౨౨. మహానిపాతో
[౫౩౮] ౧. మూగపక్ఖజాతకవణ్ణనా
మా పణ్డిచ్చయం విభావయాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మహాభినిక్ఖమనం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసఞ్హి భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా భగవతో నేక్ఖమ్మపారమిం వణ్ణయన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖవే, ఇదాని మమ పూరితపారమిస్స రజ్జం ఛడ్డేత్వా మహాభినిక్ఖమనం నామ అనచ్ఛరియం. అహఞ్హి పుబ్బే అపరిపక్కే ఞాణే పారమియో పూరేన్తోపి రజ్జం ఛడ్డేత్వా నిక్ఖన్తోయేవా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే కాసిరట్ఠే బారాణసియం కాసిరాజా నామ ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. తస్స సోళససహస్సా ఇత్థియో అహేసుం. తాసు ఏకాపి పుత్తం వా ధీతరం వా న లభి. నాగరా ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో వంసానురక్ఖకో ఏకోపి పుత్తో నత్థీ’’తి రాజఙ్గణే సన్నిపతిత్వా కుసజాతకే (జా. ౨.౨౦.౧ ఆదయో) ఆగతనయేనేవ రాజానం ఏవమాహంసు ‘‘దేవ, పుత్తం పత్థేథా’’తి. రాజా తేసం వచనం సుత్వా సోళససహస్సా ఇత్థియో ‘‘తుమ్హే పుత్తం పత్థేథా’’తి ఆణాపేసి. తా చన్దాదీనం దేవతానం ఆయాచనఉపట్ఠానాదీని కత్వా పత్థేన్తియోపి పుత్తం వా ధీతరం వా న లభింసు. అగ్గమహేసీ పనస్స మద్దరాజధీతా చన్దాదేవీ నామ సీలసమ్పన్నా అహోసి. రాజా ‘‘భద్దే, త్వమ్పి పుత్తం పత్థేహీ’’తి ఆహ. సా పుణ్ణమదివసే ఉపోసథం సమాదియిత్వా చూళసయనే నిపన్నావ అత్తనో సీలం ఆవజ్జేత్వా ‘‘సచాహం అఖణ్డసీలా ఇమినా మే సచ్చేన పుత్తో ఉప్పజ్జతూ’’తి సచ్చకిరియం అకాసి.
తస్సా సీలతేజేన సక్కస్స భవనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా ‘‘చన్దాదేవీ పుత్తం పత్థేతి, హన్దాహం పుత్తం దస్సామీ’’తి తస్సానుచ్ఛవికం పుత్తం ఉపధారేన్తో బోధిసత్తం పస్సి. బోధిసత్తోపి తదావీసతివస్సాని బారాణసియం రజ్జం కారేత్వా తతో చుతో ఉస్సదనిరయే నిబ్బత్తిత్వా అసీతివస్ససహస్సాని తత్థ పచ్చిత్వా తతో చవిత్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తి. తత్థాపి యావతాయుకం ఠత్వా తతో చవిత్వా ఉపరిదేవలోకం గన్తుకామో అహోసి. సక్కో తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘మారిస, తయి మనుస్సలోకే ఉప్పన్నే పారమియో చ తే పూరిస్సన్తి, మహాజనస్స వుడ్ఢి చ భవిస్సతి, అయం కాసిరఞ్ఞో చన్దాదేవీ నామ అగ్గమహేసీ పుత్తం పత్థేతి, తస్సా కుచ్ఛియం ఉప్పజ్జాహీ’’తి వత్వా అఞ్ఞేసఞ్చ చవనధమ్మానం పఞ్చసతానం దేవపుత్తానం పటిఞ్ఞం గహేత్వా సకట్ఠానమేవ అగమాసి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పఞ్చహి దేవపుత్తసతేహి సద్ధిం దేవలోకతో చవిత్వా సయం చన్దాదేవియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. ఇతరే పన దేవపుత్తా అమచ్చభరియానం కుచ్ఛీసు పటిసన్ధిం గణ్హింసు.
తదా చన్దాదేవియా కుచ్ఛి వజిరపుణ్ణా వియ అహోసి. సా గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం ఞత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. తం సుత్వా రాజా గబ్భస్స పరిహారం దాపేసి. సా పరిపుణ్ణగబ్భా దసమాసచ్చయేన ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణసమ్పన్నం పుత్తం విజాయి. తం దివసమేవ అమచ్చగేహేసు పఞ్చ కుమారసతాని జాయింసు. తస్మిం ఖణే రాజా అమచ్చగణపరివుతో మహాతలే నిసిన్నో అహోసి. అథస్స ‘‘పుత్తో, తే దేవ, జాతో’’తి ఆరోచయింసు. తేసం వచనం సుత్వా రఞ్ఞో పుత్తపేమం ఉప్పజ్జిత్వా ఛవియాదీని ఛిన్దిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసి, అబ్భన్తరే పీతి ఉప్పజ్జి, హదయం సీతలం జాతం. సో అమచ్చే పుచ్ఛి ‘‘తుట్ఠా ను ఖో తుమ్హే, మమ పుత్తో జాతో’’తి? ‘‘కిం కథేథ, దేవ, మయం పుబ్బే అనాథా, ఇదాని పన సనాథా జాతా, సామికో నో లద్ధో’’తి ఆహంసు. రాజా మహాసేనగుత్తం పక్కోసాపేత్వా ఆణాపేసి ‘‘మమ పుత్తస్స పరివారో లద్ధుం వట్టతి, గచ్ఛ త్వం అమచ్చగేహేసు అజ్జ జాతా దారకా కిత్తకా నామాతి ఓలోకేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అమచ్చగేహాని గన్త్వా ఓలోకేన్తో పఞ్చ కుమారసతాని దిస్వా పునాగన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి.
రాజా పఞ్చన్నం దారకసతానం కుమారపసాధనాని పేసేత్వా పున పఞ్చ ధాతిసతాని చ దాపేసి. మహాసత్తస్స పన అతిదీఘాదిదోసవజ్జితా అలమ్బత్థనియో మధురథఞ్ఞాయో చతుసట్ఠి ధాతియో అదాసి. అతిదీఘాయ హి ఇత్థియా పస్సే నిసీదిత్వా థఞ్ఞం పివతో దారకస్స గీవా దీఘా హోతి, అతిరస్సాయ పస్సే నిసీదిత్వా థఞ్ఞం పివన్తో దారకో నిప్పీళితఖన్ధట్ఠికో హోతి, అతికిసాయ పస్సే నిసీదిత్వా థఞ్ఞం పివతో దారకస్స ఊరూ రుజ్జన్తి, అతిథూలాయ పస్సే నిసీదిత్వా థఞ్ఞం పివన్తో దారకో పక్ఖపాదో హోతి, అతికాళికాయ ఖీరం అతిసీతలం హోతి, అతిఓదాతాయ ఖీరం అతిఉణ్హం హోతి, లమ్బత్థనియా పస్సే నిసీదిత్వా థఞ్ఞం పివన్తో దారకో నిప్పీళితనాసికో హోతి. కాసానఞ్చ పన ఇత్థీనం ఖీరం అతిఅమ్బిలం హోతి, సాసానఞ్చ పన ఇత్థీనం ఖీరం అతికటుకాదిభేదం హోతి, తస్మా తే సబ్బేపి దోసే వివజ్జేత్వా అలమ్బత్థనియో మధురథఞ్ఞాయో చతుసట్ఠి ధాతియో దత్వా మహన్తం సక్కారం కత్వా చన్దాదేవియాపి వరం అదాసి. సాపి గహితకం కత్వా ఠపేసి.
