౨౨. మహానిపాతో
[౫౪౩] ౬. భూరిదత్తజాతకవణ్ణనా
నగరకణ్డం
యం కిఞ్చి రతనం అత్థీతి ఇదం సత్థా సావత్థిం ఉపనిస్సాయ జేతవనే విహరన్తో ఉపోసథికే ఉపాసకే ఆరబ్భ కథేసి. తే కిర ఉపోసథదివసే పాతోవ ఉపోసథం అధిట్ఠాయ దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం గన్ధమాలాదిహత్థా జేతవనం గన్త్వా ధమ్మస్సవనవేలాయ ఏకమన్తం నిసీదింసు. సత్థా ధమ్మసభం ఆగన్త్వా అలఙ్కతబుద్ధాసనే నిసీదిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓలోకేత్వా భిక్ఖుఆదీసు పన యే ఆరబ్భ ధమ్మకథా సముట్ఠాతి, తేహి సద్ధిం తథాగతా సల్లపన్తి, తస్మా అజ్జ ఉపాసకే ఆరబ్భ పుబ్బచరియప్పటిసంయుత్తా ధమ్మకథా సముట్ఠహిస్సతీతి ఞత్వా ఉపాసకేహి సద్ధిం సల్లపన్తో ‘‘ఉపోసథికత్థ, ఉపాసకా’’తి ఉపాసకే పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, ఉపాసకా, కల్యాణం వో కతం, అపిచ అనచ్ఛరియం ఖో పనేతం, యం తుమ్హే మాదిసం బుద్ధం ఓవాదదాయకం ఆచరియం లభన్తా ఉపోసథం కరేయ్యాథ. పోరాణపణ్డితా పన అనాచరియకాపి మహన్తం యసం పహాయ ఉపోసథం కరింసుయేవా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో నామ రాజా రజ్జం కారేన్తో పుత్తస్స ఉపరజ్జం దత్వా తస్స మహన్తం యసం దిస్వా ‘‘రజ్జమ్పి మే గణ్హేయ్యా’’తి ఉప్పన్నాసఙ్కో ‘‘తాత, త్వం ఇతో నిక్ఖమిత్వా యత్థ తే రుచ్చతి, తత్థ వసిత్వా మమ అచ్చయేన కులసన్తకం రజ్జం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పితరం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన యమునం గన్త్వా యమునాయ చ సముద్దస్స చ పబ్బతస్స చ అన్తరే పణ్ణసాలం మాపేత్వా వనమూలఫలాహారో పటివసతి. తదా సముద్దస్స హేట్ఠిమే నాగభవనే ఏకా మతపతికా నాగమాణవికా అఞ్ఞాసం సపతికానం యసం ఓలోకేత్వా కిలేసం నిస్సాయ నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా సముద్దతీరే విచరన్తీ రాజపుత్తస్స పదవలఞ్జం దిస్వా పదానుసారేన గన్త్వా తం పణ్ణసాలం అద్దస. తదా రాజపుత్తో ఫలాఫలత్థాయ గతో హోతి. సా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా కట్ఠత్థరణఞ్చేవ సేసపరిక్ఖారే చ దిస్వా చిన్తేసి ‘‘ఇదం ఏకస్స పబ్బజితస్స వసనట్ఠానం, వీమంసిస్సామి నం ‘సద్ధాయ పబ్బజితో ను ఖో నో’తి, సచే హి సద్ధాయ పబ్బజితో భవిస్సతి నేక్ఖమ్మాధిముత్తో, న మే అలఙ్కతసయనం సాదియిస్సతి. సచే కామాభిరతో భవిస్సతి, న సద్ధాపబ్బజితో, మమ సయనస్మింయేవ నిపజ్జిస్సతి. అథ నం గహేత్వా అత్తనో సామికం కత్వా ఇధేవ వసిస్సామీ’’తి. సా నాగభవనం గన్త్వా దిబ్బపుప్ఫాని చేవ దిబ్బగన్ధే చ ఆహరిత్వా దిబ్బపుప్ఫసయనం సజ్జేత్వా పణ్ణసాలాయం పుప్ఫూపహారం కత్వా గన్ధచుణ్ణం వికిరిత్వా పణ్ణసాలం అలఙ్కరిత్వా నాగభవనమేవ గతా.
రాజపుత్తో సాయన్హసమయం ఆగన్త్వా పణ్ణసాలం పవిట్ఠో తం పవత్తిం దిస్వా ‘‘కేన ను ఖో ఇమం సయనం సజ్జిత’’న్తి ఫలాఫలం పరిభుఞ్జిత్వా ‘‘అహో సుగన్ధాని పుప్ఫాని, మనాపం వత కత్వా సయనం పఞ్ఞత్త’’న్తి న సద్ధాపబ్బజితభావేన సోమనస్సజాతో పుప్ఫసయనే పరివత్తిత్వా నిపన్నో నిద్దం ఓక్కమిత్వా పునదివసే సూరియుగ్గమనే ఉట్ఠాయ పణ్ణసాలం అసమ్మజ్జిత్వా ఫలాఫలత్థాయ అగమాసి. నాగమాణవికా తస్మిం ఖణే ఆగన్త్వా మిలాతాని పుప్ఫాని దిస్వా ‘‘కామాధిముత్తో ఏస, న సద్ధాపబ్బజితో, సక్కా నం గణ్హితు’’న్తి ఞత్వా పురాణపుప్ఫాని నీహరిత్వా అఞ్ఞాని పుప్ఫాని ఆహరిత్వా తథేవ నవపుప్ఫసయనం సజ్జేత్వా పణ్ణసాలం అలఙ్కరిత్వా చఙ్కమే పుప్ఫాని వికిరిత్వా నాగభవనమేవ గతా. సో తం దివసమ్పి పుప్ఫసయనే సయిత్వా పునదివసే చిన్తేసి ‘‘కో ను ఖో ఇమం పణ్ణసాలం అలఙ్కరోతీ’’తి? సో ఫలాఫలత్థాయ అగన్త్వా పణ్ణసాలతో అవిదూరే పటిచ్ఛన్నో అట్ఠాసి. ఇతరాపి బహూ గన్ధే చేవ పుప్ఫాని చ ఆదాయ అస్సమపదం అగమాసి. రాజపుత్తో ఉత్తమరూపధరం నాగమాణవికం దిస్వావ పటిబద్ధచిత్తో అత్తానం అదస్సేత్వా తస్సా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా సయనం సజ్జనకాలే పవిసిత్వా ‘‘కాసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం నాగమాణవికా, సామీ’’తి. ‘‘ససామికా అస్సామికాసీ’’తి. ‘‘సామి, అహం పుబ్బే ససామికా, ఇదాని పన అస్సామికా విధవా’’. ‘‘త్వం పన కత్థ వాసికోసీ’’తి? ‘‘అహం బారాణసిరఞ్ఞో పుత్తో బ్రహ్మదత్తకుమారో నామ’’. ‘‘త్వం నాగభవనం పహాయ కస్మా ఇధ విచరసీ’’తి? ‘‘సామి, అహం తత్థ ససామికానం నాగమాణవికానం యసం ఓలోకేత్వా కిలేసం నిస్సాయ ఉక్కణ్ఠిత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా సామికం పరియేసన్తీ విచరామీ’’తి. ‘‘తేన హి భద్దే, సాధు, అహమ్పి న సద్ధాయ పబ్బజితో, పితరా పన మే నీహరితత్తా ఇధ వసామి, త్వం మా చిన్తయి, అహం తే సామికో భవిస్సామి, ఉభోపి ఇధ సమగ్గవాసం వసిస్సామా’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. తతో పట్ఠాయ తే ఉభోపి తత్థేవ సమగ్గవాసం వసింసు. సా అత్తనో ఆనుభావేన మహారహం గేహం మాపేత్వా మహారహం పల్లఙ్కం ఆహరిత్వా సయనం పఞ్ఞపేసి. తతో పట్ఠాయ మూలఫలాఫలం న ఖాది, దిబ్బఅన్నపానమేవ భుఞ్జిత్వా జీవికం కప్పేసి.
అపరభాగే నాగమాణవికా గబ్భం పటిలభిత్వా పుత్తం విజాయి, సాగరతీరే జాతత్తా తస్స ‘‘సాగరబ్రహ్మదత్తో’’తి నామం కరింసు. తస్స పదసా గమనకాలే నాగమాణవికా ధీతరం విజాయి, తస్సా సముద్దతీరే జాతత్తా ‘‘సముద్దజా’’తి నామం కరింసు. అథేకో బారాణసివాసికో వనచరకో తం ఠానం పత్వా కతపటిసన్థారో రాజపుత్తం సఞ్జానిత్వా కతిపాహం తత్థ వసిత్వా ‘‘దేవ, అహం తుమ్హాకం ఇధ వసనభావం రాజకులస్స ఆరోచేస్సామీ’’తి తం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా నగరం అగమాసి. తదా రాజా కాలమకాసి. అమచ్చా తస్స సరీరకిచ్చం కత్వా సత్తమే దివసే సన్నిపతిత్వా ‘‘అరాజకం రజ్జం నామ న సణ్ఠాతి, రాజపుత్తస్స వసనట్ఠానం వా అత్థిభావం వా న జానామ, ఫుస్సరథం విస్సజ్జేత్వా రాజానం గణ్హిస్సామా’’తి మన్తయింసు. తస్మిం ఖణే వనచరకో నగరం పత్వా తం కథం సుత్వా అమచ్చానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘అహం రాజపుత్తస్స సన్తికే తయో చత్తారో దివసే వసిత్వా ఆగతోమ్హీ’’తి తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. అమచ్చా తస్స సక్కారం కత్వా తేన మగ్గనాయకేన సద్ధిం తత్థ గన్త్వా కతపటిసన్థారా రఞ్ఞో కాలకతభావం ఆరోచేత్వా ‘‘దేవ, రజ్జం పటిపజ్జాహీ’’తి ఆహంసు.
