౨. సన్థవవగ్గో

[౧౬౧] ౧. ఇన్దసమానగోత్తజాతకవణ్ణనా

న సన్థవం కాపురిసేన కయిరాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం దుబ్బచజాతికం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స వత్థు నవకనిపాతే గిజ్ఝజాతకే (జా. ౧.౯.౧ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. సత్థా పన తం భిక్ఖుం ‘‘పుబ్బేపి త్వం, భిక్ఖు, దుబ్బచతాయ పణ్డితానం వచనం అకత్వా మత్తహత్థిపాదేహి సఞ్చుణ్ణితో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వుడ్ఢిప్పత్తో ఘరావాసం పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పఞ్చన్నం ఇసిసతానం గణసత్థా హుత్వా హిమవన్తపదేసే వాసం కప్పేసి. తదా తేసు తాపసేసు ఇన్దసమానగోత్తో నామేకో తాపసో అహోసి దుబ్బచో అనోవాదకో. సో ఏకం హత్థిపోతకం పోసేసి. బోధిసత్తో సుత్వా తం పక్కోసిత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం హత్థిపోతకం పోసేసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సచ్చం, ఆచరియ, మతమాతికం ఏకం హత్థిపోతకం పోసేమీ’’తి. ‘‘హత్థినో నామ వుడ్ఢిప్పత్తా పోసకేయేవ మారేన్తి, మా తం పోసేహీ’’తి. ‘‘తేన వినా వత్తితుం న సక్కోమి ఆచరియా’’తి. ‘‘తేన హి పఞ్ఞాయిస్ససీ’’తి. సో తేన పోసియమానో అపరభాగే మహాసరీరో అహోసి.

అథేకస్మిం కాలే తే ఇసయో వనమూలఫలాఫలత్థాయ దూరం గన్త్వా తత్థేవ కతిపాహం వసింసు. హత్థీపి అగ్గదక్ఖిణవాతే పభిన్నమదో హుత్వా తస్స పణ్ణసాలం విద్ధంసేత్వా పానీయఘటం భిన్దిత్వా పాసాణఫలకం ఖిపిత్వా ఆలమ్బనఫలకం లుఞ్చిత్వా ‘‘తం తాపసం మారేత్వావ గమిస్సామీ’’తి ఏకం గహనట్ఠానం పవిసిత్వా తస్స ఆగమనమగ్గం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. ఇన్దసమానగోత్తో తస్స గోచరం గహేత్వా సబ్బేసం పురతోవ ఆగచ్ఛన్తో తం దిస్వా పకతిసఞ్ఞాయేవస్స సన్తికం అగమాసి. అథ నం సో హత్థీ గహనట్ఠానా నిక్ఖమిత్వా సోణ్డాయ పరామసిత్వా భూమియం పాతేత్వా సీసం పాదేన అక్కమిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా మద్దిత్వా కోఞ్చనాదం కత్వా అరఞ్ఞం పావిసి. సేసతాపసా తం పవత్తిం బోధిసత్తస్స ఆరోచేసుం. బోధిసత్తో ‘‘కాపురిసేహి నామ సద్ధిం సంసగ్గో న కాతబ్బో’’తి వత్వా ఇమా గాథా ఆహ –

౨౧. ‘‘న సన్థవం కాపురిసేన కయిరా, అరియో అనరియేన పజానమత్థం;

చిరానువుత్థోపి కరోతి పాపం, గజో యథా ఇన్దసమానగోత్తం.

౨౨. ‘‘యం త్వేవ జఞ్ఞా సదిసో మమన్తి, సీలేన పఞ్ఞాయ సుతేన చాపి;

తేనేవ మేత్తిం కయిరాథ సద్ధిం, సుఖో హవే సప్పురిసేన సఙ్గమో’’తి.

తత్థ న సన్థవం కాపురిసేన కయిరాతి కుచ్ఛితేన కోధపురిసేన సద్ధిం తణ్హాసన్థవం వా మిత్తసన్థవం వా న కయిరాథ. అరియో అనరియేన పజానమత్థన్తి అరియోతి చత్తారో అరియా ఆచారఅరియో లిఙ్గఅరియో దస్సనఅరియో పటివేధఅరియోతి. తేసు ఆచారఅరియో ఇధ అధిప్పేతో. సో పజానమత్థం అత్థం పజానన్తో అత్థానత్థకుసలో ఆచారే ఠితో అరియపుగ్గలో అనరియేన నిల్లజ్జేన దుస్సీలేన సద్ధిం సన్థవం న కరేయ్యాతి అత్థో. కిం కారణా? చిరానువుత్థోపి కరోతి పాపన్తి, యస్మా అనరియో చిరం ఏకతో అనువుత్థోపి తం ఏకతో నివాసం అగణేత్వా కరోతి పాపం లామకకమ్మం కరోతియేవ. యథా కిం? గజో యథా ఇన్దసమానగోత్తన్తి, యథా సో గజో ఇన్దసమానగోత్తం మారేన్తో పాపం అకాసీతి అత్థో. యం త్వేవ జఞ్ఞా సదిసో మమన్తిఆదీసు యం త్వేవ పుగ్గలం ‘‘అయం మమ సీలాదీహి సదిసో’’తి జానేయ్య, తేనేవ సద్ధిం మేత్తిం కయిరాథ, సప్పురిసేన సద్ధిం సమాగమో సుఖావహోతి.

ఏవం బోధిసత్తో ‘‘అనోవాదకేన నామ న భవితబ్బం, సుసిక్ఖితేన భవితుం వట్టతీ’’తి ఇసిగణం ఓవదిత్వా ఇన్దసమానగోత్తస్స సరీరకిచ్చం కారేత్వా బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఇన్దసమానగోత్తో అయం దుబ్బచో అహోసి, గణసత్థా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఇన్దసమానగోత్తజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౧౬౨] ౨. సన్థవజాతకవణ్ణనా

న సన్థవస్మా పరమత్థి పాపియోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అగ్గిజుహనం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా నఙ్గుట్ఠజాతకే (జా. ౧.౧.౧౪౪ ఆదయో) కథితసదిసమేవ. భిక్ఖూ తే అగ్గిం జుహన్తే దిస్వా ‘‘భన్తే, జటిలా నానప్పకారం మిచ్ఛాతపం కరోన్తి, అత్థి ను ఖో ఏత్థ వుడ్ఢీ’’తి భగవన్తం పుచ్ఛింసు. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏత్థకాచి వుడ్ఢి నామ అత్థి, పోరాణకపణ్డితాపి అగ్గిజుహనే వుడ్ఢి అత్థీతి సఞ్ఞాయ చిరం అగ్గిం జుహిత్వా తస్మిం కమ్మే అవుడ్ఢిమేవ దిస్వా అగ్గిం ఉదకేన నిబ్బాపేత్వా సాఖాదీహి పోథేత్వా పున నివత్తిత్వాపి న ఓలోకేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. మాతాపితరో తస్స జాతగ్గిం గహేత్వా తం సోళసవస్సుద్దేసే ఠితం ఆహంసు – ‘‘కిం, తాత, జాతగ్గిం గహేత్వా అరఞ్ఞే అగ్గిం పరిచరిస్ససి, ఉదాహు తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా ఘరావాసం వసిస్ససీ’’తి. సో ‘‘న మే ఘరావాసేన అత్థో, అరఞ్ఞే అగ్గిం పరిచరిత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో భవిస్సామీ’’తి జాతగ్గిం గహేత్వా మాతాపితరో వన్దిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా పణ్ణసాలాయ వాసం కప్పేత్వా అగ్గిం పరిచరి. సో ఏకదివసం నిమన్తితట్ఠానం గన్త్వా సప్పినా పాయాసం లభిత్వా ‘‘ఇమం పాయాసం మహాబ్రహ్మునో యజిస్సామీ’’తి తం పాయాసం ఆహరిత్వా అగ్గిం జాలేత్వా ‘‘అగ్గిం తావ భవన్తం సప్పియుత్తం పాయాసం పాయేమీ’’తి పాయాసం అగ్గిమ్హి పక్ఖిపి. బహుసినేహే పాయాసే అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తమత్తేయేవ అగ్గి జలిత్వా పచ్చుగ్గతాహి అచ్చీహి పణ్ణసాలం ఝాపేసి. బ్రాహ్మణో భీతతసితో పలాయిత్వా బహి ఠత్వా ‘‘కాపురిసేహి నామ సన్థవో న కాతబ్బో, ఇదాని మే ఇమినా అగ్గినా కిచ్ఛేన కతా పణ్ణసాలా ఝాపితా’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౨౩. ‘‘న సన్థవస్మా పరమత్థి పాపియో, యో సన్థవో కాపురిసేన హోతి;