రాజా కుమారస్స నామగ్గహణదివసే లక్ఖణపాఠకే బ్రాహ్మణే పక్కోసాపేత్వా తేసం మహన్తం సక్కారం కత్వా కుమారస్స అన్తరాయాభావం పుచ్ఛి. తే తస్స లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘మహారాజ, ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణసమ్పన్నో అయం కుమారో, తిట్ఠతు ఏకదీపో, ద్విసహస్సపరివారానం చతున్నమ్పి మహాదీపానం రజ్జం కారేతుం సమత్థో హోతి, నాస్స కోచి అన్తరాయో పఞ్ఞాయతీ’’తి వదింసు. రాజా తేసం వచనం సుత్వా తుస్సిత్వా కుమారస్స నామం కరోన్తో యస్మా కుమారస్స జాతదివసే సకలకాసిరట్ఠే దేవో వస్సి, యస్మా చ రఞ్ఞో చేవ అమచ్చానఞ్చ హదయం సీతలం జాతం, యస్మా చ తేమయమానో జాతో, తస్మా ‘‘తేమియకుమారో’’తిస్స నామం అకాసి. అథ నం ధాతియో ఏకమాసికం అలఙ్కరిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం ఆనయింసు. రాజా పియపుత్తం ఆలిఙ్గిత్వా సీసే చుమ్బిత్వా అఙ్కే నిసీదాపేత్వా రమయమానో నిసీది.
తస్మిం ఖణే చత్తారో చోరా ఆనీతా. రాజా తే దిస్వా ‘‘తేసు ఏకస్స చోరస్స సకణ్టకాహి కసాహి పహారసహస్సం కరోథ, ఏకస్స సఙ్ఖలికాయ బన్ధిత్వా బన్ధనాగారపవేసనం కరోథ, ఏకస్స సరీరే సత్తిపహారం కరోథ, ఏకస్స సూలారోపనం కరోథా’’తి ఆణాపేసి. అథ మహాసత్తో పితు వచనం సుత్వా భీతతసితో హుత్వా ‘‘అహో మమ పితా రజ్జం నిస్సాయ అతిభారియం నిరయగామికమ్మం అకాసీ’’తి చిన్తేసి. పునదివసే పన తం సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా అలఙ్కతసిరిసయనే నిపజ్జాపేసుం. సో థోకం నిద్దాయిత్వా పబుద్ధో అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా సేతచ్ఛత్తం ఓలోకేన్తో మహన్తం సిరివిభవం పస్సి. అథస్స పకతియాపి భీతతసితస్స అతిరేకతరం భయం ఉప్పజ్జి. సో ‘‘కుతో ను ఖో అహం ఇమం చోరగేహం ఆగతోమ్హీ’’తి ఉపధారేన్తో జాతిస్సరఞాణేన దేవలోకతో ఆగతభావం ఞత్వా తతో పరం ఓలోకేన్తో ఉస్సదనిరయే పక్కభావం పస్సి, తతో పరం ఓలోకేన్తో తస్మింయేవ నగరే రాజభావం అఞ్ఞాసి.
అథస్స ‘‘అహం వీసతివస్సాని బారాణసియం రజ్జం కారేత్వా అసీతివస్ససహస్సాని ఉస్సదనిరయే పచ్చిం, ఇదాని పునపి ఇమస్మింయేవ చోరగేహే నిబ్బత్తోమ్హి, పితా మే హియ్యో చతూసు చోరేసు ఆనీతేసు తథారూపం ఫరుసం నిరయసంవత్తనికం కథం కథేసి, సచాహం రజ్జం కారేస్సామి, పునపి నిరయే నిబ్బత్తిత్వా మహాదుక్ఖం అనుభవిస్సామీ’’తి ఆవజ్జేన్తస్స మహన్తం భయం ఉప్పజ్జి. బోధిసత్తస్స కఞ్చనవణ్ణం సరీరం హత్థేన పరిమద్దితం పదుమం వియ మిలాతం దుబ్బణ్ణం అహోసి. సో ‘‘కథం ను ఖో ఇమమ్హా చోరగేహా ముచ్చేయ్య’’న్తి చిన్తేన్తో నిపజ్జి. అథ నం ఏకస్మిం అత్తభావే మాతుభూతపుబ్బా ఛత్తే అధివత్థా దేవధీతా అస్సాసేత్వా ‘‘తాత తేమియకుమార, మా భాయి, మా సోచి, మా చిన్తయి. సచే ఇతో ముచ్చితుకామోసి, త్వం అపీఠసప్పీపి పీఠసప్పీ వియ హోహి, అబధిరోపి బధిరో వియ హోహి, అమూగోపి మూగో వియ హోహి, ఇమాని తీణి అఙ్గాని అధిట్ఠాయ అత్తనో పణ్డితభావం మా పకాసేహీ’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –
౧. ‘‘మా పణ్డిచ్చయం విభావయ, బాలమతో భవ సబ్బపాణినం;
సబ్బో తం జనో ఓచినాయతు, ఏవం తవ అత్థో భవిస్సతీ’’తి.
తత్థ పణ్డిచ్చయన్తి పణ్డిచ్చం, అయమేవ వా పాఠో. బాలమతోతి బాలో ఇతి సమ్మతో. సబ్బో జనోతి సకలో అన్తోజనో చేవ బహిజనో చ. ఓచినాయతూతి ‘‘నీహరథేతం కాళకణ్ణి’’న్తి అవమఞ్ఞతు, అవజానాతూతి అత్థో.
సో తస్సా వచనేన అస్సాసం పటిలభిత్వా –
౨. ‘‘కరోమి తే తం వచనం, యం మం భణసి దేవతే;
అత్థకామాసి మే అమ్మ, హితకామాసి దేవతే’’తి. –
ఇమం గాథం వత్వా తాని తీణి అఙ్గాని అధిట్ఠాసి. సా చ దేవధీతా అన్తరధాయి. రాజా పుత్తస్స అనుక్కణ్ఠనత్థాయ తాని పఞ్చ కుమారసతాని తస్స సన్తికేయేవ ఠపేసి. తే దారకా థఞ్ఞత్థాయ రోదన్తి పరిదేవన్తి. మహాసత్తో పన నిరయభయతజ్జితో ‘‘రజ్జతో మే సుస్సిత్వా మతమేవ సేయ్యో’’తి న రోదతి న పరిదేవతి. అథస్స ధాతియో తం పవత్తిం ఞత్వా చన్దాదేవియా ఆరోచయింసు. సాపి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా నేమిత్తకే బ్రాహ్మణే పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి. అథ బ్రాహ్మణా ఆహంసు ‘‘దేవ, కుమారస్స పకతివేలం అతిక్కమిత్వా థఞ్ఞం దాతుం వట్టతి, ఏవం సో రోదమానో థనం దళ్హం గహేత్వా సయమేవ పివిస్సతీ’’తి. తతో పట్ఠాయ ధాతియో కుమారస్స పకతివేలం అతిక్కమిత్వా థఞ్ఞం దేన్తి. దదమానా చ కదాచి ఏకవారం అతిక్కమిత్వా దేన్తి, కదాచి సకలదివసం ఖీరం న దేన్తి.