సో ‘‘నాగమాణవికాయ చిత్తం జానిస్సామీ’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భద్దే, పితా మే కాలకతో, అమచ్చా మయ్హం ఛత్తం ఉస్సాపేతుం ఆగతా, గచ్ఛామ, భద్దే, ఉభోపి ద్వాదసయోజనికాయ బారాణసియా రజ్జం కారేస్సామ, త్వం సోళసన్నం ఇత్థిసహస్సానం జేట్ఠికా భవిస్ససీ’’తి ఆహ. ‘‘సామి, న సక్కా మయా గన్తు’’న్తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘మయం ఘోరవిసా ఖిప్పకోపా అప్పమత్తకేనపి కుజ్ఝామ, సపత్తిరోసో చ నామ భారియో. సచాహం కిఞ్చి దిస్వా వా సుత్వా వా కుద్ధా ఓలోకేస్సామి, భస్మాముట్ఠి వియ విప్పకిరిస్సతి. ఇమినా కారణేన న సక్కా మయా గన్తు’’న్తి. రాజపుత్తో పునదివసేపి యాచతేవ. అథ నం సా ఏవమాహ – ‘‘అహం తావ కేనచి పరియాయేన న గమిస్సామి, ఇమే పన మే పుత్తా నాగకుమారా తవ సమ్భవేన జాతత్తా మనుస్సజాతికా. సచే తే మయి సినేహో అత్థి, ఇమేసు అప్పమత్తో భవ. ఇమే ఖో పన ఉదకబీజకా సుఖుమాలా మగ్గం గచ్ఛన్తా వాతాతపేన కిలమిత్వా మరేయ్యుం, తస్మా ఏకం నావం ఖణాపేత్వా ఉదకస్స పూరాపేత్వా తాయ ద్వే పుత్తకే ఉదకకీళం కీళాపేత్వా నగరేపి అన్తోవత్థుస్మింయేవ పోక్ఖరణింకారేయ్యాసి, ఏవం తే న కిలమిస్సన్తీ’’తి.
సా ఏవఞ్చ పన వత్వా రాజపుత్తం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పుత్తకే ఆలిఙ్గిత్వా థనన్తరే నిపజ్జాపేత్వా సీసే చుమ్బిత్వా రాజపుత్తస్స నియ్యాదేత్వా రోదిత్వా కన్దిత్వా తత్థేవ అన్తరధాయిత్వా నాగభవనం అగమాసి. రాజపుత్తోపి దోమనస్సప్పత్తో అస్సుపుణ్ణేహి నేత్తేహి నివేసనా నిక్ఖమిత్వా అక్ఖీని పుఞ్ఛిత్వా అమచ్చే ఉపసఙ్కమి. తే తం తత్థేవ అభిసిఞ్చిత్వా ‘‘దేవ, అమ్హాకం నగరం గచ్ఛామా’’తి వదింసు. తేన హి సీఘం నావం ఖణిత్వా సకటం ఆరోపేత్వా ఉదకస్స పూరేత్వా ఉదకపిట్ఠే వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని నానాపుప్ఫాని వికిరథ, మమ పుత్తా ఉదకబీజకా, తే తత్థ కీళన్తా సుఖం గమిస్సన్తీ’’తి. అమచ్చా తథా కరింసు. రాజా బారాణసిం పత్వా అలఙ్కతనగరం పవిసిత్వా సోళససహస్సాహి నాటకిత్థీహి అమచ్చాదీహి చ పరివుతో మహాతలే నిసీదిత్వా సత్తాహం మహాపానం పివిత్వా పుత్తానం అత్థాయ పోక్ఖరణిం కారేసి. తే నిబద్ధం తత్థ కీళింసు.
అథేకదివసం పోక్ఖరణియం ఉదకే పవేసియమానే ఏకో కచ్ఛపో పవిసిత్వా నిక్ఖమనట్ఠానం అపస్సన్తో పోక్ఖరణితలే నిపజ్జిత్వా దారకానం కీళనకాలే ఉదకతో ఉట్ఠాయ సీసం నీహరిత్వా తే ఓలోకేత్వా పున ఉదకే నిముజ్జి. తే తం దిస్వా భీతా పితు సన్తికం గన్త్వా ‘‘తాత, పోక్ఖరణియం ఏకో యక్ఖో అమ్హే తాసేతీ’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘గచ్ఛథ నం గణ్హథా’’తి పురిసే ఆణాపేసి. తే జాలం ఖిపిత్వా కచ్ఛపం ఆదాయ రఞ్ఞో దస్సేసుం. కుమారా తం దిస్వా ‘‘ఏస, తాత, పిసాచో’’తి విరవింసు. రాజా పుత్తసినేహేన కచ్ఛపస్స కుజ్ఝిత్వా ‘‘గచ్ఛథస్స కమ్మకారణం కరోథా’’తి ఆణాపేసి. తత్ర ఏకచ్చే ‘‘అయం రాజవేరికో, ఏతం ఉదుక్ఖలే ముసలేహి చుణ్ణవిచుణ్ణం కాతుం వట్టతీ’’తి ఆహంసు, ఏకచ్చే ‘‘తీహి పాకేహి పచిత్వా ఖాదితుం’’, ఏకచ్చే ‘‘అఙ్గారేసు ఉత్తాపేతుం,’’ ఏకచ్చే ‘‘అన్తోకటాహేయేవ నం పచితుం వట్టతీ’’తి ఆహంసు. ఏకో పన ఉదకభీరుకో అమచ్చో ‘‘ఇమం యమునాయ ఆవట్టే ఖిపితుం వట్టతి, సో తత్థ మహావినాసం పాపుణిస్సతి. ఏవరూపా హిస్స కమ్మకారణా నత్థీ’’తి ఆహ. కచ్ఛపో తస్స కథం సుత్వా సీసం నీహరిత్వా ఏవమాహ – ‘‘అమ్భో, కిం తే మయా అపరాధో కతో, కేన మం ఏవరూపం కమ్మకారణం విచారేసి. మయా హి సక్కా ఇతరా కమ్మకారణా సహితుం, అయం పన అతికక్ఖళో, మా ఏవం అవచా’’తి. తం సుత్వా రాజా ‘‘ఇమం ఏతదేవ కారేతుం వట్టతీ’’తి యమునాయ ఆవట్టే ఖిపాపేసి. పురిసో తథా అకాసి. సో ఏకం నాగభవనగామిం ఉదకవాహం పత్వా నాగభవనం అగమాసి.
అథ నం తస్మిం ఉదకవాహే కీళన్తా ధతరట్ఠనాగరఞ్ఞో పుత్తా నాగమాణవకా దిస్వా ‘‘గణ్హథ నం దాస’’న్తి ఆహంసు. సో చిన్తేసి ‘‘అహం బారాణసిరఞ్ఞో హత్థా ముచ్చిత్వా ఏవరూపానం ఫరుసానం నాగానం హత్థం పత్తో, కేన ను ఖో ఉపాయేన ముచ్చేయ్య’’న్తి. సో ‘‘అత్థేసో ఉపాయో’’తి ముసావాదం కత్వా ‘‘తుమ్హే ధతరట్ఠస్స నాగరఞ్ఞో సన్తకా హుత్వా కస్మా ఏవం వదేథ, అహం చిత్తచూళో నామ కచ్ఛపో బారాణసిరఞ్ఞో దూతో, ధతరట్ఠస్స సన్తికం ఆగతో, అమ్హాకం రాజా ధతరట్ఠస్స ధీతరం దాతుకామో మం పహిణి, తస్స మం దస్సేథా’’తి ఆహ. తే సోమనస్సజాతా తం ఆదాయ రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘ఆనేథ న’’న్తి తం పక్కోసాపేత్వా దిస్వావ అనత్తమనో హుత్వా ‘‘ఏవం లామకసరీరో దూతకమ్మం కాతుం న సక్కోతీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా కచ్ఛపో ‘‘కిం పన, మహారాజ, దూతేహి నామ తాలప్పమాణేహి భవితబ్బం, సరీరఞ్హి ఖుద్దకం వా మహన్తం వా అప్పమాణం, గతగతట్ఠానే కమ్మనిప్ఫాదనమేవ పమాణం. మహారాజ, అమ్హాకం రఞ్ఞో బహూ దూతా. థలే కమ్మం మనుస్సా కరోన్తి, ఆకాసే పక్ఖినో, ఉదకే అహమేవ. అహఞ్హి చిత్తచూళో నామ కచ్ఛపో ఠానన్తరప్పత్తో రాజవల్లభో, మా మం పరిభాసథా’’తి అత్తనో గుణం వణ్ణేసి. అథ నం ధతరట్ఠో పుచ్ఛి ‘‘కేన పనత్థేన రఞ్ఞా పేసితోసీ’’తి. మహారాజ, రాజా మం ఏవమాహ ‘‘మయా సకలజమ్బుదీపే రాజూహి సద్ధిం మిత్తధమ్మో కతో, ఇదాని ధతరట్ఠేన నాగరఞ్ఞా సద్ధిం మిత్తధమ్మం కాతుం మమ ధీతరం సముద్దజం దమ్మీ’’తి వత్వా మం పహిణి. ‘‘తుమ్హే పపఞ్చం అకత్వా మయా సద్ధింయేవ పురిసం పేసేత్వా దివసం వవత్థపేత్వా దారికం గణ్హథా’’తి. సో తుస్సిత్వా తస్స సక్కారం కత్వా తేన సద్ధిం చత్తారో నాగమాణవకే పేసేసి ‘‘గచ్ఛథ, రఞ్ఞో వచనం సుత్వా దివసం వవత్థపేత్వా ఏథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి వత్వా కచ్ఛపం గహేత్వా నాగభవనా నిక్ఖమింసు.
కచ్ఛపో యమునాయ బారాణసియా చ అన్తరే ఏకం పదుమసరం దిస్వా ఏకేనుపాయేన పలాయితుకామో ఏవమాహ – ‘‘భో నాగమాణవకా, అమ్హాకం రాజా పుత్తదారా చస్స మం ఉదకే గోచరత్తా రాజనివేసనం ఆగతం దిస్వావ పదుమాని నో దేహి, భిసమూలాని దేహీతి యాచన్తి. అహం తేసం అత్థాయ తాని గణ్హిస్సామి, ఏత్థ మం విస్సజ్జేత్వా మం అపస్సన్తాపి పురేతరం రఞ్ఞో సన్తికం గచ్ఛథ, అహం వో తత్థేవ పస్సిస్సామీ’’తి. తే తస్స సద్దహిత్వా తం విస్సజ్జేసుం. సో తత్థ ఏకమన్తే నిలీయి. ఇతరేపి నం అదిస్వా ‘‘రఞ్ఞో సన్తికం గతో భవిస్సతీ’’తి మాణవకవణ్ణేన రాజానం ఉపసఙ్కమింసు. రాజా పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కుతో ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ధతరట్ఠస్స సన్తికా, మహారాజా’’తి. ‘‘కింకారణా ఇధాగతా’’తి? ‘‘మహారాజ, మయం తస్స దూతా, ధతరట్ఠో వో ఆరోగ్యం పుచ్ఛతి. సచే యం వో ఇచ్ఛథ, తం నో వదేథ. తుమ్హాకం కిర ధీతరం సముద్దజం అమ్హాకం రఞ్ఞో పాదపరిచారికం కత్వా దేథా’’తి ఇమమత్థం పకాసేన్తా పఠమం గాథమాహంసు –
౭౮౪. ‘‘యం కిఞ్చి రతనం అత్థి, ధతరట్ఠనివేసనే;
సబ్బాని తే ఉపయన్తు, ధీతరం దేహి రాజినో’’తి.
తత్థ సబ్బాని తే ఉపయన్తూతి తస్స నివేసనే సబ్బాని రతనాని తవ నివేసనం ఉపగచ్ఛన్తు.
తం సుత్వా రాజా దుతియం గాథమాహ –
౭౮౫. ‘‘న నో వివాహో నాగేహి, కతపుబ్బో కుదాచనం;
తం వివాహం అసంయుత్తం, కథం అమ్హే కరోమసే’’తి.
తత్థ అసంయుత్తన్తి అయుత్తం తిరచ్ఛానేహి సద్ధిం సంసగ్గం అననుచ్ఛవికం. అమ్హేతి అమ్హే మనుస్సజాతికా సమానా కథం తిరచ్ఛానగతసమ్బన్ధం కరోమాతి.
తం సుత్వా నాగమాణవకా ‘‘సచే తే ధతరట్ఠేన సద్ధిం సమ్బన్ధో అననుచ్ఛవికో, అథ కస్మా అత్తనో ఉపట్ఠాకం చిత్తచూళం నామ కచ్ఛపం ‘సముద్దజం నామ తే ధీతరం దమ్మీ’తి అమ్హాకం రఞ్ఞో పేసేసి? ఏవం పేసేత్వా ఇదాని తే అమ్హాకం రాజానం పరిభవం కరోన్తస్స కత్తబ్బయుత్తకం మయం జానిస్సామ. మయఞ్హి నాగమాణవకా’’తి వత్వా రాజానం తజ్జేన్తా ద్వే గాథా అభాసింసు –
౭౮౬. ‘‘జీవితం నూన తే చత్తం, రట్ఠం వా మనుజాధిప;
న హి నాగే కుపితమ్హి, చిరం జీవన్తి తాదిసా.
౭౮౭. ‘‘యో త్వం దేవ మనుస్సోసి, ఇద్ధిమన్తం అనిద్ధిమా;
వరుణస్స నియం పుత్తం, యామునం అతిమఞ్ఞసీ’’తి.
తత్థ రట్ఠం వాతి ఏకంసేన తయా జీవితం వా రట్ఠం వా చత్తం. తాదిసాతి తుమ్హాదిసా ఏవం మహానుభావే నాగే కుపితే చిరం జీవితుం న సక్కోన్తి, అన్తరావ అన్తరధాయన్తి. యో త్వం, దేవ, మనుస్సోసీతి దేవ, యో త్వం మనుస్సో సమానో. వరుణస్సాతి వరుణనాగరాజస్స. నియం పుత్తన్తి అజ్ఝత్తికపుత్తం. యామునన్తి యమునాయ హేట్ఠా జాతం.
తతో రాజా ద్వే గాథా అభాసి –
౭౮౮. ‘‘నాతిమఞ్ఞామి రాజానం, ధతరట్ఠం యసస్సినం;
ధతరట్ఠో హి నాగానం, బహూనమపి ఇస్సరో.
౭౮౯. ‘‘అహి మహానుభావోపి, న మే ధీతరమారహో;
ఖత్తియో చ విదేహానం, అభిజాతా సముద్దజా’’తి.
తత్థ బహూనమపీతి పఞ్చయోజనసతికస్స నాగభవనస్స ఇస్సరభావం సన్ధాయేవమాహ. న మే ధీతరమారహోతి ఏవం మహానుభావోపి పన సో అహిజాతికత్తా మమ ధీతరం అరహో న హోతి. ‘‘ఖత్తియో చ విదేహాన’’న్తి ఇదం మాతిపక్ఖే ఞాతకే దస్సేన్తో ఆహ. సముద్దజాతి సో చ విదేహరాజపుత్తో మమ ధీతా సముద్దజా చాతి ఉభోపి అభిజాతా. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం సంవాసం అరహన్తి. న హేసా మణ్డూకభక్ఖస్స సప్పస్స అనుచ్ఛవికాతి ఆహ.
నాగమాణవకా తం తత్థేవ నాసావాతేన మారేతుకామా హుత్వాపి ‘‘అమ్హాకం దివసం వవత్థాపనత్థాయ పేసితా, ఇమం మారేత్వా గన్తుం న యుత్తం, గన్త్వా రఞ్ఞో ఆచిక్ఖిత్వా జానిస్సామా’’తి తత్థేవ అన్తరహితా ‘‘కిం, తాతా, లద్ధా వో రాజధీతా’’తి రఞ్ఞా పుచ్ఛితా కుజ్ఝిత్వా ‘‘కిం, దేవ, అమ్హే అకారణా యత్థ వా తత్థ వా పేసేసి. సచేపి మారేతుకామో, ఇధేవ నో మారేహి. సో తుమ్హే అక్కోసతి పరిభాసతి, అత్తనో ధీతరం జాతిమానేన ఉక్ఖిపతీ’’తి తేన వుత్తఞ్చ అవుత్తఞ్చ వత్వా రఞ్ఞో కోధం ఉప్పాదయింసు. సో అత్తనో పరిసం సన్నిపాతేతుం ఆణాపేన్తో ఆహ –
౭౯౦. ‘‘కమ్బలస్సతరా ఉట్ఠేన్తు, సబ్బే నాగే నివేదయ;
బారాణసిం పవజ్జన్తు, మా చ కఞ్చి విహేఠయు’’న్తి.
తత్థ కమ్బలస్సతరా ఉట్ఠేన్తూతి కమ్బలస్సతరా నామ తస్స మాతుపక్ఖికా సినేరుపాదే వసననాగా, తే చ ఉట్ఠహన్తు. అఞ్ఞే చ చతూసు దిసాసు అనుదిసాసు యత్తకా వా మయ్హం వచనకరా, తే సబ్బే నాగే నివేదయ, గన్త్వా జానాపేథ, ఖిప్పం కిర సన్నిపాతేథాతి ఆణాపేన్తో ఏవమాహ. తతో సబ్బేహేవ సీఘం సన్నిపతితేహి ‘‘కిం కరోమ, దేవా’’తి వుత్తే ‘‘సబ్బేపి తే నాగా బారాణసిం పవజ్జన్తూ’’తి ఆహ. ‘‘తత్థ గన్త్వా కిం కాతబ్బం, దేవ, తం నాసావాతప్పహారేన భస్మం కరోమా’’తి చ వుత్తే రాజధీతరి పటిబద్ధచిత్తతాయ తస్సా వినాసం అనిచ్ఛన్తో ‘‘మా చ కఞ్చి విహేఠయు’’న్తి ఆహ, తుమ్హేసు కోచి కఞ్చి మా విహేఠయాతి అత్థో. అయమేవ వా పాఠో.
అథ నం నాగా ‘‘సచే కోచి మనుస్సో న విహేఠేతబ్బో, తత్థ గన్త్వా కిం కరిస్సామా’’తి ఆహంసు. అథ నే ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోథ, అహమ్పి ఇదం నామ కరిస్సామీ’’తి ఆచిక్ఖన్తో గాథాద్వయమాహ –
౭౯౧. ‘‘నివేసనేసు సోబ్భేసు, రథియా చచ్చరేసు చ;
రుక్ఖగ్గేసు చ లమ్బన్తు, వితతా తోరణేసు చ.
౭౯౨. ‘‘అహమ్పి సబ్బసేతేన, మహతా సుమహం పురం;
పరిక్ఖిపిస్సం భోగేహి, కాసీనం జనయం భయ’’న్తి.
తత్థ సోబ్భేసూతి పోక్ఖరణీసు. రథియాతి రథికాయ. వితతాతి వితతసరీరా మహాసరీరా హుత్వా ఏతేసు చేవ నివేసనాదీసు ద్వారతోరణేసు చ ఓలమ్బన్తు, ఏత్తకం నాగా కరోన్తు, కరోన్తా చ నివేసనే తావ మఞ్చపీఠానం హేట్ఠా చ ఉపరి చ అన్తోగబ్భబహిగబ్భాదీసు చ పోక్ఖరణియం ఉదకపిట్ఠే రథికాదీనం పస్సేసు చేవ థలేసు చ మహన్తాని సరీరాని మాపేత్వా మహన్తే ఫణే కత్వా కమ్మారగగ్గరీ వియ ధమమానా ‘‘సుసూ’’తి సద్దం కరోన్తా ఓలమ్బథ చ నిపజ్జథ చ. అత్తానం పన తరుణదారకానం జరాజిణ్ణానం గబ్భినిత్థీనం సముద్దజాయ చాతి ఇమేసం చతున్నం మా దస్సయిత్థ. అహమ్పి సబ్బసేతేన మహన్తేన సరీరేన గన్త్వా సుమహన్తం కాసిపురం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిస్సం, మహన్తేన ఫణేన నం ఛాదేత్వా ఏకన్ధకారం కత్వా కాసీనం భయం జనయన్తో ‘‘సుసూ’’తి సద్దం ముఞ్చిస్సామీతి.
అథ సబ్బే నాగా తథా అకంసు. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ –
౭౯౩. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, ఉరగానేకవణ్ణినో;
బారాణసిం పవజ్జింసు, న చ కఞ్చి విహేఠయుం.
౭౯౪. ‘‘నివేసనేసు సోబ్భేసు, రథియా చచ్చరేసు చ;
రుక్ఖగ్గేసు చ లమ్బింసు, వితతా తోరణేసు చ.
౭౯౫. ‘‘తేసు దిస్వాన లమ్బన్తే, పుథూ కన్దింసు నారియో;
నాగే సోణ్డికతే దిస్వా, పస్ససన్తే ముహుం ముహుం.
౭౯౬. ‘‘బారాణసీ పబ్యథితా, ఆతురా సమపజ్జథ;
బాహా పగ్గయ్హ పక్కన్దుం, ధీతరం దేహి రాజినో’’తి.
తత్థ అనేకవణ్ణినోతి నీలాదివసేన అనేకవణ్ణా. ఏవరూపాని హి తే రూపాని మాపయింసు. పవజ్జింసూతి అడ్ఢరత్తసమయే పవిసింసు. లమ్బింసూతి ధతరట్ఠేన వుత్తనియామేనేవ తే సబ్బేసు ఠానేసు మనుస్సానం సఞ్చారం పచ్ఛిన్దిత్వా ఓలమ్బింసు. దూతా హుత్వా ఆగతా పన చత్తారో నాగమాణవకా రఞో సయనస్స చత్తారో పాదే పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరిసీసే మహన్తే ఫణే కత్వా తుణ్డేహి సీసం పహరన్తా వియ దాఠా వివరిత్వా పస్ససన్తా అట్ఠంసు. ధతరట్ఠోపి అత్తనా వుత్తనియామేన నగరం పటిచ్ఛాదేసి. పబుజ్ఝమానా పురిసా యతో యతో హత్థం వా పాదం వా పసారేన్తి, తత్థ తత్థ సప్పే ఛుపిత్వా ‘‘సప్పో, సప్పో’’తి విరవన్తి. పుథూ కన్దింసూతి యేసు గేహేసు దీపా జలన్తి, తేసు ఇత్థియో పబుద్ధా ద్వారతోరణగోపానసియో ఓలోకేత్వా ఓలమ్బన్తే నాగే దిస్వా బహూ ఏకప్పహారేనేవ కన్దింసు. ఏవం సకలనగరం ఏకకోలాహలం అహోసి. సోణ్డికతేతి కతఫణే.
పక్కన్దున్తి విభాతాయ రత్తియా నాగానం అస్సాసవాతేన సకలనగరే రాజనివేసనే చ ఉప్పాతియమానే వియ భీతా మనుస్సా ‘‘నాగరాజానో కిస్స నో విహేఠథా’’తి వత్వా తుమ్హాకం రాజా ‘‘ధీతరం దస్సామీ’’తి ధతరట్ఠస్స దూతం పేసేత్వా పున తస్స దూతేహి ఆగన్త్వా ‘‘దేహీ’’తి వుత్తో అమ్హాకం రాజానం అక్కోసతి పరిభాసతి. ‘‘సచే అమ్హాకం రఞ్ఞో ధీతరం న దస్సతి, సకలనగరస్స జీవితం నత్థీ’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి నో, సామి, ఓకాసం దేథ, మయం గన్త్వా రాజానం యాచిస్సామా’’తి యాచన్తా ఓకాసం లభిత్వా రాజద్వారం గన్త్వా మహన్తేన రవేన పక్కన్తింసు. భరియాయోపిస్స అత్తనో అత్తనో గబ్భేసు నిపన్నకావ ‘‘దేవ, ధీతరం ధతరట్ఠరఞ్ఞో దేహీ’’తి ఏకప్పహారేన కన్దింసు. తేపి చత్తారో నాగమాణవకా ‘‘దేహీ’’తి తుణ్హేహి సీసం పహరన్తా వియ దాఠా వివరిత్వా పస్ససన్తా అట్ఠంసు.
సో నిపన్నకోవ నగరవాసీనఞ్చ అత్తనో చ భరియానం పరిదేవితసద్దం సుత్వా చతూహి చ నాగమాణవకేహి తజ్జితత్తా మరణభయభీతో ‘‘మమ ధీతరం సముద్దజం ధతరట్ఠస్స దమ్మీ’’తి తిక్ఖత్తుం అవచ. తం సుత్వా సబ్బేపి నాగరాజానో తిగావుతమత్తం పటిక్కమిత్వా దేవనగరం వియ ఏకం నగరం మాపేత్వా తత్థ ఠితా ‘‘ధీతరం కిర నో పేసేతూ’’తి పణ్ణాకారం పహిణింసు. రాజా తేహి ఆభతం పణ్ణాకారం గహేత్వా ‘‘తుమ్హే గచ్ఛథ, అహం ధీతరం అమచ్చానం హత్థే పహిణిస్సామీ’’తి తే ఉయ్యోజేత్వా ధీతరం పక్కోసాపేత్వా ఉపరిపాసాదం ఆరోపేత్వా సీహపఞ్జరం వివరిత్వా ‘‘అమ్మ, పస్సేతం అలఙ్కతనగరం, త్వం ఏత్థ ఏతస్స రఞ్ఞో అగ్గమహేసీ భవిస్ససి, న దూరే ఇతో తం నగరం, ఉక్కణ్ఠితకాలేయేవ ఇధ ఆగన్తుం సక్కా, ఏత్థ గన్తబ్బ’’న్తి సఞ్ఞాపేత్వా సీసం న్హాపేత్వా సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా పటిచ్ఛన్నయోగ్గే నిసీదాపేత్వా అమచ్చానం హత్థే దత్వా పాహేసి. నాగరాజానో పచ్చుగ్గమనం కత్వా మహాసక్కారం కరింసు. అమచ్చా నగరం పవిసిత్వా తం తస్స దత్వా బహుం ధనం ఆదాయ నివత్తింసు. తే రాజధీతరం పాసాదం ఆరోపేత్వా అలఙ్కతదిబ్బసయనే నిపజ్జాపేసుం. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నం నాగమాణవికా ఖుజ్జాదివేసం గహేత్వా మనుస్సపరిచారికా వియ పరివారయింసు. సా దిబ్బసయనే నిపన్నమత్తావ దిబ్బఫస్సం ఫుసిత్వా నిద్దం ఓక్కమి.
ధతరట్ఠో తం గహేత్వా సద్ధిం నాగపరిసాయ తత్థ అన్తరహితో నాగభవనేయేవ పాతురహోసి. రాజధీతా పబుజ్ఝిత్వా అలఙ్కతదిబ్బసయనం అఞ్ఞే చ సువణ్ణపాసాదమణిపాసాదాదయో ఉయ్యానపోక్ఖరణియో అలఙ్కతదేవనగరం వియ నాగభవనం దిస్వా ఖుజ్జాదిపరిచారికాయో పుచ్ఛి ‘‘ఇదం నగరం అతివియ అలఙ్కతం, న అమ్హాకం నగరం వియ, కస్సేత’’న్తి. ‘‘సామికస్స తే సన్తకం, దేవి, న అప్పపుఞ్ఞా ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభన్తి, మహాపుఞ్ఞతాయ తే అయం లద్ధా’’తి. ధతరట్ఠోపి పఞ్చయోజనసతికే నాగభవనే భేరిం చరాపేసి ‘‘యో సముద్దజాయ సప్పవణ్ణం దస్సేతి, తస్స రాజదణ్డో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా ఏకోపి తస్సా సప్పవణ్ణం దస్సేతుం సమత్థో నామ నాహోసి. సా మనుస్సలోకసఞ్ఞాయ ఏవ తత్థ తేన సద్ధిం సమ్మోదమానా పియసంవాసం వసి.
నగరకణ్డం నిట్ఠితం.
ఉపోసథకణ్డం
సా అపరభాగే ధతరట్ఠం పటిచ్చ గబ్భం పటిలభిత్వా పుత్తం విజాయి, తస్స పియదస్సనత్తా ‘‘సుదస్సనో’’తి నామం కరింసు. పునాపరం పుత్తం విజాయి, తస్స ‘‘దత్తో’’తి నామం అకంసు. సో పన బోధిసత్తో. పునేకం పుత్తం విజాయి, తస్స ‘‘సుభోగో’’తి నామం కరింసు. అపరమ్పి పుత్తం విజాయి, తస్స ‘‘అరిట్ఠో’’తి నామం కరింసు. ఇతి సా చత్తారో పుత్తే విజాయిత్వాపి నాగభవనభావం న జానాతి. అథేకదివసం తరుణనాగా అరిట్ఠస్స ఆచిక్ఖింసు ‘‘తవ మాతా మనుస్సిత్థీ, న నాగినీ’’తి. అరిట్ఠో ‘‘వీమంసిస్సామి న’’న్తి ఏకదివసం థనం పివన్తోవ సప్పసరీరం మాపేత్వా నఙ్గుట్ఠఖణ్డేన మాతు పిట్ఠిపాదే ఘట్టేసి. సా తస్స సప్పసరీరం దిస్వా భీతతసితా మహారవం రవిత్వా తం భూమియం ఖిపన్తీ నఖేన తస్స అక్ఖిం భిన్ది. తతో లోహితం పగ్ఘరి. రాజా తస్సా సద్దం సుత్వా ‘‘కిస్సేసా విరవతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా అరిట్ఠేన కతకిరియం సుత్వా ‘‘గణ్హథ, నం దాసం గహేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేథా’’తి తజ్జేన్తో ఆగచ్ఛి. రాజధీతా తస్స కుద్ధభావం ఞత్వా పుత్తసినేహేన ‘‘దేవ, పుత్తస్స మే అక్ఖి భిన్నం, ఖమథేతస్సాపరాధ’’న్తి ఆహ. రాజా ఏతాయ ఏవం వదన్తియా ‘‘కిం సక్కా కాతు’’న్తి ఖమి. తం దివసం సా ‘‘ఇదం నాగభవన’’న్తి అఞ్ఞాసి. తతో చ పట్ఠాయ అరిట్ఠో కాణారిట్ఠో నామ జాతో. చత్తారోపి పుత్తా విఞ్ఞుతం పాపుణింసు.
అథ నేసం పితా యోజనసతికం యోజనసతికం కత్వా రజ్జమదాసి, మహన్తో యసో అహోసి. సోళస సోళస నాగకఞ్ఞాసహస్సాని పరివారయింసు. పితు ఏకయోజనసతికమేవ రజ్జం అహోసి. తయో పుత్తా మాసే మాసే మాతాపితరో పస్సితుం ఆగచ్ఛన్తి, బోధిసత్తో పన అన్వద్ధమాసం ఆగచ్ఛతి. నాగభవనే సముట్ఠితం పఞ్హం బోధిసత్తోవ కథేతి. పితరా సద్ధిం విరూపక్ఖమహారాజస్సపి ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి, తస్స సన్తికే సముట్ఠితం పఞ్హమ్పి సోవ కథేతి. అథేకదివసం విరూపక్ఖే నాగపరిసాయ సద్ధిం తిదసపురం గన్త్వా సక్కం పరివారేత్వా నిసిన్నే దేవానం అన్తరే పఞ్హో సముట్ఠాసి. తం కోచి కథేతుం నాసక్ఖి, పల్లఙ్కవరగతో పన హుత్వా మహాసత్తోవ కథేసి. అథ నం దేవరాజా దిబ్బగన్ధపుప్ఫేహి పూజేత్వా ‘‘దత్త, త్వం పథవిసమాయ విపులాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో, ఇతో పట్ఠాయ భూరిదత్తో నామ హోహీ’’తి ‘‘భూరిదత్తో’’ తిస్స నామం అకాసి. సో తతో పట్ఠాయ సక్కస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తో అలఙ్కతవేజయన్తపాసాదం దేవచ్ఛరాహి ఆకిణ్ణం అతిమనోహరం సక్కస్స సమ్పత్తిం దిస్వా దేవలోకే పియం కత్వా ‘‘కిం మే ఇమినా మణ్డూకభక్ఖేన అత్తభావేన, నాగభవనం గన్త్వా ఉపోసథవాసం వసిత్వా ఇమస్మిం దేవలోకే ఉప్పత్తికారణం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నాగభవనం గన్త్వా మాతాపితరో ఆపుచ్ఛి ‘‘అమ్మతాతా, అహం ఉపోసథకమ్మం కరిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, తాత, కరోహి, కరోన్తో పన బహి అగన్త్వా ఇమస్మిఞ్ఞేవ నాగభవనే ఏకస్మిం సుఞ్ఞవిమానే కరోహి, బహిగతానం పన నాగానం మహన్తం భయ’’న్తి.
సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తత్థేవ సుఞ్ఞవిమానే రాజుయ్యానే ఉపోసథవాసం వసతి. అథ నం నానాతూరియహత్థా నాగకఞ్ఞా పరివారేన్తి. సో ‘‘న మయ్హం ఇధ వసన్తస్స ఉపోసథకమ్మం మత్థకం పాపుణిస్సతి, మనుస్సపథం గన్త్వా కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నివారణభయేన మాతాపితూనం అనారోచేత్వా అత్తనో భరియాయో ఆమన్తేత్వా ‘‘భద్దే, అహం మనుస్సలోకం గన్త్వా యమునాతీరే నిగ్రోధరుక్ఖో అత్థి, తస్సావిదూరే వమ్మికమత్థకే భోగే ఆభుజిత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథం అధిట్ఠాయ నిపజ్జిత్వా ఉపోసథకమ్మం కరిస్సామి. మయా సబ్బరత్తిం నిపజ్జిత్వా ఉపోసథకమ్మే కతే అరుణుగ్గమనవేలాయమేవ తుమ్హే దస దస ఇత్థియో ఆదాయ వారేన వారేన తూరియహత్థా మమ సన్తికం ఆగన్త్వా మం గన్ధేహి చ పుప్ఫేహి చ పూజేత్వా గాయిత్వా నచ్చిత్వా మం ఆదాయ నాగభవనమేవ ఆగచ్ఛథా’’తి వత్వా తత్థ గన్త్వా వమ్మికమత్థకే భోగే ఆభుజిత్వా ‘‘యో మమ చమ్మం వా న్హారుం వా అట్ఠిం వా రుహిరం వా ఇచ్ఛతి, సో ఆహరతూ’’తి చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథం అధిట్ఠాయ నఙ్గలసీసప్పమాణం సరీరం మాపేత్వా నిపన్నో ఉపోసథకమ్మమకాసి. అరుణే ఉట్ఠహన్తేయేవ తం నాగమాణవికా ఆగన్త్వా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జిత్వా నాగభవనం ఆనేన్తి. తస్స ఇమినా నియామేన ఉపోసథం కరోన్తస్స దీఘో అద్ధా వీతివత్తో.
ఉపోసథఖణ్డం నిట్ఠితం.
గరుళఖణ్డం
తదా ఏకో బారాణసిద్వారగామవాసీ బ్రాహ్మణో సోమదత్తేన నామ పుత్తేన సద్ధిం అరఞ్ఞం గన్త్వా సూలయన్తపాసవాగురాదీహి ఓడ్డేత్వా మిగే వధిత్వా మంసం కాజేనాహరిత్వా విక్కిణన్తో జీవికం కప్పేసి. సో ఏకదివసం అన్తమసో గోధామత్తమ్పి అలభిత్వా ‘‘తాత సోమదత్త, సచే తుచ్ఛహత్థా గమిస్సామ, మాతా తే కుజ్ఝిస్సతి, యం కిఞ్చి గహేత్వా గమిస్సామా’’తి వత్వా బోధిసత్తస్స నిపన్నవమ్మికట్ఠానాభిముఖో గన్త్వా పానీయం పాతుం యమునం ఓతరన్తానం మిగానం పదవలఞ్జం దిస్వా ‘‘తాత, మిగమగ్గో పఞ్ఞాయతి, త్వం పటిక్కమిత్వా తిట్ఠాహి, అహం పానీయత్థాయ ఆగతం మిగం విజ్ఝిస్సామీ’’తి ధనుం ఆదాయ మిగం ఓలోకేన్తో ఏకస్మిం రుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. అథేకో మిగో సాయన్హసమయే పానీయం పాతుం ఆగతో. సో తం విజ్ఝి. మిగో తత్థ అపతిత్వా సరవేగేన తజ్జితో లోహితేన పగ్ఘరన్తేన పలాయి. పితాపుత్తా నం అనుబన్ధిత్వా పతితట్ఠానే మంసం గహేత్వా అరఞ్ఞా నిక్ఖమిత్వా సూరియత్థఙ్గమనవేలాయ తం నిగ్రోధం పత్వా ‘‘ఇదాని అకాలో, న సక్కా గన్తుం, ఇధేవ వసిస్సామా’’తి మంసం ఏకమన్తే ఠపేత్వా రుక్ఖం ఆరుయ్హ విటపన్తరే నిపజ్జింసు. బ్రాహ్మణో పచ్చూససమయే పబుజ్ఝిత్వా మిగసద్దసవనాయ సోతం ఓదహి.
తస్మిం ఖణే నాగమాణవికాయో ఆగన్త్వా బోధిసత్తస్స పుప్ఫాసనం పఞ్ఞాపేసుం. సో అహిసరీరం అన్తరధాపేత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం దిబ్బసరీరం మాపేత్వా సక్కలీలాయ పుప్ఫాసనే నిసీది. నాగమాణవికాపి నం గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా దిబ్బతూరియాని వాదేత్వా నచ్చగీతం పట్ఠపేసుం. బ్రాహ్మణో తం సద్దం సుత్వా ‘‘కో ను ఖో ఏస, జానిస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘పుత్త, పుత్తా’’తి వత్వాపి పుత్తం పబోధేతుం అసక్కోన్తో ‘‘సయతు ఏస, కిలన్తో భవిస్సతి, అహమేవ గమిస్సామీ’’తి రుక్ఖా ఓరుయ్హ తస్స సన్తికం అగమాసి. నాగమాణవికా తం దిస్వా సద్ధిం తూరియేహి భూమియం నిముజ్జిత్వా అత్తనో నాగభవనమేవ గతా. బోధిసత్తో ఏకకోవ అహోసి. బ్రాహ్మణో తస్స సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛన్తో గాథాద్వయమాహ –
౭౯౭. ‘‘పుప్ఫాభిహారస్స వనస్స మజ్ఝే, కో లోహితక్ఖో వితతన్తరంసో;
కా కమ్బుకాయూరధరా సువత్థా, తిట్ఠన్తి నారియో దస వన్దమానా.
౭౯౮. ‘‘కో త్వం బ్రహాబాహు వనస్స మజ్ఝే, విరోచసి ఘతసిత్తోవ అగ్గి;
మహేసక్ఖో అఞ్ఞతరోసి యక్ఖో, ఉదాహు నాగోసి మహానుభావో’’తి.
తత్థ పుప్ఫాభిహారస్సాతి బోధిసత్తస్స పూజనత్థాయ ఆభతేన దిబ్బపుప్ఫాభిహారేన సమన్నాగతస్స. కోతి కో నామ త్వం. లోహితక్ఖోతి రత్తక్ఖో. వితతన్తరంసోతి పుథులఅన్తరంసో. కమ్బుకాయూరధరాతి సువణ్ణాలఙ్కారధరా. బ్రహాబాహూతి మహాబాహు.
తం సుత్వా మహాసత్తో ‘‘సచేపి ‘సక్కాదీసు అఞ్ఞతరోహమస్మీ’తి వక్ఖామి, సద్దహిస్సతేవాయం బ్రాహ్మణో, అజ్జ పన మయా సచ్చమేవ కథేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా అత్తనో నాగరాజభావం కథేన్తో ఆహ –
౭౯౯. ‘‘నాగోహమస్మి ఇద్ధిమా, తేజస్సీ దురతిక్కమో;
డంసేయ్యం తేజసా కుద్ధో, ఫీతం జనపదం అపి.
౮౦౦. ‘‘సముద్దజా హి మే మాతా, ధతరట్ఠో చ మే పితా;
సుదస్సనకనిట్ఠోస్మి, భూరిదత్తోతి మం విదూ’’తి.
తత్థ తేజస్సీతి విసతేజేన తేజవా. దురతిక్కమోతి అఞ్ఞేన అతిక్కమితుం అసక్కుణేయ్యో. డంసేయ్యన్తి సచాహం కుద్ధో ఫీతం జనపదం అపి డంసేయ్యం, పథవియం మమ దాఠాయ పతితమత్తాయ సద్ధిం పథవియా మమ తేజేన సో సబ్బో జనపదో భస్మా భవేయ్యాతి వదతి. సుదస్సనకనిట్ఠోస్మీతి అహం మమ భాతు సుదస్సనస్స కనిట్ఠో అస్మి. విదూతి ఏవం మమం పఞ్చయోజనసతికే నాగభవనే జానన్తీతి.
ఇదఞ్చ పన వత్వా మహాసత్తో చిన్తేసి ‘‘అయం బ్రాహ్మణో చణ్డో ఫరుసో, అహితుణ్డికస్స ఆరోచేత్వా ఉపోసథకమ్మస్స మే అన్తరాయమ్పి కరేయ్య, యం నూనాహం ఇమం నాగభవనం నేత్వా మహన్తం యసం దత్వా ఉపోసథకమ్మం అద్ధనియం కరేయ్య’’న్తి. అథ నం ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణ, మహన్తం తే యసం దస్సామి, రమణీయం నాగభవనం, ఏహి తత్థ గచ్ఛామా’’తి. ‘‘సామి, పుత్తో మే అత్థి, తస్మిం గచ్ఛన్తే ఆగమిస్సామీ’’తి. అథ నం మహాసత్తో ‘‘గచ్ఛ, బ్రాహ్మణ, ఆనేహి న’’న్తి వత్వా అత్తనో ఆవాసం ఆచిక్ఖన్తో ఆహ –
౮౦౧. ‘‘యం గమ్భీరం సదావట్టం, రహదం భేస్మం పేక్ఖసి;
ఏస దిబ్యో మమావాసో, అనేకసతపోరిసో.
౮౦౨. ‘‘మయూరకోఞ్చాభిరుదం, నీలోదం వనమజ్ఝతో;
యమునం పవిస మా భీతో, ఖేమం వత్తవతం సివ’’న్తి.
తత్థ సదావట్టన్తి సదా పవత్తం ఆవట్టం. భేస్మన్తి భయానకం. పేక్ఖసీతి యం ఏవరూపం రహదం పస్ససి. మయూరకోఞ్చాభిరుదన్తి ఉభోసు తీరేసు వనఘటాయం వసన్తేహి మయూరేహి చ కోఞ్చేహి చ అభిరుదం ఉపకూజితం. నీలోదన్తి నీలసలిలం. వనమజ్ఝతోతి వనమజ్ఝేన సన్దమానం. పవిస మా భీతోతి ఏవరూపం యమునం అభీతో హుత్వా పవిస. వత్తవతన్తి వత్తసమ్పన్నానం ఆచారవన్తానం వసనభూమిం పవిస, గచ్ఛ, బ్రాహ్మణ, పుత్తం ఆనేహీతి.
బ్రాహ్మణో గన్త్వా పుత్తస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా పుత్తం ఆనేసి. మహాసత్తో తే ఉభోపి ఆదాయ యమునాతీరం గన్త్వా తీరే ఠితో ఆహ –
౮౦౩. ‘‘తత్థ పత్తో సానుచరో, సహ పుత్తేన బ్రాహ్మణ;
పూజితో మయ్హం కామేహి, సుఖం బ్రాహ్మణ వచ్ఛసీ’’తి.
తత్థ తత్థ పత్తోతి త్వం అమ్హాకం నాగభవనం పత్తో హుత్వా. మయ్హన్తి మమ సన్తకేహి కామేహి పూజితో. వచ్ఛసీతి తత్థ నాగభవనే సుఖం వసిస్సతి.
ఏవం వత్వా మహాసత్తో ఉభోపి తే పితాపుత్తే అత్తనో ఆనుభావేన నాగభవనం ఆనేసి. తేసం తత్థ దిబ్బో అత్తభావో పాతుభవి. అథ నేసం మహాసత్తో దిబ్బసమ్పత్తిం దత్వా చత్తారి చత్తారి నాగకఞ్ఞాసతాని అదాసి. తే మహాసమ్పత్తిం అనుభవింసు. బోధిసత్తోపి అప్పమత్తో ఉపోసథకమ్మం అకాసి. అన్వడ్ఢమాసం మాతాపితూనం ఉపట్ఠానం గన్త్వా ధమ్మకథం కథేత్వా తతో చ బ్రాహ్మణస్స సన్తికం గన్త్వా ఆరోగ్యం పుచ్ఛిత్వా ‘‘యేన తే అత్థో, తం వదేయ్యాసి, అనుక్కణ్ఠమానో అభిరమా’’తి వత్వా సోమదత్తేనపి సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా అత్తనో నివేసనం అగచ్ఛి. బ్రాహ్మణో ఏకసంవచ్ఛరం నాగభవనే వసిత్వా మన్దపుఞ్ఞతాయ ఉక్కణ్ఠితో మనుస్సలోకం గన్తుకామో అహోసి. నాగభవనమస్స లోకన్తరనిరయో వియ అలఙ్కతపాసాదో బన్ధనాగారం వియ అలఙ్కతనాగకఞ్ఞా యక్ఖినియో వియ ఉపట్ఠహింసు. సో ‘‘అహం తావ ఉక్కణ్ఠితో, సోమదత్తస్సపి చిత్తం జానిస్సామీ’’తి తస్స సన్తికం గన్త్వా ఆహ ‘‘కిం, తాత, ఉక్కణ్ఠసీ’’తి? ‘‘కస్మా ఉక్కణ్ఠిస్సామి న ఉక్కణ్ఠామి, త్వం పన ఉక్కణ్ఠసి, తాతా’’తి? ‘‘ఆమ తాతా’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి. ‘‘తవ మాతు చేవ భాతుభగినీనఞ్చ అదస్సనేన ఉక్కణ్ఠామి, ఏహి, తాత సోమదత్త, గచ్ఛామా’’తి. సో ‘‘న గచ్ఛామీ’’తి వత్వాపి పునప్పునం పితరా యాచియమానో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.
బ్రాహ్మణో ‘‘పుత్తస్స తావ మే మనో లద్ధో, సచే పనాహం భూరిదత్తస్స ‘ఉక్కణ్ఠితోమ్హీ’తి వక్ఖామి, అతిరేకతరం మే యసం దస్సతి, ఏవం మే గమనం న భవిస్సతి. ఏకేన పన ఉపాయేన తస్స సమ్పత్తిం వణ్ణేత్వా ‘త్వం ఏవరూపం సమ్పత్తిం పహాయ కింకారణా మనుస్సలోకం గన్త్వా ఉపోసథకమ్మం కరోసీ’తి పుచ్ఛిత్వా ‘సగ్గత్థాయా’తి వుత్తే ‘త్వం తావ ఏవరూపం సమ్పత్తిం పహాయ సగ్గత్థాయ ఉపోసథకమ్మం కరోసి, కిమఙ్గం పన మయంయేవ పరధనేన జీవికం కప్పేమ, అహమ్పి మనుస్సలోకం గన్త్వా ఞాతకే దిస్వా పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి నం సఞ్ఞాపేస్సామి. అథ మే సో గమనం అనుజానిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకదివసం తేనాగన్త్వా ‘‘కిం, బ్రాహ్మణ, ఉక్కణ్ఠసీ’’తి పుచ్ఛితో ‘‘తుమ్హాకం సన్తికా అమ్హాకం న కిఞ్చి పరిహాయతీ’’తి కిఞ్చి గమనపటిబద్ధం అవత్వావ ఆదితో తావ తస్స సమ్పత్తిం వణ్ణేన్తో ఆహ –
౮౦౪. ‘‘సమా సమన్తపరితో, పహూతతగరా మహీ;
ఇన్దగోపకసఞ్ఛన్నా, సోభతి హరితుత్తమా.
౮౦౫. ‘‘రమ్మాని వనచేత్యాని, రమ్మా హంసూపకూజితా;
ఓపుప్ఫపద్ధా తిట్ఠన్తి, పోక్ఖరఞ్ఞో సునిమ్మితా.
౮౦౬. ‘‘అట్ఠంసా సుకతా థమ్భా, సబ్బే వేళురియామయా;
సహస్సథమ్భా పాసాదా, పూరా కఞ్ఞాహి జోతరే.
౮౦౭. ‘‘విమానం ఉపపన్నోసి, దిబ్యం పుఞ్ఞేహి అత్తనో;
అసమ్బాధం సివం రమ్మం, అచ్చన్తసుఖసంహితం.
౮౦౮. ‘‘మఞ్ఞే సహస్సనేత్తస్స, విమానం నాభికఙ్ఖసి;
ఇద్ధీ హి త్యాయం విపులా, సక్కస్సేవ జుతీమతో’’తి.
తత్థ సమా సమన్తపరితోతి పరిసమన్తతో సబ్బదిసాభాగేసు అయం తవ నాగభవనే మహీ సువణ్ణరజతమణి ముత్తావాలుకాపరికిణ్ణా సమతలా. పహూతతగరా మహీతి బహుకేహి తగరగచ్ఛేహి సమన్నాగతా. ఇన్దగోపకసఞ్ఛన్నాతి సువణ్ణఇన్దగోపకేహి సఞ్ఛన్నా. సోభతి హరితుత్తమాతి హరితవణ్ణదబ్బతిణసఞ్ఛన్నా సోభతీతి అత్థో. వనచేత్యానీతి వనఘటా. ఓపుప్ఫపద్ధాతి పుప్ఫిత్వా పతితేహి పదుమపత్తేహి సఞ్ఛన్నా ఉదకపిట్ఠా. సునిమ్మితాతి తవ పుఞ్ఞసమ్పత్తియా సుట్ఠు నిమ్మితా. అట్ఠంసాతి తవ వసనపాసాదేసు అట్ఠంసా సుకతా వేళురియమయా థమ్భా. తేహి థమ్భేహి సహస్సథమ్భా తవ పాసాదా నాగకఞ్ఞాహి పూరా విజ్జోతన్తి. ఉపపన్నోసీతి ఏవరూపే విమానే నిబ్బత్తోసీతి అత్థో. సహస్సనేత్తస్స విమానన్తి సక్కస్స వేజయన్తపాసాదం. ఇద్ధీ హి త్యాయం విపులాతి యస్మా తవాయం విపులా ఇద్ధి, తస్మా త్వం తేన ఉపోసథకమ్మేన సక్కస్స విమానమ్పి న పత్థేసి, అఞ్ఞం తతో ఉత్తరి మహన్తం ఠానం పత్థేసీతి మఞ్ఞామి.
తం సుత్వా మహాసత్తో ‘‘మా హేవం, బ్రాహ్మణ, అవచ, సక్కస్స యసం పటిచ్చ అమ్హాకం యసో సినేరుసన్తికే సాసపో వియ, మయం తస్స పరిచారకేపి న అగ్ఘామా’’తి వత్వా గాథమాహ –
౮౦౯. ‘‘మనసాపి న పత్తబ్బో, ఆనుభావో జుతీమతో;
పరిచారయమానానం, సఇన్దానం వసవత్తిన’’న్తి.
తస్సత్థో – బ్రాహ్మణ, సక్కస్స యసో నామ ఏకం ద్వే తయో చత్తారో వా దివసే ‘‘ఏత్తకో సియా’’తి మనసా చిన్తేన్తేనపి న అభిపత్తబ్బో. యేపి నం చత్తారో మహారాజానో పరిచారేన్తి, తేసం దేవరాజానం పరిచారయమానానం ఇన్దం నాయకం కత్వా చరన్తానం సఇన్దానం వసవత్తీనం చతున్నం లోకపాలానం యసస్సపి అమ్హాకం తిరచ్ఛానగతానం యసో సోళసిం కలం నగ్ఘతీతి.
ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘ఇదం తే మఞ్ఞే సహస్సనేత్తస్స విమాన’’న్తి వచనం సుత్వా అహం తం అనుస్సరిం. ‘‘అహఞ్హి వేజయన్తం పత్థేన్తో ఉపోసథకమ్మం కరోమీ’’తి తస్స అత్తనో పత్థనం ఆచిక్ఖన్తో ఆహ –
౮౧౦. ‘‘తం విమానం అభిజ్ఝాయ, అమరానం సుఖేసినం;
ఉపోసథం ఉపవసన్తో, సేమి వమ్మికముద్ధనీ’’తి.
తత్థ అభిజ్ఝాయాతి పత్థేత్వా. అమరానన్తి దీఘాయుకానం దేవానం. సుఖేసినన్తి ఏసితసుఖానం సుఖే పతిట్ఠితానం.
కం సుత్వా బ్రాహ్మణో ‘‘ఇదాని మే ఓకాసో లద్ధో’’తి సోమనస్సప్పత్తో గన్తుం ఆపుచ్ఛన్తో గాథాద్వయమాహ –
౮౧౧. ‘‘అహఞ్చ మిగమేసానో, సపుత్తో పావిసిం వనం;
తం మం మతం వా జీవం వా, నాభివేదేన్తి ఞాతకా.
౮౧౨. ‘‘ఆమన్తయే భూరిదత్తం, కాసిపుత్తం యసస్సినం;
తయా నో సమనుఞ్ఞాతా, అపి పస్సేము ఞాతకే’’తి.
తత్థ నాభివేదేన్తీతి న జానన్తి, కథేన్తోపి నేసం నత్థి. ఆమన్తయేతి ఆమన్తయామి. కాసిపుత్తన్తి కాసిరాజధీతాయ పుత్తం.
తతో బోధిసత్తో ఆహ –
౮౧౩. ‘‘ఏసో హి వత మే ఛన్దో, యం వసేసి మమన్తికే;
న హి ఏతాదిసా కామా, సులభా హోన్తి మానుసే.
౮౧౪. ‘‘సచే త్వం నిచ్ఛసే వత్థుం, మమ కామేహి పూజితో;
మయా త్వం సమనుఞ్ఞాతో, సోత్థిం పస్సాహి ఞాతకే’’తి.
మహాసత్తో గాథాద్వయం వత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం మణిం నిస్సాయ సుఖం జీవన్తో కస్సచి నాచిక్ఖిస్సతి, ఏతస్స సబ్బకామదదం మణిం దస్సామీ’’తి. అథస్స తం దదన్తో ఆహ –
౮౧౫. ‘‘ధారయిమం మణిం దిబ్యం, పసుం పుత్తే చ విన్దతి;
అరోగో సుఖితో హోతి, గచ్ఛేవాదాయ బ్రాహ్మణా’’తి.
తత్థ పసుం పుత్తే చ విన్దతీతి ఇమం మణిం ధారయమానో ఇమస్సానుభావేన పసుఞ్చ పుత్తే చ అఞ్ఞఞ్చ యం ఇచ్ఛతి, తం సబ్బం లభతి.
తతో బ్రాహ్మణో గాథమాహ –
౮౧౬. ‘‘కుసలం పటినన్దామి, భూరిదత్త వచో తవ;
పబ్బజిస్సామి జిణ్ణోస్మి, న కామే అభిపత్థయే’’తి.
తస్సత్థో – భూరిదత్త, తవ వచనం కుసలం అనవజ్జం, తం పటినన్దామి న పటిక్ఖిపామి. అహం పన జిణ్ణో అస్మి, తస్మా పబ్బజిస్సామి, న కామే అభిపత్థయామి, కిం మే మణినాతి.
బోధిసత్తో ఆహ –
౮౧౭. ‘‘బ్రహ్మచరియస్స చే భఙ్గో, హోతి భోగేహి కారియం;
అవికమ్పమానో ఏయ్యాసి, బహుం దస్సామి తే ధన’’న్తి.
తత్థ చే భఙ్గోతి బ్రహ్మచరియవాసో నామ దుక్కరో, అనభిరతస్స బ్రహ్మచరియస్స చే భఙ్గో హోతి, తదా గిహిభూతస్స భోగేహి కారియం హోతి, ఏవరూపే కాలే త్వం నిరాసఙ్కో హుత్వా మమ సన్తికం ఆగచ్ఛేయ్యాసి, బహుం తే ధనం దస్సామీతి.
బ్రాహ్మణో ఆహ –
౮౧౮. ‘‘కుసలం పటినన్దామి, భూరిదత్త వచో తవ;
పునపి ఆగమిస్సామి, సచే అత్థో భవిస్సతీ’’తి.
తత్థ పునపీతి పున అపి, అయమేవ వా పాఠో.
అథస్స తత్థ అవసితుకామతం ఞత్వా మహాసత్తో నాగమాణవకే ఆణాపేత్వా బ్రాహ్మణం మనుస్సలోకం పాపేసి. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ –
౮౧౯. ‘‘ఇదం వత్వా భూరిదత్తో, పేసేసి చతురో జనే;
ఏథ గచ్ఛథ ఉట్ఠేథ, ఖిప్పం పాపేథ బ్రాహ్మణం.
౮౨౦. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, ఉట్ఠాయ చతురో జనా;
పేసితా భూరిదత్తేన, ఖిప్పం పాపేసు బ్రాహ్మణ’’న్తి.
తత్థ పాపేసూతి యమునాతో ఉత్తారేత్వా బారాణసిమగ్గం పాపయింసు, పాపయిత్వా చ పన ‘‘తుమ్హే గచ్ఛథా’’తి వత్వా నాగభవనమేవ పచ్చాగమింసు.
బ్రాహ్మణోపి ‘‘తాత సోమదత్త, ఇమస్మిం ఠానే మిగం విజ్ఝిమ్హా, ఇమస్మిం సూకర’’న్తి పుత్తస్స ఆచిక్ఖన్తో అన్తరామగ్గే పోక్ఖరణిం దిస్వా ‘‘తాత సోమదత్త, న్హాయామా’’తి వత్వా ‘‘సాధు, తాతా’’తి వుత్తే ఉభోపి దిబ్బాభరణాని చేవ దిబ్బవత్థాని చ ఓముఞ్చిత్వా భణ్డికం కత్వా పోక్ఖరణీతీరే ఠపేత్వా ఓతరిత్వా న్హాయింసు. తస్మిం ఖణే తాని అన్తరధాయిత్వా నాగభవనమేవ అగమంసు. పఠమం నివత్థకాసావపిలోతికావ నేసం సరీరే పటిముఞ్చింసు, ధనుసరసత్తియోపి పాకతికావ అహేసుం. సోమదత్తో ‘‘నాసితామ్హా తయా, తాతా’’తి పరిదేవి. అథ నం పితా ‘‘మా చిన్తయి, మిగేసు సన్తేసు అరఞ్ఞే మిగే వధిత్వా జీవికం కప్పేస్సామా’’తి అస్సాసేసి. సోమదత్తస్స మాతా తేసం ఆగమనం సుత్వా పచ్చుగ్గన్త్వా ఘరం నేత్వా అన్నపానేన సన్తప్పేసి. బ్రాహ్మణో భుఞ్జిత్వా నిద్దం ఓక్కమి. ఇతరా పుత్తం పుచ్ఛి ‘‘తాత, ఏత్తకం కాలం కుహిం గతత్థా’’తి? ‘‘అమ్మ, భూరిదత్తనాగరాజేన అమ్హే నాగభవనం నీతా, తతో ఉక్కణ్ఠిత్వా ఇదాని ఆగతా’’తి. ‘‘కిఞ్చి పన వో రతనం ఆభత’’న్తి. ‘‘నాభతం అమ్మా’’తి. ‘‘కిం తుమ్హాకం తేన కిఞ్చి న దిన్న’’న్తి. ‘‘అమ్మ, భూరిదత్తేన మే పితు సబ్బకామదదో మణి దిన్నో అహోసి, ఇమినా పన న గహితో’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి. ‘‘పబ్బజిస్సతి కిరా’’తి. సా ‘‘ఏత్తకం కాలం దారకే మమ భారం కరోన్తో నాగభవనే వసిత్వా ఇదాని కిర పబ్బజిస్సతీ’’తి కుజ్ఝిత్వా వీహిభఞ్జనదబ్బియా పిట్ఠిం పోథేన్తీ ‘‘అరే, దుట్ఠబ్రాహ్మణ, పబ్బజిస్సామీతి కిర మణిరతనం న గణ్హసి, అథ కస్మా అపబ్బజిత్వా ఇధాగతోసి, నిక్ఖమ మమ ఘరా సీఘ’’న్తి సన్తజ్జేసి. అథ నం ‘‘భద్దే, మా కుజ్ఝి, అరఞ్ఞే మిగేసు సన్తేసు అహం తం పోసేస్సామీ’’తి వత్వా పుత్తేన సద్ధిం అరఞ్ఞం గన్త్వా పురిమనియామేనేవ జీవికం కప్పేసి.
తదా దక్ఖిణమహాసముద్దస్స దిసాభాగే సిమ్బలివాసీ ఏకో గరుళో పక్ఖవాతేహి సముద్దే ఉదకం వియూహిత్వా ఏకం నాగరాజానం సీసే గణ్హి. తదాహి సుపణ్ణా నాగం గహేతుం అజాననకాయేవ, పచ్ఛా పణ్డరజాతకే జానింసు. సో పన తం సీసే గహేత్వాపి ఉదకే అనోత్థరన్తేయేవ ఉక్ఖిపిత్వా ఓలమ్బన్తం ఆదాయ హిమవన్తమత్థకేన పాయాసి. తదా చేకో కాసిరట్ఠవాసీ బ్రాహ్మణో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తప్పదేసే పణ్ణసాలం మాపేత్వా పటివసతి. తస్స చఙ్కమనకోటియం మహానిగ్రోధరుక్ఖో అత్థి. సో తస్స మూలే దివావిహారం కరోతి. సుపణ్ణో నిగ్రోధమత్థకేన నాగం హరతి. నాగో ఓలమ్బన్తో మోక్ఖత్థాయ నఙ్గుట్ఠేన నిగ్రోధవిటపం వేఠేసి. సుపణ్ణో తం అజానన్తోవ మహబ్బలతాయ ఆకాసే పక్ఖన్దియేవ. నిగ్రోధరుక్ఖో సమూలో ఉప్పాటితో. సుపణ్ణో నాగం సిమ్బలివనం నేత్వా తుణ్డేన పహరిత్వా కుచ్ఛిం ఫాలేత్వా నాగమేదం ఖాదిత్వా సరీరం సముద్దకుచ్ఛిమ్హి ఛడ్డేసి. నిగ్రోధరుక్ఖో పతన్తో మహాసద్దమకాసి. సుపణ్ణో ‘‘కిస్స ఏసో సద్దో’’తి అధో ఓలోకేన్తో నిగ్రోధరుక్ఖం దిస్వా ‘‘కుతో ఏస మయా ఉప్పాటితో’’తి చిన్తేత్వా ‘‘తాపసస్స చఙ్కమనకోటియా నిగ్రోధో ఏసో’’తి తథతో ఞత్వా ‘‘అయం తస్స బహూపకారో, ‘అకుసలం ను ఖో మే పసుతం, ఉదాహు నో’తి తమేవ పుచ్ఛిత్వా జానిస్సామీ’’తి మాణవకవేసేన తస్స సన్తికం అగమాసి.
తస్మిం ఖణే తాపసో తం ఠానం సమం కరోతి. సుపణ్ణరాజా తాపసం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో అజానన్తో వియ ‘‘కిస్స ఠానం, భన్తే, ఇద’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఉపాసక, ఏకో సుపణ్ణో భోజనత్థాయ నాగం హరన్తో నాగేన మోక్ఖత్థాయ నిగ్రోధవిటపం నఙ్గుట్ఠేన వేఠితాయపి అత్తనో మహబ్బలతాయ పక్ఖన్తిత్వా గతో, అథ నిగ్రోధరుక్ఖో ఉప్పాటితో, ఇదం తస్స ఉప్పాటితట్ఠాన’’న్తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, తస్స సుపణ్ణస్స అకుసలం హోతి, ఉదాహు నో’’తి? ‘‘సచే న జానాతి, అచేతనకమ్మం నామ అకుసలం న హోతీ’’తి. ‘‘కిం నాగస్స పన, భన్తే’’తి? ‘‘సో ఇమం నాసేతుం న గణ్హి, మోక్ఖత్థాయ గణ్హి, తస్మా తస్సపి న హోతియేవా’’తి. సుపణ్ణో తాపసస్స తుస్సిత్వా ‘‘భన్తే, అహం సో సుపణ్ణరాజా, తుమ్హాకఞ్హి పఞ్హవేయ్యాకరణేన తుట్ఠో. తుమ్హే అరఞ్ఞే వసథ, అహఞ్చేకం అలమ్పాయనమన్తం జానామి, అనగ్ఘో మన్తో. తమహం తుమ్హాకం ఆచరియభాగం కత్వా దమ్మి, పటిగ్గణ్హథ న’’న్తి ఆహ. ‘‘అలం మయ్హం మన్తేన, గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి. సో తం పునప్పునం యాచిత్వా సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా మన్తం దత్వా ఓసధాని ఆచిక్ఖిత్వా పక్కామి.
గరుళకణ్డం నిట్ఠితం.
కీళనకణ్డం
తస్మిం కాలే బారాణసియం ఏకో దలిద్దబ్రాహ్మణో బహుం ఇణం గహేత్వా ఇణసామికేహి చోదియమానో ‘‘కిం మే ఇధ వాసేన, అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మతం సేయ్యో’’తి నిక్ఖమిత్వా వనం పవిసిత్వా అనుపుబ్బేన తం అస్సమపదం పత్వా తాపసం వత్తసమ్పదాయ ఆరాధేసి. తాపసో ‘‘అయం బ్రాహ్మణో మయ్హం అతివియ ఉపకారకో, సుపణ్ణరాజేన దిన్నం దిబ్బమన్తమస్స దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, అహం అలమ్పాయనమన్తం జానామి, తం తే దమ్మి, గణ్హాహి న’’న్తి వత్వా ‘‘అలం, భన్తే, న మయ్హం మన్తేనత్థో’’తి వుత్తేపి పునప్పునం వత్వా నిప్పీళేత్వా సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా అదాసియేవ. తస్స చ మన్తస్స అనుచ్ఛవికాని ఓసధాని చేవ మన్తుపచారఞ్చ సబ్బం కథేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘లద్ధో మే జీవితుపాయో’’తి కతిపాహం వసిత్వా ‘‘వాతాబాధో మే, భన్తే, బాధతీ’’తి అపదేసం కత్వా తాపసేన విస్సజ్జితో తం వన్దిత్వా ఖమాపేత్వా అరఞ్ఞా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన యమునాయ తీరం పత్వా తం మన్తం సజ్ఝాయన్తో మహామగ్గం గచ్ఛతి.
తస్మిం కాలే సహస్సమత్తా భూరిదత్తస్స పరిచారికా నాగమాణవికా తం సబ్బకామదదం మణిరతనం ఆదాయ నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా యమునాతీరే వాలుకరాసిమ్హి ఠపేత్వా తస్స ఓభాసేన సబ్బరత్తిం ఉదకకీళం కీళిత్వా అరుణుగ్గమనే సబ్బాలఙ్కారేన అలఙ్కరిత్వా మణిరతనం పరివారేత్వా సిరిం పవేసయమానా నిసీదింసు. బ్రాహ్మణోపి మన్తం సజ్ఝాయన్తో తం ఠానం పాపుణి. తా మన్తసద్దం సుత్వావ ‘‘ఇమినా సుపణ్ణేన భవితబ్బ’’న్తి మరణభయతజ్జితా మణిరతనం అగ్గహేత్వా పథవియం నిముజ్జిత్వా నాగభవనం అగమింసు. బ్రాహ్మణోపి మణిరతనం దిస్వా ‘‘ఇదానేవ మే మన్తో సమిద్ధో’’తి తుట్ఠమానసో మణిరతనం ఆదాయ పాయాసి. తస్మిం ఖణే నేసాదబ్రాహ్మణో సోమదత్తేన సద్ధిం మిగవధాయ అరఞ్ఞం పవిసన్తో తస్స హత్థే తం మణిరతనం దిస్వా పుత్తం ఆహ ‘‘తాత, నను ఏసో అమ్హాకం భూరిదత్తేన దిన్నో మణీ’’తి? ‘‘ఆమ, తాత, ఏసో మణీ’’తి. ‘‘తేన హిస్స అగుణం కథేత్వా ఇమం బ్రాహ్మణం వఞ్చేత్వా గణ్హామేతం మణిరతన’’న్తి. ‘‘తాత, పుబ్బే భూరిదత్తేన దీయమానం న గణ్హి, ఇదాని పనేస బ్రాహ్మణో తఞ్ఞేవ వఞ్చేస్సతి, తుణ్హీ హోహీ’’తి. బ్రాహ్మణో ‘‘హోతు, తాత, పస్ససి ఏతస్స వా మమ వా వఞ్చనభావ’’న్తి అలమ్పాయనేన సద్ధిం సల్లపన్తో ఆహ –
౮౨౧. ‘‘మణిం పగ్గయ్హ మఙ్గల్యం, సాధువిత్తం మనోరమం;
సేలం బ్యఞ్జనసమ్పన్నం, కో ఇమం మణిమజ్ఝగా’’తి.
తత్థ మఙ్గల్యన్తి మఙ్గలసమ్మతం సబ్బకామదదం. కో ఇమన్తి కుహిం ఇమం మణిం అధిగతోసి.
తతో అలమ్పాయనో గాథమాహ –
౮౨౨. ‘‘లోహితక్ఖసహస్సాహి, సమన్తా పరివారితం;