సన్తప్పితో సప్పినా పాయసేన, కిచ్ఛాకతం పణ్ణకుటిం అదయ్హీ’’తి.

తత్థ న సన్థవస్మాతి తణ్హాసన్థవాపి చ మిత్తసన్థవాపి చాతి దువిధాపి ఏతస్మా సన్థవా పరం ఉత్తరి అఞ్ఞం పాపతరం నత్థి, లామకతరం నామ నత్థీతి అత్థో. యో సన్థవో కాపురిసేనాతి యో పాపకేన కాపురిసేన సద్ధిం దువిధోపి సన్థవో, తతో పాపతరం అఞ్ఞం నత్థి. కస్మా? సన్తప్పితో …పే…అదయ్హీతి, యస్మా సప్పినా చ పాయాసేన చ సన్తప్పితోపి అయం అగ్గి మయా కిచ్ఛేన కతం పణ్ణసాలం ఝాపేసీతి అత్థో.

సో ఏవం వత్వా ‘‘న మే తయా మిత్తదుబ్భినా అత్థో’’తి తం అగ్గిం ఉదకేన నిబ్బాపేత్వా సాఖాహి పోథేత్వా అన్తోహిమవన్తం పవిసిత్వా ఏకం సామమిగిం సీహస్స చ బ్యగ్ఘస్స చ దీపినో చ ముఖం లేహన్తిం దిస్వా ‘‘సప్పురిసేహి సద్ధిం సన్థవా పరం సేయ్యో నామ నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా దుతియం గాథమాహ –

౨౪. ‘‘న సన్థవస్మా పరమత్థి సేయ్యో, యో సన్థవో సప్పురిసేన హోతి;

సీహస్స బ్యగ్ఘస్స చ దీపినో చ, సామా ముఖం లేహతి సన్థవేనా’’తి.

తత్థ సామా ముఖం లేహతి సన్థవేనాతి సామా నామ మిగీ ఇమేసం తిణ్ణం జనానం సన్థవేన సినేహేన ముఖం లేహతీతి.

ఏవం వత్వా బోధిసత్తో అన్తోహిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా జీవితపరియోసానే బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తేన సమయేన తాపసో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సన్థవజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౧౬౩] ౩. సుసీమజాతకవణ్ణనా

కాళా మిగా సేతదన్తా తవీమేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఛన్దకదానం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియఞ్హి కదాచి ఏకమేవ కులం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దేతి, కదాచి అఞ్ఞతిత్థియానం దేతి, కదాచి గణబన్ధనేన బహూ ఏకతో హుత్వా దేన్తి, కదాచి వీథిసభాగేన, కదాచి సకలనగరవాసినో ఛన్దకం సంహరిత్వా దానం దేన్తి. ఇమస్మిం పన కాలే సకలనగరవాసినో ఛన్దకం సంహరిత్వా సబ్బపరిక్ఖారదానం సజ్జేత్వా ద్వే కోట్ఠాసా హుత్వా ఏకచ్చే ‘‘ఇమం సబ్బపరిక్ఖారదానం అఞ్ఞతిత్థియానం దస్సామా’’తి ఆహంసు, ఏకచ్చే ‘‘బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్సా’’తి. ఏవం పునప్పునం కథాయ వత్తమానాయ అఞ్ఞతిత్థియసావకేహి అఞ్ఞతిత్థియానఞ్ఞేవ, బుద్ధసావకేహి ‘‘‘బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవా’తి వుత్తే సమ్బహులం కరిసామా’’తి సమ్బహులాయ కథాయ ‘‘బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దస్సామా’’తి వదన్తాయేవ బహుకా జాతా, తేసఞ్ఞేవ కథా పతిట్ఠాసి. అఞ్ఞతిత్థియసావకా బుద్ధానం దాతబ్బదానస్స అన్తరాయం కాతుం నాసక్ఖింసు. నాగరా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా సత్తమే దివసే సబ్బపరిక్ఖారే అదంసు. సత్థా అనుమోదనం కత్వా మహాజనం మగ్గఫలేహి పబోధేత్వా జేతవనవిహారమేవ గన్త్వా భిక్ఖుసఙ్ఘేన వత్తే దస్సితే గన్ధకుటిప్పముఖే ఠత్వా సుగతోవాదం దత్వా గన్ధకుటిం పావిసి.

సాయన్హసమయే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిపతిత్వా కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, అఞ్ఞతిత్థియసావకా బుద్ధానం దాతబ్బదానస్స అన్తరాయకరణత్థాయ వాయమన్తాపి అన్తరాయం కాతుం నాసక్ఖింసు, తం సబ్బపరిక్ఖారదానం బుద్ధానంయేవ పాదమూలం ఆగతం, అహో బుద్ధబలం నామ మహన్త’’న్తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏతే అఞ్ఞతిత్థియసావకా ఇదానేవ మయ్హం దాతబ్బదానస్స అన్తరాయకరణత్థాయ వాయమన్తి, పుబ్బేపి వాయమింసు, సో పన పరిక్ఖారో సబ్బకాలేపి మమేవ పాదమూలం ఆగచ్ఛతీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం సుసీమో నామ రాజా అహోసి. తదా బోధిసత్తో తస్స పురోహితస్స బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి, తస్స సోళసవస్సికకాలే పితా కాలమకాసి. సో పన ధరమానకాలే రఞ్ఞో హత్థిమఙ్గలకారకో అహోసి. హత్థీనం మఙ్గలకరణట్ఠానే ఆభతఉపకరణభణ్డఞ్చ హత్థాలఙ్కారఞ్చ సబ్బం సోయేవ అలత్థ. ఏవమస్స ఏకేకస్మిం మఙ్గలే కోటిమత్తం ధనం ఉప్పజ్జతి. అథ తస్మిం కాలే హత్థిమఙ్గలఛణో సమ్పాపుణి. సేసా బ్రాహ్మణా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మహారాజ, హత్థిమఙ్గలఛణో సమ్పత్తో, మఙ్గలం కాతుం వట్టతి. పురోహితబ్రాహ్మణస్స పన పుత్తో అతిదహరో, నేవ తయో వేదే జానాతి, న హత్థిసుత్తం, మయం హత్థిమఙ్గలం కరిస్సామా’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. బ్రాహ్మణా పురోహితపుత్తస్స హత్థిమఙ్గలం కాతుం అదత్వా ‘‘హత్థిమఙ్గలం కత్వా మయం ధనం గణ్హిస్సామా’’తి హట్ఠతుట్ఠా విచరన్తి. అథ ‘‘చతుత్థే దివసే హత్థిమఙ్గలం భవిస్సతీ’’తి బోధిసత్తస్స మాతా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘హత్థిమఙ్గలకరణం నామ యావ సత్తమా కులపరివట్టా అమ్హాకం వంసో, వంసో చ నో ఓసక్కిస్సతి, ధనా చ పరిహాయిస్సామా’’తి అనుసోచమానా పరోది.

బోధిసత్తో ‘‘కస్మా, అమ్మ, రోదసీ’’తి వత్వా తం కారణం సుత్వా ‘‘నను, అమ్మ, అహం మఙ్గలం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘తాత, త్వం నేవ తయో వేదే జానాసి, న హత్థిసుత్తం, కథం మఙ్గలం కరిస్ససీ’’తి. ‘‘అమ్మ, కదా పన హత్థిమఙ్గలం కరిస్సతీ’’తి? ‘‘ఇతో చతుత్థే దివసే, తాతా’’తి. ‘‘అమ్మ, తయో పన వేదే పగుణే కత్వా హత్థిసుత్తం జాననకఆచరియో కహం వసతీ’’తి? ‘‘తాత, ఏవరూపో దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో ఇతో వీసయోజనసతమత్థకే గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలాయం వసతీ’’తి. ‘‘అమ్మ, అమ్హాకం వంసం న నాసేస్సామి, అహం స్వే ఏకదివసేనేవ తక్కసిలం గన్త్వా ఏకరత్తేనేవ తయో వేదే చ హత్థిసుత్తఞ్చ ఉగ్గణ్హిత్వా పునదివసే ఆగన్త్వా చతుత్థే దివసే హత్థిమఙ్గలం కరిస్సామి, మా రోదీ’’తి మాతరం సమస్సాసేత్వా పునదివసే బోధిసత్తో పాతోవ భుఞ్జిత్వా ఏకకోవ నిక్ఖమిత్వా ఏకదివసేనేవ తక్కసిలం గన్త్వా ఆచరియం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

అథ నం ఆచరియో ‘‘కుతో ఆగతోసి, తాతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బారాణసితో, ఆచరియా’’తి. ‘‘కేనత్థేనా’’తి? ‘‘తుమ్హాకం సన్తికే తయో వేదే చ హత్థిసుత్తఞ్చ ఉగ్గణ్హనత్థాయా’’తి. ‘‘సాధు, తాత, ఉగ్గణ్హా’’తి. బోధిసత్తో ‘‘ఆచరియ, మయ్హం కమ్మం అచ్చాయిక’’న్తి సబ్బం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘అహం ఏకదివసేనేవ వీసయోజనసతం ఆగతో, అజ్జేవేకరత్తిం మయ్హమేవ ఓకాసం కరోథ, ఇతో తతియదివసే హత్థిమఙ్గలం భవిస్సతి, అహం ఏకేనేవ ఉద్దేసమగ్గేన సబ్బం ఉగ్గణ్హిస్సామీ’’తి వత్వా ఆచరియం ఓకాసం కారేత్వా ఆచరియస్స భుత్తకాలే సయం భుఞ్జిత్వా ఆచరియస్స పాదే ధోవిత్వా సహస్సత్థవికం పురతో ఠపేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో పరియత్తిం పట్ఠపేత్వా అరుణే ఉగ్గచ్ఛన్తే తయో వేదే చ హత్థిసుత్తఞ్చ నిట్ఠపేత్వా ‘‘అఞ్ఞోపి అత్థి, ఆచరియా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నత్థి తాత, సబ్బం నిట్ఠిత’’న్తి వుత్తే ‘‘ఆచరియ, ఇమస్మిం గన్థే ఏత్తకం పదపచ్చాభట్ఠం, ఏత్తకం సజ్ఝాయసమ్మోహట్ఠానం, ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హే అన్తేవాసికే ఏవం వాచేయ్యాథా’’తి ఆచరియస్స సిప్పం సోధేత్వా పాతోవ భుఞ్జిత్వా ఆచరియం వన్దిత్వా ఏకదివసేనేవ బారాణసిం పచ్చాగన్త్వా మాతరం వన్దిత్వా ‘‘ఉగ్గహితం తే, తాత, సిప్ప’’న్తి వుత్తే ‘‘ఆమ, అమ్మా’’తి వత్వా మాతరం పరితోసేసి.

పునదివసే హత్థిమఙ్గలఛణో పటియాదియిత్థ. సతమత్తే హత్థిసోణ్డాలఙ్కారే చ సువణ్ణద్ధజే హేమజాలసఞ్ఛన్నే కత్వా ఠపేసుం, రాజఙ్గణం అలఙ్కరింసు. బ్రాహ్మణా ‘‘మయం హత్థిమఙ్గలం కరిస్సామ, మయం కరిస్సామా’’తి మణ్డితపసాధితా అట్ఠంసు. సుసీమోపి రాజా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో ఉపకరణభణ్డం గాహాపేత్వా మఙ్గలట్ఠానం అగమాసి. బోధిసత్తోపి కుమారపరిహారేన అలఙ్కతో అత్తనో పరిసాయ పురక్ఖతపరివారితో రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘సచ్చం కిర, మహారాజ, తుమ్హే అమ్హాకం వంసఞ్చ అత్తనో వంసఞ్చ నాసేత్వా ‘అఞ్ఞేహి బ్రాహ్మణేహి హత్థిమఙ్గలం కారేత్వా హత్థాలఙ్కారఞ్చ ఉపకరణాని చ తేసం దస్సామా’తి అవచుత్థా’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౨౫. ‘‘కాళా మిగా సేతదన్తా తవీమే, పరోసతం హేమజాలాభిఛన్నా;

తే తే దదామీతి సుసీమ బ్రూసి, అనుస్సరం పేత్తిపితామహాన’’న్తి.

తత్థ తే తే దదామీతి సుసీమ బ్రూసీతి తే ఏతే తవ సన్తకే ‘‘కాళా మిగా సేతదన్తా’’తి ఏవం గతే పరోసతం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితే హత్థీ అఞ్ఞేసం బ్రాహ్మణానం దదామీతి సచ్చం కిర, భో సుసీమ, ఏవం బ్రూసీతి అత్థో. అనుస్సరం పేత్తిపితామహానన్తి అమ్హాకఞ్చ అత్తనో చ వంసే పితుపితామహానం ఆచిణ్ణం సరన్తోయేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – మహారాజ, యావ సత్తమకులపరివట్టా తుమ్హాకం పేత్తిపితామహానం అమ్హాకం పేత్తిపితామహా చ హత్థిమఙ్గలం కరోన్తి, సో త్వం ఏవం అనుస్సరన్తోపి అమ్హాకఞ్చ అత్తనో చ వంసం నాసేత్వా సచ్చం కిర ఏవం బ్రూసీతి.

సుసీమో రాజా బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా దుతియం గాథమాహ –

౨౬. ‘‘కాళా మిగా సేతదన్తా మమీమే, పరోసతం హేమజాలాభిఛన్నా;

తే తే దదామీతి వదామి మాణవ, అనుస్సరం పేత్తిపితామహాన’’న్తి.

తత్థ తే తే దదామీతి తే ఏతే హత్థీ అఞ్ఞేసం బ్రాహ్మణానం దదామీతి సచ్చమేవ మాణవ వదామి, నేవ హత్థీ బ్రాహ్మణానం దదామీతి అత్థో. అనుస్సరన్తి పేత్తిపితామహానం కిరియం అనుస్సరామియేవ, నో నానుస్సరామి, అమ్హాకం పేత్తిపితామహానం హత్థిమఙ్గలం తుమ్హాకం పేత్తిపితామహా కరోన్తీతి పన అనుస్సరన్తోపి ఏవం వదామియేవాతి అధిప్పాయేనేవమాహ.

అథ నం బోధిసత్తో ఏతదవోచ – ‘‘మహారాజ, అమ్హాకఞ్చ అత్తనో చ వంసం అనుస్సరన్తోయేవ కస్మా మం ఠపేత్వా అఞ్ఞేహి హత్థిమఙ్గలం కారాపేథా’’తి. ‘‘త్వం కిర, తాత, తయో వేదే హత్థిసుత్తఞ్చ న జానాసీ’’తి మయ్హం ఆరోచేసుం, తేనాహం అఞ్ఞేహి బ్రాహ్మణేహి కారాపేమీతి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, ఏత్తకేసు బ్రాహ్మణేసు ఏకబ్రాహ్మణోపి తీసు వేదేసు వా హత్థిసుత్తేసు వా ఏకదేసమ్పి యది మయా సద్ధిం కథేతుం సమత్తో అత్థి, ఉట్ఠహతు, తయోపి వేదే హత్థిసుత్తఞ్చ సద్ధిం హత్థిమఙ్గలకరణేన మం ఠపేత్వా అఞ్ఞో సకలజమ్బుదీపేపి జానన్తో నామ నత్థీ’’తి సీహనాదం నది. ఏకబ్రాహ్మణోపి తస్స పటిసత్తు హుత్వా ఉట్ఠాతుం నాసక్ఖి. బోధిసత్తో అత్తనో కులవంసం పతిట్ఠాపేత్వా మఙ్గలం కత్వా బహుం ధనం ఆదాయ అత్తనో నివేసనం అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే కేచి సోతాపన్నా అహేసుం, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహత్తం పాపుణింసు. ‘‘తదా మాతా మహామాయా అహోసి, పితా సుద్ధోదనమహారాజా, సుసీమో రాజా ఆనన్దో, దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో సారిపుత్తో, మాణవో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సుసీమజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౧౬౪] ౪. గిజ్ఝజాతకవణ్ణనా

యం ను గిజ్ఝో యోజనసతన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం మాతుపోసకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు సామజాతకే (జా. ౨.౨౨.౨౯౬ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. సత్థా పన తం భిక్ఖుం ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, గిహీ పోసేసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘కిం పన తే హోన్తీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘మాతాపితరో మే, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘సాధు సాధూ’’తి తస్స సాధుకారం దత్వా ‘‘మా, భిక్ఖవే, ఇమం భిక్ఖుం ఉజ్ఝాయిత్థ, పోరాణకపణ్డితాపి గుణవసేన అఞ్ఞాతకానమ్పి ఉపకారం అకంసు, ఇమస్స పన మాతాపితూనం ఉపకారకరణం భారోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గిజ్ఝకూటపబ్బతే గిజ్ఝయోనియం నిబ్బత్తిత్వా మాతాపితరో పోసేతి. అథేకస్మిం కాలే మహతీ వాతవుట్ఠి అహోసి. గిజ్ఝా వాతవుట్ఠిం సహితుం అసక్కోన్తా సీతభయేన బారాణసిం గన్త్వా పాకారసమీపే చ పరిఖాసమీపే చ సీతేన కమ్పమానా నిసీదింసు. తదా బారాణసిసేట్ఠి నగరా నిక్ఖమిత్వా న్హాయితుం గచ్ఛన్తో తే గిజ్ఝే కిలమన్తే దిస్వా ఏకస్మిం అనోవస్సకట్ఠానే సన్నిపాతేత్వా అగ్గిం కారాపేత్వా గోసుసానం పేసేత్వా గోమంసం ఆహరాపేత్వా తేసం దాపేత్వా ఆరక్ఖం ఠపేసి. గిజ్ఝా వూపసన్తాయ వాతవుట్ఠియా కల్లసరీరా హుత్వా పబ్బతమేవ అగమంసు. తే తత్థేవ సన్నిపతిత్వా ఏవం మన్తయింసు – ‘‘బారాణసిసేట్ఠినా అమ్హాకం ఉపకారో కతో, కతూపకారస్స చ నామ పచ్చుపకారం కాతుం వట్టతి, తస్మా ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హేసు యో యం వత్థం వా ఆభరణం వా లభతి, తేన తం బారాణసిసేట్ఠిస్స గేహే ఆకాసఙ్గణే పాతేతబ్బ’’న్తి.

తతో పట్ఠాయ గిజ్ఝా మనుస్సానం వత్థాభరణాని ఆతపే సుక్ఖాపేన్తానం పమాదం ఓలోకేత్వా సేనా వియ మంసపేసిం సహసా గహేత్వా బారాణసిసేట్ఠిస్స గేహే ఆకాసఙ్గణే పాతేన్తి. సో గిజ్ఝానం ఆహరణభావం ఞత్వా సబ్బాని తాని విసుంయేవ ఠపేసి. ‘‘గిజ్ఝా నగరం విలుమ్పన్తీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘ఏకం గిజ్ఝమ్పి తావ గణ్హథ, సబ్బం ఆహరాపేస్సామీ’’తి తత్థ తత్థ పాసే చేవ జాలాని చ ఓడ్డాపేసి. మాతుపోసకగిజ్ఝో పాసే బజ్ఝి, తం గహేత్వా ‘‘రఞ్ఞో దస్సేస్సామా’’తి నేన్తి. బారాణసిసేట్ఠి రాజుపట్ఠానం గచ్ఛన్తో తే మనుస్సే గిజ్ఝం గహేత్వా గచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘మా ఇమం గిజ్ఝం బాధయింసూ’’తి సద్ధిఞ్ఞేవ అగమాసి. గిజ్ఝం రఞ్ఞో దస్సేసుం. అథ నం రాజా పుచ్ఛి – ‘‘తుమ్హే నగరం విలుమ్పిత్వా వత్థాదీని గణ్హథా’’తి. ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘కస్స తాని దిన్నానీ’’తి? ‘‘బారాణసిసేట్ఠిస్సా’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘అమ్హాకం తేన జీవితం ద్విన్నం, ఉపకారస్స నామ పచ్చుపకారం కాతుం వట్టతి, తస్మా అదమ్హా’’తి. అథ నం రాజా ‘‘గిజ్ఝా కిర యోజనసతమత్థకే ఠత్వా కుణపం పస్సన్తి, కస్మా త్వం అత్తనో ఓడ్డితం పాసం న పస్ససీ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౨౭. ‘‘యం ను గిజ్ఝో యోజనసతం, కుణపాని అవేక్ఖతి;

కస్మా జాలఞ్చ పాసఞ్చ, ఆసజ్జాపి న బుజ్ఝసీ’’తి.

తత్థ యన్తి నిపాతమత్తం, నూతి నామత్థే నిపాతో. గిజ్ఝో నామ యోజనసతం అతిక్కమిత్వా ఠితాని కుణపాని అవేక్ఖతి, పస్సతీతి అత్థో. ఆసజ్జాపీతి ఆసాదేత్వాపి, సమ్పాపుణిత్వాపీతి అత్థో. ‘‘త్వం అత్తనో అత్థాయ ఓడ్డితం జాలఞ్చ పాసఞ్చ పత్వాపి కస్మా న బుజ్ఝసీ’’తి పుచ్ఛి.

గిజ్ఝో తస్స వచనం సుత్వా దుతియం గాథమాహ –

౨౮. ‘‘యదా పరాభవో హోతి, పోసో జీవితసఙ్ఖయే;

అథ జాలఞ్చ పాసఞ్చ, ఆసజ్జాపి న బుజ్ఝతీ’’తి.

తత్థ పరాభవోతి వినాసో. పోసోతి సత్తో.

గిజ్ఝస్స వచనం సుత్వా రాజా సేట్ఠిం పుచ్ఛి – ‘‘సచ్చం కిర, మహాసేట్ఠి, గిజ్ఝేహి తుమ్హాకం గేహే వత్థాదీని ఆభతానీ’’తి. ‘‘సచ్చం, దేవా’’తి. ‘‘కహం తానీ’’తి? ‘‘దేవ, మయా తాని సబ్బాని విసుం ఠపితాని, యం యేసం సన్తకం, తం తేసం దస్సామి, ఇమం గిజ్ఝం విస్సజ్జేథా’’తి గిజ్ఝం విస్సజ్జాపేత్వా మహాసేట్ఠిం సబ్బేసం సన్తకాని దాపేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే మాతుపోసకభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, బారాణసిసేట్ఠి సారిపుత్తో, మాతుపోసకగిజ్ఝో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గిజ్ఝజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౧౬౫] ౫. నకులజాతకవణ్ణనా

సద్ధిం కత్వా అమిత్తేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సేణిభణ్డనం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా ఉరగజాతకే (జా. ౧.౨.౭-౮) కథితసదిసమేవ. ఇధాపి సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇమే ద్వే మహామత్తా ఇదానేవ మయా సమగ్గా కతా, పుబ్బేపాహం ఇమే సమగ్గే అకాసింయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం గామకే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గహేత్వా ఘరావాసం పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా ఉఞ్ఛాచరియాయ వనమూలఫలాహారో హిమవన్తపదేసే వాసం కప్పేసి. తస్స చఙ్కమనకోటియం ఏకస్మిం వమ్మికే నకులో, తస్సేవ సన్తికే ఏకస్మిం రుక్ఖబిలే సప్పో చ వాసం కప్పేసి. తే ఉభోపి అహినకులా నిచ్చకాలం కలహం కరోన్తి. బోధిసత్తో తేసం కలహే ఆదీనవఞ్చ మేత్తాభావనాయ చ ఆనిసంసం కథేత్వా ‘‘కలహం నామ అకత్వా సమగ్గవాసం వసితుం వట్టతీ’’తి ఓవదిత్వా ఉభోపి తే సమగ్గే అకాసి. అథ సప్పస్స బహినిక్ఖన్తకాలే నకులో చఙ్కమనకోటియం వమ్మికస్స బిలద్వారే సీసం నీహరిత్వా ముఖం వివరిత్వా నిపన్నో అస్ససన్తో పస్ససన్తో నిద్దం ఉపగఞ్ఛి. బోధిసత్తో తం తథా నిద్దాయమానం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో తే నిస్సాయ భయం ఉప్పన్న’’న్తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౨౯. ‘‘సన్ధిం కత్వా అమిత్తేన, అణ్డజేన జలాబుజ;

వివరియ దాఠం సేసి, కుతో తే భయమాగత’’న్తి.

తత్థ సన్ధిం కత్వాతి మిత్తభావం కరిత్వా. అణ్డజేనాతి అణ్డకోసే నిబ్బత్తేన నాగేన. జలాబుజాతి నకులం ఆలపతి. సో హి జలాబుమ్హి జాతత్తా ‘‘జలాబుజో’’తి వుచ్చతి. వివరియాతి వివరిత్వా.

ఏవం బోధిసత్తేన వుత్తో నకులో ‘‘అయ్య, పచ్చామిత్తో నామ న అవజానితబ్బో ఆసఙ్కితబ్బోయేవా’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౩౦. ‘‘సఙ్కేథేవ అమిత్తస్మిం, మిత్తస్మిమ్పి న విస్ససే;

అభయా భయముప్పన్నం, అపి మూలాని కన్తతీ’’తి.

తత్థ అభయా భయముప్పన్నన్తి న ఇతో తే భయముప్పన్నన్తి అభయో, కో సో? మిత్తో. యఞ్హి మిత్తస్మిమ్పి విస్సాసే సతి తతో భయం ఉప్పజ్జతి, తం మూలానిపి కన్తతి, మిత్తస్స సబ్బరన్ధానం విదితత్తా మూలఘచ్చాయ సంవత్తతీతి అత్థో.

అథ నం బోధిసత్తో ‘‘మా భాయి, యథా సప్పో తయి న దుబ్భతి, ఏవమహం కరిస్సామి, త్వం ఇతో పట్ఠాయ తస్మిం ఆసఙ్కం మా కరీ’’తి ఓవదిత్వా చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి. తేపి యథాకమ్మం గతా.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సప్పో చ నకులో చ ఇమే ద్వే మహామత్తా అహేసుం, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

నకులజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౧౬౬] ౬. ఉపసాళకజాతకవణ్ణనా

ఉపసాళకనామానీతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఏకం ఉపసాళకం నామ సుసానసుద్ధికం బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర అడ్ఢో అహోసి మహద్ధనో, దిట్ఠిగతికత్తా పన ధురవిహారే వసన్తానమ్పి బుద్ధానం సఙ్గహం నామ న అకాసి. పుత్తో పనస్స పణ్డితో అహోసి ఞాణసమ్పన్నో. సో మహల్లకకాలే పుత్తం ఆహ – ‘‘మా ఖో మం, తాత, అఞ్ఞస్స వసలస్స ఝాపితసుసానే ఝాపేహి, ఏకస్మిం పన అనుచ్ఛిట్ఠసుసానేయేవ మం ఝాపేయ్యాసీ’’తి. ‘‘తాత, అహం తుమ్హాకం ఝాపేతబ్బయుత్తకం ఠానం న జానామి, సాధు వత మం ఆదాయ గన్త్వా ‘ఇమస్మిం ఠానే మం ఝాపేయ్యాసీ’తి తుమ్హేవ ఆచిక్ఖథా’’తి. బ్రాహ్మణో ‘‘సాధు, తాతా’’తి తం ఆదాయ నగరా నిక్ఖమిత్వా గిజ్ఝకూటమత్థకం అభిరుహిత్వా ‘‘తాత, ఇదం అఞ్ఞస్స వసలస్స అఝాపితట్ఠానం, ఏత్థ మం ఝాపేయ్యాసీ’’తి వత్వా పుత్తేన సద్ధిం పబ్బతా ఓతరితుం ఆరభి.

సత్థా పన తం దివసం పచ్చూసకాలే బోధనేయ్యబన్ధవే ఓలోకేన్తో తేసం పితాపుత్తానం సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయం అద్దస. తస్మా మగ్గం గహేత్వా ఠితలుద్దకో వియ పబ్బతపాదం గన్త్వా తేసం పబ్బతమత్థకా ఓతరన్తానం ఆగమయమానో నిసీది, తే ఓతరన్తా సత్థారం అద్దసంసు. సత్థా పటిసన్థారం కరోన్తో ‘‘కహం గమిస్సథ బ్రాహ్మణా’’తి పుచ్ఛి. మాణవో తమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘తేన హి ఏహి, తవ పితరా ఆచిక్ఖితట్ఠానం గచ్ఛామా’’తి ఉభో పితాపుత్తే గహేత్వా పబ్బతమత్థకం ఆరుయ్హ ‘‘కతరం ఠాన’’న్తి పుచ్ఛి. మాణవో ‘‘ఇమేసం తిణ్ణం పబ్బతానం అన్తరం ఆచిక్ఖి, భన్తే’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘న ఖో, మాణవ, తవ పితా ఇదానేవ సుసానసుద్ధికో, పుబ్బేపి సుసానసుద్ధికోవ, న చేస ఇదానేవ ‘ఇమస్మిం ఠానే మం ఝాపేయ్యాసీ’తి తవ ఆచిక్ఖతి, పుబ్బేపి ఇమస్మింయేవ ఠానే అత్తనో ఝాపితభావం ఆచిక్ఖీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే ఇమస్మిఞ్ఞేవ రాజగహే అయమేవ ఉపసాళకో బ్రాహ్మణో అయమేవస్స పుత్తో అహోసి. తదా బోధిసత్తో మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా పరిపుణ్ణసిప్పో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా ఝానకీళం కీళన్తో హిమవన్తపదేసే చిరం వసిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ గిజ్ఝకూటే పణ్ణసాలాయం విహాసి. తదా సో బ్రాహ్మణో ఇమినావ నియామేన పుత్తం వత్వా పుత్తేన ‘‘తుమ్హేయేవ మే తథారూపం ఠానం ఆచిక్ఖథా’’తి వుత్తే ‘‘ఇదమేవ ఠాన’’న్తి ఆచిక్ఖిత్వా పుత్తేన సద్ధిం ఓతరన్తో బోధిసత్తం దిస్వా తస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమి. బోధిసత్తో ఇమినావ నియామేన పుచ్ఛిత్వా మాణవస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఏహి, తవ పితరా ఆచిక్ఖితట్ఠానస్స ఉచ్ఛిట్ఠభావం వా అనుచ్ఛిట్ఠభావం వా జానిస్సామా’’తి తేహి సద్ధిం పబ్బతమత్థకం ఆరుయ్హ ‘‘ఇదం తిణ్ణం పబ్బతానం అన్తరం అనుచ్ఛిట్ఠట్ఠాన’’న్తి మాణవేన వుత్తే ‘‘మాణవ, ఇమస్మింయేవ ఠానే ఝాపితకానం పమాణం నత్థి, తవేవ పితా ఇమస్మింయేవ రాజగహే బ్రాహ్మణకులేయేవ నిబ్బత్తిత్వా ఉపసాళకోయేవ నామ హుత్వా ఇమస్మింయేవ పబ్బతన్తరే చుద్దస జాతిసహస్సాని ఝాపితో. పథవియఞ్హి అఝాపితట్ఠానం వా అసుసానట్ఠానం వా సీసానం అనివేసితట్ఠానం వా లద్ధుం న సక్కా’’తి పుబ్బేనివాసఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఇమం గాథాద్వయమాహ –

౩౧. ‘‘ఉపసాళకనామాని, సహస్సాని చతుద్దస;

అస్మిం పదేసే దడ్ఢాని, నత్థి లోకే అనామతం.

౩౨. ‘‘యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చ, అహింసా సంయమో దమో;

ఏతం అరియా సేవన్తి, ఏతం లోకే అనామత’’న్తి.

తత్థ అనామతన్తి మతట్ఠానం. తఞ్హి ఉపచారవసేన ‘‘అమత’’న్తి వుచ్చతి, తం పటిసేధేన్తో ‘‘అనామత’’న్తి ఆహ. ‘‘అనమత’’న్తిపి పాఠో, లోకస్మిఞ్హి అనమతట్ఠానం అసుసానం నామ నత్థీతి అత్థో. యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చాతి యస్మిం పుగ్గలే చతుసచ్చవత్థుకం పుబ్బభాగసచ్చఞాణఞ్చ లోకుత్తరధమ్మో చ అత్థి. అహింసాతి పరేసం అవిహేసా అవిహేఠనా. సంయమోతి సీలసంయమో. దమోతి ఇన్ద్రియదమనం. ఇదఞ్చ గుణజాతం యమ్హి పుగ్గలే అత్థి, ఏతం అరియా సేవన్తీతి, అరియా బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ ఏతం ఠానం సేవన్తి, ఏవరూపం పుగ్గలం ఉపసఙ్కమన్తి భజన్తీతి అత్థో. ఏతం లోకే అనామతన్తి ఏతం గుణజాతం లోకే అమతభావసాధనతో అనామతం నామ.

ఏవం బోధిసత్తో పితాపుత్తానం ధమ్మం దేసేత్వా చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉభో పితాపుత్తా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. ‘‘తదా పితాపుత్తావ ఏతరహి పితాపుత్తా అహేసుం, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఉపసాళకజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౧౬౭] ౭. సమిద్ధిజాతకవణ్ణనా

అభుత్వా భిక్ఖసి భిక్ఖూతి ఇదం సత్థా రాజగహం ఉపనిస్సాయ తపోదారామే విహరన్తో సమిద్ధిథేరం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసఞ్హి ఆయస్మా సమిద్ధి సబ్బరత్తిం పధానం పదహిత్వా అరుణుగ్గమనవేలాయ న్హత్వా సువణ్ణవణ్ణం అత్తభావం సుక్ఖాపయమానో అన్తరవాసకం నివాసేత్వా ఉత్తరాసఙ్గం హత్థేన గహేత్వా అట్ఠాసి సుపరికమ్మకతా వియ సువణ్ణపటిమా. అత్తభావసమిద్ధియాయేవ హిస్స ‘‘సమిద్ధీ’’తి నామం అహోసి. అథస్స సరీరసోభగ్గం దిస్వా ఏకా దేవధీతా పటిబద్ధచిత్తా థేరం ఏవమాహ – ‘‘త్వం ఖోసి, భిక్ఖు, దహరో యువా సుసు కాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో, ఏవరూపస్స తవ కామే అపరిభుఞ్జిత్వా కో అత్థో పబ్బజ్జాయ, కామే తావ పరిభుఞ్జస్సు, పచ్ఛా పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరిస్ససీ’’తి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘దేవధీతే, ‘అసుకస్మిం నామ వయే ఠితో మరిస్సామీ’తి మమ మరణకాలం న జానామి, ఏస మే కాలో పటిచ్ఛన్నో, తస్మా తరుణకాలేయేవ సమణధమ్మం కత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామీ’’తి. సా థేరస్స సన్తికా పటిసన్థారం అలభిత్వా తత్థేవ అన్తరధాయి. థేరో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో, సమిద్ధి, త్వఞ్ఞేవ ఏతరహి దేవధీతాయ పలోభితో, పుబ్బేపి దేవధీతరో పబ్బజితే పలోభింసుయేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం కాసిగామకే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా హిమవన్తపదేసే ఏకం జాతస్సరం నిస్సాయ వాసం కప్పేసి. సో సబ్బరత్తిం పధానం పదహిత్వా అరుణుగ్గమనవేలాయ న్హత్వా ఏకం వక్కలం నివాసేత్వా ఏకం హత్థేన గహేత్వా సరీరం వోదకం కరోన్తో అట్ఠాసి. అథస్స రూపసోభగ్గప్పత్తం అత్తభావం ఓలోకేత్వా పటిబద్ధచిత్తా ఏకా దేవధీతా బోధిసత్తం పలోభయమానా పఠమం గాథమాహ –

౩౩. ‘‘అభుత్వా భిక్ఖసి భిక్ఖు, న హి భుత్వాన భిక్ఖసి;

భుత్వాన భిక్ఖు భిక్ఖస్సు, మా తం కాలో ఉపచ్చగా’’తి.

తత్థ అభుత్వా భిక్ఖసి భిక్ఖూతి భిక్ఖు త్వం దహరకాలే కిలేసకామవసేన వత్థుకామే అభుత్వావ భిక్ఖాయ చరసి. న హి భుత్వాన భిక్ఖసీతి నను నామ పఞ్చ కామగుణే భుత్వా భిక్ఖాయ చరితబ్బం, కామే అభుత్వావ భిక్ఖాచరియం ఉపగతోసి. భుత్వాన భిక్ఖు భిక్ఖస్సూతి భిక్ఖు దహరకాలే తావ కామే భుఞ్జిత్వా పచ్ఛా మహల్లకకాలే భిక్ఖస్సు. మా తం కాలో ఉపచ్చగాతి అయం కామే భుఞ్జనకాలో దహరకాలో, తం మా అతిక్కమతూతి.

బోధిసత్తో దేవతాయ వచనం సుత్వా అత్తనో అజ్ఝాసయం పకాసేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౩౪. ‘‘కాలం వోహం న జానామి, ఛన్నో కాలో న దిస్సతి;

తస్మా అభుత్వా భిక్ఖామి, మా మం కాలో ఉపచ్చగా’’తి.

తత్థ కాలం వోహం న జానామీతి వోతి నిపాతమత్తం. అహం పన ‘‘పఠమవయే వా మయా మరితబ్బం మజ్ఝిమవయే వా పచ్ఛిమవయే వా’’తి ఏవం అత్తనో మరణకాలం న జానామి. పణ్డితేన హి పుగ్గలేన –

‘‘జీవితం బ్యాధి కాలో చ, దేహనిక్ఖేపనం గతి;

పఞ్చేతే జీవలోకస్మిం, అనిమిత్తా న నాయరే’’తి.

ఛన్నో కాలో న దిస్సతీతి యస్మా ‘‘అసుకస్మిం నామ వయకాలే హేమన్తాదిఉతుకాలే వా మయా మరితబ్బ’’న్తి మయ్హమ్పేస ఛన్నో హుత్వా కాలో న దిస్సతి, సుప్పటిచ్ఛన్నో హుత్వా ఠితో న పఞ్ఞాయతి. తస్మా అభుత్వా భిక్ఖామీతి తేన కారణేన పఞ్చ కామగుణే అభుత్వా భిక్ఖామి. మా మం కాలో ఉపచ్చగాతి మం సమణధమ్మకరణకాలో మా అతిక్కమతూతి అత్థో. ఇమినా కారణేన దహరోవ సమానో పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరోమీతి. దేవధీతా బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా తత్థేవ అన్తరధాయి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దేవధీతా అయం దేవధీతా అహోసి, అహమేవ తేన సమయేన తాపసో అహోసి’’న్తి.

సమిద్ధిజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౧౬౮] ౮. సకుణగ్ఘిజాతకవణ్ణనా

సేనో బలసా పతమానోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అత్తజ్ఝాసయం సకుణోవాదసుత్తం (సం. ని. ౫.౩౭౨) ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసఞ్హి సత్థా భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘గోచరే, భిక్ఖవే, చరథ సకే పేత్తికే విసయే’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౨) ఇమం సంయుత్తమహావగ్గే సుత్తన్తం కథేన్తో ‘‘తుమ్హే తావ తిట్ఠథ, పుబ్బే తిరచ్ఛానగతాపి సకం పేత్తికవిసయం పహాయ అగోచరే చరన్తా పచ్చామిత్తానం హత్థపథం గన్త్వాపి అత్తనో పఞ్ఞాసమ్పత్తియా ఉపాయకోసల్లేన పచ్చామిత్తానం హత్థా ముచ్చింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో లాపసకుణయోనియం నిబ్బత్తిత్వా నఙ్గలకట్ఠకరణే లేడ్డుట్ఠానే వాసం కప్పేసి. సో ఏకదివసం ‘‘సకవిసయే గోచరగహణం పహాయ పరవిసయే గోచరం గణ్హిస్సామీ’’తి అటవిపరియన్తం అగమాసి. అథ నం తత్థ గోచరం గణ్హన్తం దిస్వా సకుణగ్ఘి సహసా అజ్ఝప్పత్తా అగ్గహేసి. సో సకుణగ్ఘియా హరియమానో ఏవం పరిదేవసి – ‘‘మయమేవమ్హ అలక్ఖికా, మయం అప్పపుఞ్ఞా, యే మయం అగోచరే చరిమ్హ పరవిసయే, సచేజ్జ మయం గోచరే చరేయ్యామ సకే పేత్తికే విసయే, న మ్యాయం సకుణగ్ఘి అలం అభవిస్స యదిదం యుద్ధాయా’’తి. ‘‘కో పన, తే లాప, గోచరో సకో పేత్తికో విసయో’’తి? ‘‘యదిదం నఙ్గలకట్ఠకరణం లేడ్డుట్ఠాన’’న్తి. అథ నం సకుణగ్ఘి సకే బలే అపత్థద్ధా అముఞ్చి – ‘‘గచ్ఛ ఖో, త్వం లాప, తత్రపి మే గన్త్వా న మోక్ఖసీ’’తి. సో తత్థ గన్త్వా మహన్తం లేడ్డుం అభిరుహిత్వా ‘‘ఏహి ఖో దాని సకుణగ్ఘీ’’తి సేనం అవ్హయన్తో అట్ఠాసి. సకుణగ్ఘి సకే బలే అపత్థద్ధా ఉభో పక్ఖే సన్నయ్హ లాపసకుణం సహసా అజ్ఝప్పత్తా. యదా పన తం లాపో ‘‘బహుఆగతా ఖో మ్యాయం సకుణగ్ఘీ’’తి అఞ్ఞాసి, అథ పరివత్తిత్వా తస్సేవ లేడ్డుస్స అన్తరం పచ్చాపాది. సకుణగ్ఘి వేగం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తీ తత్థేవ ఉరం పచ్చతాళేసి. ఏవం సా భిన్నేన హదయేన నిక్ఖన్తేహి అక్ఖీహి జీవితక్ఖయం పాపుణి.

సత్థా ఇమం అతీతం దస్సేత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతాపి అగోచరే చరన్తా సపత్తహత్థం గచ్ఛన్తి, గోచరే పన సకే పేత్తికే విసయే చరన్తా సపత్తే నిగ్గణ్హన్తి, తస్మా తుమ్హేపి మా అగోచరే చరథ పరవిసయే. అగోచరే, భిక్ఖవే, చరతం పరవిసయే లచ్ఛతి మారో ఓతారం, లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో? యదిదం పఞ్చ కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా…పే… అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో’’తి వత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమం గాథమాహ –

౩౫. ‘‘సేనో బలసా పతమానో, లాపం గోచరఠాయినం;

సహసా అజ్ఝప్పత్తోవ, మరణం తేనుపాగమీ’’తి.

తత్థ బలసా పతమానోతి ‘‘లాపం గణ్హిస్సామీ’’తి బలేన థామేన పతమానో. గోచరఠాయినన్తి సకవిసయా నిక్ఖమిత్వా గోచరత్థాయ అటవిపరియన్తే ఠితం. అజ్ఝప్పత్తోతి సమ్పత్తో. మరణం తేనుపాగమీతి తేన కారణేన మరణం పత్తో.

తస్మిం పన మరణం పత్తే లాపో నిక్ఖమిత్వా ‘‘దిట్ఠా వత మే పచ్చామిత్తస్స పిట్ఠీ’’తి తస్స హదయే ఠత్వా ఉదానం ఉదానేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౩౬. ‘‘సోహం నయేన సమ్పన్నో, పేత్తికే గోచరే రతో;

అపేతసత్తు మోదామి, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో’’తి.

తత్థ నయేనాతి ఉపాయేన. అత్థమత్తనోతి అత్తనో అరోగభావసఙ్ఖాతం వుడ్ఢిం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే బహూ భిక్ఖూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. ‘‘తదా సేనో దేవదత్తో అహోసి, లాపో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సకుణగ్ఘిజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౧౬౯] ౯. అరకజాతకవణ్ణనా

యో వే మేత్తేన చిత్తేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మేత్తసుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే సత్థా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘మేత్తాయ, భిక్ఖవే, చేతోవిముత్తియా ఆసేవితాయ భావితాయ బహులీకతాయ యానీకతాయ వత్థుకతాయ అనుట్ఠితాయ పరిచితాయ సుసమారద్ధాయ ఏకాదసానిసంసా పాటికఙ్ఖా. కతమే ఏకాదస? సుఖం సుపతి, సుఖం పటిబుజ్ఝతి, న పాపకం సుపినం పస్సతి, మనుస్సానం పియో హోతి, అమనుస్సానం పియో హోతి, దేవతా రక్ఖన్తి, నాస్స అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతి, తువటం చిత్తం సమాధియతి, ముఖవణ్ణో విప్పసీదతి, అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతి, ఉత్తరి అప్పటివిజ్ఝన్తో బ్రహ్మలోకూపగో హోతి. మేత్తాయ, భిక్ఖవే, చేతోవిముత్తియా ఆసేవితాయ…పే… సుసమారద్ధాయ ఇమే ఏకాదసానిసంసా పాటికఙ్ఖా’’తి (అ. ని. ౧౧.౧౫). ఇమే ఏకాదసానిసంసే గహేత్వా ఠితం మేత్తాభావనం వణ్ణేత్వా ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ సబ్బసత్తేసు ఓదిస్సకానోదిస్సకవసేన మేత్తా భావేతబ్బా, హితోపి హితేన ఫరితబ్బో, అహితోపి హితేన ఫరితబ్బో, మజ్ఝత్తోపి హితేన ఫరితబ్బో. ఏవం సబ్బసత్తేసు ఓదిస్సకానోదిస్సకవసేన మేత్తా భావేతబ్బా, కరుణా ముదితా ఉపేక్ఖా భావేతబ్బా, చతూసు బ్రహ్మవిహారేసు కమ్మం కాతబ్బమేవ. ఏవం కరోన్తో హి మగ్గం వా ఫలం వా అలభన్తోపి బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి, పోరాణకపణ్డితాపి సత్త వస్సాని మేత్తం భావేత్వా సత్త సంవట్టవివట్టకప్పే బ్రహ్మలోకస్మింయేవ వసింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే ఏకస్మిం కప్పే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా చతున్నం బ్రహ్మవిహారానం లాభీ అరకో నామ సత్థా హుత్వా హిమవన్తపదేసే వాసం కప్పేసి, తస్స మహా పరివారో అహోసి. సో ఇసిగణం ఓవదన్తో ‘‘పబ్బజితేన నామ మేత్తా భావేతబ్బా, కరుణా ముదితా ఉపేక్ఖా భావేతబ్బా. మేత్తచిత్తఞ్హి నామేతం అప్పనాప్పత్తం బ్రహ్మలోకపరాయణతం సాధేతీ’’తి మేత్తాయ ఆనిసంసం పకాసేన్తో ఇమా గాథా ఆహ –

౩౭. ‘‘యో వే మేత్తేన చిత్తేన, సబ్బలోకానుకమ్పతి;

ఉద్ధం అధో చ తిరియం, అప్పమాణేన సబ్బసో.

౩౮. ‘‘అప్పమాణం హితం చిత్తం, పరిపుణ్ణం సుభావితం;

యం పమాణకతం కమ్మం, న తం తత్రావసిస్సతీ’’తి.

తత్థ యో వే మేత్తేన చిత్తేన, సబ్బలోకానుకమ్పతీతి ఖత్తియాదీసు వా సమణబ్రాహ్మణేసు వా యో కోచి అప్పమాణేన మేత్తేన చిత్తేన సకలం సత్తలోకం అనుకమ్పతి. ఉద్ధన్తి పథవితో యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనబ్రహ్మలోకా. అధోతి పథవియా హేట్ఠా ఉస్సదే మహానిరయే. తిరియన్తి మనుస్సలోకే, యత్తకాని చక్కవాళాని చ తేసు సబ్బేసు ఏత్తకే ఠానే నిబ్బత్తా సబ్బే సత్తా అవేరా హోన్తు, అబ్యాపజ్ఝా అనీఘా, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూతి ఏవం భావితేన మేత్తేన చిత్తేనాతి అత్థో. అప్పమాణేనాతి అప్పమాణసత్తానం అప్పమాణారమ్మణత్తా అప్పమాణేన. సబ్బసోతి సబ్బాకారేన, ఉద్ధం అధో తిరియన్తి ఏవం సబ్బసుగతిదుగ్గతివసేనాతి అత్థో.

అప్పమాణం హితం చిత్తన్తి అప్పమాణం కత్వా భావితం సబ్బసత్తేసు హితచిత్తం. పరిపుణ్ణన్తి అవికలం. సుభావితన్తి సువడ్ఢితం, అప్పనాచిత్తస్సేతం నామం. యం పమాణకతం కమ్మన్తి యం ‘‘అప్పమాణం అప్పమాణారమ్మణ’’న్తి ఏవం ఆరమ్మణత్తికవసేన చ వసీభావప్పత్తివసేన చ అవడ్ఢిత్వా కతం పరిత్తం కామావచరకమ్మం. న తం తత్రావసిస్సతీతి తం పరిత్తం కమ్మం యం తం ‘‘అప్పమాణం హితం చిత్త’’న్తి సఙ్ఖగతం రూపావచరకమ్మం, తత్ర న అవసిస్సతి. యథా నామ మహోఘేన అజ్ఝోత్థటం పరిత్తోదకం ఓఘస్స అబ్భన్తరే తేన అసంహీరమానం నావసిస్సతి న తిట్ఠతి, అథ ఖో మహోఘోవ తం అజ్ఝోత్థరిత్వా తిట్ఠతి, ఏవమేవ తం పరిత్తకమ్మం తస్స మహగ్గతకమ్మస్స అబ్భన్తరే తేన మహగ్గతకమ్మేన అచ్ఛిన్దిత్వా అగ్గహితవిపాకోకాసం హుత్వా న అవసిస్సతి న తిట్ఠతి, న సక్కోతి అత్తనో విపాకం దాతుం, అథ ఖో మహగ్గతకమ్మమేవ తం అజ్ఝోత్థరిత్వా తిట్ఠతి విపాకం దేతీతి.

ఏవం బోధిసత్తో అన్తేవాసికానం మేత్తాభావనాయ ఆనిసంసం కథేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా సత్త సంవట్టవివట్టకప్పే న ఇమం లోకం పున అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఇసిగణో బుద్ధపరిసా అహోసి, అరకో పన సత్థా అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అరకజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౧౭౦] ౧౦. కకణ్టకజాతకవణ్ణనా

నాయం పురే ఉణ్ణమతీతి ఇదం కకణ్టకజాతకం మహాఉమఙ్గజాతకే (జా. ౨.౨౨.౫౯౦ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి.

కకణ్టకజాతకవణ్ణనా దసమా.

సన్థవవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

ఇన్దసమానగోత్తఞ్చ, సన్థవం సుసీమం గిజ్ఝం;

నకులం ఉపసాళకం, సమిద్ధి చ సకుణగ్ఘి;

అరకఞ్చ కకణ్టకం.