజానం ‘‘మా భాయీ’’తి సమస్సాసేత్వా కణ్డే అక్ఖరాని ఛిన్దిత్వా ‘‘అహం అసదిసకుమారో ఆగతో, అఞ్ఞం ఏకకణ్డం ఖిపన్తో సబ్బేసం వో జీవితం హరిస్సామి, జీవితేన అత్థికా పలాయన్తూ’’తి అట్టాలకే ఠత్వా సత్తన్నం రాజూనం భుఞ్జన్తానం కఞ్చనపాతిమకులేయేవ కణ్డం పాతేసి. తే అక్ఖరాని దిస్వా మరణభయభీతా సబ్బేవ పలాయింసు. ఏవం మహాసత్తో ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం అనుప్పాదేత్వా సత్త రాజానో పలాపేత్వా కనిట్ఠభాతరం అపలోకేత్వా కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా జీవితపరియోసానే బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

సత్థా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, అసదిసకుమారో సత్త రాజానో పలాపేత్వా విజితసఙ్గామో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజితో’’తి అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా గాథా అవోచ –

౬౧. ‘‘ధనుగ్గహో అసదిసో, రాజపుత్తో మహబ్బలో;

దూరేపాతీ అక్ఖణవేధీ, మహాకాయప్పదాలనో.

౬౨. ‘‘సబ్బామిత్తే రణం కత్వా, న చ కఞ్చి విహేఠయి;

భాతరం సోత్థిం కత్వాన, సంయమం అజ్ఝుపాగమీ’’తి.

తత్థ అసదిసోతి న కేవలం నామేనేవ, బలవీరియపఞ్ఞాహిపి అసదిసోవ. మహబ్బలోతి కాయబలేనపి పఞ్ఞాబలేనపి మహబ్బలో. దూరేపాతీతి యావ చాతుమహారాజికభవనా తావతింసభవనా చ కణ్డం పేసేతుం సమత్థతాయ దూరేపాతీ. అక్ఖణవేధీతి అవిరాధితవేధీ. అథ వా అక్ఖణా వుచ్చతి విజ్జు, యావ ఏకా విజ్జు నిచ్ఛరతి, తావ తేనోభాసేన సత్తట్ఠ వారే కణ్డాని గహేత్వా విజ్ఝతీతి అక్ఖణవేధీ. మహాకాయప్పదాలనోతి మహన్తే కాయే పదాలేతి. చమ్మకాయో, దారుకాయో, లోహకాయో, అయోకాయో, వాలికకాయో, ఉదకకాయో, ఫలకకాయోతి ఇమే సత్త మహాకాయా నామ. తత్థ అఞ్ఞో చమ్మకాయపదాలనో మహింసచమ్మం వినివిజ్ఝతి, సో పన సతమ్పి మహింసచమ్మానం వినివిజ్ఝతియేవ. అఞ్ఞో అట్ఠఙ్గులబహలం ఉదుమ్బరపదరం, చతురఙ్గులబహలం అసనపదరం వినివిజ్ఝతి, సో పన ఫలకసతమ్పి ఏకతో బద్ధం వినివిజ్ఝతి, తథా ద్వఙ్గులబహలం తమ్బలోహపట్టం, అఙ్గులబహలం అయపట్టం. వాలికసకటస్స బదరసకటస్స పలాలసకటస్స వా పచ్ఛాభాగేన కణ్డం పవేసేత్వా పురేభాగేన అతిపాతేతి, పకతియా ఉదకే చతుఉసభట్ఠానం కణ్డం పేసేతి, థలే అట్ఠఉసభన్తి ఏవం ఇమేసం సత్తన్నం మహాకాయానం పదాలనతో మహాకాయప్పదాలనో. సబ్బామిత్తేతి సబ్బే అమిత్తే. రణం కత్వాతి యుద్ధం కత్వా పలాపేసీతి అత్థో. న చ కఞ్చి విహేఠయీతి ఏకమ్పి న విహేఠేసి. అవిహేఠయన్తోయేవ పన తేహి సద్ధిం కణ్డపేసనేనేవ రణం కత్వా. సంయమం అజ్ఝుపాగమీతి సీలసంయమం పబ్బజ్జం ఉపగతో.

ఏవం సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కనిట్ఠభాతా ఆనన్దో అహోసి, అసదిసకుమారో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అసదిసజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౧౮౨] ౨. సఙ్గామావచరజాతకవణ్ణనా

సఙ్గామావచరో సూరోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో నన్దత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. సత్థరి హి పఠమగమనేన కపిలపురం గన్త్వా కనిట్ఠభాతికం నన్దరాజకుమారం పబ్బాజేత్వా కపిలపురా నిక్ఖమ్మ అనుపుబ్బేన సావత్థిం గన్త్వా విహరన్తే ఆయస్మా నన్దో భగవతో పత్తం ఆదాయ తథాగతేన సద్ధిం గేహా నిక్ఖమనకాలే ‘‘నన్దకుమారో కిర సత్థారా సద్ధిం గచ్ఛతీ’’తి సుత్వా అడ్ఢుల్లిఖితేహి కేసేహి వాతపానన్తరేన ఓలోకేత్వా ‘‘తువటం ఖో, అయ్యపుత్త, ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఇదం జనపదకల్యాణియా వుత్తవచనం అనుస్సరన్తో ఉక్కణ్ఠితో అనభిరతో ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతో ధమనిసన్థతగత్తో అహోసి. సత్థా తస్స తం పవత్తిం ఞత్వా ‘‘యంనూనాహం నన్దం అరహత్తే పతిట్ఠాపేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా తస్స వసనపరివేణం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసిన్నో ‘‘కచ్చి, నన్ద, ఇమస్మిం సాసనే అభిరమసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భన్తే, జనపదకల్యాణియా పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా నాభిరమామీ’’తి. ‘‘హిమవన్తచారికం గతపుబ్బోసి నన్దా’’తి? ‘‘న గతపుబ్బో, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛామా’’తి. ‘‘నత్థి మే, భన్తే, ఇద్ధి, కతాహం గమిస్సామీ’’తి. సత్థా ‘‘అహం తం, నన్ద, మమ ఇద్ధిబలేన నేస్సామీ’’తి థేరం హత్థే గహేత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దన్తో అన్తరామగ్గే ఏకస్మిం ఝామఖేత్తే ఝామఖాణుకే నిసిన్నం ఛిన్నకణ్ణనాసనఙ్గుట్ఠం ఝామలోమం ఛిన్నఛవిం చమ్మమత్తం లోహితపలిగుణ్ఠితం ఏకం పలుట్ఠమక్కటిం దస్సేసి – ‘‘పస్ససి, నన్ద, ఏతం మక్కటి’’న్తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘సుట్ఠు పచ్చక్ఖం కరోహీ’’తి.

అథ నం గహేత్వా సట్ఠియోజనికం మనోసిలాతలం, అనోతత్తదహాదయో సత్త మహాసరే, పఞ్చ మహానదియో, సువణ్ణపబ్బతరజతపబ్బతమణిపబ్బతపటిమణ్డితం అనేకసతరామణేయ్యకం హిమవన్తపబ్బతఞ్చ దస్సేత్వా ‘‘తావతింసభవనం తే, నన్ద, దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘న, దిట్ఠపుబ్బం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఏహి, నన్ద, తావతింసభవనం తే దస్సయిస్సామీ’’తి తత్థ నేత్వా పణ్డుకమ్బలసిలాసనే నిసీది. సక్కో దేవరాజా ద్వీసు దేవలోకేసు దేవసఙ్ఘేన సద్ధిం ఆగన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అడ్ఢతియకోటిసఙ్ఖా తస్స పరిచారికా పఞ్చసతా కకుటపాదా దేవచ్ఛరాయోపి ఆగన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. సత్థా ఆయస్మన్తం నన్దం తా పఞ్చసతా అచ్ఛరా కిలేసవసేన పునప్పునం ఓలోకాపేసి. ‘‘పస్ససి, నన్ద, ఇమా కకుటపాదినియో అచ్ఛరాయో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కిం ను ఖో ఏతా సోభన్తి, ఉదాహు జనపదకల్యాణీ’’తి. ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, జనపదకల్యాణిం ఉపనిధాయ సా పలుట్ఠమక్కటీ, ఏవమేవ ఇమా ఉపనిధాయ జనపదకల్యాణీ’’తి. ‘‘ఇదాని కిం కరిస్ససి నన్దా’’తి? ‘‘కిం కమ్మం కత్వా, భన్తే, ఇమా అచ్ఛరా లభన్తీ’’తి? ‘‘సమణధమ్మం కత్వా’’తి. ‘‘సచే మే, భన్తే, ఇమాసం పటిలాభత్థాయ భగవా పాటిభోగో హోతి, అహం సమణధమ్మం కరిస్సామీ’’తి. ‘‘కరోహి, నన్ద, అహం తే పాటిభోగో’’తి. ఏవం థేరో దేవసఙ్ఘస్స మజ్ఝే తథాగతం పాటిభోగం గహేత్వా ‘‘మా, భన్తే, అతిపపఞ్చం కరోథ, ఏథ గచ్ఛామ, అహం సమణధమ్మం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. సత్థా తం ఆదాయ జేతవనమేవ పచ్చాగమి. థేరో సమణధమ్మం కాతుం ఆరభి.

సత్థా ధమ్మసేనాపతిం ఆమన్తేత్వా ‘‘సారిపుత్త, మయ్హం కనిట్ఠభాతా నన్దో తావతింసదేవలోకే దేవసఙ్ఘస్స మజ్ఝే దేవచ్ఛరానం కారణా మం పాటిభోగం అగ్గహేసీ’’తి తస్స ఆచిక్ఖి. ఏతేనుపాయేన మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స మహాకస్సపత్థేరస్స అనురుద్ధత్థేరస్స ధమ్మభణ్డాగారికఆనన్దత్థేరస్సాతి అసీతియా మహాసావకానం యేభుయ్యేన చ సేసభిక్ఖూనం ఆచిక్ఖి. ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తత్థేరో నన్దత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, ఆవుసో నన్ద, తావతింసదేవలోకే దేవసఙ్ఘస్స మజ్ఝే ‘దేవచ్ఛరా లభన్తో సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి దసబలం పాటిభోగం గణ్హీ’’తి వత్వా ‘‘నను ఏవం సన్తే తవ బ్రహ్మచరియవాసో మాతుగామసన్నిస్సితో కిలేససన్నిస్సితో, తస్స తే ఇత్థీనం అత్థాయ సమణధమ్మం కరోన్తస్స భతియా కమ్మం కరోన్తేన కమ్మకారకేన సద్ధిం కిం నానాకరణ’’న్తి థేరం లజ్జాపేసి నిత్తేజం అకాసి. ఏతేనుపాయేన సబ్బేపి అసీతిమహాసావకా అవసేసభిక్ఖూ చ తం ఆయస్మన్తం నన్దం లజ్జాపయింసు.

సో ‘‘అయుత్తం వత మే కత’’న్తి హిరియా చ ఓత్తప్పేన చ వీరియం దళ్హం పగ్గణ్హిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, భగవతో పటిస్సవం ముఞ్చామీ’’తి ఆహ. సత్థాపి ‘‘యదా త్వం, నన్ద, అరహత్తం పత్తో, తదాయేవాహం పటిస్సవా ముత్తో’’తి ఆహ. ఏతమత్థం విదిత్వా ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘యావ ఓవాదక్ఖమో చాయం, ఆవుసో, నన్దత్థేరో ఏకోవాదేనేవ హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠపేత్వా సమణధమ్మం కత్వా అరహత్తం పత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి నన్దో ఓవాదక్ఖమోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హత్థాచరియకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో హత్థాచరియసిప్పే నిప్ఫత్తిం పత్తో ఏకం బారాణసిరఞ్ఞో సపత్తరాజానం ఉపట్ఠాసి. సో తస్స మఙ్గలహత్థిం సుసిక్ఖితం కత్వా సిక్ఖాపేసి. సో రాజా ‘‘బారాణసిరజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి బోధిసత్తం గహేత్వా మఙ్గలహత్థిం ఆరుయ్హ మహతియా సేనాయ బారాణసిం గన్త్వా పరివారేత్వా ‘‘రజ్జం వా దేతు యుద్ధం వా’’తి రఞ్ఞో పణ్ణం పేసేసి. బ్రహ్మదత్తో ‘‘యుద్ధం దస్సామీ’’తి పాకారద్వారట్టాలకగోపురేసు బలకాయం ఆరోపేత్వా యుద్ధం అదాసి. సపత్తరాజా మఙ్గలహత్థిం వమ్మేన ఛాదేత్వా సయమ్పి వమ్మం పటిముఞ్చిత్వా హత్తిక్ఖన్ధవరగతో తిఖిణం అఙ్కుసం ఆదాయ ‘‘నగరం భిన్దిత్వా పచ్చామిత్తం జీవితక్ఖయం పాపేత్వా రజ్జం హత్థగతం కరిస్సామీ’’తి హత్థిం నగరాభిముఖం పేసేసి. సో ఉణ్హకలలాని చేవ యన్తపాసాణే చ నానప్పకారాని చ పహరణాని విస్సజ్జేన్తే దిస్వా మరణభయభీతో ఉపసఙ్కమితుం అసక్కోన్తో పటిక్కమి. అథ నం హత్థాచరియో ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తాత, త్వం సూరో సఙ్గామావచరో, ఏవరూపే ఠానే పటిక్కమనం నామ తుయ్హం నానుచ్ఛవిక’’న్తి వత్వా హత్థిం ఓవదన్తో ఇమా గాథా అవోచ –

౬౩. ‘‘సఙ్గామావచరో సూరో, బలవా ఇతి విస్సుతో;

కిం ను తోరణమాసజ్జ, పటిక్కమసి కుఞ్జర.

౬౪. ‘‘ఓమద్ద ఖిప్పం పలిఘం, ఏసికాని చ అబ్బహ;

తోరణాని చ మద్దిత్వా, ఖిప్పం పవిస కుఞ్జరా’’తి.

తత్థ ఇతి విస్సుతోతి, తాత, త్వం పవత్తసమ్పహారం సఙ్గామం మద్దిత్వా అవచరణతో సఙ్గామావచరో, థిరహదయతాయ సూరో, థామసమ్పత్తియా బలవాతి ఏవం విస్సుతో పఞ్ఞాతో పాకటో. తోరణమాసజ్జాతి నగరద్వారసఙ్ఖాతం తోరణం పత్వా. పటిక్కమసీతి కిం ను ఖో ఓసక్కసి, కేన కారణేన నివత్తసీతి వదతి. ఓమద్దాతి అవమద్ద అధో పాతయ. ఏసికాని చ అబ్బహాతి నగరద్వారే సోళసరతనం అట్ఠరతనం భూమియం పవేసేత్వా నిచ్చలం కత్వా నిఖాతా ఏసికత్థమ్భా హోన్తి, తే ఖిప్పం ఉద్ధర లుఞ్చాహీతి ఆణాపేతి. తోరణాని చ మద్దిత్వాతి నగరద్వారస్స పిట్ఠసఙ్ఘాటే మద్దిత్వా. ఖిప్పం పవిసాతి సీఘం నగరం పవిస. కుఞ్జరాతి నాగం ఆలపతి.

తం సుత్వా నాగో బోధిసత్తస్స ఏకోవాదేనేవ నివత్తిత్వా ఏసికత్థమ్భే సోణ్డాయ పలివేఠేత్వా అహిచ్ఛత్తకాని వియ లుఞ్చిత్వా తోరణం మద్దిత్వా పలిఘం ఓతారేత్వా నగరద్వారం భిన్దిత్వా నగరం పవిసిత్వా రజ్జం గహేత్వా అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా హత్థీ నన్దో అహోసి, రాజా ఆనన్దో, హత్థాచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సఙ్గామావచరజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౧౮౩] ౩. వాలోదకజాతకవణ్ణనా

వాలోదకం అప్పరసం నిహీనన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చసతే విఘాసాదే ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర పఞ్చసతా ఉపాసకా ఘరావాసపలిబోధం పుత్తదారస్స నియ్యాదేత్వా సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తా ఏకతోవ విచరన్తి. తేసు కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, ఏకోపి పుథుజ్జనో నామ నత్థి, సత్థారం నిమన్తేన్తాపి తే ఉపాసకే అన్తోకరిత్వావ నిమన్తేన్తి. తేసం పన దన్తకట్ఠముఖోదకవత్థగన్ధమాలదాయకా పఞ్చసతా చూళుపట్ఠాకా విఘాసాదా హుత్వా వసన్తి. తే భుత్తపాతరాసా నిద్దాయిత్వా ఉట్ఠాయ అచిరవతిం గన్త్వా నదీతీరే ఉన్నదన్తా మల్లయుద్ధం యుజ్ఝన్తి. తే పన పఞ్చసతా ఉపాసకా అప్పసద్దా అప్పనిగ్ఘోసా పటిసల్లానమనుయుఞ్జన్తి. సత్థా తేసం విఘాసాదానం ఉచ్చాసద్దం సుత్వా ‘‘కిం ఏసో, ఆనన్ద, సద్దో’’తి థేరం పుచ్ఛిత్వా ‘‘విఘాసాదసద్దో, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘న ఖో, ఆనన్ద, ఇమే విఘాసాదా ఇదానేవ విఘాసం ఖాదిత్వా ఉన్నదన్తి, పుబ్బేపి ఉన్నదన్తియేవ, ఇమేపి ఉపాసకా న ఇదానేవ సన్నిసిన్నా, పుబ్బేపి సన్నిసిన్నాయేవా’’తి వత్వా థేరేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అమచ్చకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో రఞ్ఞో అత్థధమ్మానుసాసకో అహోసి. అథేకస్మిం కాలే సో రాజా ‘‘పచ్చన్తో కుపితో’’తి సుత్వా పఞ్చసతే సిన్ధవే కప్పాపేత్వా చతురఙ్గినియా సేనాయ గన్త్వా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా బారాణసిమేవ పచ్చాగన్త్వా ‘‘సిన్ధవా కిలన్తా అల్లరసమేవ నేసం ముద్దికపానం దేథా’’తి ఆణాపేసి. సిన్ధవా గన్ధపానం పివిత్వా అస్ససాలం గన్త్వా అత్తనో అత్తనో ఠానేసు అట్ఠంసు. తేసం పన దిన్నావసిట్ఠకం అప్పరసం బహుకసటం అహోసి. మనుస్సా ‘‘ఇదం కిం కరోమా’’తి రాజానం పుచ్ఛింసు. రాజా ఉదకేన మద్దిత్వా మకచిపిలోతికాహి పరిస్సావేత్వా ‘‘యే గద్రభా సిన్ధవానం నివాపం పహింసు, తేసం దాపేథా’’తి దాపేసి. గద్రభా కసటఉదకం పివిత్వా మత్తా హుత్వా విరవన్తా రాజఙ్గణే విచరింసు. రాజా మహావాతపానం వివరిత్వా రాజఙ్గణం ఓలోకయమానో సమీపే ఠితం బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘పస్స, ఇమే గద్రభా కసటోదకం పివిత్వా మత్తా హుత్వా విరవన్తా ఉప్పతన్తా విచరన్తి, సిన్ధవకులే జాతసిన్ధవా పన గన్ధపానం పివిత్వా నిస్సద్దా సన్నిసిన్నా న ఉప్పిలవన్తి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౬౫. ‘‘వాలోదకం అప్పరసం నిహీనం, పిత్వా మదో జాయతి గద్రభానం;

ఇమఞ్చ పిత్వాన రసం పణీతం, మదో న సఞ్జాయతి సిన్ధవాన’’న్తి.

తత్థ వాలోదకన్తి మకచివాలేహి పరిస్సావితఉదకం. ‘‘వాలుదక’’న్తిపి పాఠో. నిహీనన్తి నిహీనరసభావేన నిహీనం. న సఞ్జాయతీతి సిన్ధవానం మదో న జాయతి, కిం ను ఖో కారణన్తి పుచ్ఛి.

అథస్స కారణం ఆచిక్ఖన్తో బోధిసత్తో దుతియం గాథమాహ –

౬౬. ‘‘అప్పం పివిత్వాన నిహీనజచ్చో, సో మజ్జతీ తేన జనిన్ద పుట్ఠో;

ధోరయ్హసీలీ చ కులమ్హి జాతో, న మజ్జతీ అగ్గరసం పివిత్వా’’తి.

తత్థ తేన జనిన్ద పుట్ఠోతి జనిన్ద ఉత్తమరాజ యో నిహీనజచ్చో, తేన నిహీనజచ్చభావేన పుట్ఠో మజ్జతి పమజ్జతి. ధోరయ్హసీలీతి ధోరయ్హసీలో ధురవహనకఆచారేన సమ్పన్నో జాతిసిన్ధవో. అగ్గరసన్తి సబ్బపఠమం గహితం ముద్దికరసం పివిత్వాపి న మజ్జతి.

రాజా బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా గద్రభే రాజఙ్గణా నీహరాపేత్వా తస్సేవ ఓవాదే ఠితో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పఞ్చసతా గద్రభా ఇమే విఘాసాదా అహేసుం, పఞ్చసతా సిన్ధవా ఇమే ఉపాసకా, రాజా ఆనన్దో, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వాలోదకజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౧౮౪] ౪. గిరిదత్తజాతకవణ్ణనా

దూసితో గిరిదత్తేనాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఏకం విపక్ఖసేవిం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా మహిళాముఖజాతకే (జా. ౧.౧.౨౬) కథితమేవ. సత్థా పన ‘‘న, భిక్ఖవే, అయం భిక్ఖు ఇదానేవ విపక్ఖం సేవతి, పుబ్బేపేస విపక్ఖసేవకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం సామరాజా రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో అమచ్చకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అహోసి. రఞ్ఞో పన పణ్డవో నామ మఙ్గలస్సో, తస్స గిరిదత్తో నామ అస్సబన్ధో, సో ఖఞ్జో అహోసి. అస్సో ముఖరజ్జుకే గహేత్వా తం పురతో పురతో గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘మం ఏస సిక్ఖాపేతీ’’తి సఞ్ఞాయ తస్స అనుసిక్ఖన్తో ఖఞ్జో అహోసి. తస్స అస్సస్స ఖఞ్జభావం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం, రాజా వేజ్జే పేసేసి. తే గన్త్వా అస్సస్స సరీరే రోగం అపస్సన్తా ‘‘రోగమస్స న పస్సామా’’తి రఞ్ఞో కథయింసు. రాజా బోధిసత్తం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ వయస్స, ఏత్థ కారణం జానాహీ’’తి. సో గన్త్వా ఖఞ్జఅస్సబన్ధసంసగ్గేన తస్స ఖఞ్జభూతభావం ఞత్వా రఞ్ఞో తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘సంసగ్గదోసేన నామ ఏవం హోతీ’’తి దస్సేన్తో పఠమం గాథమాహ –-

౬౭. ‘‘దూసితో గిరిదత్తేన, హయో సామస్స పణ్డవో;

పోరాణం పకతిం హిత్వా, తస్సేవానువిధియ్యతీ’’తి.

తత్థ హయో సామస్సాతి సామస్స రఞ్ఞో మఙ్గలస్సో. పోరాణం పకతిం హిత్వాతి అత్తనో పోరాణపకతిం సిఙ్గారభావం పహాయ. అనువిధియ్యతీతి అనుసిక్ఖతి.

అథ నం రాజా ‘‘ఇదాని వయస్స కిం కత్తబ్బ’’న్తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘సున్దరం అస్సబన్ధం లభిత్వా యథా పోరాణో భవిస్సతీ’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౬౮. ‘‘సచే చ తనుజో పోసో, సిఖరాకారకప్పితో;

ఆననే నం గహేత్వాన, మణ్డలే పరివత్తయే;

ఖిప్పమేవ పహన్త్వాన, తస్సేవానువిధియ్యతీ’’తి.

తత్థ తనుజోతి తస్స అనుజో. అనురూపం జాతో హి అనుజో, తస్స అనుజో తనుజో. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే హి, మహారాజ, తస్స సిఙ్గారస్స ఆచారసమ్పన్నస్స అస్సస్స అనురూపం జాతో సిఙ్గారో ఆచారసమ్పన్నో పోసో. సిఖరాకారకప్పితోతి సిఖరేన సున్దరేన ఆకారేన కప్పితకేసమస్సు తం అస్సం ఆననే గహేత్వా అస్సమణ్డలే పరివత్తేయ్య, ఖిప్పమేవేస తం ఖఞ్జభావం పహాయ ‘‘అయం సిఙ్గారో ఆచారసమ్పన్నో అస్సగోపకో మం సిక్ఖాపేతీ’’తి సఞ్ఞాయ ఖిప్పమేవ తస్స అనువిధియ్యతి అనుసిక్ఖిస్సతి, పకతిభావేయేవ ఠస్సతీతి అత్థో. రాజా తథా కారేసి, అస్సో పకతిభావే పతిట్ఠాసి. రాజా ‘‘తిరచ్ఛానానమ్పి నామ ఆసయం జానిస్సతీ’’తి తుట్ఠచిత్తో బోధిసత్తస్స మహన్తం యసం అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా గిరిదత్తో దేవదత్తో అహోసి, అస్సో విపక్ఖసేవకో భిక్ఖు, రాజా ఆనన్దో, అమచ్చపణ్డితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గిరిదత్తజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౧౮౫] ౫. అనభిరతిజాతకవణ్ణనా

యథోదకే ఆవిలే అప్పసన్నేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం బ్రాహ్మణకుమారం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర ఏకో బ్రాహ్మణకుమారో తిణ్ణం వేదానం పారగూ బహూ ఖత్తియకుమారే చ బ్రాహ్మణకుమారే చ మన్తే వాచేసి. సో అపరభాగే ఘరావాసం సణ్ఠపేత్వా వత్థాలఙ్కారదాసదాసిఖేత్తవత్థుగోమహింసపుత్తదారాదీనం అత్థాయ చిన్తయమానో రాగదోసమోహవసికో హుత్వా ఆవిలచిత్తో అహోసి, మన్తే పటిపాటియా పరివత్తేతుం నాసక్ఖి, ఇతో చితో చ మన్తా న పటిభంసు. సో ఏకదివసం బహుం గన్ధమాలాదిం గహేత్వా జేతవనం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కిం, మాణవ, మన్తే వాచేసి, పగుణా తే మన్తా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పుబ్బే మే, భన్తే, మన్తా పగుణా అహేసుం, ఘరావాసస్స పన గహితకాలతో పట్ఠాయ చిత్తం మే ఆవిలం జాతం, తేన మే మన్తా న పగుణా’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘న ఖో, మాణవ, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తే చిత్తస్స అనావిలకాలే తవ మన్తా పగుణా అహేసుం, రాగాదీహి పన ఆవిలకాలే తవ మన్తా న పటిభంసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం మన్తే ఉగ్గణ్హిత్వా దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా బారాణసియం బహూ ఖత్తియకుమారే చ బ్రాహ్మణకుమారే చ మన్తే వాచేసి. తస్స సన్తికే ఏకో బ్రాహ్మణమాణవో తయో వేదే పగుణే అకాసి, ఏకపదేపి నిక్కఙ్ఖో పిట్ఠిఆచరియో హుత్వా మన్తే వాచేసి. సో అపరేన సమయేన ఘరావాసం గహేత్వా ఘరావాసచిన్తాయ ఆవిలచిత్తో మన్తే పరివత్తేతుం నాసక్ఖి. అథ నం ఆచరియో అత్తనో సన్తికం ఆగతం ‘‘కిం, మాణవ, పగుణా తే మన్తా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఘరావాసగహితకాలతో పట్ఠాయ మే చిత్తం ఆవిలం జాతం, మన్తే పరివత్తేతుం న సక్కోమీ’’తి వుత్తే ‘‘తాత, ఆవిలే చిత్తమ్హి పగుణాపి మన్తా న పటిభన్తి, అనావిలే పన చిత్తే అప్పటిభాణం నామ నత్థీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా ఆహ –

౬౯. ‘‘యథోదకే ఆవిలే అప్పసన్నే, న పస్సతి సిప్పికసమ్బుకఞ్చ;

సక్ఖరం వాలుకం మచ్ఛగుమ్బం, ఏవం ఆవిలమ్హి చిత్తే;

న సో పస్సతి అత్తదత్థం పరత్థం.

౭౦. ‘‘యథోదకే అచ్ఛే విప్పసన్నే, సో పస్సతి సిప్పికసమ్బుకఞ్చ;

సక్ఖరం వాలుకం మచ్ఛగుమ్బం, ఏవం అనావిలమ్హి చిత్తే;

సో పస్సతి అత్థదత్థం పరత్థ’’న్తి.

తత్థ ఆవిలేతి కద్దమాలుళితే. అప్పసన్నేతి తాయేవ ఆవిలతాయ అవిప్పసన్నే. సిప్పికసమ్బుకఞ్చాతి సిప్పికఞ్చ సమ్బుకఞ్చ. మచ్ఛగుమ్బన్తి మచ్ఛఘటం. ఏవం ఆవిలమ్హీతి ఏవమేవ రాగాదీహి ఆవిలే చిత్తే. అత్తదత్థం పరత్థన్తి నేవ అత్తదత్థం న పరత్థం పస్సతీతి అత్థో. సో పస్సతీతి ఏవమేవ అనావిలే చిత్తే సో పురిసో అత్తదత్థం పరత్థఞ్చ పస్సతీతి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే బ్రాహ్మణకుమారో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా మాణవో అయమేవ మాణవో అహోసి, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అనభిరతిజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౧౮౬] ౬. దధివాహనజాతకవణ్ణనా

వణ్ణగన్ధరసూపేతోతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో విపక్ఖసేవిం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా కథితమేవ. సత్థా పన ‘‘భిక్ఖవే, అసాధుసన్నివాసో నామ పాపో అనత్థకరో, తత్థ మనుస్సభూతానం తావ పాపసన్నివాసస్స అనత్థకరతాయ కిం వత్తబ్బం, పుబ్బే పన అసాతేన అమధురేన నిమ్బరుక్ఖేన సద్ధిం సన్నివాసమాగమ్మ మధురరసో దిబ్బరసపటిభాగో అచేతనో అమ్బరుక్ఖోపి అమధురో తిత్తకో జాతో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే కాసిరట్ఠే చత్తారో భాతరో బ్రాహ్మణా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తపదేసే పటిపాటియా పణ్ణసాలా కత్వా వాసం కప్పేసుం. తేసం జేట్ఠకభాతా కాలం కత్వా సక్కత్తం పాపుణి. సో తం కారణం ఞత్వా అన్తరన్తరా సత్తట్ఠదివసచ్చయేన తేసం ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తో ఏకదివసం జేట్ఠకతాపసం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా – ‘‘భన్తే, కేన తే అత్థో’’తి పుచ్ఛి. పణ్డురోగో తాపసో ‘‘అగ్గినా మే అత్థో’’తి ఆహ. సో తం సుత్వా తస్స వాసిఫరసుకం అదాసి. వాసిఫరసుకో నామ దణ్డే పవేసనవసేన వాసిపి హోతి ఫరసుపి. తాపసో ‘‘కో మే ఇమం ఆదాయ దారూని ఆహరిస్సతీ’’తి ఆహ. అథ నం సక్కో ఏవమాహ – ‘‘యదా తే, భన్తే, దారూహి అత్థో, ఇమం ఫరసుం హత్థేన పహరిత్వా ‘దారూని మే ఆహరిత్వా అగ్గిం కరోహీ’తి వదేయ్యాసి, దారూని ఆహరిత్వా అగ్గిం కత్వా దస్సతీ’’తి. తస్స వాసిఫరసుకం దత్వా దుతియమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, కేన తే అత్థో’’తి పుచ్ఛి. తస్స పణ్ణసాలాయ హత్థిమగ్గో హోతి, సో హత్థీహి ఉపద్దుతో ‘‘హత్థీనం మే వసేన దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తే పలాపేహీ’’తి ఆహ. సక్కో తస్స ఏకం భేరిం ఉపనామేత్వా ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం తలే పహటే తుమ్హాకం పచ్చామిత్తా పలాయిస్సన్తి, ఇమస్మిం తలే పహటే మేత్తచిత్తా హుత్వా చతురఙ్గినియా సేనాయ పరివారేస్సన్తీ’’తి వత్వా తం భేరిం దత్వా కనిట్ఠస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘భన్తే, కేన తే అత్థో’’తి పుచ్ఛి. సోపి పణ్డురోగధాతుకోవ, తస్మా ‘‘దధినా మే అత్థో’’తి ఆహ. సక్కో తస్స ఏకం దధిఘటం దత్వా ‘‘సచే తుమ్హే ఇచ్ఛమానా ఇమం ఆసిఞ్చేయ్యాథ, మహానదీ హుత్వా మహోఘం పవత్తేత్వా తుమ్హాకం రజ్జం గహేత్వా దాతుం సమత్థోపి భవిస్సతీ’’తి వత్వా పక్కామి. తతో పట్ఠాయ వాసిఫరసుకో జేట్ఠభాతికస్స అగ్గిం కరోతి, ఇతరేన భేరితలే పహటే హత్థీ పలాయన్తి, కనిట్ఠో దధిం పరిభుఞ్జతి.