వీమంసనకణ్డం
సో నిరయభయతజ్జితో సుస్సన్తోపి థఞ్ఞత్థాయ న రోదతి, న పరిదేవతి. అథ నం అరోదన్తమ్పి దిస్వా ‘‘పుత్తో మే ఛాతో’’తి మాతా వా థఞ్ఞం పాయేతి, కదాచి ధాతియో వా పాయేన్తి. సేసదారకా థఞ్ఞం అలద్ధవేలాయమేవ రోదన్తి పరిదేవన్తి. మహాసత్తో పన నిరయభయతజ్జితో న రోదతి, న పరిదేవతి, న నిద్దాయతి, న హత్థపాదే సమిఞ్జతి, న సద్దం కరోతి. అథస్స ధాతియో ‘‘పీఠసప్పీనం హత్థపాదా నామ న ఏవరూపా హోన్తి, మూగానం హనుకపరియోసానం నామ న ఏవరూపం హోతి, బధిరానం కణ్ణసోతాని నామ న ఏవరూపాని హోన్తి, భవితబ్బమేత్థ కారణేన, వీమంసిస్సామ న’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘ఖీరేన తావ నం వీమంసిస్సామా’’తి సకలదివసం ఖీరం న దేన్తి. సో సుస్సన్తోపి ఖీరత్థాయ సద్దం న కరోతి. అథస్స మాతా ‘‘పుత్తో మే ఛాతో’’తి సయమేవ థఞ్ఞం పాయేతి. ఏవం అన్తరన్తరా ఖీరం అదత్వా ఏకసంవచ్ఛరం వీమంసన్తాపిస్స అన్తరం న పస్సింసు.
తతో అమచ్చాదయో రఞ్ఞో ఆరోచేసుం ‘‘ఏకవస్సికదారకా నామ పూవఖజ్జకం పియాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి పఞ్చ కుమారసతాని తస్స సన్తికేయేవ నిసీదాపేత్వా నానాపూవఖజ్జకాని ఉపనామేత్వా బోధిసత్తస్స అవిదూరే ఠపేత్వా ‘‘యథారుచి తాని పూవఖజ్జకాని గణ్హథా’’తి పటిచ్ఛన్నట్ఠానే తిట్ఠన్తి. సేసదారకా కలహం కరోన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం పహరన్తా తం తం గహేత్వా ఖాదన్తి. మహాసత్తో పన అత్తానం ఓవదిత్వా ‘‘తాత తేమియకుమార, నిరయభయం ఇచ్ఛన్తో పూవఖజ్జకం ఇచ్ఛాహీ’’తి నిరయభయతజ్జితో పూవఖజ్జకం న ఓలోకేసి. ఏవం పూవఖజ్జకేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ‘‘ద్వివస్సికదారకా నామ ఫలాఫలం పియాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి నానాఫలాని ఉపనామేత్వా బోధిసత్తస్స అవిదూరే ఠపేత్వా వీమంసింసు. సేసదారకా కలహం కత్వా యుజ్ఝన్తా తం తం గహేత్వా ఖాదన్తి. సో నిరయభయతజ్జితో తమ్పి న ఓలోకేసి. ఏవం ఫలాఫలేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ‘‘తివస్సికదారకా నామ కీళనభణ్డకం పియాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి నానాసువణ్ణమయాని హత్థిఅస్సరూపకాదీని కారాపేత్వా బోధిసత్తస్స అవిదూరే ఠపేసుం. సేసదారకా అఞ్ఞమఞ్ఞం విలుమ్పన్తా గణ్హింసు. మహాసత్తో పన న కిఞ్చి ఓలోకేసి. ఏవం కీళనభణ్డకేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ‘‘చతువస్సికదారకా నామ భోజనం పియాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి నానాభోజనాని ఉపనామేసుం. సేసదారకా తం పిణ్డం పిణ్డం కత్వా భుఞ్జన్తి. మహాసత్తో పన అత్తానం ఓవదిత్వా ‘‘తాత తేమియకుమార, అలద్ధభోజనానం తే అత్తభావానం గణనా నామ నత్థీ’’తి నిరయభయతజ్జితో తమ్పి న ఓలోకేసి. అథస్స మాతా సయమేవ హదయేన భిజ్జమానేన వియ అసహన్తేన సహత్థేన భోజనం భోజేసి. ఏవం భోజనేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ‘‘పఞ్చవస్సికదారకా నామ అగ్గినో భాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి రాజఙ్గణే అనేకద్వారయుత్తం మహన్తం గేహం కారేత్వా తాలపణ్ణేహి ఛాదేత్వా తం సేసదారకేహి పరివుతం తస్స మజ్ఝే నిసీదాపేత్వా అగ్గిం దేన్తి. సేసదారకా అగ్గిం దిస్వా విరవన్తా పలాయింసు. మహాసత్తో పన చిన్తేసి ‘‘నిరయఅగ్గిసన్తాపనతో ఇదమేవ అగ్గిసన్తాపనం సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన వరతర’’న్తి నిరోధసమాపన్నో మహాథేరో వియ నిచ్చలోవ అహోసి. అథ నం అగ్గిమ్హి ఆగచ్ఛన్తే గహేత్వా అపనేన్తి. ఏవం అగ్గినాపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ‘‘ఛవస్సికదారకా నామ మత్తహత్థినో భాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి ఏకం హత్థిం సుసిక్ఖితం సిక్ఖాపేత్వా బోధిసత్తం సేసదారకేహి పరివుతం రాజఙ్గణే నిసీదాపేత్వా తం హత్థిం ముఞ్చన్తి. సో కోఞ్చనాదం నదన్తో సోణ్డాయ భూమియం పోథేన్తో భయం దస్సేన్తో ఆగచ్ఛతి. సేసదారకా తం దిస్వా మరణభయభీతా దిసావిదిసాసు పలాయింసు. మహాసత్తో పన మత్తహత్థిం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా చిన్తేసి ‘‘చణ్డనిరయే పచ్చనతో చణ్డహత్థినో హత్థే మరణమేవ సేయ్యో’’తి నిరయభయతజ్జితో తత్థేవ నిసీది. సుసిక్ఖితో హత్థీ మహాసత్తం పుప్ఫకలాపం వియ ఉక్ఖిపిత్వా అపరాపరం కత్వా అకిలమేత్వావ గచ్ఛతి. ఏవం హత్థినాపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ‘‘సత్తవస్సికదారకా నామ సప్పస్స భాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి బోధిసత్తం సేసదారకేహి సద్ధిం రాజఙ్గణే నిసీదాపేత్వా ఉద్ధటదాఠే కతముఖబన్ధే సప్పే విస్సజ్జేసుం. సేసదారకా తే దిస్వా విరవన్తా పలాయింసు. మహాసత్తో పన నిరయభయం ఆవజ్జేత్వా ‘‘చణ్డసప్పస్స ముఖే వినాసమేవ వరతర’’న్తి నిరోధసమాపన్నో మహాథేరో వియ నిచ్చలోవ అహోసి. అథస్స సప్పో సకలసరీరం వేఠేత్వా మత్థకే ఫణం కత్వా అచ్ఛి. తదాపి సో నిచ్చలోవ అహోసి. ఏవం సప్పేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ‘‘అట్ఠవస్సికదారకా నామ నటసమజ్జం పియాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి తం పఞ్చదారకసతేహి సద్ధిం రాజఙ్గణే నిసీదాపేత్వా నటసమజ్జం కారాపేసుం. సేసదారకా తం నటసమజ్జం దిస్వా ‘‘సాధు సాధూ’’తి వదన్తా మహాహసితం హసన్తి. మహాసత్తో పన ‘‘నిరయే నిబ్బత్తకాలే తవ ఖణమత్తమ్పి హాసో వా సోమనస్సం వా నత్థీ’’తి నిరయభయం ఆవజ్జేత్వా నిచ్చలోవ అహోసి, తం న ఓలోకేసి. ఏవం నటసమజ్జేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ‘‘నవవస్సికదారకా నామ అసినో భాయన్తి, తేన నం వీమంసిస్సామా’’తి తం పఞ్చదారకసతేహి సద్ధిం రాజఙ్గణే నిసీదాపేత్వా దారకానం కీళనకాలే ఏకో పురిసో ఫలికవణ్ణం అసిం గహేత్వా పరిబ్భమన్తో నదన్తో వగ్గన్తో తాసేన్తో లఙ్ఘన్తో అప్ఫోటేన్తో మహాసద్దం కరోన్తో ‘‘కాసిరఞ్ఞో కిర కాళకణ్ణీ ఏకో పుత్తో అత్థి, సో కుహిం, సీసమస్స ఛిన్దిస్సామీ’’తి అభిధావతి. తం పురిసం దిస్వా సేసదారకా భీతతసితా హుత్వా విరవన్తా దిసావిదిసాసు పలాయింసు. మహాసత్తో పన నిరయభయం ఆవజ్జేత్వా అజానన్తో వియ నిసీది. అథ నం సో పురిసో అసినా సీసే పరామసిత్వా ‘‘సీసం తే ఛిన్దిస్సామీ’’తి తాసేన్తోపి తాసేతుం అసక్కోన్తో అపగమి. ఏవం ఖగ్గేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో దసవస్సికకాలే పనస్స బధిరభావవీమంసనత్థం సిరిసయనే నిసీదాపేత్వా సాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా చతూసు పస్సేసు ఛిద్దాని కత్వా తస్స అదస్సేత్వా హేట్ఠాసయనే సఙ్ఖధమకే నిసీదాపేత్వా ఏకప్పహారేనేవ సఙ్ఖే ధమాపేన్తి, ఏకనిన్నాదం అహోసి. అమచ్చా చతూసు పస్సేసు ఠత్వా సాణియా ఛిద్దేహి ఓలోకేన్తాపి మహాసత్తస్స ఏకదివసమ్పి సతిసమ్మోసం వా హత్థపాదవికారం వా ఫన్దనమత్తం వా న పస్సింసు. ఏవం ఏకసంవచ్ఛరం సఙ్ఖసద్దేనపి అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో పరమ్పి ఏకాదసవస్సికకాలే ఏకసంవచ్ఛరం తథేవ భేరిసద్దేన వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో ద్వాదసవస్సికకాలే ‘‘దీపేన నం వీమంసిస్సామా’’తి ‘‘రత్తిభాగే అన్ధకారే హత్థం వా పాదం వా ఫన్దాపేతి ను ఖో, నో’’తి ఘటేసు దీపే జాలేత్వా సేసదీపే నిబ్బాపేత్వా థోకం అన్ధకారే సయాపేత్వా ఘటేహి దీపే ఉక్ఖిపిత్వా ఏకప్పహారేనేవ ఆలోకం కత్వా ఇరియాపథం ఉపధారేన్తి. ఏవం దీపేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స కిఞ్చి ఫన్దనమత్తమ్పి న పస్సింసు.
తతో తేరసవస్సికకాలే ‘‘ఫాణితేన నం వీమంసిస్సామా’’తి సకలసరీరం ఫాణితేన మక్ఖేత్వా బహుమక్ఖికే ఠానే నిపజ్జాపేసుం. మక్ఖికా ఉట్ఠహన్తి, తా తస్స సకలసరీరం పరివారేత్వా సూచీహి విజ్ఝమానా వియ ఖాదన్తి. సో నిరోధసమాపన్నో మహాథేరో వియ నిచ్చలోవ అహోసి. ఏవం ఫాణితేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స కిఞ్చి ఫన్దనమత్తమ్పి న పస్సింసు.
అథస్స చుద్దసవస్సికకాలే ‘‘ఇదాని పనేస మహల్లకో జాతో సుచికామో అసుచిజిగుచ్ఛకో, అసుచినా నం వీమంసిస్సామా’’తి తతో పట్ఠాయ నం నేవ న్హాపేన్తి న చ ఆచమాపేన్తి. సో ఉచ్చారపస్సావం కత్వా తత్థేవ పలిపన్నో సయతి. దుగ్గన్ధభావేన పనస్స అన్తరుధీనం నిక్ఖమనకాలో వియ అహోసి, అసుచిగన్ధేన మక్ఖికా ఖాదన్తి. సో నిచ్చలోవ అహోసి. అథ నం పరివారేత్వా ఠితా ధాతియో ఆహంసు ‘‘తాత తేమియకుమార, త్వం మహల్లకో జాతో, కో తం సబ్బదా పటిజగ్గిస్సతి, కిం న లజ్జసి, కస్మా నిపన్నోసి, ఉట్ఠాయ తే సరీరం పటిజగ్గాహీ’’తి అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి. సో తథారూపే పటికూలే గూథరాసిమ్హి నిముగ్గోపి దుగ్గన్ధభావేన యోజనసతమత్థకే ఠితానమ్పి హదయుప్పతనసమత్థస్స గూథనిరయస్స దుగ్గన్ధభావం ఆవజ్జేత్వా నిచ్చలోవ అహోసి. ఏవం అసుచినాపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
తతో పన్నరసవస్సికకాలే ‘‘అఙ్గారేన నం వీమంసిస్సామా’’తి అథస్స హేట్ఠామఞ్చకే అగ్గికపల్లాని ఠపయింసు ‘‘అప్పేవ నామ ఉణ్హేన పీళితో దుక్ఖవేదనం అసహన్తో విప్ఫన్దనాకారం దస్సేయ్యా’’తి. అథస్స సరీరే ఫోటాని ఉట్ఠహన్తి. మహాసత్తో ‘‘అవీచినిరయసన్తాపో యోజనసతమత్థకే ఫరతి, తమ్హా దుక్ఖతో ఇదం దుక్ఖం సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన వరతర’’న్తి అధివాసేత్వా నిచ్చలోవ అహోసి. అథస్స మాతాపితరో భిజ్జమానహదయా వియ మనుస్సే పటిక్కమాపేత్వా తం తతో అగ్గిసన్తాపనతో అపనేత్వా ‘‘తాత తేమియకుమార, మయం తవ అపీఠసప్పిఆదిభావం జానామ. న హి ఏతేసం ఏవరూపాని హత్థపాదకణ్ణసోతాని హోన్తి, త్వం అమ్హేహి పత్థేత్వా లద్ధపుత్తకో, మా నో నాసేహి, సకలజమ్బుదీపే వసన్తానం రాజూనం సన్తికే గరహతో నో మోచేహీ’’తి యాచింసు. ఏవం సో తేహి యాచితోపి అసుణన్తో వియ హుత్వా నిచ్చలోవ నిపజ్జి. అథస్స మాతాపితరో రోదమానా పరిదేవమానా పటిక్కమన్తి. ఏకదా మాతా ఏకికా ఉపసఙ్కమిత్వా యాచతి, ఏకదా పితా ఏకకోవ ఉపసఙ్కమిత్వా యాచతి. ఏవం ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
అథస్స సోళసవస్సికకాలే అమచ్చబ్రాహ్మణాదయో చిన్తయింసు ‘‘పీఠసప్పీ వా హోతు, మూగో వా బధిరో వా హోతు, వయే పరిణతే రజనీయే అరజ్జన్తా నామ నత్థి, దుస్సనీయే అదుస్సన్తా నామ నత్థి, సమయే సమ్పత్తే పుప్ఫవికసనం వియ హి ధమ్మతా ఏసా, నాటకానమ్పిస్స పచ్చుపట్ఠాపేత్వా తాహి నం వీమంసిస్సామా’’తి. తతో ఉత్తమరూపధరా దేవకఞ్ఞాయో వియ విలాససమ్పన్నా నాటకిత్థియో పక్కోసాపేత్వా ‘‘యా కుమారం హసాపేతుం వా కిలేసేహి బన్ధితుం వా సక్కోతి, సా తస్స అగ్గమహేసీ భవిస్సతీ’’తి వత్వా కుమారం గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా దేవపుత్తం వియ అలఙ్కరిత్వా దేవవిమానసదిసే సిరిగబ్భే సుపఞ్ఞత్తే సిరిసయనే ఆరోపేత్వా గన్ధదామపుప్ఫదామధూమవాసచుణ్ణాదీహి అన్తోగబ్భం ఏకగన్ధసమోదకం కత్వా పటిక్కమింసు. అథ నం తా ఇత్థియో పరివారేత్వా నచ్చగీతేహి చేవ మధురవచనాదీహి చ నానప్పకారేహి అభిరమాపేతుం వాయమింసు. సో బుద్ధిసమ్పన్నతాయ తా ఇత్థియో అనోలోకేత్వా ‘‘ఇమా ఇత్థియో మమ సరీరసమ్ఫస్సం మా విన్దన్తూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా అస్సాసపస్సాసే సన్నిరుమ్భి, అథస్స సరీరం థద్ధం అహోసి. తా తస్స సరీరసమ్ఫస్సం అవిన్దన్తియో హుత్వా ‘‘థద్ధసరీరో ఏస, నాయం మనుస్సో, యక్ఖో భవిస్సతీ’’తి భీతతసితా హుత్వా అత్తానం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తియో పలాయింసు. ఏవం నాటకేనపి ఏకసంవచ్ఛరం అన్తరన్తరా వీమంసన్తాపిస్స నేవ అన్తరం పస్సింసు.
ఏవం సోళస సంవచ్ఛరాని సోళసహి మహావీమంసాహి చేవ అనేకాహి ఖుద్దకవీమంసాహి చ వీమంసమానాపి తస్స చిత్తం పరిగ్గణ్హితుం నాసక్ఖింసు.
వీమంసనకణ్డం నిట్ఠితం.
రజ్జయాచనకణ్డం
తతో రాజా విప్పటిసారీ హుత్వా లక్ఖణపాఠకే బ్రాహ్మణే పక్కోసాపేత్వా ‘‘తుమ్హే కుమారస్స జాతకాలే ‘ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణసమ్పన్నో అయం కుమారో, నాస్స కోచి అన్తరాయో పఞ్ఞాయతీ’తి మే కథయిత్థ, ఇదాని పన సో పీఠసప్పీ మూగబధిరో జాతో, కథా వో న సమేతీ’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణా వదింసు ‘‘మహారాజ, ఆచరియేహి అదిట్ఠకం నామ నత్థి, అపిచ ఖో పన, దేవ, ‘రాజకులేహి పత్థేత్వా లద్ధపుత్తకో కాళకణ్ణీ’తి వుత్తే ‘తుమ్హాకం దోమనస్సం సియా’తి న కథయిమ్హా’’తి. అథ నే రాజా ఏవమాహ ‘‘ఇదాని పన కిం కాతుం వట్టతీ’’తి? ‘‘మహారాజ, ఇమస్మిం కుమారే ఇమస్మిం గేహే వసన్తే తయో అన్తరాయా పఞ్ఞాయిస్సన్తి – జీవితస్స వా అన్తరాయో, సేతచ్ఛత్తస్స వా అన్తరాయో, అగ్గమహేసియా వా అన్తరాయో’’తి. ‘‘తస్మా, దేవ, పపఞ్చం అకత్వా అవమఙ్గలరథే అవమఙ్గలఅస్సే యోజేత్వా తత్థ నం నిపజ్జాపేత్వా పచ్ఛిమద్వారేన నీహరిత్వా ఆమకసుసానే చతుబ్భిత్తికం ఆవాటం ఖణిత్వా నిఖణితుం వట్టతీ’’తి. రాజా అన్తరాయభయేన భీతో తేసం వచనం ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.
తదా చన్దాదేవీ తం పవత్తిం సుత్వా తురితతురితావ ఏకికా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ‘‘దేవ, తుమ్హేహి మయ్హం వరో దిన్నో, మయా చ గహితకో కత్వా ఠపితో, ఇదాని తం మే దేథా’’తి యాచి. ‘‘గణ్హాహి, దేవీ’’తి. ‘‘దేవ, పుత్తస్స మే రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘కింకారణా, దేవా’’తి. ‘‘పుత్తో, తే దేవి, కాళకణ్ణీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, యావజీవం అదదన్తాపి సత్త వస్సాని దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, ఛ వస్సాని దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, పఞ్చ వస్సాని దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, చత్తారి వస్సాని దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, తీణి వస్సాని దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, ద్వే వస్సాని దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, ఏకవస్సం రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, సత్త మాసాని రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, ఛ మాసాని రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, పఞ్చ మాసాని రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, చత్తారి మాసాని రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, తీణి మాసాని రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, ద్వే మాసాని రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, ఏకమాసం రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, అడ్ఢమాసం రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘న సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, దేవ, సత్త దివసాని రజ్జం దేథా’’తి. రాజా ‘‘సాధు, దేవి, గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సా తస్మిం ఖణే పుత్తం అలఙ్కారాపేత్వా ‘‘తేమియకుమారస్స ఇదం రజ్జ’’న్తి నగరే భేరిం చరాపేత్వా సకలనగరం అలఙ్కారాపేత్వా పుత్తం హత్థిక్ఖన్ధం ఆరోపేత్వా సేతచ్ఛత్తం తస్స మత్థకే కారాపేత్వా నగరం పదక్ఖిణం కత్వా పున ఆగన్త్వా అన్తోనగరం పవేసేత్వా తం సిరిసయనే నిపజ్జాపేత్వా పియపుత్తం సబ్బరత్తిం యాచి ‘‘తాత తేమియకుమార, తం నిస్సాయ సోళస వస్సాని నిద్దం అలభిత్వా రోదమానాయ మే అక్ఖీని ఉపక్కాని, సోకేన మే హదయం భిజ్జమానం వియ అహోసి, అహం తవ అపీఠసప్పిఆదిభావం జానామి, మా మం అనాథం కరీ’’తి. సా ఇమినా ఉపాయేనేవ పునదివసేపి పునదివసేపీతి పఞ్చ దివసాని యాచి.
రజ్జయాచనకణ్డం నిట్ఠితం.
అథ ఛట్ఠే దివసే రాజా సునన్దం నామ సారథిం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాత, సునన్దసారథి స్వే పాతోవ అవమఙ్గలరథే అవమఙ్గలఅస్సే యోజేత్వా కుమారం తత్థ నిపజ్జాపేత్వా పచ్ఛిమద్వారేన నీహరిత్వా ఆమకసుసానే చతుబ్భిత్తికం ఆవాటం ఖణిత్వా తత్థ నం పక్ఖిపిత్వా కుద్దాలపిట్ఠేన మత్థకం భిన్దిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా ఉపరి పంసుం దత్వా పథవివడ్ఢనకమ్మం కత్వా న్హత్వా ఏహీ’’తి ఆణాపేసి. సో ‘‘సాధు, దేవా’’తి సమ్పటిచ్ఛి. అథ ఛట్ఠమ్పి రత్తిం దేవీ కుమారం యాచిత్వా ‘‘తాత తేమియకుమార, తవ పితా కాసిరాజా తం స్వే పాతోవ ఆమకసుసానే నిఖణితుం ఆణాపేసి, స్వే పాతోవ మరణం పాపుణిస్ససి పుత్తా’’తి ఆహ. తం సుత్వా మహాసత్తస్స ‘‘తాత తేమియకుమార, సోళస వస్సాని తయా కతో వాయామో ఇదాని మత్థకం పక్కో’’తి చిన్తేన్తస్స అబ్భన్తరే పీతి ఉప్పజ్జి. మాతుయా పనస్స హదయం భిజ్జమానం వియ అహోసి, ఏవం సన్తేపి ‘‘మనోరథో మత్థకం పాపుణిస్సతీ’’తి మాతుయా సద్ధిం నాలపి.
అథస్సా రత్తియా అచ్చయేన పాతోవ సునన్దో సారథి రథం యోజేన్తో దేవతానుభావేన మహాసత్తస్స పారమితానుభావేన చ మఙ్గలరథే మఙ్గలఅస్సే యోజేత్వా రథం రాజద్వారే ఠపేత్వా మహాతలం అభిరుహిత్వా సిరిగబ్భం పవిసిత్వా దేవిం వన్దిత్వా ఏవమాహ – ‘‘దేవి, మయ్హం మా కుజ్ఝ, రఞ్ఞో ఆణా’’తి వత్వా పుత్తం ఆలిఙ్గిత్వా నిపన్నం దేవిం పిట్ఠిహత్థేన అపనేత్వా పుప్ఫకలాపం వియ కుమారం ఉక్ఖిపిత్వా పాసాదా ఓతరి. తదా చన్దాదేవీ ఉరం పహరిత్వా మహన్తేన సద్దేన పరిదేవిత్వా మహాతలే ఓహీయి. అథ నం మహాసత్తో ఓలోకేత్వా ‘‘మయి అకథేన్తే మాతా హదయేన ఫలితేన మరిస్సతీ’’తి కథేతుకామో హుత్వాపి ‘‘సచే అహం కథేస్సామి, సోళస వస్సాని కతో వాయామో మే మోఘో భవిస్సతి, అకథేన్తో పనాహం అత్తనో చ మాతాపితూనఞ్చ మహాజనస్స చ పచ్చయో భవిస్సామీ’’తి అధివాసేసి.
అథ నం సారథి రథం ఆరోపేత్వా ‘‘పచ్ఛిమద్వారాభిముఖం రథం పేసేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా రథం పేసేసి. తదా మహాసత్తస్స పారమితానుభావేన దేవతావిగ్గహితో హుత్వా రథం నివత్తాపేత్వా పాచీనద్వారాభిముఖం రథం పేసేసి, అథ రథచక్కం ఉమ్మారే పతిహఞ్ఞి. మహాసత్తోపి తస్స సద్దం సుత్వా ‘‘మనోరథో మే మత్థకం పత్తో’’తి సుట్ఠుతరం తుట్ఠచిత్తో అహోసి. రథో నగరా నిక్ఖమిత్వా దేవతానుభావేన తియోజనికం ఠానం గతో. తత్థ వనఘటం సారథిస్స ఆమకసుసానం వియ ఉపట్ఠాసి. సో ‘‘ఇదం ఠానం ఫాసుక’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా రథం మగ్గా ఓక్కమాపేత్వా మగ్గపస్సే ఠపేత్వా రథా ఓరుయ్హ మహాసత్తస్స ఆభరణభణ్డం ఓముఞ్చిత్వా భణ్డికం కత్వా ఏకమన్తం ఠపేత్వా కుద్దాలం ఆదాయ రథస్స అవిదూరే ఠానే చతుబ్భిత్తికం ఆవాటం ఖణితుం ఆరభి.
తతో బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘అయం మే వాయామకాలో, అహఞ్హి సోళస వస్సాని హత్థపాదే న చాలేసిం, కిం ను ఖో మే బలం అత్థి, ఉదాహు నో’’తి. సో ఉట్ఠాయ వామహత్థేన దక్ఖిణహత్థం, దక్ఖిణహత్థేన వామహత్థం పరామసన్తో ఉభోహి హత్థేహి పాదే సమ్బాహిత్వా రథా ఓతరితుం చిత్తం ఉప్పాదేసి. తావదేవస్స పాదపతితట్ఠానే వాతపుణ్ణభస్తచమ్మం వియ మహాపథవీ అబ్భుగ్గన్త్వా రథస్స పచ్ఛిమన్తం ఆహచ్చ అట్ఠాసి. మహాసత్తో రథా ఓతరిత్వా కతిపయే వారే అపరాపరం చఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమినావ నియామేన ఏకదివసం యోజనసతమ్పి మే గన్తుం బలం అత్థీ’’తి ఞత్వా ‘‘సచే, సారథి, మయా సద్ధిం విరుజ్ఝేయ్య, అత్థి ను ఖో మే తేన సహ పటివిరుజ్ఝితుం బల’’న్తి ఉపధారేన్తో రథస్స పచ్ఛిమన్తం గహేత్వా కుమారకానం కీళనయానకం వియ ఉక్ఖిపిత్వా రథం పరిబ్భమేన్తో అట్ఠాసి. అథస్స ‘‘అత్థి మే తేన సహ పటివిరుజ్ఝితుం బల’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా పసాధనత్థాయ చిత్తం ఉప్పజ్జి.
తంఖణఞ్ఞేవ సక్కస్స భవనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా ‘‘తేమియకుమారస్స మనోరథో మత్థకం పత్తో, ఇదాని పసాధనత్థాయ చిత్తం ఉప్పన్నం, కిం ఏతస్స మానుసకేన పసాధనేనా’’తి దిబ్బపసాధనం గాహాపేత్వా విస్సకమ్మదేవపుత్తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాత విస్సకమ్మ దేవపుత్త, త్వం గచ్ఛ, కాసిరాజస్స పుత్తం తేమియకుమారం అలఙ్కరోహీ’’తి ఆణాపేసి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తావతింసభవనతో ఓతరిత్వా తస్స సన్తికం గన్త్వా దసహి దుస్ససహస్సేహి వేఠనం కత్వా దిబ్బేహి చేవ మానుసకేహి చ అలఙ్కారేహి సక్కం వియ తం అలఙ్కరిత్వా సకట్ఠానమేవ గతో. సో దేవరాజలీలాయ సారథిస్స ఖణనోకాసం గన్త్వా ఆవాటతీరే ఠత్వా పుచ్ఛన్తో తతియం గాథమాహ –
౩. ‘‘కిం ను సన్తరమానోవ, కాసుం ఖణసి సారథి;
పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, కిం కాసుయా కరిస్ససీ’’తి.
తత్థ కాసున్తి ఆవాటం.
తం సుత్వా సారథి ఆవాటం ఖణన్తో ఉద్ధం అనోలోకేత్వావ చతుత్థం గాథామాహ –
౪. ‘‘రఞ్ఞో మూగో చ పక్ఖో చ, పుత్తో జాతో అచేతసో;
సోమ్హి రఞ్ఞా సమజ్ఝిట్ఠో, పుత్తం మే నిఖణం వనే’’తి.
తత్థ పక్ఖోతి పీఠసప్పీ. ‘‘మూగో’’తి వచనేనేవ పనస్స బధిరభావోపి సిజ్ఝతి బధిరస్స హి పటివచనం కథేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. అచేతసోతి అచిత్తకో వియ జాతో. సోళస వస్సాని అకథితత్తా ఏవమాహ. సమజ్ఝిట్ఠోతి ఆణత్తో, పేసితోతి అత్థో. నిఖణం వనేతి వనే నిఖణేయ్యాసి.
అథ నం మహాసత్తో ఆహ –
౫. ‘‘న బధిరో న మూగోస్మి, న పక్ఖో న చ వీకలో;
అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే.
౬. ‘‘ఊరూ బాహుఞ్చ మే పస్స, భాసితఞ్చ సుణోహి మే;
అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే’’తి.
తత్థ న బధిరోతి సమ్మ సారథి, సచే తం రాజా ఏవరూపం పుత్తం మారాపేతుం ఆణాపేసి, అహం పన ఏవరూపో న భవామీతి దీపేతుం ఏవమాహ. మం చే త్వం నిఖణం వనేతి సచే బధిరభావాదివిరహితం ఏవరూపం మం వనే నిఖణేయ్యాసి, అధమ్మం కమ్మం కరేయ్యాసీతి అత్థో. ‘‘ఊరూ’’తి ఇదం సో పురిమగాథం సుత్వాపి నం అనోలోకేన్తమేవ దిస్వా ‘‘అలఙ్కతసరీరమస్స దస్సేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఆహ. తస్సత్థో – సమ్మ సారథి, ఇమే కఞ్చనకదలిక్ఖన్ధసదిసే ఊరూ, కనకచ్ఛవిం బాహుఞ్చ మే పస్స, మధురవచనఞ్చ మే సుణాహీతి.
తతో సారథి ఏవం చిన్తేసి ‘‘కో ను ఖో ఏస, ఆగతకాలతో పట్ఠాయ అత్తానమేవ వణ్ణేతీ’’తి. సో ఆవాటఖణనం పహాయ ఉద్ధం ఓలోకేన్తో తస్స రూపసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘అయం పురిసో కో ను ఖో, మనుస్సో వా దేవో వా’’తి అజానన్తో ఇమం గాథమాహ –
౭. ‘‘దేవతా నుసి గన్ధబ్బో, అదు సక్కో పురిన్దదో;
కో వా త్వం కస్స వా పుత్తో, కథం జానేము తం మయ’’న్తి.
అథస్స మహాసత్తో అత్తానం ఆచిక్ఖిత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఆహ –
౮. ‘‘నమ్హి దేవో న గన్ధబ్బో, నమ్హి సక్కో పురిన్దదో;
కాసిరఞ్ఞో అహం పుత్తో, యం కాసుయా నిహఞ్ఞసి.
౯. ‘‘తస్స రఞ్ఞో అహం పుత్తో, యం త్వం సమ్మూపజీవసి;
అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే.
౧౦. ‘‘యస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ, నిసీదేయ్య సయేయ్య వా;
న తస్స సాఖం భఞ్జేయ్య, మిత్తదుబ్భో హి పాపకో.
౧౧. ‘‘యథా రుక్ఖో తథా రాజా, యథా సాఖా తథా అహం;
యథా ఛాయూపగో పోసో, ఏవం త్వమసి సారథి;
అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే’’తి.
తత్థ నిహఞ్ఞసీతి నిహనిస్ససి. యం త్వం ఏత్థ నిహనిస్సామీతి సఞ్ఞాయ కాసుం ఖణసి, సో అహన్తి దీపేతి. సో ‘‘రాజపుత్తో అహ’’న్తి వుత్తేపి న సద్దహతియేవ, మధురకథాయ పనస్స బజ్ఝిత్వా ధమ్మం సుణన్తో అట్ఠాసి. మిత్తదుబ్భోతి పరిభుత్తఛాయస్స రుక్ఖస్స పత్తం వా సాఖం వా అఙ్కురం వా భఞ్జన్తో మిత్తఘాతకో హోతి లామకపురిసో, కిమఙ్గం పన సామిపుత్తఘాతకో. ఛాయూపగోతి పరిభోగత్థాయ ఛాయం ఉపగతో పురిసో వియ రాజానం నిస్సాయ జీవమానో త్వన్తి వదతి.
సో ఏవం కథేన్తేపి బోధిసత్తే న సద్దహతియేవ. అథ మహాసత్తో ‘‘సద్దహాపేస్సామి న’’న్తి దేవతానం సాధుకారేన చేవ అత్తనో ఘోసేన చ వనఘటం ఉన్నాదేన్తో దస మిత్తపూజగాథా నామ ఆరభి –
౧౨. ‘‘పహూతభక్ఖో భవతి, విప్పవుట్ఠో సకంఘరా;
బహూ నం ఉపజీవన్తి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౩. ‘‘యం యం జనపదం యాతి, నిగమే రాజధానియో;
సబ్బత్థ పూజితో హోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౪. ‘‘నాస్స చోరా పసాహన్తి, నాతిమఞ్ఞన్తి ఖత్తియా;
సబ్బే అమిత్తే తరతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౫. ‘‘అక్కుద్ధో సఘరం ఏతి, సభాయం పటినన్దితో;
ఞాతీనం ఉత్తమో హోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౬. ‘‘సక్కత్వా సక్కతో హోతి, గరు హోతి సగారవో;
వణ్ణకిత్తిభతో హోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౭. ‘‘పూజకో లభతే పూజం, వన్దకో పటివన్దనం;
యసోకిత్తిఞ్చ పప్పోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౮. ‘‘అగ్గి యథా పజ్జలతి, దేవతావ విరోచతి;
సిరియా అజహితో హోతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౧౯. ‘‘గావో తస్స పజాయన్తి, ఖేత్తే వుత్తం విరూహతి;
వుత్తానం ఫలమస్నాతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౨౦. ‘‘దరితో పబ్బతాతో వా, రుక్ఖతో పతితో నరో;
చుతో పతిట్ఠం లభతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతి.
౨౧. ‘‘విరూళ్హమూలసన్తానం, నిగ్రోధమివ మాలుతో;
అమిత్తా నప్పసాహన్తి, యో మిత్తానం న దుబ్భతీ’’తి.
తత్థ సకం ఘరాతి సకఘరా, అయమేవ వా పాఠో. న దుబ్భతీతి న దుస్సతి. మిత్తానన్తి బుద్ధాదీనం కల్యాణమిత్తానం న దుబ్భతి. ‘‘సబ్బత్థ పూజితో హోతీ’’తి ఇదం సీవలివత్థునా వణ్ణేతబ్బం. న పసాహన్తీతి పసయ్హకారం కాతుం న సక్కోన్తి. ఇదం సంకిచ్చసామణేరవత్థునా దీపేతబ్బం. ‘‘నాతిమఞ్ఞన్తి ఖత్తియా’’తి ఇదం జోతికసేట్ఠివత్థునా దీపేతబ్బం. తరతీతి అతిక్కమతి. సఘరన్తి అత్తఘరం. మిత్తానం దుబ్భన్తో అత్తనో ఘరం ఆగచ్ఛన్తోపి ఘట్టితచిత్తో కుద్ధోవ ఆగచ్ఛతి, అయం పన అకుద్ధోవ సకఘరం ఏతి. పటినన్దితోతి బహూనం సన్నిపాతట్ఠానే అమిత్తదుబ్భినో గుణకథం కథేన్తి, తాయ సో పటినన్దితో హోతి పముదితచిత్తో.
సక్కత్వా సక్కతో హోతీతి పరం సక్కత్వా సయమ్పి పరేహి సక్కతో హోతి. గరు హోతి సగారవోతి పరేసు సగారవో సయమ్పి పరేహి గరుకో హోతి. వణ్ణకిత్తిభతోతి భతవణ్ణకిత్తి, గుణఞ్చేవ కిత్తిసద్దఞ్చ ఉక్ఖిపిత్వా చరన్తో నామ హోతీతి అత్థో. పూజకోతి మిత్తానం పూజకో హుత్వా సయమ్పి పూజం లభతి. వన్దకోతి బుద్ధాదీనం కల్యాణమిత్తానం వన్దకో హుత్వా పునబ్భవే పటివన్దనం లభతి. యసోకిత్తిఞ్చాతి ఇస్సరియపరివారఞ్చేవ గుణకిత్తిఞ్చ పప్పోతి. ఇమాయ గాథాయ చిత్తగహపతినో వత్థు (ధ. ప. ౭౩-౭౪) కథేతబ్బం.
పజ్జలతీతి ఇస్సరియపరివారేన పజ్జలతి. సిరియా అజహితో హోతీతి ఏత్థ అనాథపిణ్డికస్స వత్థు (ధ. ప. ౧౧౯-౧౨౦) కథేతబ్బం. అస్నాతీతి పరిభుఞ్జతి. ‘‘పతిట్ఠం లభతీ’’తి ఇదం చూళపదుమజాతకేన (జా. ౧.౨.౮౫-౮౬) దీపేతబ్బం. విరూళ్హమూలసన్తానన్తి వడ్ఢితమూలపారోహం. అమిత్తా నప్పసాహన్తీతి ఏత్థ కురరఘరియసోణత్థేరస్స మాతు గేహం పవిట్ఠచోరవత్థు కథేతబ్బం.
సునన్దో సారథి ఏత్తకాహి గాథాహి ధమ్మం దేసేన్తమ్పి తం అసఞ్జానిత్వా ‘‘కో ను ఖో అయ’’న్తి ఆవాటఖణనం పహాయ రథసమీపం గన్త్వా తత్థ తఞ్చ పసాధనభణ్డఞ్చ ఉభయం అదిస్వా పున ఆగన్త్వా ఓలోకేన్తో తం సఞ్జానిత్వా తస్స పాదేసు పతిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ యాచన్తో ఇమం గాథమాహ –
౨౨. ‘‘ఏహి తం పటినేస్సామి, రాజపుత్త సకం ఘరం;
రజ్జం కారేహి భద్దన్తే, కిం అరఞ్ఞే కరిస్ససీ’’తి.
అథ నం మహాసత్తో ఆహ –
౨౩. ‘‘అలం మే తేన రజ్జేన, ఞాతకేహి ధనేన వా;
యం మే అధమ్మచరియాయ, రజ్జం లబ్భేథ సారథీ’’తి.
తత్థ అలన్తి పటిక్ఖేపవచనం.
సారథి ఆహ –
౨౪. ‘‘పుణ్ణపత్తం మం లాభేహి, రాజపుత్త ఇతో గతో;
పితా మాతా చ మే దజ్జుం, రాజపుత్త తయీ గతే.
౨౫. ‘‘ఓరోధా చ కుమారా చ, వేసియానా చ బ్రాహ్మణా;
తేపి అత్తమనా దజ్జుం, రాజపుత్త తయీ గతే.
౨౬. ‘‘హత్థారోహా అనీకట్ఠా, రథికా పత్తికారకా;
తేపి అత్తమనా దజ్జుం, రాజపుత్త తయీ గతే.
౨౭. ‘‘బహుధఞ్ఞా జానపదా, నేగమా చ సమాగతా;
ఉపాయనాని మే దజ్జుం, రాజపుత్త తయీ గతే’’తి.
తత్థ పుణ్ణపత్తన్తి తుట్ఠిదాయం. దజ్జున్తి సత్తరతనవస్సం వస్సన్తా వియ మమ అజ్ఝాసయపూరణం తుట్ఠిదాయం దదేయ్యుం. ఇదం సో ‘‘అప్పేవ నామ మయి అనుకమ్పాయ గచ్ఛేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా ఆహ. వేసియానా చాతి వేస్సా చ. ఉపాయనానీతి పణ్ణాకారాని.
అథ నం మహాసత్తో ఆహ –
౨౮. ‘‘పితు మాతు చహం చత్తో, రట్ఠస్స నిగమస్స చ;
అథో సబ్బకుమారానం, నత్థి మయ్హం సకం ఘరం.
౨౯. ‘‘అనుఞ్ఞాతో అహం మత్యా, సఞ్చత్తో పితరా మహం;
ఏకోరఞ్ఞే పబ్బజితో, న కామే అభిపత్థయే’’తి.
తత్థ పితు మాతు చాతి పితరా చ మాతరా చ అహం చత్తో. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. మత్యాతి సమ్మ సారథి, అహం సత్తాహం రజ్జం పరిచ్ఛిన్దిత్వా వరం గణ్హన్తియా మాతరా అనుఞ్ఞాతో నామ. సఞ్ఛత్తోతి సుట్ఠు చత్తో. పబ్బజితోతి పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞే వసనత్థాయ నిక్ఖన్తోతి అత్థో.
ఏవం మహాసత్తస్స అత్తనో గుణే కథేన్తస్స పీతి ఉప్పజ్జి, తతో పీతివేగేన ఉదానం ఉదానేన్తో ఆహ –
౩౦. ‘‘అపి అతరమానానం, ఫలాసావ సమిజ్ఝతి;
విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మి, ఏవం జానాహి సారథి.
౩౧. ‘‘అపి అతరమానానం, సమ్మదత్థో విపచ్చతి;
విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మి, నిక్ఖన్తో అకుతోభయో’’తి.
తత్థ ఫలాసావాతి అతరమానస్స మమ సోళసవస్సేహి కతవాయామస్స సమిద్ధం అజ్ఝాసయఫలం దస్సేతుం ఏవమాహ. విపక్కబ్రహ్మచరియోస్మీతి నిట్ఠప్పత్తమనోరథో. సమ్మదత్థో విపచ్చతీతి సమ్మా ఉపాయేన కారణేన కత్తబ్బకిచ్చం సమ్పజ్జతి.
సారథి ఆహ –
౩౨. ‘‘ఏవం వగ్గుకథో సన్తో, విసట్ఠవచనో చసి;
కస్మా పితు చ మాతుచ్చ, సన్తికే న భణీ తదా’’తి.
తత్థ వగ్గుకథోతి సఖిలకథో.
తతో మహాసత్తో ఆహ –
౩౩. ‘‘నాహం అసన్ధితా పక్ఖో, న బధిరో అసోతతా;
నాహం అజివ్హతా మూగో, మా మం మూగమధారయి.
౩౪. ‘‘పురిమం సరామహం జాతిం, యత్థ రజ్జమకారయిం;
కారయిత్వా తహిం రజ్జం, పాపత్థం నిరయం భుసం.
౩౫. ‘‘వీసతిఞ్చేవ వస్సాని, తహిం రజ్జమకారయిం;
అసీతివస్ససహస్సాని, నిరయమ్హి అపచ్చిసం.
౩౬. ‘‘తస్స రజ్జస్సహం భీతో, మా మం రజ్జాభిసేచయుం;
తస్మా పితు చ మాతుచ్చ, సన్తికే న భణిం తదా.
౩౭. ‘‘ఉచ్ఛఙ్గే మం నిసాదేత్వా, పితా అత్థానుసాసతి;
ఏకం హనథ బన్ధథ, ఏకం ఖారాపతచ్ఛికం;
ఏకం సూలస్మిం ఉప్పేథ, ఇచ్చస్స మనుసాసతి.
౩౮. ‘‘తాయాహం ఫరుసం సుత్వా, వాచాయో సముదీరితా;
అమూగో మూగవణ్ణేన, అపక్ఖో పక్ఖసమ్మతో;
సకే ముత్తకరీసస్మిం, అచ్ఛాహం సమ్పరిప్లుతో.
౩౯. ‘‘కసిరఞ్చ పరిత్తఞ్చ, తