౧. దళ్హవగ్గో

[౧౫౧] ౧. రాజోవాదజాతకవణ్ణనా

దళ్హం దళ్హస్స ఖిపతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో రాజోవాదం ఆరబ్భ కథేసి. సో తేసకుణజాతకే (జా. ౨.౧౭.౧ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. ఏకస్మిం పన దివసే కోసలరాజా ఏకం అగతిగతం దుబ్బినిచ్ఛయం అడ్డం వినిచ్ఛినిత్వా భుత్తపాతరాసో అల్లహత్థోవ అలఙ్కతరథం అభిరుయ్హ సత్థు సన్తికం గన్త్వా ఫుల్లపదుమసస్సిరికేసు పాదేసు నిపతిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ నం సత్థా ఏతదవోచ – ‘‘హన్ద కుతో ను త్వం, మహారాజ, ఆగచ్ఛసి దివా దివస్సా’’తి. ‘‘భన్తే, అజ్జ ఏకం అగతిగతం దుబ్బినిచ్ఛయం అడ్డం వినిచ్ఛినన్తో ఓకాసం అలభిత్వా ఇదాని తం తీరేత్వా భుఞ్జిత్వా అల్లహత్థోవ తుమ్హాకం ఉపట్ఠానం ఆగతోమ్హీ’’తి. సత్థా ‘‘మహారాజ, ధమ్మేన సమేన అడ్డవినిచ్ఛయం నామ కుసలం, సగ్గమగ్గో ఏస. అనచ్ఛరియం ఖో పనేతం, యం తుమ్హే మాదిసస్స సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స సన్తికా ఓవాదం లభమానా ధమ్మేన సమేన అడ్డం వినిచ్ఛినేయ్యాథ. ఏతదేవ అచ్ఛరియం, యం పుబ్బే రాజానో అసబ్బఞ్ఞూనమ్పి పణ్డితానం వచనం సుత్వా ధమ్మేన సమేన అడ్డం వినిచ్ఛినన్తా చత్తారి అగతిగమనాని వజ్జేత్వా దస రాజధమ్మే అకోపేత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా సగ్గపురం పూరయమానా అగమింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా లద్ధగబ్భపరిహారో సోత్థినా మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమి. నామగ్గహణదివసే పనస్స ‘‘బ్రహ్మదత్తకుమారో’’త్వేవ నామం అకంసు. సో అనుపుబ్బేన వయప్పత్తో సోళసవస్సకాలే తక్కసిలం గన్త్వా సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్వా పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేసి, ఛన్దాదివసేన అగన్త్వా వినిచ్ఛయం అనుసాసి. తస్మిం ఏవం ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తే అమచ్చాపి ధమ్మేనేవ వోహారం వినిచ్ఛినింసు. వోహారేసు ధమ్మేన వినిచ్ఛయమానేసు కూటడ్డకారకా నామ నాహేసుం, తేసం అభావా అడ్డత్థాయ రాజఙ్గణే ఉపరవో పచ్ఛిజ్జి. అమచ్చా దివసమ్పి వినిచ్ఛయట్ఠానే నిసీదిత్వా కఞ్చి వినిచ్ఛయత్థాయ ఆగచ్ఛన్తం అదిస్వా ఉట్ఠాయ పక్కమన్తి, వినిచ్ఛయట్ఠానం ఛడ్డేతబ్బభావం పాపుణి.

బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘మయి ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తే వినిచ్ఛయట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తా నామ నత్థి, ఉపరవో పచ్ఛిజ్జి, వినిచ్ఛయట్ఠానం ఛడ్డేతబ్బభావం పత్తం, ఇదాని మయా అత్తనో అగుణం పరియేసితుం వట్టతి ‘అయం నామ మే అగుణో’తి సుత్వా తం పహాయ గుణేసుయేవ వత్తిస్సామీ’’తి. తతో పట్ఠాయ ‘‘అత్థి ను ఖో మే కోచి అగుణవాదీ’’తి పరిగ్గణ్హన్తో అన్తోవళఞ్జకానం అన్తరే కఞ్చి అగుణవాదిం అదిస్వా అత్తనో గుణకథమేవ సుత్వా ‘‘ఏతే మయ్హం భయేనాపి అగుణం అవత్వా గుణమేవ వదేయ్యు’’న్తి బహివళఞ్జనకే పరిగ్గణ్హన్తో తత్థాపి అదిస్వా అన్తోనగరే పరిగ్గణ్హి. బహినగరే చతూసు ద్వారేసు చతుగామకే పరిగ్గణ్హి. తత్థాపి కఞ్చి అగుణవాదిం అదిస్వా అత్తనో గుణకథమేవ సుత్వా ‘‘జనపదం పరిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి అమచ్చే రజ్జం పటిచ్ఛాపేత్వా రథం ఆరుయ్హ సారథిమేవ గహేత్వా అఞ్ఞాతకవేసేన నగరా నిక్ఖమిత్వా జనపదం పరిగ్గణ్హమానో యావ పచ్చన్తభూమిం గన్త్వా కఞ్చి అగుణవాదిం అదిస్వా అత్తనో గుణకథమేవ సుత్వా పచ్చన్తసీమతో మహామగ్గేన నగరాభిముఖోయేవ నివత్తి.

తస్మిం పన కాలే బల్లికో నామ కోసలరాజాపి ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో అగుణకథం గవేసన్తో హుత్వా అన్తోవళఞ్జకాదీసు అగుణవాదిం అదిస్వా అత్తనో గుణకథమేవ సుత్వా జనపదం పరిగ్గణ్హన్తో తం పదేసం అగమాసి. తే ఉభోపి ఏకస్మిం నిన్నట్ఠానే సకటమగ్గే అభిముఖా అహేసుం, రథస్స ఉక్కమనట్ఠానం నత్థి. అథ బల్లికరఞ్ఞో సారథి బారాణసిరఞ్ఞో సారథిం ‘‘తవ రథం ఉక్కమాపేహీ’’తి ఆహ. సోపి ‘‘అమ్భో సారథి, తవ రథం ఉక్కమాపేహి, ఇమస్మిం రథే బారాణసిరజ్జసామికో బ్రహ్మదత్తమహారాజా నిసిన్నో’’తి ఆహ. ఇతరోపి నం ‘‘అమ్భో సారథి, ఇమస్మిం రథే కోసలరజ్జసామికో బల్లికమహారాజా నిసిన్నో, తవ రథం ఉక్కమాపేత్వా అమ్హాకం రఞ్ఞో రథస్స ఓకాసం దేహీ’’తి ఆహ. బారాణసిరఞ్ఞో సారథి ‘‘అయమ్పి కిర రాజాయేవ, కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి చిన్తేన్తో ‘‘అత్థేసో ఉపాయో’’తి వయం పుచ్ఛిత్వా ‘‘దహరస్స రథం ఉక్కమాపేత్వా మహల్లకస్స ఓకాసం దాపేస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తం సారథిం కోసలరఞ్ఞో వయం పుచ్ఛిత్వా పరిగ్గణ్హన్తో ఉభిన్నమ్పి సమానవయభావం ఞత్వా రజ్జపరిమాణం బలం ధనం యసం జాతిం గోత్తం కులపదేసన్తి సబ్బం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఉభోపి తియోజనసతికస్స రజ్జస్స సామినో సమానబలధనయసజాతిగోత్తకులపదేసా’’తి ఞత్వా ‘‘సీలవన్తస్స ఓకాసం దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘భో సారథి, తుమ్హాకం రఞ్ఞో సీలాచారో కీదిసో’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘అయఞ్చ అయఞ్చ అమ్హాకం రఞ్ఞో సీలాచారో’’తి అత్తనో రఞ్ఞో అగుణమేవ గుణతో పకాసేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘దళ్హం దళ్హస్స ఖిపతి, బల్లికో ముదునా ముదుం;

సాధుమ్పి సాధునా జేతి, అసాధుమ్పి అసాధునా;

ఏతాదిసో అయం రాజా, మగ్గా ఉయ్యాహి సారథీ’’తి.

తత్థ దళ్హం దళ్హస్స ఖిపతీతి యో దళ్హో హోతి బలవదళ్హేన పహారేన వా వచనేన వా జినితబ్బో, తస్స దళ్హమేవ పహారం వా వచనం వా ఖిపతి. ఏవం దళ్హోవ హుత్వా తం జినాతీతి దస్సేతి. బల్లికోతి తస్స రఞ్ఞో నామం. ముదునా ముదున్తి ముదుపుగ్గలం సయమ్పి ముదు హుత్వా ముదునావ ఉపాయేన జినాతి. సాధుమ్పి సాధునా జేతీతి యే సాధూ సప్పురిసా, తే సయమ్పి సాధు హుత్వా సాధునావ ఉపాయేన జినాతి. అసాధుమ్పి అసాధునాతి యే పన అసాధూ, తే సయమ్పి అసాధు హుత్వా అసాధునావ ఉపాయేన జినాతీతి దస్సేతి. ఏతాదిసో అయం రాజాతి అయం అమ్హాకం కోసలరాజా సీలాచారేన ఏవరూపో. మగ్గా ఉయ్యాహి సారథీతి అత్తనో రథం మగ్గా ఉక్కమాపేత్వా ఉయ్యాహి, ఉప్పథేన యాహి, అమ్హాకం రఞ్ఞో మగ్గం దేహీతి వదతి.

అథ నం బారాణసిరఞ్ఞో సారథి ‘‘అమ్భో, కిం పన తయా అత్తనో రఞ్ఞో గుణకథా కథితా’’తి వత్వా ‘‘ఆమా’’తి వుత్తే ‘‘యది పన ఏతే గుణాతి వదసి, అగుణా పన కీదిసీ’’తి వత్వా ‘‘ఏతే తావ అగుణా హోన్తు, తుమ్హాకం పన రఞ్ఞో కీదిసో గుణో’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి సుణాహీ’’తి దుతియం గాథమాహ –

౨. ‘‘అక్కోధేన జినే కోధం, అసాధుం సాధునా జినే;

జినే కదరియం దానేన, సచ్చేనాలికవాదినం;

ఏతాదిసో అయం రాజా, మగ్గా ఉయ్యాహి సారథీ’’తి.

తత్థ ఏతాదిసోతి ఏతేహి ‘‘అక్కోధేన జినే కోధ’’న్తిఆదివసేన వుత్తేహి గుణేహి సమన్నాగతో. అయఞ్హి కుద్ధం పుగ్గలం సయం అక్కోధో హుత్వా అక్కోధేన జినాతి, అసాధుం పన సయం సాధు హుత్వా సాధునావ ఉపాయేన జినాతి, కదరియం థద్ధమచ్ఛరిం సయం దాయకో హుత్వా దానేన జినాతి. సచ్చేనాలికవాదినన్తి ముసావాదిం సయం సచ్చవాదీ హుత్వా సచ్చేన జినాతి. మగ్గా ఉయ్యాహి సారథీతి, సమ్మ సారథి, మగ్గతో అపగచ్ఛ. ఏవంవిధసీలాచారగుణయుత్తస్స అమ్హాకం రఞ్ఞో మగ్గం దేహి, అమ్హాకం రాజా మగ్గస్స అనుచ్ఛవికోతి.

ఏవం వుత్తే బల్లికరాజా చ సారథి చ ఉభోపి రథా ఓతరిత్వా అస్సే మోచేత్వా రథం అపనేత్వా బారాణసిరఞ్ఞో మగ్గం అదంసు. బారాణసిరాజా బల్లికరఞ్ఞో ‘‘రఞ్ఞా నామ ఇదఞ్చిదఞ్చ కాతుం వట్టతీ’’తి ఓవాదం దత్వా బారాణసిం గన్త్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా జీవితపరియోసానే సగ్గపురం పూరేసి. బల్లికరాజాపి తస్స ఓవాదం గహేత్వా జనపదం పరిగ్గహేత్వా అత్తనో అగుణవాదిం అదిస్వావ సకనగరం గన్త్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా జీవితపరియోసానే సగ్గపురమేవ పూరేసి.

సత్థా కోసలరాజస్స ఓవాదత్థాయ ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బల్లికరఞ్ఞో సారథి మోగ్గల్లానో అహోసి, బల్లికరాజా ఆనన్దో, బారాణసిరఞ్ఞో సారథి సారిపుత్తో, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రాజోవాదజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౧౫౨] ౨. సిఙ్గాలజాతకవణ్ణనా

అసమేక్ఖితకమ్మన్తన్తి ఇదం సత్థా కూటాగారసాలాయం విహరన్తో వేసాలివాసికం ఏకం న్హాపితపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స కిర పితా రాజూనం రాజోరోధానం రాజకుమారానం రాజకుమారికానఞ్చ మస్సుకరణకేససణ్ఠపనఅట్ఠపదట్ఠపనాదీని సబ్బకిచ్చాని కరోతి సద్ధో పసన్నో తిసరణగతో సమాదిన్నపఞ్చసీలో, అన్తరన్తరే సత్థు ధమ్మం సుణన్తో కాలం వీతినామేతి. సో ఏకస్మిం దివసే రాజనివేసనే కమ్మం కాతుం గచ్ఛన్తో అత్తనో పుత్తం గహేత్వా గతో. సో తత్థ ఏకం దేవచ్ఛరాపటిభాగం అలఙ్కతపటియత్తం లిచ్ఛవికుమారికం దిస్వా కిలేసవసేన పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా పితరా సద్ధిం రాజనివేసనా నిక్ఖమిత్వా ‘‘ఏతం కుమారికం లభమానో జీవిస్సామి, అలభమానస్స మే ఏత్థేవ మరణ’’న్తి ఆహారుపచ్ఛేదం కత్వా మఞ్చకం పరిస్సజిత్వా నిపజ్జి.

అథ నం పితా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తాత, అవత్థుమ్హి ఛన్దరాగం మా కరి, హీనజచ్చో త్వం న్హాపితపుత్తో, లిచ్ఛవికుమారికా ఖత్తియధీతా జాతిసమ్పన్నా, న సా తుయ్హం అనుచ్ఛవికా, అఞ్ఞం తే జాతిగోత్తేహి సదిసం కుమారికం ఆనేస్సామీ’’తి ఆహ. సో పితు కథం న గణ్హి. అథ నం మాతా భాతా భగినీ చూళపితా చూళమాతాతి సబ్బేపి ఞాతకా చేవ మిత్తసుహజ్జా చ సన్నిపతిత్వా సఞ్ఞాపేన్తాపి సఞ్ఞాపేతుం నాసక్ఖింసు. సో తత్థేవ సుస్సిత్వా పరిసుస్సిత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణి. అథస్స పితా సరీరకిచ్చపేతకిచ్చాని కత్వా తనుసోకో ‘‘సత్థారం వన్దిస్సామీ’’తి బహుం గన్ధమాలావిలేపనం గహేత్వా మహావనం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ‘‘కిం ను ఖో, ఉపాసక, బహూని దివసాని న దిస్ససీ’’తి వుత్తే తమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో, ఉపాసక, ఇదానేవ తవ పుత్తో అవత్థుస్మిం ఛన్దరాగం ఉప్పాదేత్వా వినాసం పాపుణి, పుబ్బేపి పత్తోయేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే సీహయోనియం నిబ్బత్తి. తస్స ఛ కనిట్ఠభాతరో ఏకా చ భగినీ అహోసి, సబ్బేపి కఞ్చనగుహాయం వసన్తి. తస్సా పన గుహాయ అవిదూరే రజతపబ్బతే ఏకా ఫలికగుహా అత్థి, తత్థేకో సిఙ్గాలో వసతి. అపరభాగే సీహానం మాతాపితరో కాలమకంసు. తే భగినిం సీహపోతికం కఞ్చనగుహాయం ఠపేత్వా గోచరాయ పక్కమిత్వా మంసం ఆహరిత్వా తస్సా దేన్తి. సో సిఙ్గాలో తం సీహపోతికం దిస్వా పటిబద్ధచిత్తో అహోసి. తస్సా పన మాతాపితూనం ధరమానకాలే ఓకాసం నాలత్థ, సో సత్తన్నమ్పి తేసం గోచరాయ పక్కన్తకాలే ఫలికగుహాయ ఓతరిత్వా కఞ్చనగుహాయ ద్వారం గన్త్వా సీహపోతికాయ పురతో లోకామిసపటిసంయుత్తం ఏవరూపం రహస్సకథం కథేసి – ‘‘సీహపోతికే, అహమ్పి చతుప్పదో, త్వమ్పి చతుప్పదా, త్వం మే పజాపతీ హోహి, అహం తే పతి భవిస్సామి, తే మయం సమగ్గా సమ్మోదమానా వసిస్సామ, త్వం ఇతో పట్ఠాయ మం కిలేసవసేన సఙ్గణ్హాహీ’’తి. సా తస్స వచనం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం సిఙ్గాలో చతుప్పదానం అన్తరే హీనో పటికుట్ఠో చణ్డాలసదిసో, మయం ఉత్తమరాజకులసమ్మతా, ఏస ఖో మయా సద్ధిం అసబ్భిం అననుచ్ఛవికం కథం కథేతి, అహం ఏవరూపం కథం సుత్వా జీవితేన కిం కరిస్సామి, నాసావాతం సన్నిరుజ్ఝిత్వా మరిస్సామీ’’తి. అథస్సా ఏతదహోసి – ‘‘మయ్హం ఏవమేవ మరణం అయుత్తం, భాతికా తావ మే ఆగచ్ఛన్తు, తేసం కథేత్వా మరిస్సామీ’’తి. సిఙ్గాలోపి తస్సా సన్తికా పటివచనం అలభిత్వా ‘‘ఇదాని ఏసా మయ్హం కుజ్ఝతీ’’తి దోమనస్సప్పత్తో ఫలికగుహాయం పవిసిత్వా నిపజ్జి.

అథేకో సీహపోతకో మహింసవారణాదీసు అఞ్ఞతరం వధిత్వా మంసం ఖాదిత్వా భగినియా భాగం ఆహరిత్వా ‘‘అమ్మ, మంసం ఖాదస్సూ’’తి ఆహ. ‘‘భాతిక, నాహం మంసం ఖాదామి, మరిస్సామీ’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? సా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. ‘‘ఇదాని కహం సో సిఙ్గాలో’’తి చ వుత్తే ఫలికగుహాయం నిపన్నం సిఙ్గాలం ‘‘ఆకాసే నిపన్నో’’తి మఞ్ఞమానా ‘‘భాతిక, కిం న పస్ససి, ఏసో రజతపబ్బతే ఆకాసే నిపన్నో’’తి. సీహపోతకో తస్స ఫలికగుహాయం నిపన్నభావం అజానన్తో ‘‘ఆకాసే నిపన్నో’’తి సఞ్ఞీ హుత్వా ‘‘మారేస్సామి న’’న్తి సీహవేగేన పక్ఖన్దిత్వా ఫలికగుహం హదయేనేవ పహరి. సో హదయేన ఫలితేన తత్థేవ జీవితక్ఖయం పత్వా పబ్బతపాదే పతి. అథాపరో ఆగచ్ఛి, సా తస్సపి తథేవ కథేసి. సోపి తథేవ కత్వా జీవితక్ఖయం పత్వా పబ్బతపాదే పతి.

ఏవం ఛసుపి భాతికేసు మతేసు సబ్బపచ్ఛా బోధిసత్తో ఆగచ్ఛి. సా తస్సపి తం కారణం ఆరోచేత్వా ‘‘ఇదాని సో కుహి’’న్తి వుత్తే ‘‘ఏసో రజతపబ్బతమత్థకే ఆకాసే నిపన్నో’’తి ఆహ. బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘సిఙ్గాలానం ఆకాసే పతిట్ఠా నామ నత్థి, ఫలికగుహాయం నిపన్నకో భవిస్సతీ’’తి. సో పబ్బతపాదం ఓతరిత్వా ఛ భాతికే మతే దిస్వా ‘‘ఇమే అత్తనో బాలతాయ పరిగ్గణ్హనపఞ్ఞాయ అభావేన ఫలికగుహభావం అజానిత్వా హదయేన పహరిత్వా మతా భవిస్సన్తి, అసమేక్ఖిత్వా అతితురితం కరోన్తానం కమ్మం నామ ఏవరూపం హోతీ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౩. ‘‘అసమేక్ఖితకమ్మన్తం, తురితాభినిపాతినం;

సాని కమ్మాని తప్పేన్తి, ఉణ్హంవజ్ఝోహితం ముఖే’’తి.

తత్థ అసమేక్ఖితకమ్మన్తం, తురితాభినిపాతినన్తి యో పుగ్గలో యం కమ్మం కత్తుకామో హోతి, తత్థ దోసం అసమేక్ఖిత్వా అనుపధారేత్వా తురితో హుత్వా వేగేనేవ తం కమ్మం కాతుం అభినిపతతి పక్ఖన్దతి పటిపజ్జతి, తం అసమేక్ఖితకమ్మన్తం తురితాభినిపాతినం ఏవం సాని కమ్మాని తప్పేన్తి, సోచేన్తి కిలమేన్తి. యథా కిం? ఉణ్హంవజ్ఝోహితం ముఖేతి, యథా భుఞ్జన్తేన ‘‘ఇదం సీతలం ఇదం ఉణ్హ’’న్తి అనుపధారేత్వా ఉణ్హం అజ్ఝోహరణీయం ముఖే అజ్ఝోహరితం ఠపితం ముఖమ్పి కణ్ఠమ్పి కుచ్ఛిమ్పి దహతి సోచేతి కిలమేతి, ఏవం తథారూపం పుగ్గలం సాని కమ్మాని తప్పేన్తి.

ఇతి సో సీహో ఇమం గాథం వత్వా ‘‘మమ భాతికా అనుపాయకుసలతాయ ‘సిఙ్గాలం మారేస్సామా’తి అతివేగేన పక్ఖన్దిత్వా సయం మతా, అహం పన ఏవరూపం అకత్వా సిఙ్గాలస్స ఫలికగుహాయం నిపన్నస్సేవ హదయం ఫాలేస్సామీ’’తి సిఙ్గాలస్స ఆరోహనఓరోహనమగ్గం సల్లక్ఖేత్వా తదభిముఖో హుత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నది, పథవియా సద్ధిం ఆకాసం ఏకనిన్నాదం అహోసి. సిఙ్గాలస్స ఫలికగుహాయం నిపన్నస్సేవ సీతతసితస్స హదయం ఫలి, సో తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి.

సత్థా ‘‘ఏవం సో సిఙ్గాలో సీహనాదం సుత్వా జీవితక్ఖయం పత్తో’’తి వత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా దుతియం గాథమాహ –

౪. ‘‘సీహో చ సీహనాదేన, దద్దరం అభినాదయి;

సుత్వా సీహస్స నిగ్ఘోసం, సిఙ్గాలో దద్దరే వసం;

భీతో సన్తాసమాపాది, హదయఞ్చస్స అప్ఫలీ’’తి.

తత్థ సీహోతి చత్తారో సీహా – తిణసీహో, పణ్డుసీహో, కాళసీహో, సురత్తహత్థపాదో కేసరసీహోతి. తేసు కేసరసీహో ఇధ అధిప్పేతో. దద్దరం అభినాదయీతి తేన అసనిపాతసద్దసదిసేన భేరవతరేన సీహనాదేన తం రజతపబ్బతం అభినాదయి ఏకనిన్నాదం అకాసి. దద్దరే వసన్తి ఫలికమిస్సకే రజతపబ్బతే వసన్తో. భీతో సన్తాసమాపాదీతి మరణభయేన భీతో చిత్తుత్రాసం ఆపాది. హదయఞ్చస్స అప్ఫలీతి తేన చస్స భయేన హదయం ఫలీతి.

ఏవం సీహో సిఙ్గాలం జీవితక్ఖయం పాపేత్వా భాతరో ఏకస్మిం ఠానే పటిచ్ఛాదేత్వా తేసం మతభావం భగినియా ఆచిక్ఖిత్వా తం సమస్సాసేత్వా యావజీవం కఞ్చనగుహాయం వసిత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా సిఙ్గాలో న్హాపితపుత్తో అహోసి, సీహపోతికా లిచ్ఛవికుమారికా, ఛ కనిట్ఠభాతరో అఞ్ఞతరథేరా అహేసుం, జేట్ఠభాతికసీహో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సిఙ్గాలజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౧౫౩] ౩. సూకరజాతకవణ్ణనా

చతుప్పదో అహం, సమ్మాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం మహల్లకత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి దివసే రత్తిం ధమ్మస్సవనే వత్తమానే సత్థరి గన్ధకుటిద్వారే రమణీయే సోపానఫలకే ఠత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సుగతోవాదం దత్వా గన్ధకుటిం పవిట్ఠే ధమ్మసేనాపతి సత్థారం వన్దిత్వా అత్తనో పరివేణం అగమాసి. మహామోగ్గల్లానోపి పరివేణమేవ గన్త్వా ముహుత్తం విస్సమిత్వా థేరస్స సన్తికం ఆగన్త్వా పఞ్హం పుచ్ఛి, పుచ్ఛితపుచ్ఛితం ధమ్మసేనాపతి గగనతలే పుణ్ణచన్దం ఉట్ఠాపేన్తో వియ విస్సజ్జేత్వా పాకటమకాసి. చతస్సోపి పరిసా ధమ్మం సుణమానా నిసీదింసు. తత్థేకో మహల్లకత్థేరో చిన్తేసి – ‘‘సచాహం ఇమిస్సా పరిసాయ మజ్ఝే సారిపుత్తం ఆలుళేన్తో పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామి, అయం మే పరిసా ‘బహుస్సుతో అయ’న్తి ఞత్వా సక్కారసమ్మానం కరిస్సతీ’’తి పరిసన్తరా ఉట్ఠాయ థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం ఠత్వా ‘‘ఆవుసో సారిపుత్త, మయమ్పి తం ఏకం పఞ్హం పుచ్ఛామ, అమ్హాకమ్పి ఓకాసం కరోహి, దేహి మే వినిచ్ఛయం ఆవేధికాయ వా నివేధికాయ వా నిగ్గహే వా పగ్గహే వా విసేసే వా పటివిసేసే వా’’తి ఆహ. థేరో తం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం మహల్లకో ఇచ్ఛాచారే ఠితో తుచ్ఛో న కిఞ్చి జానాతీ’’తి తేన సద్ధిం అకథేత్వావ లజ్జమానో బీజనిం ఠపేత్వా ఆసనా ఓతరిత్వా పరివేణం పావిసి, మోగ్గల్లానత్థేరోపి అత్తనో పరివేణమేవ అగమాసి.

మనుస్సా ఉట్ఠాయ ‘‘గణ్హథేతం తుచ్ఛమహల్లకం, మధురధమ్మస్సవనం నో సోతుం న అదాసీ’’తి అనుబన్ధింసు. సో పలాయన్తో విహారపచ్చన్తే భిన్నపదరాయ వచ్చకుటియా పతిత్వా గూథమక్ఖితో అట్ఠాసి. మనుస్సా తం దిస్వా విప్పటిసారినో హుత్వా సత్థు సన్తికం అగమంసు. సత్థా తే దిస్వా ‘‘కిం ఉపాసకా అవేలాయ ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి, మనుస్సా తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘న ఖో ఉపాసకా ఇదానేవేస మహల్లకో ఉప్పిలావితో హుత్వా అత్తనో బలం అజానిత్వా మహాబలేహి సద్ధిం పయోజేత్వా గూథమక్ఖితో జాతో, పుబ్బేపేస ఉప్పిలావితో హుత్వా అత్తనో బలం అజానిత్వా మహాబలేహి సద్ధిం పయోజేత్వా గూథమక్ఖితో అహోసీ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సీహో హుత్వా హిమవన్తపదేసే పబ్బతగుహాయ వాసం కప్పేసి. తస్సా అవిదూరే ఏకం సరం నిస్సాయ బహూ సూకరా నివాసం కప్పేసుం. తమేవ సరం నిస్సాయ తాపసాపి పణ్ణసాలాసు వాసం కప్పేసుం. అథేకదివసం సీహో మహింసవారణాదీసు అఞ్ఞతరం వధిత్వా యావదత్థం మంసం ఖాదిత్వా తం సరం ఓతరిత్వా పానీయం పివిత్వా ఉత్తరి. తస్మిం ఖణే ఏకో థూలసూకరో తం సరం నిస్సాయ గోచరం గణ్హాతి. సీహో తం దిస్వా ‘‘అఞ్ఞం ఏకదివసం ఇమం ఖాదిస్సామి, మం ఖో పన దిస్వా పున న ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి తస్స అనాగమనభయేన సరతో ఉత్తరిత్వా ఏకేన పస్సేన గన్తుం ఆరభి. సూకరో ఓలోకేత్వా ‘‘ఏస మం దిస్వా మమ భయేన ఉపగన్తుం అసక్కోన్తో భయేన పలాయతి, అజ్జ మయా ఇమినా సీహేన సద్ధిం పయోజేతుం వట్టతీ’’తి సీసం ఉక్ఖిపిత్వా తం యుద్ధత్థాయ అవ్హయన్తో పఠమం గాథమాహ –

౫. ‘‘చతుప్పదో అహం సమ్మ, త్వమ్పి సమ్మ చతుప్పదో;

ఏహి సమ్మ నివత్తస్సు, కిం ను భీతో పలాయసీ’’తి.

సీహో తస్స కథం సుత్వా ‘‘సమ్మ సూకర, అజ్జ అమ్హాకం తయా సద్ధిం సఙ్గామో నత్థి, ఇతో పన సత్తమే దివసే ఇమస్మింయేవ ఠానే సఙ్గామో హోతూ’’తి వత్వా పక్కామి. సూకరో ‘‘సీహేన సద్ధిం సఙ్గామేస్సామీ’’తి హట్ఠపహట్ఠో తం పవత్తిం ఞాతకానం ఆరోచేసి. తే తస్స కథం సుత్వా భీతతసితా ‘‘ఇదాని త్వం సబ్బేపి అమ్హే నాసేస్ససి, అత్తనో బలం అజానిత్వా సీహేన సద్ధిం సఙ్గామం కత్తుకామోతి, సీహో ఆగన్త్వా సబ్బేపి అమ్హే జీవితక్ఖయం పాపేస్సతి, సాహసికకమ్మం మా కరీ’’తి ఆహంసు. సోపి భీతతసితో ‘‘ఇదాని కిం కరోమీ’’తి పుచ్ఛి. సూకరా ‘‘సమ్మ, త్వం ఏతేసం తాపసానం ఉచ్చారభూమిం గన్త్వా పూతిగూథే సత్త దివసాని సరీరం పరివట్టేత్వా సుక్ఖాపేత్వా సత్తమే దివసే సరీరం ఉస్సావబిన్దూహి తేమేత్వా సీహస్స ఆగమనతో పురిమతరం గన్త్వా వాతయోగం ఞత్వా ఉపరివాతే తిట్ఠ, సుచిజాతికో సీహో తవ సరీరగన్ధం ఘాయిత్వా తుయ్హం జయం దత్వా గమిస్సతీ’’తి ఆహంసు. సో తథా కత్వా సత్తమే దివసే తత్థ అట్ఠాసి. సీహో తస్స సరీరగన్ధం ఘాయిత్వా గూథమక్ఖితభావం ఞత్వా ‘‘సమ్మ సూకర, సున్దరో తే లేసో చిన్తితో, సచే త్వం గూథమక్ఖితో నాభవిస్స, ఇధేవ తం జీవితక్ఖయం అపాపేస్సం, ఇదాని పన తే సరీరం నేవ ముఖేన డంసితుం, న పాదేన పహరితుం సక్కా, జయం తే దమ్మీ’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౬. ‘‘అసుచి పూతిలోమోసి, దుగ్గన్ధో వాసి సూకర;

సచే యుజ్జితుకామోసి, జయం సమ్మ దదామి తే’’తి.

తత్థ పూతిలోమోతి మీళ్హమక్ఖితత్తా దుగ్గన్ధలోమో. దుగ్గన్ధో వాసీతి అనిట్ఠజేగుచ్ఛపటికూలగన్ధో హుత్వా వాయసి. జయం, సమ్మ, దదామి తేతి ‘‘తుయ్హం జయం దేమి, అహం పరాజితో, గచ్ఛ త్వ’’న్తి వత్వా సీహో తతోవ నివత్తిత్వా గోచరం గహేత్వా సరే పానీయం పివిత్వా పబ్బతగుహమేవ గతో. సూకరోపి ‘‘సీహో మే జితో’’తి ఞాతకానం ఆరోచేసి. తే భీతతసితా ‘‘పున ఏకదివసం ఆగచ్ఛన్తో సీహో సబ్బేవ అమ్హే జీవితక్ఖయం పాపేస్సతీ’’తి పలాయిత్వా అఞ్ఞత్థ అగమంసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సూకరో మహల్లకో అహోసి, సీహో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సూకరజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౧౫౪] ౪. ఉరగజాతకవణ్ణనా

ఇధూరగానం పవరో పవిట్ఠోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సేణిభణ్డనం ఆరబ్భ కథేసి. కోసలరఞ్ఞో కిర సేవకా సేణిపముఖా ద్వే మహామత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠట్ఠానే కలహం కరోన్తి, తేసం వేరిభావో సకలనగరే పాకటో జాతో. తే నేవ రాజా, న ఞాతిమిత్తా సమగ్గే కాతుం సక్ఖింసు. అథేకదివసం సత్థా పచ్చూససమయే బోధనేయ్యబన్ధవే ఓలోకేన్తో తేసం ఉభిన్నమ్పి సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా పునదివసే ఏకకోవ సావత్థియం పిణ్డాయ పవిసిత్వా తేసు ఏకస్స గేహద్వారే అట్ఠాసి. సో నిక్ఖమిత్వా పత్తం గహేత్వా సత్థారం అన్తోనివేసనం పవేసేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా నిసీదాపేసి. సత్థా నిసీదిత్వా తస్స మేత్తాభావనాయ ఆనిసంసం కథేత్వా కల్లచిత్తతం ఞత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సో సచ్చపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

సత్థా తస్స సోతాపన్నభావం ఞత్వా తమేవ పత్తం గాహాపేత్వా ఉట్ఠాయ ఇతరస్స గేహద్వారం అగమాసి. సోపి నిక్ఖమిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘పవిసథ, భన్తే’’తి ఘరం పవేసేత్వా నిసీదాపేసి. ఇతరోపి పత్తం గహేత్వా సత్థారా సద్ధింయేవ పావిసి. సత్థా తస్స ఏకాదస మేత్తానిసంసే వణ్ణేత్వా కల్లచిత్తతం ఞత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే సోపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ఇతి తే ఉభోపి సోతాపన్నా హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం అచ్చయం దస్సేత్వా ఖమాపేత్వా సమగ్గా సమ్మోదమానా ఏకజ్ఝాసయా అహేసుం. తం దివసఞ్ఞేవ చ భగవతో సమ్ముఖావ ఏకతో భుఞ్జింసు. సత్థా భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా విహారం అగమాసి. తే బహూని మాలాగన్ధవిలేపనాని చేవ సప్పిమధుఫాణితాదీని చ ఆదాయ సత్థారా సద్ధింయేవ నిక్ఖమింసు. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘేన వత్తే దస్సితే సుగతోవాదం దత్వా గన్ధకుటిం పావిసి.

భిక్ఖూ సాయన్హసమయే ధమ్మసభాయం సత్థు గుణకథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సత్థా అదన్తదమకో, యే నామ ద్వే మహామత్తే చిరం వాయమమానోపి నేవ రాజా సమగ్గే కాతుం సక్ఖి, న ఞాతిమిత్తాదయో సక్ఖింసు, తే ఏకదివసేనేవ తథాగతేన దమితా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవాహం ఇమే ద్వే జనే సమగ్గే అకాసిం, పుబ్బేపేతే మయా సమగ్గా కతాయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బారాణసియం ఉస్సవే ఘోసితే మహాసమజ్జం అహోసి. బహూ మనుస్సా చేవ దేవనాగసుపణ్ణాదయో చ సమజ్జదస్సనత్థం సన్నిపతింసు. తత్రేకస్మిం ఠానే ఏకో నాగో చ సుపణ్ణో చ సమజ్జం పస్సమానా ఏకతో అట్ఠంసు. నాగో సుపణ్ణస్స సుపణ్ణభావం అజానన్తో అంసే హత్థం ఠపేసి. సుపణ్ణో ‘‘కేన మే అంసే హత్థో ఠపితో’’తి నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో నాగం సఞ్జాని. నాగోపి ఓలోకేన్తో సుపణ్ణం సఞ్జానిత్వా మరణభయతజ్జితో నగరా నిక్ఖమిత్వా నదీపిట్ఠేన పలాయి. సుపణ్ణోపి ‘‘తం గహేస్సామీ’’తి అనుబన్ధి. తస్మిం సమయే బోధిసత్తో తాపసో హుత్వా తస్సా నదియా తీరే పణ్ణసాలాయ వసమానో దివా దరథపటిప్పస్సమ్భనత్థం ఉదకసాటికం నివాసేత్వా వక్కలం బహి ఠపేత్వా నదిం ఓతరిత్వా న్హాయతి. నాగో ‘‘ఇమం పబ్బజితం నిస్సాయ జీవితం లభిస్సామీ’’తి పకతివణ్ణం విజహిత్వా మణిక్ఖన్ధవణ్ణం మాపేత్వా వక్కలన్తరం పావిసి. సుపణ్ణో అనుబన్ధమానో తం తత్థ పవిట్ఠం దిస్వా వక్కలే గరుభావేన అగ్గహేత్వా బోధిసత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘భన్తే, అహం ఛాతో, తుమ్హాకం వక్కలం గణ్హథ, ఇమం నాగం ఖాదిస్సామీ’’తి ఇమమత్థం పకాసేతుం పఠమం గాథమాహ –

౭. ‘‘ఇధూరగానం పవరో పవిట్ఠో, సేలస్స వణ్ణేన పమోక్ఖమిచ్ఛం;

బ్రహ్మఞ్చ వణ్ణం అపచాయమానో, బుభుక్ఖితో నో వితరామి భోత్తు’’న్తి.

తత్థ ఇధూరగానం పవరో పవిట్ఠోతి ఇమస్మిం వక్కలే ఉరగానం పవరో నాగరాజా పవిట్ఠో. సేలస్స వణ్ణేనాతి మణివణ్ణేన, మణిక్ఖన్ధో హుత్వా పవిట్ఠోతి అత్థో. పమోక్ఖమిచ్ఛన్తి మమ సన్తికా మోక్ఖం ఇచ్ఛమానో. బ్రహ్మఞ్చ వణ్ణం అపచాయమానోతి అహం పన తుమ్హాకం బ్రహ్మవణ్ణం సేట్ఠవణ్ణం పూజేన్తో గరుం కరోన్తో. బుభుక్ఖితో నో వితరామి భోత్తున్తి ఏతం నాగం వక్కలన్తరం పవిట్ఠం ఛాతోపి సమానో భక్ఖితుం న సక్కోమీతి.

బోధిసత్తో ఉదకే ఠితోయేవ సుపణ్ణరాజస్స థుతిం కత్వా దుతియం గాథమాహ –

౮. ‘‘సో బ్రహ్మగుత్తో చిరమేవ జీవ, దిబ్యా చ తే పాతుభవన్తు భక్ఖా;

యో బ్రహ్మవణ్ణం అపచాయమానో, బుభుక్ఖితో నో వితరాసి భోత్తు’’న్తి.

తత్థ సో బ్రహ్మగుత్తోతి సో త్వం బ్రహ్మగోపితో బ్రహ్మరక్ఖితో హుత్వా. దిబ్యా చ తే పాతుభవన్తు భక్ఖాతి దేవతానం పరిభోగారహా భక్ఖా చ తవ పాతుభవన్తు, మా పాణాతిపాతం కత్వా నాగమంసఖాదకో అహోసి.

ఇతి బోధిసత్తో ఉదకే ఠితోవ అనుమోదనం కత్వా ఉత్తరిత్వా వక్కలం నివాసేత్వా తే ఉభోపి గహేత్వా అస్సమపదం గన్త్వా మేత్తాభావనాయ వణ్ణం కథేత్వా ద్వేపి జనే సమగ్గే అకాసి. తే తతో పట్ఠాయ సమగ్గా సమ్మోదమానా సుఖం వసింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా నాగో చ సుపణ్ణో చ ఇమే ద్వే మహామత్తా అహేసుం, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఉరగజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౧౫౫] ౫. భగ్గజాతకవణ్ణనా

జీవ వస్ససతం భగ్గాతి ఇదం సత్థా జేతవనసమీపే పసేనదికోసలేన రఞ్ఞా కారితే రాజకారామే విహరన్తో అత్తనో ఖిపితకం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి దివసే సత్థా రాజకారామే చతుపరిసమజ్ఝే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఖిపి. భిక్ఖూ ‘‘జీవతు, భన్తే భగవా, జీవతు, సుగతో’’తి ఉచ్చాసద్దం మహాసద్దం అకంసు, తేన సద్దేన ధమ్మకథాయ అన్తరాయో అహోసి. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘అపి ను ఖో, భిక్ఖవే, ఖిపితే ‘జీవా’తి వుత్తో తప్పచ్చయా జీవేయ్య వా మరేయ్య వా’’తి? ‘‘నో హేతం భన్తే’’తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఖిపితే ‘జీవా’తి వత్తబ్బో, యో వదేయ్య ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౨౮౮). తేన ఖో పన సమయేన మనుస్సా భిక్ఖూనం ఖిపితే ‘‘జీవథ, భన్తే’’తి వదన్తి, భిక్ఖూ కుక్కుచ్చాయన్తా నాలపన్తి. మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి – ‘‘కథఞ్హి నామ సమణా సక్యపుత్తియా ‘జీవథ, భన్తే’తి వుచ్చమానా నాలపిస్సన్తీ’’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. గిహీ, భిక్ఖవే, మఙ్గలికా, అనుజానామి, భిక్ఖవే, గిహీనం ‘‘జీవథ, భన్తే’’తి వుచ్చమానేన ‘‘చిరం జీవా’’తి వత్తున్తి. భిక్ఖూ భగవన్తం పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, జీవపటిజీవం నామ కదా ఉప్పన్న’’న్తి? సత్థా ‘‘భిక్ఖవే, జీవపటిజీవం నామ పోరాణకాలే ఉప్పన్న’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే ఏకస్మిం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. తస్స పితా వోహారం కత్వా జీవికం కప్పేతి, సో సోళసవస్సుద్దేసికం బోధిసత్తం మణికభణ్డం ఉక్ఖిపాపేత్వా గామనిగమాదీసు చరన్తో బారాణసిం పత్వా దోవారికస్స ఘరే భత్తం పచాపేత్వా భుఞ్జిత్వా నివాసట్ఠానం అలభన్తో ‘‘అవేలాయ ఆగతా ఆగన్తుకా కత్థ వసన్తీ’’తి పుచ్ఛి. అథ నం మనుస్సా ‘‘బహినగరే ఏకా సాలా అత్థి, సా పన అమనుస్సపరిగ్గహితా. సచే ఇచ్ఛథ, తత్థ వసథా’’తి ఆహంసు. బోధిసత్తో ‘‘ఏథ, తాత, గచ్ఛామ, మా యక్ఖస్స భాయిత్థ, అహం తం దమేత్వా తుమ్హాకం పాదేసు పాతేస్సామీ’’తి పితరం గహేత్వా తత్థ గతో. అథస్స పితా ఫలకే నిపజ్జి, సయం పితు పాదే సమ్బాహన్తో నిసీది. తత్థ అధివత్థో యక్ఖో ద్వాదస వస్సాని వేస్సవణం ఉపట్ఠహిత్వా తం సాలం లభన్తో ‘‘ఇమం సాలం పవిట్ఠమనుస్సేసు యో ఖిపితే ‘జీవా’తి వదతి, యో చ ‘జీవా’తి వుత్తే ‘పటిజీవా’తి వదతి, తే జీవపటిజీవభాణినో ఠపేత్వా అవసేసే ఖాదేయ్యాసీ’’తి లభి. సో పిట్ఠివంసథూణాయ వసతి. సో ‘‘బోధిసత్తస్స పితరం ఖిపాపేస్సామీ’’తి అత్తనో ఆనుభావేన సుఖుమచుణ్ణం విస్సజ్జేసి, చుణ్ణో ఆగన్త్వా తస్స నాసపుటే పావిసి. సో ఫలకే నిపన్నకోవ ఖిపి, బోధిసత్తో న ‘‘జీవా’’తి ఆహ. యక్ఖో తం ఖాదితుం థూణాయ ఓతరతి. బోధిసత్తో తం ఓతరన్తం దిస్వా ‘‘ఇమినా మే పితా ఖిపాపితో భవిస్సతి, అయం సో ఖిపితే ‘జీవా’తి అవదన్తం ఖాదకయక్ఖో భవిస్సతీ’’తి పితరం ఆరబ్భ పఠమం గాథమాహ –

౯. ‘‘జీవ వస్ససతం భగ్గ, అపరాని చ వీసతిం;

మా మం పిసాచా ఖాదన్తు, జీవ త్వం సరదోసత’’న్తి.

తత్థ భగ్గాతి పితరం నామేనాలపతి. అపరాని చ వీసతిన్తి అపరాని చ వీసతి వస్సాని జీవ. మా మం పిసాచా ఖాదన్తూతి మం పిసాచా మా ఖాదన్తు. జీవ త్వం సరదోసతన్తి త్వం పన వీసుత్తరం వస్ససతం జీవాతి. సరదోసతఞ్హి గణియమానం వస్ససతమేవ హోతి, తం పురిమేహి వీసాయ సద్ధిం వీసుత్తరం ఇధ అధిప్పేతం.

యక్ఖో బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఇమం తావ మాణవం ‘జీవా’తి వుత్తత్తా ఖాదితుం న సక్కా, పితరం పనస్స ఖాదిస్సామీ’’తి పితు సన్తికం అగమాసి. సో తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం సో ‘పటిజీవా’తి అభణన్తానం ఖాదకయక్ఖో భవిస్సతి, పటిజీవం కరిస్సామీ’’తి. సో పుత్తం ఆరబ్భ దుతియం గాథమాహ –

౧౦. ‘‘త్వమ్పి వస్ససతం జీవం, అపరాని చ వీసతిం;

విసం పిసాచా ఖాదన్తు, జీవ త్వం సరదోసత’’న్తి.

తత్థ విసం పిసాచా ఖాదన్తూతి పిసాచా హలాహలవిసం ఖాదన్తు.

యక్ఖో తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఉభోపి మే న సక్కా ఖాదితు’’న్తి పటినివత్తి. అథ నం బోధిసత్తో పుచ్ఛి – ‘‘భో యక్ఖ, కస్మా త్వం ఇమం సాలం పవిట్ఠమనుస్సే ఖాదసీ’’తి? ‘‘ద్వాదస వస్సాని వేస్సవణం ఉపట్ఠహిత్వా లద్ధత్తా’’తి. ‘‘కిం పన సబ్బేవ ఖాదితుం లభసీ’’తి? ‘‘జీవపటిజీవభాణినో ఠపేత్వా అవసేసే ఖాదామీ’’తి. ‘‘యక్ఖ, త్వం పుబ్బేపి అకుసలం కత్వా కక్ఖళో ఫరుసో పరవిహింసకో హుత్వా నిబ్బత్తో, ఇదానిపి తాదిసం కమ్మం కత్వా తమో తమపరాయణో భవిస్సతి, తస్మా ఇతో పట్ఠాయ పాణాతిపాతాదీహి విరమస్సూ’’తి తం యక్ఖం దమేత్వా నిరయభయేన తజ్జేత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా యక్ఖం పేసనకారకం వియ అకాసి.

పునదివసే సఞ్చరన్తా మనుస్సా యక్ఖం దిస్వా బోధిసత్తేన చస్స దమితభావం ఞత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం – ‘‘దేవ, ఏకో మాణవో తం యక్ఖం దమేత్వా పేసనకారకం వియ కత్వా ఠితో’’తి. రాజా బోధిసత్తం పక్కోసాపేత్వా సేనాపతిట్ఠానే ఠపేసి, పితు చస్స మహన్తం యసం అదాసి. సో యక్ఖం బలిపటిగ్గాహకం కత్వా బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గపురం పూరేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘జీవపటిజీవం నామ తస్మిం కాలే ఉప్పన్న’’న్తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా యక్ఖో అఙ్గులిమాలో అహోసి, రాజా ఆనన్దో, పితా కస్సపో, పుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

భగ్గజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౧౫౬] ౬. అలీనచిత్తజాతకవణ్ణనా

అలీనచిత్తం నిస్సాయాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఓస్సట్ఠవీరియం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు ఏకాదసనిపాతే సంవరజాతకే (జా. ౧.౧౧.౯౭ ఆదయో) ఆవిభవిస్సతి. సో పన భిక్ఖు సత్థారా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, వీరియం ఓస్సజీ’’తి వుత్తే ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘నను త్వం, భిక్ఖు, పుబ్బే వీరియం అవిస్సజ్జేత్వా మంసపేసిసదిసస్స దహరకుమారస్స ద్వాదసయోజనికే బారాణసినగరే రజ్జం గహేత్వా అదాసి, ఇదాని కస్మా ఏవరూపే సాసనే పబ్బజిత్వా వీరియం ఓస్సజసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బారాణసితో అవిదూరే వడ్ఢకీగామో అహోసి, తత్థ పఞ్చసతా వడ్ఢకీ వసన్తి. తే నావాయ ఉపరిసోతం గన్త్వా అరఞ్ఞే గేహసమ్భారదారూని కోట్టేత్వా తత్థేవ ఏకభూమికద్విభూమికాదిభేదే గేహసమ్భారే సజ్జేత్వా థమ్భతో పట్ఠాయ సబ్బదారూసు సఞ్ఞం కత్వా నదీతీరం నేత్వా నావం ఆరోపేత్వా అనుసోతేన నగరం ఆగన్త్వా యే యాదిసాని గేహాని ఆకఙ్ఖన్తి, తేసం తాదిసాని కత్వా కహాపణే గహేత్వా పున తత్థేవ గన్త్వా గేహసమ్భారే ఆహరన్తి. ఏవం తేసం జీవికం కప్పేన్తానం ఏకస్మిం కాలే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా దారూని కోట్టేన్తానం అవిదూరే ఏకో హత్థీ ఖదిరఖాణుకం అక్కమి. తస్స సో ఖాణుకో పాదం విజ్ఝి, బలవవేదనా వత్తన్తి, పాదో ఉద్ధుమాయిత్వా పుబ్బం గణ్హి. సో వేదనాప్పత్తో తేసం దారుకోట్టనసద్దం సుత్వా ‘‘ఇమే వడ్ఢకీ నిస్సాయ మయ్హం సోత్థి భవిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో తీహి పాదేహి తేసం సన్తికం గన్త్వా అవిదూరే నిపజ్జి, వడ్ఢకీ తం ఉద్ధుమాతపాదం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా పాదే ఖాణుకం దిస్వా తిఖిణవాసియా ఖాణుకస్స సమన్తతో ఓధిం దత్వా రజ్జుయా బన్ధిత్వా ఆకడ్ఢన్తా ఖాణుం నీహరిత్వా పుబ్బం మోచేత్వా ఉణ్హోదకేన ధోవిత్వా తదనురూపేహి భేసజ్జేహి మక్ఖేత్వా నచిరస్సేవ వణం ఫాసుకం కరింసు.

హత్థీ అరోగో హుత్వా చిన్తేసి – ‘‘మయా ఇమే వడ్ఢకీ నిస్సాయ జీవితం లద్ధం, ఇదాని తేసం మయా ఉపకారం కాతుం వట్టతీ’’తి. సో తతో పట్ఠాయ వడ్ఢకీహి సద్ధిం రుక్ఖే నీహరతి, తచ్ఛేన్తానం పరివత్తేత్వా దేతి, వాసిఆదీని ఉపసంహరతి, సోణ్డాయ వేఠేత్వా కాళసుత్తకోటియం గణ్హాతి. వడ్ఢకీపిస్స భోజనవేలాయ ఏకేకం పిణ్డం దేన్తా పఞ్చ పిణ్డసతాని దేన్తి. తస్స పన హత్థిస్స పుత్తో సబ్బసేతో హత్థాజానీయపోతకో అత్థి, తేనస్స ఏతదహోసి – ‘‘అహం ఏతరహి మహల్లకో. ఇదాని మయా ఇమేసం వడ్ఢకీనం కమ్మకరణత్తాయ పుత్తం దత్వా గన్తుం వట్టతీ’’తి. సో వడ్ఢకీనం అనాచిక్ఖిత్వావ అరఞ్ఞం పవిసిత్వా పుత్తం ఆనేత్వా ‘‘అయం హత్థిపోతకో మమ పుత్తో, తుమ్హేహి మయ్హం జీవితం దిన్నం, అహం వో వేజ్జవేతనత్థాయ ఇమం దమ్మి, అయం తుమ్హాకం ఇతో పట్ఠాయ కమ్మాని కరిస్సతీ’’తి వత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ, పుత్తక, యం మయా కత్తబ్బం కమ్మం, తం త్వం కరోహీ’’తి పుత్తం ఓవదిత్వా వడ్ఢకీనం దత్వా సయం అరఞ్ఞం పావిసి.

తతో పట్ఠాయ హత్థిపోతకో వడ్ఢకీనం వచనకరో ఓవాదక్ఖమో హుత్వా సబ్బకిచ్చాని కరోతి. తేపి తం పఞ్చహి పిణ్డసతేహి పోసేన్తి, సో కమ్మం కత్వా నదిం ఓతరిత్వా న్హత్వా కీళిత్వా ఆగచ్ఛతి, వడ్ఢకీదారకాపి తం సోణ్డాదీసు గహేత్వా ఉదకేపి థలేపి తేన సద్ధిం కీళన్తి. ఆజానీయా పన హత్థినోపి అస్సాపి పురిసాపి ఉదకే ఉచ్చారం వా పస్సావం వా న కరోన్తి, తస్మా సోపి ఉదకే ఉచ్చారపస్సావం అకత్వా బహినదీతీరేయేవ కరోతి. అథేకస్మిం దివసే ఉపరినదియా దేవో వస్సి, అథ సుక్ఖం హత్థిలణ్డం ఉదకేన నదిం ఓతరిత్వా గచ్ఛన్తం బారాణసీనగరతిత్థే ఏకస్మిం గుమ్బే లగ్గేత్వా అట్ఠాసి. అథ రఞ్ఞో హత్థిగోపకా ‘‘హత్థీ న్హాపేస్సామా’’తి పఞ్చ హత్థిసతాని నయింసు. ఆజానీయలణ్డస్స గన్ధం ఘాయిత్వా ఏకోపి హత్థీ నదిం ఓతరితుం న ఉస్సహి. సబ్బేపి నఙ్గుట్ఠం ఉక్ఖిపిత్వా పలాయితుం ఆరభింసు, హత్థిగోపకా హత్థాచరియానం ఆరోచేసుం. తే ‘‘ఉదకే పరిపన్థేన భవితబ్బ’’న్తి ఉదకం సోధాపేత్వా తస్మిం గుమ్బే తం ఆజానీయలణ్డం దిస్వా ‘‘ఇదమేత్థ కారణ’’న్తి ఞత్వా చాటిం ఆహరాపేత్వా ఉదకస్స పూరేత్వా తం తత్థ మద్దిత్వా హత్థీనం సరీరే సిఞ్చాపేసుం, సరీరాని సుగన్ధాని అహేసుం. తస్మిం కాలే తే నదిం ఓతరిత్వా న్హాయింసు.

హత్థాచరియా రఞ్ఞో తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘తం హత్థాజానీయం పరియేసిత్వా ఆనేతుం వట్టతి, దేవా’’తి ఆహంసు. రాజా నావాసఙ్ఘాటేహి నదిం పక్ఖన్దిత్వా ఉద్ధంగామీహి నావాసఙ్ఘాటేహి వడ్ఢకీనం వసనట్ఠానం సమ్పాపుణి. హత్థిపోతకో నదియం కీళన్తో భేరిసద్దం సుత్వా గన్త్వా వడ్ఢకీనం సన్తికే అట్ఠాసి. వడ్ఢకీ రఞ్ఞో పచ్చుగ్గమనం కత్వా ‘‘దేవ, సచే దారూహి అత్థో, కిం కారణా ఆగతత్థ, కిం పేసేత్వా ఆహరాపేతుం న వట్టతీ’’తి ఆహంసు. ‘‘నాహం, భణే, దారూనం అత్థాయ ఆగతో, ఇమస్స పన హత్థిస్స అత్థాయ ఆగతోమ్హీ’’తి. ‘‘గాహాపేత్వా గచ్ఛథ, దేవా’’తి. హత్థిపోతకో గన్తుం న ఇచ్ఛి. ‘‘కిం కారాపేతి, భణే, హత్థీ’’తి? ‘‘వడ్ఢకీనం పోసావనికం ఆహరాపేతి, దేవా’’తి. ‘‘సాధు, భణే’’తి రాజా హత్థిస్స చతున్నం పాదానం సోణ్డాయ నఙ్గుట్ఠస్స చ సన్తికే సతసహస్ససతసహస్సకహాపణే ఠపాపేసి. హత్థీ ఏత్తకేనాపి అగన్త్వా సబ్బవడ్ఢకీనం దుస్సయుగేసు వడ్ఢకీభరియానం నివాసనసాటకేసు దిన్నేసు సద్ధింకీళితానం దారకానఞ్చ దారకపరిహారే కతే నివత్తిత్వా వడ్ఢకీ చ ఇత్థియో చ దారకే చ ఓలోకేత్వా రఞ్ఞా సద్ధిం అగమాసి.

రాజా తం ఆదాయ నగరం గన్త్వా నగరఞ్చ హత్థిసాలఞ్చ అలఙ్కారాపేత్వా హత్థిం నగరం పదక్ఖిణం కారేత్వా హత్థిసాలం పవేసేత్వా సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా అభిసేకం దత్వా ఓపవయ్హం కత్వా అత్తనో సహాయట్ఠానే ఠపేత్వా ఉపడ్ఢరజ్జం హత్థిస్స దత్వా అత్తనా సమానపరిహారం అకాసి. హత్థిస్స ఆగతకాలతో పట్ఠాయ రఞ్ఞో సకలజమ్బుదీపే రజ్జం హత్థగతమేవ అహోసి. ఏవం కాలే గచ్ఛన్తే బోధిసత్తో తస్స రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్సా గబ్భపరిపాకకాలే రాజా కాలమకాసి. హత్థీ పన సచే రఞ్ఞో కాలకతభావం జానేయ్య, తత్థేవస్స హదయం ఫలేయ్య, తస్మా హత్థిం రఞ్ఞో కాలకతభావం అజానాపేత్వావ ఉపట్ఠహింసు. రఞ్ఞో పన కాలకతభావం సుత్వా ‘‘తుచ్ఛం కిర రజ్జ’’న్తి అనన్తరసామన్తకోసలరాజా మహతియా సేనాయ ఆగన్త్వా నగరం పరివారేసి. నగరవాసినో ద్వారాని పిదహిత్వా కోసలరఞ్ఞో సాసనం పహిణింసు – ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో అగ్గమహేసీ పరిపుణ్ణగబ్భా ‘ఇతో కిర సత్తమే దివసే పుత్తం విజాయిస్సతీ’తి అఙ్గవిజ్జాపాఠకా ఆహంసు. సచే సా పుత్తం విజాయిస్సతి, మయం సత్తమే దివసే యుద్ధం దస్సామ, న రజ్జం, ఏత్తకం కాలం ఆగమేథా’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

దేవీ సత్తమే దివసే పుత్తం విజాయి. తస్స నామగ్గహణదివసే పన మహాజనస్స అలీనచిత్తం పగ్గణ్హన్తో జాతోతి ‘‘అలీనచిత్తకుమారో’’త్వేవస్స నామం అకంసు. జాతదివసతోయేవ పనస్స పట్ఠాయ నాగరా కోసలరఞ్ఞా సద్ధిం యుజ్ఝింసు. నిన్నాయకత్తా సఙ్గామస్స మహన్తమ్పి బలం యుజ్ఝమానం థోకం థోకం ఓసక్కతి. అమచ్చా దేవియా తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘మయం ఏవం ఓసక్కమానే బలే పరాజయభావస్స భాయామ, అమ్హాకం పన రఞ్ఞో కాలకతభావం, పుత్తస్స జాతభావం, కోసలరఞ్ఞో ఆగన్త్వా యుజ్ఝానభావఞ్చ రఞ్ఞో సహాయకో మఙ్గలహత్థీ న జానాతి, జానాపేమ న’’న్తి పుచ్ఛింసు. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పుత్తం అలఙ్కరిత్వా దుకూలచుమ్బటకే నిపజ్జాపేత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ అమచ్చగణపరివుతా హత్థిసాలం గన్త్వా బోధిసత్తం హత్థిస్స పాదమూలే నిపజ్జాపేత్వా ‘‘సామి, సహాయో తే కాలకతో, మయం తుయ్హం హదయఫాలనభయేన నారోచయిమ్హ, అయం తే సహాయస్స పుత్తో, కోసలరాజా ఆగన్త్వా నగరం పరివారేత్వా తవ పుత్తేన సద్ధిం యుజ్ఝతి, బలం ఓసక్కతి, తవ పుత్తం త్వఞ్ఞేవ వా మారేహి, రజ్జం వాస్స గణ్హిత్వా దేహీ’’తి ఆహ.

తస్మిం కాలే హత్థీ బోధిసత్తం సోణ్డాయ పరామసిత్వా ఉక్ఖిపిత్వా కుమ్భే ఠపేత్వా రోదిత్వా బోధిసత్తం ఓతారేత్వా దేవియా హత్థే నిపజ్జాపేత్వా ‘‘కోసలరాజం గణ్హిస్సామీ’’తి హత్థిసాలతో నిక్ఖమి. అథస్స అమచ్చా వమ్మం పటిముఞ్చిత్వా అలఙ్కరిత్వా నగరద్వారం అవాపురిత్వా తం పరివారేత్వా నిక్ఖమింసు. హత్థీ నగరా నిక్ఖమిత్వా కోఞ్చనాదం కత్వా మహాజనం సన్తాసేత్వా పలాపేత్వా బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా కోసలరాజానం చూళాయ గహేత్వా ఆనేత్వా బోధిసత్తస్స పాదమూలే నిపజ్జాపేత్వా మారణత్థాయస్స ఉట్ఠితే వారేత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ అప్పమత్తో హోహి, ‘కుమారో దహరో’తి సఞ్ఞం మా కరీ’’తి ఓవదిత్వా ఉయ్యోజేసి. తతో పట్ఠాయ సకలజమ్బుదీపే రజ్జం బోధిసత్తస్స హత్థగతమేవ జాతం, అఞ్ఞో పటిసత్తు నామ ఉట్ఠహితుం సమత్థో నాహోసి. బోధిసత్తో సత్తవస్సికకాలే అభిసేకం కత్వా అలీనచిత్తరాజా నామ హుత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా జీవితపరియోసానే సగ్గపురం పూరేసి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథాద్వయమాహ –

౧౧. ‘‘అలీనచిత్తం నిస్సాయ, పహట్ఠా మహతీ చమూ;

కోసలం సేనాసన్తుట్ఠం, జీవగ్గాహం అగాహయి.

౧౨. ‘‘ఏవం నిస్సయసమ్పన్నో, భిక్ఖు ఆరద్ధవీరియో;

భావయం కుసలం ధమ్మం, యోగక్ఖేమస్స పత్తియా;

పాపుణే అనుపుబ్బేన, సబ్బసంయోజనక్ఖయ’’న్తి.

తత్థ అలీనచిత్తం నిస్సాయాతి అలీనచిత్తం రాజకుమారం నిస్సాయ. పహట్ఠా మహతీ చమూతి ‘‘పవేణీరజ్జం నో దిట్ఠ’’న్తి హట్ఠతుట్ఠా హుత్వా మహతీ సేనా. కోసలం సేనాసన్తుట్ఠన్తి కోసలరాజానం సేన రజ్జేన అసన్తుట్ఠం పరరజ్జలోభేన ఆగతం. జీవగ్గాహం అగాహయీతి అమారేత్వావ సా చమూ తం రాజానం హత్థినా జీవగ్గాహం గణ్హాపేసి. ఏవం నిస్సయసమ్పన్నోతి యథా సా చమూ, ఏవం అఞ్ఞోపి కులపుత్తో నిస్సయసమ్పన్నో కల్యాణమిత్తం బుద్ధం వా బుద్ధసావకం వా నిస్సయం లభిత్వా. భిక్ఖూతి పరిసుద్ధాధివచనమేతం. ఆరద్ధవీరియోతి పగ్గహితవీరియో చతుదోసాపగతేన వీరియేన సమన్నాగతో. భావయం కుసలం ధమ్మన్తి కుసలం నిరవజ్జం సత్తతింసబోధిపక్ఖియసఙ్ఖాతం ధమ్మం భావేన్తో. యోగక్ఖేమస్స పత్తియాతి చతూహి యోగేహి ఖేమస్స నిబ్బానస్స పాపుణనత్థాయ తం ధమ్మం భావేన్తో. పాపుణే అనుపుబ్బేన, సబ్బసంయోజనక్ఖయన్తి ఏవం విపస్సనతో పట్ఠాయ ఇమం కుసలం ధమ్మం భావేన్తో సో కల్యాణమిత్తుపనిస్సయసమ్పన్నో భిక్ఖు అనుపుబ్బేన విపస్సనాఞాణాని చ హేట్ఠిమమగ్గఫలాని చ పాపుణన్తో పరియోసానే దసన్నమ్పి సంయోజనానం ఖయన్తే ఉప్పన్నత్తా సబ్బసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పాపుణాతి. యస్మా వా నిబ్బానం ఆగమ్మ సబ్బసంయోజనాని ఖీయన్తి, తస్మా తమ్పి సబ్బసంయోజనక్ఖయమేవ, ఏవం అనుపుబ్బేన నిబ్బానసఙ్ఖాతం సబ్బసంయోజనక్ఖయం పాపుణాతీతి అత్థో.

ఇతి భగవా అమతమహానిబ్బానేన ధమ్మదేసనాయ కూటం గహేత్వా ఉత్తరిపి సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా మాతా మహామాయా, పితా సుద్ధోదనమహారాజా అహోసి, రజ్జం గహేత్వా దిన్నహత్థీ అయం ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు, హత్థిస్స పితా సారిపుత్తో, సామన్తకోసలరాజా మోగ్గల్లానో, అలీనచిత్తకుమారో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అలీనచిత్తజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౧౫౭] ౭. గుణజాతకవణ్ణనా

యేన కామం పణామేతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆనన్దత్థేరస్స సాటకసహస్సలాభం ఆరబ్భ కథేసి. థేరస్స కోసలరఞ్ఞో అన్తేపురే ధమ్మవాచనవత్థు హేట్ఠా మహాసారజాతకే (జా. ౧.౧.౯౨) ఆగతమేవ. ఇతి థేరే రఞ్ఞో అన్తేపురే ధమ్మం వాచేన్తే రఞ్ఞో సహస్సగ్ఘనికానం సాటకానం సహస్సం ఆహరియిత్థ. రాజా తతో పఞ్చ సాటకసతాని పఞ్చన్నం దేవీసతానం అదాసి. తా సబ్బాపి తే సాటకే ఠపేత్వా పునదివసే ఆనన్దత్థేరస్స దత్వా సయం పురాణసాటకేయేవ పారుపిత్వా రఞ్ఞో పాతరాసట్ఠానం అగమంసు.

రాజా ‘‘మయా తుమ్హాకం సహస్సగ్ఘనికా సాటకా దాపితా, కస్మా తుమ్హే తే అపారుపిత్వావ ఆగతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, అమ్హేహి తే ఆనన్దత్థేరస్స దిన్నా’’తి. ‘‘ఆనన్దత్థేరేన సబ్బే గహితా’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన తిచీవరం అనుఞ్ఞాతం, ఆనన్దత్థేరో దుస్సవణిజ్జం మఞ్ఞే కరిస్సతి, అతిబహూ తేన సాటకా గహితా’’తి థేరస్స కుజ్ఝిత్వా భుత్తపాతరాసో విహారం గన్త్వా థేరస్స పరివేణం పవిసిత్వా థేరం వన్దిత్వా నిసిన్నో పుచ్ఛి – ‘‘అపి, భన్తే, అమ్హాకం ఘరే ఇత్థియో తుమ్హాకం సన్తికే ధమ్మం ఉగ్గణ్హన్తి వా సుణన్తి వా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, గహేతబ్బయుత్తకం గణ్హన్తి, సోతబ్బయుత్తకం సుణన్తీ’’తి. ‘‘కిం తా సుణన్తియేవ, ఉదాహు తుమ్హాకం నివాసనం వా పారుపనం వా దదన్తీ’’తి? ‘‘తా అజ్జ, మహారాజ, సహస్సగ్ఘనికాని పఞ్చ సాటకసతాని అదంసూ’’తి. ‘‘తుమ్హేహి గహితాని తాని, భన్తే’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘నను, భన్తే, సత్థారా తిచీవరమేవ అనుఞ్ఞాత’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, భగవతా ఏకస్స భిక్ఖునో తిచీవరమేవ పరిభోగసీసేన అనుఞ్ఞాతం, పటిగ్గహణం పన అవారితం, తస్మా మయాపి అఞ్ఞేసం జిణ్ణచీవరికానం దాతుం తే సాటకా పటిగ్గహితా’’తి. ‘‘తే పన భిక్ఖూ తుమ్హాకం సన్తికా సాటకే లభిత్వా పోరాణచీవరాని కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘పోరాణసఙ్ఘాటిం ఉత్తరాసఙ్గం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘పోరాణఉత్తరాసఙ్గం కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘అన్తరవాసకం కరిస్సన్తీ’’తి. ‘‘పోరాణఅన్తరవాసకం కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘పచ్చత్థరణం కరిస్సన్తీ’’తి. ‘‘పోరాణపచ్చత్థరణం కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘భుమ్మత్థరణం కరిస్సన్తీ’’తి. ‘‘పోరాణభుమ్మత్థరణం కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘పాదపుఞ్ఛనం కరిస్సన్తీ’’తి. ‘‘పోరాణపాదపుఞ్ఛనం కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘మహారాజ, సద్ధాదేయ్యం నామ వినిపాతేతుం న లబ్భతి, తస్మా పోరాణపాదపుఞ్ఛనం వాసియా కోట్టేత్వా మత్తికాయ మక్ఖేత్వా సేనాసనేసు మత్తికాలేపనం కరిస్సన్తీ’’తి. ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం దిన్నం యావ పాదపుఞ్ఛనాపి నస్సితుం న లబ్భతీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, అమ్హాకం దిన్నం నస్సితుం న లబ్భతి, పరిభోగమేవ హోతీ’’తి.

రాజా తుట్ఠో సోమనస్సప్పత్తో హుత్వా ఇతరానిపి గేహే ఠపితాని పఞ్చ సాటకసతాని ఆహరాపేత్వా థేరస్స దత్వా అనుమోదనం సుత్వా థేరం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. థేరో పఠమలద్ధాని పఞ్చ సాటకసతాని జిణ్ణచీవరికానం భిక్ఖూనం అదాసి. థేరస్స పన పఞ్చమత్తాని సద్ధివిహారికసతాని, తేసు ఏకో దహరభిక్ఖు థేరస్స బహూపకారో పరివేణం సమ్మజ్జతి, పానీయపరిభోజనీయం ఉపట్ఠపేతి, దన్తకట్ఠం ముఖోదకం న్హానోదకం దేతి, వచ్చకుటిజన్తాఘరసేనాసనాని పటిజగ్గతి, హత్థపరికమ్మపాదపరికమ్మపిట్ఠిపరికమ్మాదీని కరోతి. థేరో పచ్ఛా లద్ధాని పఞ్చ సాటకసతాని ‘‘అయం మే బహూపకారో’’తి యుత్తవసేన సబ్బాని తస్సేవ అదాసి. సోపి సబ్బే తే సాటకే భాజేత్వా అత్తనో సమానుపజ్ఝాయానం అదాసి.

ఏవం సబ్బేపి తే లద్ధసాటకా భిక్ఖూ సాటకే ఛిన్దిత్వా రజిత్వా కణికారపుప్ఫవణ్ణాని కాసాయాని నివాసేత్వా చ పారుపిత్వా చ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా ఏవమాహంసు – ‘‘భన్తే, సోతాపన్నస్స అరియసావకస్స ముఖోలోకనదానం నామ అత్థీ’’తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, అరియసావకానం ముఖోలోకనదానం నామ అత్థీ’’తి. ‘‘భన్తే, అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయేన ధమ్మభణ్డాగారికత్థేరేన సహస్సగ్ఘనికానం సాటకానం పఞ్చ సతాని ఏకస్సేవ దహరభిక్ఖునో దిన్నాని, సో పన అత్తనా లద్ధే భాజేత్వా అమ్హాకం అదాసీ’’తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఆనన్దో ముఖోలోకనభిక్ఖం దేతి, సో పనస్స భిక్ఖు బహూపకారో, తస్మా అత్తనో ఉపకారస్స ఉపకారవసేన గుణవసేన యుత్తవసేన ‘ఉపకారస్స నామ పచ్చుపకారో కాతుం వట్టతీ’తి కతఞ్ఞుకతవేదిభావేన అదాసి. పోరాణకపణ్డితాపి హి అత్తనో ఉపకారానఞ్ఞేవ పచ్చుపకారం కరింసూ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సీహో హుత్వా పబ్బతగుహాయం వసతి. సో ఏకదివసం గుహాయ నిక్ఖమిత్వా పబ్బతపాదం ఓలోకేసి, తం పన పబ్బతపాదం పరిక్ఖిపిత్వా మహాసరో అహోసి. తస్స ఏకస్మిం ఉన్నతట్ఠానే ఉపరిథద్ధకద్దమపిట్ఠే ముదూని హరితతిణాని జాయింసు. ససకా చేవ హరిణాదయో చ సల్లహుకమిగా కద్దమమత్థకే విచరన్తా తాని ఖాదన్తి. తం దివసమ్పి ఏకో మిగో తాని ఖాదన్తో విచరతి. సీహో ‘‘తం మిగం గణ్హిస్సామీ’’తి పబ్బతమత్థకా ఉప్పతిత్వా సీహవేగేన పక్ఖన్ది, మిగో మరణభయతజ్జితో విరవన్తో పలాయి. సీహో వేగం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో కలలపిట్ఠే నిపతిత్వా ఓసీదిత్వా ఉగ్గన్తుం అసక్కోన్తో చత్తారో పాదా థమ్భా వియ ఓసీదిత్వా సత్తాహం నిరాహారో అట్ఠాసి.

అథ నం ఏకో సిఙ్గాలో గోచరప్పసుతో తం దిస్వా భయేన పలాయి. సీహో తం పక్కోసిత్వా ‘‘భో సిఙ్గాల, మా పలాయి, అహం కలలే లగ్గో, జీవితం మే దేహీ’’తి ఆహ. సిఙ్గాలో తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘అహం తం ఉద్ధరేయ్యం, ఉద్ధటో పన మం ఖాదేయ్యాసీతి భాయామీ’’తి ఆహ. ‘‘మా భాయి, నాహం తం ఖాదిస్సామి, మహన్తం పన తే గుణం కరిస్సామి, ఏకేనుపాయేన మం ఉద్ధరాహీ’’తి. సిఙ్గాలో తస్స పటిఞ్ఞం గహేత్వా చతున్నం పాదానం సమన్తా కలలే అపనేత్వా చతున్నమ్పి పాదానం చతస్సో మాతికా ఖణిత్వా ఉదకాభిముఖం అకాసి, ఉదకం పవిసిత్వా కలలం ముదుం అకాసి. తస్మిం ఖణే సిఙ్గాలో సీహస్స ఉదరన్తరం అత్తనో సీసం పవేసేత్వా ‘‘వాయామం కరోహి, సామీ’’తి ఉచ్చాసద్దం కరోన్తో సీసేన ఉదరం పహరి. సీహో వేగం జనేత్వా కలలా ఉగ్గన్త్వా పక్ఖన్దిత్వా థలే అట్ఠాసి. సో ముహుత్తం విస్సమిత్వా సరం ఓరుయ్హ కద్దమం ధోవిత్వా న్హాయిత్వా దరథం పటిప్పస్సమ్భేత్వా ఏకం మహింసం వధిత్వా దాఠాహి ఓవిజ్ఝిత్వా మంసం ఉబ్బత్తేత్వా ‘‘ఖాద, సమ్మా’’తి సిఙ్గాలస్స పురతో ఠపేత్వా తేన ఖాదితే పచ్ఛా అత్తనా ఖాది. పున సిఙ్గాలో ఏకం మంసపేసిం డంసిత్వా గణ్హి. ‘‘ఇదం కిమత్థాయ, సమ్మా’’తి చ వుత్తే ‘‘తుమ్హాకం దాసీ అత్థి, తస్సా భాగో భవిస్సతీ’’తి ఆహ. సీహో ‘‘గణ్హాహీ’’తి వత్వా సయమ్పి సీహియా అత్థాయ మంసం గణ్హిత్వా ‘‘ఏహి, సమ్మ, అమ్హాకం పబ్బతముద్ధని ఠత్వా సఖియా వసనట్ఠానం గమిస్సామా’’తి వత్వా తత్థ గన్త్వా మంసం ఖాదాపేత్వా సిఙ్గాలఞ్చ సిఙ్గాలిఞ్చ అస్సాసేత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ ఇదాని అహం తుమ్హే పటిజగ్గిస్సామీ’’తి అత్తనో వసనట్ఠానం నేత్వా గుహాయ ద్వారే అఞ్ఞిస్సా గుహాయ వసాపేసి. తే తతో పట్ఠాయ గోచరాయ గచ్ఛన్తా సీహిఞ్చ సిఙ్గాలిఞ్చ ఠపేత్వా సిఙ్గాలేన సద్ధిం గన్త్వా నానామిగే వధిత్వా ఉభోపి తత్థేవ మంసం ఖాదిత్వా ఇతరాసమ్పి ద్విన్నం ఆహరిత్వా దేన్తి.

ఏవం కాలే గచ్ఛన్తే సీహీ ద్వే పుత్తే విజాయి, సిఙ్గాలీపి ద్వే పుత్తే విజాయి. తే సబ్బేపి సమగ్గవాసం వసింసు. అథేకదివసం సీహియా ఏతదహోసి – ‘‘అయం సీహో సిఙ్గాలఞ్చ సిఙ్గాలిఞ్చ సిఙ్గాలపోతకే చ అతివియ పియాయతి, నూనమస్స సిఙ్గాలియా సద్ధిం సన్థవో అత్థి, తస్మా ఏవం సినేహం కరోతి, యంనూనాహం ఇమం పీళేత్వా తజ్జేత్వా ఇతో పలాపేయ్య’’న్తి. సా సీహస్స సిఙ్గాలం గహేత్వా గోచరాయ గతకాలే సిఙ్గాలిం పీళేసి తజ్జేసి ‘‘కింకారణా ఇమస్మిం ఠానే వసతి, న పలాయసీ’’తి? పుత్తాపిస్సా సిఙ్గాలిపుత్తే తథేవ తజ్జయింసు. సిఙ్గాలీ తమత్థం సిఙ్గాలస్స కథేత్వా ‘‘సీహస్స వచనేన ఏతాయ ఏవం కతభావమ్పి న జానామ, చిరం వసిమ్హా, నాసాపేయ్యాపి నో, అమ్హాకం వసనట్ఠానమేవ గచ్ఛామా’’తి ఆహ. సిఙ్గాలో తస్సా వచనం సుత్వా సీహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘సామి, చిరం అమ్హేహి తుమ్హాకం సన్తికే నివుత్థం, అతిచిరం వసన్తా నామ అప్పియా హోన్తి, అమ్హాకం గోచరాయ పక్కన్తకాలే సీహీ సిఙ్గాలిం విహేఠేతి ‘ఇమస్మిం ఠానే కస్మా వసథ, పలాయథా’తి తజ్జేతి, సీహపోతకాపి సిఙ్గాలపోతకే తజ్జేన్తి. యో నామ యస్స అత్తనో సన్తికే వాసం న రోచేతి, తేన సో ‘యాహీ’తి నీహరితబ్బోవ, విహేఠనం నామ కిమత్థియ’’న్తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౩. ‘‘యేన కామం పణామేతి, ధమ్మో బలవతం మిగీ;

ఉన్నదన్తీ విజానాహి, జాతం సరణతో భయ’’న్తి.

తత్థ యేన కామం పణామేతి, ధమ్మో బలవతన్తి బలవా నామ ఇస్సరో అత్తనో సేవకం యేన దిసాభాగేన ఇచ్ఛతి, తేన దిసాభాగేన సో పణామేతి నీహరతి. ఏస ధమ్మో బలవతం అయం ఇస్సరానం సభావో పవేణిధమ్మోవ, తస్మా సచే అమ్హాకం వాసం న రోచేథ, ఉజుకమేవ నో నీహరథ, విహేఠనేన కో అత్థోతి దీపేన్తో ఏవమాహ. మిగీతి సీహం ఆలపతి. సో హి మిగరాజతాయ మిగా అస్స అత్థీతి మిగీ. ఉన్నదన్తీతిపి తమేవ ఆలపతి. సో హి ఉన్నతానం దన్తానం అత్థితాయ ఉన్నతా దన్తా అస్స అత్థీతి ఉన్నదన్తీ. ‘‘ఉన్నతదన్తీ’’తిపి పాఠోయేవ. విజానాహీతి ‘‘ఏస ఇస్సరానం ధమ్మో’’తి ఏవం జానాహి. జాతం సరణతో భయన్తి అమ్హాకం తుమ్హే పతిట్ఠానట్ఠేన సరణం, తుమ్హాకఞ్ఞేవ సన్తికా భయం జాతం, తస్మా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గమిస్సామాతి దీపేతి.

అపరో నయో – తవ మిగీ సీహీ ఉన్నదన్తీమమ పుత్తదారం తజ్జేన్తీ యేన కామం పణామేతి, యేన యేనాకారేన ఇచ్ఛతి, తేన పణామేతి పవత్తతి, విహేఠేతిపి పలాపేతిపి, ఏవం త్వం విజానాహి, తత్థ కిం సక్కా అమ్హేహి కాతుం. ధమ్మో బలవతం ఏస బలవన్తానం సభావో, ఇదాని మయం గమిస్సామ. కస్మా? జాతం సరణతో భయన్తి.

తస్స వచనం సుత్వా సీహో సీహిం ఆహ – ‘‘భద్దే, అసుకస్మిం నామ కాలే మమ గోచరత్థాయ గన్త్వా సత్తమే దివసే ఇమినా సిఙ్గాలేన ఇమాయ చ సిఙ్గాలియా సద్ధిం ఆగతభావం సరసీ’’తి. ‘‘ఆమ, సరామీ’’తి. ‘‘జానాసి పన మయ్హం సత్తాహం అనాగమనస్స కారణ’’న్తి? ‘‘న జానామి, సామీ’’తి. ‘‘భద్దే, అహం ‘ఏకం మిగం గణ్హిస్సామీ’తి విరజ్ఝిత్వా కలలే లగ్గో, తతో నిక్ఖమితుం అసక్కోన్తో సత్తాహం నిరాహారో అట్ఠాసిం, స్వాహం ఇమం సిఙ్గాలం నిస్సాయ జీవితం లభిం, అయం మే జీవితదాయకో సహాయో. మిత్తధమ్మే ఠాతుం సమత్థో హి మిత్తో దుబ్బలో నామ నత్థి, ఇతో పట్ఠాయ మయ్హం సహాయస్స చ సహాయికాయ చ పుత్తకానఞ్చ ఏవరూపం అవమానం మా అకాసీ’’తి వత్వా సీహో దుతియం గాథమాహ –

౧౪. ‘‘అపి చేపి దుబ్బలో మిత్తో, మిత్తధమ్మేసు తిట్ఠతి;

సో ఞాతకో చ బన్ధు చ, సో మిత్తో సో చ మే సఖా;

దాఠిని మాతిమఞ్ఞిత్థో, సిఙ్గాలో మమ పాణదో’’తి.

తత్థ అపి చేపీతి ఏకో అపిసద్దో అనుగ్గహత్థో, ఏకో సమ్భావనత్థో. తత్రాయం యోజనా – దుబ్బలోపి చే మిత్తో మిత్తధమ్మేసు అపి తిట్ఠతి, సచే ఠాతుం సక్కోతి, సో ఞాతకో చ బన్ధు చ, సో మేత్తచిత్తతాయ మిత్తో, సో చ మే సహాయట్ఠేన సఖా. దాఠిని మాతిమఞ్ఞిత్థోతి, భద్దే, దాఠాసమ్పన్నే సీహి మా మయ్హం సహాయం వా సహాయిం వా అతిమఞ్ఞి, అయఞ్హి సిఙ్గాలో మమ పాణదోతి.

సా తస్స వచనం సుత్వా సిఙ్గాలిం ఖమాపేత్వా తతో పట్ఠాయ సపుత్తాయ తాయ సద్ధిం సమగ్గవాసం వసి. సీహపోతకాపి సిఙ్గాలపోతకేహి సద్ధిం కీళమానా సమ్మోదమానా మాతాపితూనం అతిక్కన్తకాలేపి మిత్తభావం అభిన్దిత్వా సమ్మోదమానా వసింసు. తేసం కిర సత్తకులపరివట్టే అభిజ్జమానా మేత్తి అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – సచ్చపరియోసానే కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహన్తో అహేసుం. ‘‘తదా సిఙ్గాలో ఆనన్దో అహోసి, సీహో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గుణజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౧౫౮] ౮. సుహనుజాతకవణ్ణనా

నయిదం విసమసీలేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ద్వే చణ్డభిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి సమయే జేతవనేపి ఏకో భిక్ఖు చణ్డో అహోసి ఫరుసో సాహసికో జనపదేపి. అథేకదివసం జానపదో భిక్ఖు కేనచిదేవ కరణీయేన జేతవనం అగమాసి, సామణేరా చేవ దహరభిక్ఖూ చ తస్స చణ్డభావం జానన్తి. ‘‘తేసం ద్విన్నం చణ్డానం కలహం పస్సిస్సామా’’తి కుతూహలేన తం భిక్ఖుం జేతవనవాసికస్స పరివేణం పహిణింసు. తే ఉభోపి చణ్డా అఞ్ఞమఞ్ఞం దిస్వావ పియసంవాసం సంసన్దింసు సమింసు, హత్థపాదపిట్ఠిసమ్బాహనాదీని అకంసు. ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, చణ్డా భిక్ఖూ అఞ్ఞేసం ఉపరి చణ్డా ఫరుసా సాహసికా, అఞ్ఞమఞ్ఞం పన ఉభోపి సమగ్గా సమ్మోదమానా పియసంవాసా జాతా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేతే అఞ్ఞేసం చణ్డా ఫరుసా సాహసికా, అఞ్ఞమఞ్ఞం పన సమగ్గా సమ్మోదమానా పియసంవాసా చ అహేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స సబ్బత్థసాధకో అత్థధమ్మానుసాసకో అమచ్చో అహోసి. సో పన రాజా థోకం ధనలోభపకతికో, తస్స మహాసోణో నామ కూటఅస్సో అత్థి. అథ ఉత్తరాపథకా అస్సవాణిజా పఞ్చ అస్ససతాని ఆనేసుం, అస్సానం ఆగతభావం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. తతో పుబ్బే పన బోధిసత్తో అస్సే అగ్ఘాపేత్వా మూలం అపరిహాపేత్వా దాపేసి. రాజా తం పరిహాయమానో అఞ్ఞం అమచ్చం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాత, అస్సే అగ్ఘాపేహి, అగ్ఘాపేన్తో చ పఠమం మహాసోణం యథా తేసం అస్సానం అన్తరం పవిసతి, తథా విస్సజ్జేత్వా అస్సే డంసాపేత్వా వణితే కారాపేత్వా దుబ్బలకాలే మూలం హాపేత్వా అస్సే అగ్ఘాపేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా అకాసి.

అస్సవాణిజా అనత్తమనా హుత్వా తేన కతకిరియం బోధిసత్తస్స ఆరోచేసుం. బోధిసత్తో ‘‘కిం పన తుమ్హాకం నగరే కూటఅస్సో నత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి సామి, సుహను నామ కూటఅస్సో చణ్డో ఫరుసో’’తి. ‘‘తేన హి పున ఆగచ్ఛన్తా తం అస్సం ఆనేయ్యాథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా పున ఆగచ్ఛన్తా తం కూటస్సం గాహాపేత్వా ఆగచ్ఛింసు. రాజా ‘‘అస్సవాణిజా ఆగతా’’తి సుత్వా సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా అస్సే ఓలోకేత్వా మహాసోణం విస్సజ్జాపేసి. అస్సవాణిజాపి మహాసోణం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా సుహనుం విస్సజ్జాపేసుం. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పత్వా సరీరాని లేహన్తా సమ్మోదమానా అట్ఠంసు. రాజా బోధిసత్తం పుచ్ఛి – ‘‘పస్ససి ఇమే ద్వే కూటస్సా అఞ్ఞేసం చణ్డా ఫరుసా సాహసికా, అఞ్ఞే అస్సే డంసిత్వా గేలఞ్ఞం పాపేన్తి, ఇదాని అఞ్ఞమఞ్ఞం పన సరీరం లేహన్తా సమ్మోదమానా అట్ఠంసు, కిం నామేత’’న్తి? బోధిసత్తో ‘‘నయిమే, మహారాజ, విసమసీలా, సమసీలా సమధాతుకా చ ఏతే’’తి వత్వా ఇమం గాథాద్వయమాహ –

౧౫. ‘‘నయిదం విసమసీలేన, సోణేన సుహనూ సహ;

సుహనూపి తాదిసోయేవ, యో సోణస్స సగోచరో.

౧౬. ‘‘పక్ఖన్దినా పగబ్భేన, నిచ్చం సన్దానఖాదినా;

సమేతి పాపం పాపేన, సమేతి అసతా అస’’న్తి.

తత్థ నయిదం విసమసీలేన, సోణేన సుహనూ సహాతి యం ఇదం సుహను కూటస్సో సోణేన సద్ధిం పేమం కరోతి, ఇదం న అత్తనో విసమసీలేన, అథ ఖో అత్తనో సమసీలేనేవ సద్ధిం కరోతి. ఉభోపి హేతే అత్తనో అనాచారతాయ దుస్సీలతాయ సమసీలా సమధాతుకా. సుహనూపి తాదిసోయేవ, యో సోణస్స సగోచరోతి యాదిసో సోణో, సుహనుపి తాదిసోయేవ, యో సోణస్స సగోచరో యంగోచరో సోణో, సోపి తంగోచరోయేవ. యథేవ హి సోణో అస్సగోచరో అస్సే డంసేన్తోవ చరతి, తథా సుహనుపి. ఇమినా నేసం సమానగోచరతం దస్సేతి.

తే పన ఆచారగోచరే ఏకతో కత్వా దస్సేతుం ‘‘పక్ఖన్దినా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పక్ఖన్దినాతి అస్సానం ఉపరి పక్ఖన్దనసీలేన పక్ఖన్దనగోచరేన. పగబ్భేనాతి కాయపాగబ్భియాదిసమన్నాగతేన దుస్సీలేన. నిచ్చం సన్దానఖాదినాతి సదా అత్తనో బన్ధనయోత్తం ఖాదనసీలేన ఖాదనగోచరేన చ. సమేతి పాపం పాపేనాతి ఏతేసు అఞ్ఞతరేన పాపేన సద్ధిం అఞ్ఞతరస్స పాపం దుస్సీల్యం సమేతి. అసతా అసన్తి ఏతేసు అఞ్ఞతరేన అసతా అనాచారగోచరసమ్పన్నేన సహ ఇతరస్స అసం అసాధుకమ్మం సమేతి, గూథాదీని వియ గూథాదీహి ఏకతో సంసన్దతి సదిసం నిబ్బిసేసమేవ హోతీతి.

ఏవం వత్వా చ పన బోధిసత్తో ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ అతిలుద్ధేన న భవితబ్బం, పరస్స సన్తకం నామ నాసేతుం న వట్టతీ’’తి రాజానం ఓవదిత్వా అస్సే అగ్ఘాపేత్వా భూతమేవ మూలం దాపేసి. అస్సవాణిజా యథాసభావమేవ మూలం లభిత్వా హట్ఠతుట్ఠా అగమంసు. రాజాపి బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ద్వే అస్సా ఇమే ద్వే దుట్ఠభిక్ఖూ అహేసుం, రాజా ఆనన్దో, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సుహనుజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౧౫౯] ౯. మోరజాతకవణ్ణనా

ఉదేతయం చక్ఖుమా ఏకరాజాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి భిక్ఖు భిక్ఖూహి సత్థు సన్తికం నీతో ‘‘సచ్చం కిర, త్వం భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితో’’తి వుత్తే ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘కిం దిస్వా’’తి వుత్తే ‘‘ఏకం అలఙ్కతపటియత్తసరీరం మాతుగామం ఓలోకేత్వా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘భిక్ఖు మాతుగామో నామ కస్మా తుమ్హాదిసానం చిత్తం నాలుళేస్సతి, పోరాణకపణ్డితానమ్పి హి మాతుగామస్స సద్దం సుత్వా సత్త వస్ససతాని అసముదాచిణ్ణకిలేసా ఓకాసం లభిత్వా ఖణేనేవ సముదాచరింసు. విసుద్ధాపి సత్తా సంకిలిస్సన్తి, ఉత్తమయససమఙ్గినోపి ఆయసక్యం పాపుణన్తి, పగేవ అపరిసుద్ధా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మోరయోనియం పటిసన్ధిం గహేత్వా అణ్డకాలేపి కణికారమకుళవణ్ణఅణ్డకోసో హుత్వా అణ్డం భిన్దిత్వా నిక్ఖన్తో సువణ్ణవణ్ణో అహోసి దస్సనీయో పాసాదికో పక్ఖానం అన్తరే సురత్తరాజివిరాజితో, సో అత్తనో జీవితం రక్ఖన్తో తిస్సో పబ్బతరాజియో అతిక్కమ్మ చతుత్థాయ పబ్బతరాజియా ఏకస్మిం దణ్డకహిరఞ్ఞపబ్బతతలే వాసం కప్పేసి. సో పభాతాయ రత్తియా పబ్బతమత్థకే నిసిన్నో సూరియం ఉగ్గచ్ఛన్తం ఓలోకేత్వా అత్తనో గోచరభూమియం రక్ఖావరణత్థాయ బ్రహ్మమన్తం బన్ధన్తో ‘‘ఉదేతయ’’న్తిఆదిమాహ.

౧౭. ‘‘ఉదేతయం చక్ఖుమా ఏకరాజా,

హరిస్సవణ్ణో పథవిప్పభాసో;

తం తం నమస్సామి హరిస్సవణ్ణం పథవిప్పభాసం,

తయాజ్జ గుత్తా విహరేము దివస’’న్తి.

తత్థ ఉదేతీతి పాచీనలోకధాతుతో ఉగ్గచ్ఛతి. చక్ఖుమాతి సకలచక్కవాళవాసీనం అన్ధకారం విధమిత్వా చక్ఖుపటిలాభకరణేన యం తేన తేసం దిన్నం చక్ఖు, తేన చక్ఖునా చక్ఖుమా. ఏకరాజాతి సకలచక్కవాళే ఆలోకకరానం అన్తరే సేట్ఠవిసిట్ఠట్ఠేన ఏకరాజా. హరిస్సవణ్ణోతి హరిసమానవణ్ణో, సువణ్ణవణ్ణోతి అత్థో. పథవిప్పభాసోతి పథవియా పభాసో. తం తం నమస్సామీతి తస్మా తం ఏవరూపం భవన్తం నమస్సామి వన్దామి. తయాజ్జ గుత్తా విహరేము దివసన్తి తయా అజ్జ రక్ఖితా గోపితా హుత్వా ఇమం దివసం చతుఇరియాపథవిహారేన సుఖం విహరేయ్యామ.

ఏవం బోధిసత్తో ఇమాయ గాథాయ సూరియం నమస్సిత్వా దుతియగాథాయ అతీతే పరినిబ్బుతే బుద్ధే చేవ బుద్ధగుణే చ నమస్సతి.

‘‘యే బ్రాహ్మణా వేదగూ సబ్బధమ్మే, తే మే నమో తే చ మం పాలయన్తు;

నమత్థు బుద్ధానం నమత్థు బోధియా, నమో విముత్తానం నమో విముత్తియా;

ఇమం సో పరిత్తం కత్వా, మోరో చరతి ఏసనా’’తి.

తత్థ యే బ్రాహ్మణాతి యే బాహితపాపా విసుద్ధిబ్రాహ్మణా. వేదగూతి వేదానం పారం గతాతిపి వేదగూ, వేదేహి పారం గతాతిపి వేదగూ. ఇధ పన సబ్బే సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మే విదితే పాకటే కత్వా గతాతి వేదగూ. తేనేవాహ ‘‘సబ్బధమ్మే’’తి. సబ్బే ఖన్ధాయతనధాతుధమ్మే సలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన అత్తనో ఞాణస్స విదితే పాకటే కత్వా గతా, తిణ్ణం మారానం మత్థకం మద్దిత్వా దససహస్సిలోకధాతుం ఉన్నాదేత్వా బోధితలే సమ్మాసమ్బోధిం పత్వా సంసారం వా అతిక్కన్తాతి అత్థో. తే మే నమోతి తే మమ ఇమం నమక్కారం పటిచ్ఛన్తు. తే చ మం పాలయన్తూతి ఏవం మయా నమస్సితా చ తే భగవన్తో మం పాలేన్తు రక్ఖన్తు గోపేన్తు. నమత్థు బుద్ధానం నమత్థు బోధియా, నమో విముత్తానం నమో విముత్తియాతి అయం మమ నమక్కారో అతీతానం పరినిబ్బుతానం బుద్ధానం అత్థు, తేసఞ్ఞేవ చతూసు చ మగ్గేసు చతూసు ఫలేసు ఞాణసఙ్ఖాతాయ బోధియా అత్థు, తథా తేసఞ్ఞేవ అరహత్తఫలవిముత్తియా విముత్తానం అత్థు, యా చ నేసం తదఙ్గవిముత్తి విక్ఖమ్భనవిముత్తి సముచ్ఛేదవిముత్తి పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి నిస్సరణవిముత్తీతి పఞ్చవిధా విముత్తి, తస్సా నేసం విముత్తియాపి అయం మయ్హం నమక్కారో అత్థూతి. ‘‘ఇమం సో పరిత్తం కత్వా, మోరో చరతి ఏసనా’’తి ఇదం పన పదద్వయం సత్థా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఆహ. తస్సత్థో – భిక్ఖవే, సో మోరో ఇమం పరిత్తం ఇమం రక్ఖం కత్వా అత్తనో గోచరభూమియం పుప్ఫఫలాదీనం అత్థాయ నానప్పకారాయ ఏసనాయ చరతి.

ఏవం దివసం చరిత్వా సాయం పబ్బతమత్థకే నిసీదిత్వా అత్థఙ్గతం సూరియం ఓలోకేన్తో బుద్ధగుణే ఆవజ్జేత్వా నివాసట్ఠానే రక్ఖావరణత్థాయ పున బ్రహ్మమన్తం బన్ధన్తో ‘‘అపేతయ’’న్తిఆదిమాహ.

౧౮. ‘‘అపేతయం చక్ఖుమా ఏకరాజా, హరిస్సవణ్ణో పథవిప్పభాసో;

తం తం నమస్సామి హరిస్సవణ్ణం పథవిప్పభాసం, తయాజ్జ గుత్తా విహరేము రత్తిం.

‘‘యే బ్రాహ్మణా వేదగూ సబ్బధమ్మే, తే మే నమో తే చ మం పాలయన్తు;

నమత్థు బుద్ధానం నమత్థు బోధియా, నమో విముత్తానం నమో విముత్తియా;

ఇమం సో పరిత్తం కత్వా, మోరో వాసమకప్పయీ’’తి.

తత్థ అపేతీతి అపయాతి అత్థం గచ్ఛతి. ఇమం సో పరిత్తం కత్వా, మోరో వాసమకప్పయీతి ఇదమ్పి అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఆహ. తస్సత్థో – భిక్ఖవే, సో మోరో ఇమం పరిత్తం ఇమం రక్ఖం కత్వా అత్తనో నివాసట్ఠానే వాసం కప్పయిత్థ, తస్స రత్తిం వా దివా వా ఇమస్స పరిత్తస్సానుభావేన నేవ భయం, న లోమహంసో అహోసి.

అథేకో బారాణసియా అవిదూరే నేసాదగామవాసీ నేసాదో హిమవన్తపదేసే విచరన్తో తస్మిం దణ్డకహిరఞ్ఞపబ్బతమత్థకే నిసిన్నం బోధిసత్తం దిస్వా ఆగన్త్వా పుత్తస్స ఆరోచేసి. అథేకదివసం ఖేమా నామ బారాణసిరఞ్ఞో దేవీ సుపినేన సువణ్ణవణ్ణం మోరం ధమ్మం దేసేన్తం దిస్వా పబుద్ధకాలే రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘అహం, దేవ, సువణ్ణవణ్ణస్స మోరస్స ధమ్మం సోతుకామా’’తి. రాజా అమచ్చే పుచ్ఛి. అమచ్చా ‘‘బ్రాహ్మణా జానిస్సన్తీ’’తి ఆహంసు. బ్రాహ్మణా తం సుత్వా ‘‘సువణ్ణవణ్ణా మోరా నామ హోన్తీ’’తి వత్వా ‘‘కత్థ హోన్తీ’’తి వుత్తే ‘‘నేసాదా జానిస్సన్తీ’’తి ఆహంసు. రాజా నేసాదే సన్నిపాతేత్వా పుచ్ఛి. అథ సో నేసాదపుత్తో ‘‘ఆమ, మహారాజ, దణ్డకహిరఞ్ఞపబ్బతో నామ అత్థి, తత్థ సువణ్ణవణ్ణో మోరో వసతీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి తం మోరం అమారేత్వా బన్ధిత్వావ ఆనేహీ’’తి. నేసాదో గన్త్వా తస్స గోచరభూమియం పాసే ఓడ్డేసి. మోరేన అక్కన్తట్ఠానేపి పాసో న సఞ్చరతి. నేసాదో గణ్హితుం అసక్కోన్తో సత్త వస్సాని విచరిత్వా తత్థేవ కాలమకాసి. ఖేమాపి దేవీ పత్థితం అలభమానా కాలమకాసి.

రాజా ‘‘మోరం మే నిస్సాయ దేవీ కాలకతా’’తి కుజ్ఝిత్వా ‘‘హిమవన్తపదేసే దణ్డకహిరఞ్ఞపబ్బతో నామ అత్థి, తత్థ సువణ్ణవణ్ణో మోరో వసతి, యే తస్స మంసం ఖాదన్తి, తే అజరా అమరా హోన్తీ’’తి అక్ఖరం సువణ్ణపట్టే లిఖాపేత్వా సువణ్ణపట్టం మఞ్జూసాయ నిక్ఖిపాపేసి. తస్మిం కాలకతే అఞ్ఞో రాజా రజ్జం పత్వా సువణ్ణపట్టం వాచేత్వా ‘‘అజరో అమరో భవిస్సామీ’’తి అఞ్ఞం నేసాదం పేసేసి. సోపి గన్త్వా బోధిసత్తం గహేతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ కాలమకాసి. ఏతేనేవ నియామేన ఛ రాజపరివట్టా గతా. అథ సత్తమో రాజా రజ్జం పత్వా ఏకం నేసాదం పహిణి. సో గన్త్వా బోధిసత్తేన అక్కన్తట్ఠానేపి పాసస్స అసఞ్చరణభావం, అత్తనో పరిత్తం కత్వా గోచరభూమిగమనభావఞ్చస్స ఞత్వా పచ్చన్తం ఓతరిత్వా ఏకం మోరిం గహేత్వా యథా హత్థతాళసద్దేన నచ్చతి, అచ్ఛరాసద్దేన చ వస్సతి, ఏవం సిక్ఖాపేత్వా తం ఆదాయ గన్త్వా మోరేన పరిత్తే అకతే పాతోయేవ పాసయట్ఠియో రోపేత్వా పాసే ఓడ్డేత్వా మోరిం వస్సాపేసి. మోరో విసభాగం మాతుగామసద్దం సుత్వా కిలేసాతురో హుత్వా పరిత్తం కాతుం అసక్కుణిత్వా గన్త్వా పాసే బజ్ఝి. అథ నం నేసాదో గహేత్వా గన్త్వా బారాణసిరఞ్ఞో అదాసి.