తస్మిం కాలే ఏకో సూకరో ఏకస్మిం పురాణగామట్ఠానే చరన్తో ఆనుభావసమ్పన్నం ఏకం మణిక్ఖన్ధం అద్దస. సో తం మణిక్ఖన్ధం ముఖేన డంసిత్వా తస్సానుభావేన ఆకాసే ఉప్పతిత్వా సముద్దస్స మజ్ఝే ఏకం దీపకం గన్త్వా ‘‘ఏత్థ దాని మయా వసితుం వట్టతీ’’తి ఓతరిత్వా ఫాసుకట్ఠానే ఏకస్స ఉదుమ్బరరుక్ఖస్స హేట్ఠా వాసం కప్పేసి. సో ఏకదివసం తస్మిం రుక్ఖమూలే మణిక్ఖన్ధం పురతో ఠపేత్వా నిద్దం ఓక్కమి. అథేకో కాసిరట్ఠవాసీ మనుస్సో ‘‘నిరుపకారో ఏస అమ్హాక’’న్తి మాతాపితూహి గేహా నిక్కడ్ఢితో ఏకం పట్టనగామం గన్త్వా నావికానం కమ్మకారో హుత్వా నావం ఆరుయ్హ సముద్దమజ్ఝే భిన్నాయ నావాయ ఫలకే నిపన్నో తం దీపకం పత్వా ఫలాఫలాని పరియేసన్తో తం సూకరం నిద్దాయన్తం దిస్వా సణికం గన్త్వా మణిక్ఖన్ధం గణ్హిత్వా తస్స ఆనుభావేన ఆకాసే ఉప్పతిత్వా ఉదుమ్బరరుక్ఖే నిసీదిత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం సూకరో ఇమస్స మణిక్ఖన్ధస్స ఆనుభావేన ఆకాసచారికో హుత్వా ఇధ వసతి మఞ్ఞే, మయా పఠమమేవ ఇమం సూకరం మారేత్వా మంసం ఖాదిత్వా పచ్ఛా గన్తుం వట్టతీ’’తి. సో ఏకం దణ్డకం భఞ్జిత్వా తస్స సీసే పాతేతి. సూకరో పబుజ్ఝిత్వా మణిం అపస్సన్తో ఇతో చితో చ కమ్పమానో విధావతి, రుక్ఖే నిసిన్నపురిసో హసి. సూకరో ఓలోకేన్తో తం దిస్వా తం రుక్ఖం సీసేన పహరిత్వా తత్థేవ మతో.

సో పురిసో ఓతరిత్వా అగ్గిం కత్వా తస్స మంసం పచిత్వా ఖాదిత్వా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా హిమవన్తమత్థకేన గచ్ఛన్తో అస్సమపదం దిస్వా జేట్ఠభాతికస్స తాపసస్స అస్సమే ఓతరిత్వా ద్వీహతీహం వసిత్వా తాపసస్స వత్తపటివత్తం అకాసి, వాసిఫరసుకస్స ఆనుభావఞ్చ పస్సి. సో ‘‘ఇమం మయా గహేతుం వట్టతీ’’తి మణిక్ఖన్ధస్స ఆనుభావం తాపసస్స దస్సేత్వా ‘‘భన్తే, ఇమం మణిం గహేత్వా వాసిఫరసుకం దేథా’’తి ఆహ. తాపసో ఆకాసేన చరితుకామో తం గహేత్వా వాసిఫరసుకం అదాసి. సో తం గహేత్వా థోకం గన్త్వా వాసిఫరసుకం పహరిత్వా ‘‘వాసిఫరసుక తాపసస్స సీసం ఛిన్దిత్వా మణిక్ఖన్ధం మే ఆహరా’’తి ఆహ. సో గన్త్వా తాపసస్స సీసం ఛిన్దిత్వా మణిక్ఖన్ధం ఆహరి. సో వాసిఫరసుకం పటిచ్ఛన్నట్ఠానే ఠపేత్వా మజ్ఝిమతాపసస్స సన్తికం గన్త్వా కతిపాహం వసిత్వా భేరియా ఆనుభావం దిస్వా మణిక్ఖన్ధం దత్వా భేరిం గణ్హిత్వా పురిమనయేనేవ తస్సపి సీసం ఛిన్దాపేత్వా కనిట్ఠం ఉపసఙ్కమిత్వా దధిఘటస్స ఆనుభావం దిస్వా మణిక్ఖన్ధం దత్వా దధిఘటం గహేత్వా పురిమనయేనేవ తస్స సీసం ఛిన్దాపేత్వా మణిక్ఖన్ధఞ్చ వాసిఫరసుకఞ్చ భేరిఞ్చ దధిఘటఞ్చ గహేత్వా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా బారాణసియా అవిదూరే ఠత్వా బారాణసిరఞ్ఞో ‘‘యుద్ధం వా మే దేతు రజ్జం వా’’తి ఏకస్స పురిసస్స హత్థే పణ్ణం పాహేసి.

రాజా సాసనం సుత్వావ ‘‘చోరం గణ్హిస్సామీ’’తి నిక్ఖమి. సో ఏకం భేరితలం పహరి, చతురఙ్గినీ సేనా పరివారేసి. రఞ్ఞో అవత్థరణభావం ఞత్వా దధిఘటం విస్సజ్జేసి, మహానదీ పవత్తి. మహాజనో దధిమ్హి ఓసీదిత్వా నిక్ఖమితుం నాసక్ఖి. వాసిఫరసుకం పహరిత్వా ‘‘రఞ్ఞో సీసం ఆహరా’’తి ఆహ, వాసిఫరసుకో గన్త్వా రఞ్ఞో సీసం ఆహరిత్వా పాదమూలే నిక్ఖిపి. ఏకోపి ఆవుధం ఉక్ఖిపితుం నాసక్ఖి. సో మహన్తేన బలేన పరివుతో నగరం పవిసిత్వా అభిసేకం కారేత్వా దధివాహనో నామ రాజా హుత్వా ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేసి.

తస్సేకదివసం మహానదియం జాలకరణ్డకే కీళన్తస్స కణ్ణముణ్డదహతో దేవపరిభోగం ఏకం అమ్బపక్కం ఆగన్త్వా జాలే లగ్గి, జాలం ఉక్ఖిపన్తా తం దిస్వా రఞ్ఞో అదంసు. తం మహన్తం ఘటప్పమాణం పరిమణ్డలం సువణ్ణవణ్ణం అహోసి. రాజా ‘‘కిస్స ఫలం నామేత’’న్తి వనచరకే పుచ్ఛిత్వా ‘‘అమ్బఫల’’న్తి సుత్వా పరిభుఞ్జిత్వా తస్స అట్ఠిం అత్తనో ఉయ్యానే రోపాపేత్వా ఖీరోదకేన సిఞ్చాపేసి. రుక్ఖో నిబ్బత్తిత్వా తతియే సంవచ్ఛరే ఫలం అదాసి. అమ్బస్స సక్కారో మహా అహోసి, ఖీరోదకేన సిఞ్చన్తి, గన్ధపఞ్చఙ్గులికం దేన్తి, మాలాదామాని పరిక్ఖిపన్తి, గన్ధతేలేన దీపం జాలేన్తి, పరిక్ఖేపో పనస్స పటసాణియా అహోసి. ఫలాని మధురాని సువణ్ణవణ్ణాని అహేసుం. దధివాహనరాజా అఞ్ఞేసం రాజూనం అమ్బఫలం పేసేన్తో అట్ఠితో రుక్ఖనిబ్బత్తనభయేన అఙ్కురనిబ్బత్తనట్ఠానం మణ్డూకకణ్టకేన విజ్ఝిత్వా పేసేసి. తేసం అమ్బం ఖాదిత్వా అట్ఠి రోపితం న సమ్పజ్జతి. తే ‘‘కిం ను ఖో ఏత్థ కారణ’’న్తి పుచ్ఛన్తా తం కారణం జానింసు.

అథేకో రాజా ఉయ్యానపాలం పక్కోసిత్వా ‘‘దధివాహనస్స అమ్బఫలానం రసం నాసేత్వా తిత్తకభావం కాతుం సక్ఖిస్ససీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, దేవా’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి గచ్ఛాహీ’’తి సహస్సం దత్వా పేసేసి. సో బారాణసిం గన్త్వా ‘‘ఏకో ఉయ్యానపాలో ఆగతో’’తి రఞ్ఞో ఆరోచాపేత్వా తేన పక్కోసాపితో పవిసిత్వా రాజానం వన్దిత్వా ‘‘త్వం ఉయ్యానపాలో’’తి పుట్ఠో ‘‘ఆమ, దేవా’’తి వత్వా అత్తనో ఆనుభావం వణ్ణేసి. రాజా ‘‘గచ్ఛ అమ్హాకం ఉయ్యానపాలస్స సన్తికే హోహీ’’తి ఆహ. తే తతో పట్ఠాయ ద్వే జనా ఉయ్యానం పటిజగ్గన్తి. అధునాగతో ఉయ్యానపాలో అకాలపుప్ఫాని సుట్ఠు పుప్ఫాపేన్తో అకాలఫలాని గణ్హాపేన్తో ఉయ్యానం రమణీయం అకాసి. రాజా తస్స పసీదిత్వా పోరాణకఉయ్యానపాలం నీహరిత్వా తస్సేవ ఉయ్యానం అదాసి. సో ఉయ్యానస్స అత్తనో హత్థగతభావం ఞత్వా అమ్బరుక్ఖం పరివారేత్వా నిమ్బే చ ఫగ్గవవల్లియో చ రోపేసి, అనుపుబ్బేన నిమ్బా వడ్ఢింసు, మూలేహి మూలాని, సాఖాహి చ సాఖా సంసట్ఠా ఓనద్ధవినద్ధా అహేసుం. తేన అసాతఅమధురసంసగ్గేన తావమధురఫలో అమ్బో తిత్తకో జాతో నిమ్బపణ్ణసదిసరసో, అమ్బఫలానం తిత్తకభావం ఞత్వా ఉయ్యానపాలో పలాయి.

దధివాహనో ఉయ్యానం గన్త్వా అమ్బఫలం ఖాదన్తో ముఖే పవిట్ఠం అమ్బరసం నిమ్బకసటం వియ అజ్ఝోహరితుం అసక్కోన్తో కక్కారేత్వా నిట్ఠుభి. తదా బోధిసత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అమచ్చో అహోసి. రాజా బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘పణ్డిత, ఇమస్స రుక్ఖస్స పోరాణకపరిహారతో పరిహీనం నత్థి, ఏవం సన్తేపిస్స ఫలం తిత్తకం జాతం, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౭౧. ‘‘వణ్ణగన్ధరసూపేతో, అమ్బోయం అహువా పురే;

తమేవ పూజం లభమానో, కేనమ్బో కటుకప్ఫలో’’తి.

అథస్స కారణం ఆచిక్ఖన్తో బోధిసత్తో దుతియం గాథమాహ –

౭౨. ‘‘పుచిమన్దపరివారో, అమ్బో తే దధివాహన;

మూలం మూలేన సంసట్ఠం, సాఖా సాఖా నిసేవరే;

అసాతసన్నివాసేన, తేనమ్బో కటుకప్ఫలో’’తి.

తత్థ పుచిమన్దపరివారోతి నిమ్బరుక్ఖపరివారో. సాఖా సాఖా నిసేవరేతి పుచిమన్దస్స సాఖాయో అమ్బరుక్ఖస్స సాఖాయో నిసేవన్తి. అసాతసన్నివాసేనాతి అమధురేహి పుచిమన్దేహి సద్ధిం సన్నివాసేన. తేనాతి తేన కారణేన అయం అమ్బో కటుకప్ఫలో అసాతఫలో తిత్తకఫలో జాతోతి.

రాజా తస్స వచనం సుత్వా సబ్బేపి పుచిమన్దే చ ఫగ్గవవల్లియో చ ఛిన్దాపేత్వా మూలాని ఉద్ధరాపేత్వా సమన్తా అమధురపంసుం హరాపేత్వా మధురపంసుం పక్ఖిపాపేత్వా ఖీరోదకసక్ఖరోదకగన్ధోదకేహి అమ్బం పటిజగ్గాపేసి. సో మధురసంసగ్గేన పున మధురోవ అహోసి. రాజా పకతిఉయ్యానపాలస్సేవ ఉయ్యానం నియ్యాదేత్వా యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అహమేవ పణ్డితామచ్చో అహోసి’’న్తి.

దధివాహనజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౧౮౭] ౭. చతుమట్ఠజాతకవణ్ణనా

ఉచ్చే విటభిమారుయ్హాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం మహల్లకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసం కిర ద్వీసు అగ్గసావకేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హపుచ్ఛనవిస్సజ్జనకథాయ నిసిన్నేసు ఏకో మహల్లకో భిక్ఖు తేసం సన్తికం గన్త్వా తతియో హుత్వా నిసీదిత్వా ‘‘భన్తే, మయమ్పి తుమ్హే పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామ, తుమ్హేపి అత్తనో కఙ్ఖం అమ్హే పుచ్ఛథా’’తి ఆహ. థేరా తం జిగుచ్ఛిత్వా ఉట్ఠాయ పక్కమింసు. థేరానం ధమ్మం సోతుం నిసిన్నపరిసా సమాగమస్స భిన్నకాలే సత్థు సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం అకాలే ఆగతత్థా’’తి వుత్తే తం కారణం ఆరోచయింసు. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ సారిపుత్తమోగ్గల్లానా ఏతం జిగుచ్ఛిత్వా అకథేత్వా పక్కమన్తి, పుబ్బేపి పక్కమింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞాయతనే రుక్ఖదేవతా అహోసి. అథ ద్వే హంసపోతకా చిత్తకూటపబ్బతా నిక్ఖమిత్వా తస్మిం రుక్ఖే నిసీదిత్వా గోచరాయ గన్త్వా నివత్తన్తాపి తస్మింయేవ విస్సమిత్వా చిత్తకూటం గచ్ఛన్తి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే తేసం బోధిసత్తేన సద్ధిం విస్సాసో అహోసి. గచ్ఛన్తా చ ఆగచ్ఛన్తా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్మోదిత్వా ధమ్మకథం కథేత్వా పక్కమింసు. అథేకదివసం తేసు రుక్ఖగ్గే నిసీదిత్వా బోధిసత్తేన సద్ధిం కథేన్తేసు ఏకో సిఙ్గాలో తస్స రుక్ఖస్స హేట్ఠా ఠత్వా తేహి హంసపోతకేహి సద్ధిం మన్తేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౭౩. ‘‘ఉచ్చే విటభిమారుయ్హ, మన్తయవ్హో రహోగతా;

నీచే ఓరుయ్హ మన్తవ్హో, మిగరాజాపి సోస్సతీ’’తి.

తత్థ ఉచ్చే విటభిమారుయ్హాతి పకతియా చ ఉచ్చే ఇమస్మిం రుక్ఖే ఉచ్చతరం ఏకం విటపం అభిరుహిత్వా. మన్తయవ్హోతి మన్తేథ కథేథ. నీచే ఓరుయ్హాతి ఓతరిత్వా నీచే ఠానే ఠత్వా మన్తేథ. మిగరాజాపి సోస్సతీతి అత్తానం మిగరాజానం కత్వా ఆహ. హంసపోతకా జిగుచ్ఛిత్వా ఉట్ఠాయ చిత్తకూటమేవ గతా.

తేసం గతకాలే బోధిసత్తో సిఙ్గాలస్స దుతియం గాథమాహ –

౭౪. ‘‘యం సువణ్ణో సువణ్ణేన, దేవో దేవేన మన్తయే;

కిం తేత్థ చతుమట్ఠస్స, బిలం పవిస జమ్బుకా’’తి.

తత్థ సువణ్ణోతి సున్దరవణ్ణో. సువణ్ణేనాతి దుతియేన హంసపోతకేన. దేవో దేవేనాతి తేయేవ ద్వే దేవే కత్వా కథేతి. చతుమట్ఠస్సాతి సరీరేన జాతియా సరేన గుణేనాతి ఇమేహి చతూహి మట్ఠస్స సుద్ధస్సాతి అక్ఖరత్థో. అసుద్ధంయేవ పన తం పసంసావచనేన నిన్దన్తో ఏవమాహ, చతూహి లామకస్స కిం తే ఏత్థ సిఙ్గాలస్సాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ‘‘బిలం పవిసా’’తి ఇదం బోధిసత్తో భేరవారమ్మణం దస్సేత్వా తం పలాపేన్తో ఆహ.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో మహల్లకో అహోసి, ద్వే హంసపోతకా సారిపుత్తమోగ్గల్లానా, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

చతుమట్ఠజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౧౮౮] ౮. సీహకోత్థుజాతకవణ్ణనా

సీహఙ్గులీ సీహనఖోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకాలికం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసం కిర కోకాలికో అఞ్ఞేసు బహుస్సుతేసు ధమ్మం కథేన్తేసు సయమ్పి కథేతుకామో అహోసీతి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. తం పన పవత్తిం సుత్వా సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, కోకాలికో ఇదానేవ అత్తనో సద్దేన పాకటో జాతో, పుబ్బేపి పాకటో అహోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే సీహో హుత్వా ఏకాయ సిఙ్గాలియా సద్ధిం సంవాసమన్వాయ పుత్తం పటిలభి. సో అఙ్గులీహి నఖేహి కేసరేన వణ్ణేన సణ్ఠానేనాతి ఇమేహి ఆకారేహి పితుసదిసో అహోసి, సద్దేన మాతుసదిసో. అథేకదివసం దేవే వస్సిత్వా విగతే సీహేసు నదిత్వా సీహకీళం కీళన్తేసు సోపి తేసం అన్తరే నదితుకామో హుత్వా సిఙ్గాలికం నాదం నది. అథస్స సద్దం సుత్వా సీహా తుణ్హీ అహేసుం. తస్స సద్దం సుత్వా అపరో బోధిసత్తస్స సజాతిపుత్తో ‘‘తాత, అయం సీహో వణ్ణాదీహి అమ్హేహి సమానో, సద్దో పనస్స అఞ్ఞాదిసో, కో నామేసో’’తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౭౫. ‘‘సీహఙ్గులీ సీహనఖో, సీహపాదపతిట్ఠితో;

సో సీహో సీహసఙ్ఘమ్హి, ఏకో నదతి అఞ్ఞథా’’తి.

తత్థ సీహపాదపతిట్ఠితోతి సీహపాదేహేవ పతిట్ఠితో. ఏకో నదతి అఞ్ఞథాతి ఏకోవ అవసేససీహేహి అసదిసేన సిఙ్గాలసద్దేన నదన్తో అఞ్ఞథా నదతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘తాత, ఏస తవ భాతా సిఙ్గాలియా పుత్తో, రూపేన మయా సదిసో, సద్దేన మాతరా సదిసో’’తి వత్వా సిఙ్గాలిపుత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘తాత, త్వం ఇతో పట్ఠాయ ఇధ వసన్తో అప్పసద్దో వస, సచే పున నదిస్ససి, సిఙ్గాలభావం తే జానిస్సన్తీ’’తి ఓవదన్తో దుతియం గాథమాహ –

౭౬. ‘‘మా త్వం నది రాజపుత్త, అప్పసద్దో వనే వస;

సరేన ఖో తం జానేయ్యుం, న హి తే పేత్తికో సరో’’తి.

తత్థ రాజపుత్తాతి సీహస్స మిగరఞ్ఞో పుత్త. ఇమఞ్చ పన ఓవాదం సుత్వా పున సో నదితుం నామ న ఉస్సహి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో కోకాలికో అహోసి, సజాతిపుత్తో రాహులో, మిగరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సీహకోత్థుజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౧౮౯] ౯. సీహచమ్మజాతకవణ్ణనా

నేతం సీహస్స నదితన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకాలికఞ్ఞేవ ఆరబ్భ కథేసి. సో ఇమస్మిం కాలే సరభఞ్ఞం భణితుకామో అహోసి. సత్థా తం పవత్తిం సుత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కస్సకకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కసికమ్మేన జీవికం కప్పేసి. తస్మిం కాలే ఏకో వాణిజో గద్రభభారకేన వోహారం కరోన్తో విచరతి. సో గతగతట్ఠానే గద్రభస్స పిట్ఠితో భణ్డికం ఓతారేత్వా గద్రభం సీహచమ్మేన పారుపిత్వా సాలియవఖేత్తేసు విస్సజ్జేతి. ఖేత్తరక్ఖకా తం దిస్వా ‘‘సీహో’’తి సఞ్ఞాయ ఉపసఙ్కమితుం న సక్కోన్తి. అథేకదివసం సో వాణిజో ఏకస్మిం గామద్వారే నివాసం గహేత్వా పాతరాసం పచాపేన్తో తతో గద్రభం సీహచమ్మం పారుపిత్వా యవఖేత్తే విస్సజ్జేసి. ఖేత్తరక్ఖకా ‘‘సీహో’’తి సఞ్ఞాయ తం ఉపసఙ్కమితుం అసక్కోన్తా గేహం గన్త్వా ఆరోచేసుం. సకలగామవాసినో ఆవుధాని గహేత్వా సఙ్ఖే ధమేన్తా భేరియో వాదేన్తా ఖేత్తసమీపం గన్త్వా ఉన్నదింసు, గద్రభో మరణభయభీతో గద్రభరవం రవి. అథస్స గద్రభభావం ఞత్వా బోధిసత్తో పఠమం గాథమాహ –

౭౭. ‘‘నేతం సీహస్స నదితం, న బ్యగ్ఘస్స న దీపినో;

పారుతో సీహచమ్మేన, జమ్మో నదతి గద్రభో’’తి.

తత్థ జమ్మోతి లామకో. గామవాసినోపి తస్స గద్రభభావం ఞత్వా తం అట్ఠీని భఞ్జన్తా పోథేత్వా సీహచమ్మం ఆదాయ అగమంసు.

అథ సో వాణిజో ఆగన్త్వా తం బ్యసనభావప్పత్తం గద్రభం దిస్వా దుతియం గాథమాహ –

౭౮. ‘‘చిరమ్పి ఖో తం ఖాదేయ్య, గద్రభో హరితం యవం;

పారుతో సీహచమ్మేన, రవమానోవ దూసయీ’’తి.

తత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, అయం గద్రభో అత్తనో గద్రభభావం అజానాపేత్వా సీహచమ్మేన పారుతో చిరమ్పి కాలం హరితం యవం ఖాదేయ్యాతి అత్థో. రవమానోవ దూసయీతి అత్తనో పన గద్రభరవం రవమానోవేస అత్తానం దూసయి, నత్థేత్థ సీహచమ్మస్స దోసోతి. తస్మిం ఏవం కథేన్తేయేవ గద్రభో తత్థేవ నిపన్నో మరి, వాణిజోపి తం పహాయ పక్కామి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా వాణిజో దేవదత్తో అహోసి, గద్రభో కోకాలికో, పణ్డితకస్సకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సీహచమ్మజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౧౯౦] ౧౦. సీలానిసంసజాతకవణ్ణనా

పస్స సద్ధాయ సీలస్సాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం సద్ధం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సద్ధో పసన్నో అరియసావకో ఏకదివసం జేతవనం గచ్ఛన్తో సాయం అచిరవతినదీతీరం గన్త్వా నావికే నావం తీరే ఠపేత్వా ధమ్మస్సవనత్థాయ గతే తిత్థే నావం అదిస్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం గహేత్వా నదిం ఓతరి, పాదా ఉదకమ్హి న ఓసీదింసు. సో పథవీతలే గచ్ఛన్తో వియ వేమజ్ఝం గతకాలే వీచిం పస్సి. అథస్స బుద్ధారమ్మణా పీతి మన్దా జాతా, పాదా ఓసీదితుం ఆరభింసు, సో పున బుద్ధారమ్మణం పీతిం దళ్హం కత్వా ఉదకపిట్ఠేనేవ గన్త్వా జేతవనం పవిసిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘ఉపాసక, కచ్చి మగ్గం ఆగచ్ఛన్తో అప్పకిలమథేన ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘భన్తే, బుద్ధారమ్మణం పీతిం గహేత్వా ఉదకపిట్ఠే పతిట్ఠం లభిత్వా పథవిం మద్దన్తో వియ ఆగతోమ్హీ’’తి వుత్తే ‘‘న ఖో పన, ఉపాసక, త్వఞ్ఞేవ బుద్ధగుణే అనుస్సరిత్వా పతిట్ఠం లద్ధో, పుబ్బేపి ఉపాసకా సముద్దమజ్ఝే నావాయ భిన్నాయ బుద్ధగుణే అనుస్సరన్తా పతిట్ఠం లభింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే సోతాపన్నో అరియసావకో ఏకేన న్హాపితకుటుమ్బికేన సద్ధిం నావం అభిరుహి, తస్స న్హాపితస్స భరియా ‘‘అయ్య, ఇమస్స సుఖదుక్ఖం తవ భారో’’తి న్హాపితం తస్స ఉపాసకస్స హత్థే నిక్ఖిపి. అథ సా నావా సత్తమే దివసే సముద్దమజ్ఝే భిన్నా, తేపి ద్వే జనా ఏకస్మిం ఫలకే నిపన్నా ఏకం దీపకం పాపుణింసు. తత్థ సో న్హాపితో సకుణే మారేత్వా పచిత్వా ఖాదన్తో ఉపాసకస్సపి దేతి. ఉపాసకో ‘‘అలం మయ్హ’’న్తి న ఖాదతి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఇమస్మిం ఠానే అమ్హాకం ఠపేత్వా తీణి సరణాని అఞ్ఞా పతిట్ఠా నత్థీ’’తి. సో తిణ్ణం రతనానం గుణే అనుస్సరి. అథస్సానుసరన్తస్స తస్మిం దీపకే నిబ్బత్తో నాగరాజా అత్తనో సరీరం మహానావం కత్వా మాపేసి, సముద్దదేవతా నియామకో అహోసి, నావా సత్తహి రతనేహి పూరయిత్థ, తయో కూపకా ఇన్దనీలమణిమయా అహేసుం, సువణ్ణమయో లఙ్కారో, రజతమయాని యోత్తాని, సువణ్ణమయాని యట్ఠిఫియాని.

సముద్దదేవతా నావాయ ఠత్వా ‘‘అత్థి జమ్బుదీపగమికా’’తి ఘోసేసి. ఉపాసకో ‘‘మయం గమిస్సామా’’తి ఆహ. తేన హి ఏహి, నావం అభిరుహాతి. సో నావం అభిరుహిత్వా న్హాపితం పక్కోసి, సముద్దదేవతా – ‘‘తుయ్హఞ్ఞేవ లబ్భతి, న ఏతస్సా’’తి ఆహ. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘ఏతస్స సీలగుణాచారో నత్థి, తం కారణం. అహఞ్హి తుయ్హం నావం ఆహరిం, న ఏతస్సా’’తి. ‘‘హోతు, అహం అత్తనా దిన్నదానేన రక్ఖితసీలేన భావితభావనాయ ఏతస్స పత్తిం దమ్మీ’’తి. న్హాపితో ‘‘అనుమోదామి, సామీ’’తి ఆహ. దేవతా ‘‘ఇదాని గణ్హిస్సామీ’’తి తమ్పి ఆరోపేత్వా ఉభోపి జనే సముద్దా నిక్ఖామేత్వా నదియా బారాణసిం గన్త్వా అత్తనో ఆనుభావేన ద్విన్నమ్పి తేసం గేహే ధనం పతిట్ఠపేత్వా ‘‘పణ్డితేహేవ సద్ధిం సంసగ్గో నామ కాతబ్బో. సచే హి ఇమస్స న్హాపితస్స ఇమినా ఉపాసకేన సద్ధిం సంసగ్గో నాభవిస్స, సముద్దమజ్ఝేయేవ నస్సిస్సా’’తి పణ్డితసంసగ్గగుణం కథయమానా ఇమా గాథా అవోచ –

౭౯. ‘‘పస్స సద్ధాయ సీలస్స, చాగస్స చ అయం ఫలం;

నాగో నావాయ వణ్ణేన, సద్ధం వహతుపాసకం.

౮౦. ‘‘సబ్భిరేవ సమాసేథ, సబ్భి కుబ్బేథ సన్థవం;

సతఞ్హి సన్నివాసేన, సోత్థిం గచ్ఛతి న్హాపితో’’తి.

తత్థ పస్సాతి కఞ్చి అనియమేత్వా పస్సథాతి ఆలపతి. సద్ధాయాతి లోకియలోకుత్తరాయ సద్ధాయ. సీలేపి ఏసేవ నయో. చాగస్సాతి దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగస్స చేవ కిలేసపరిచ్చాగస్స చ. అయం ఫలన్తి ఇదం ఫలం, గుణం ఆనిసంసన్తి అత్థో. అథ వా చాగస్స చ ఫలం పస్స, అయం నాగో నావాయ వణ్ణేనాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. నావాయ వణ్ణేనాతి నావాయ సణ్ఠానేన. సద్ధన్తి తీసు రతనేసు పతిట్ఠితసద్ధం. సబ్భిరేవాతి పణ్డితేహియేవ. సమాసేథాతి ఏకతో ఆవసేయ్య, ఉపవసేయ్యాతి అత్థో. కుబ్బేథాతి కరేయ్య. సన్థవన్తి మిత్తసన్థవం. తణ్హాసన్థవో పన కేనచిపి సద్ధిం న కాతబ్బో. న్హాపితోతి న్హాపితకుటుమ్బికో. ‘‘నహాపితో’’తిపి పాఠో.

ఏవం సముద్దదేవతా ఆకాసే ఠత్వా ధమ్మం దేసేత్వా ఓవదిత్వా నాగరాజానం గణ్హిత్వా అత్తనో విమానమేవ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – సచ్చపరియోసానే ఉపాసకో సకదాగామిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా సోతాపన్నఉపాసకో పరినిబ్బాయి, నాగరాజా సారిపుత్తో అహోసి, సముద్దదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సీలానిసంసజాతకవణ్ణనా దసమా.

అసదిసవగ్గో చతుత్థో.

తస్సుద్దానం –

అసదిసఞ్చ సఙ్గామం, వాలోదకం గిరిదత్తం;

నభిరతి దధివాహం, చతుమట్ఠం సీహకోట్ఠం;

సీహచమ్మం సీలానిసంసం.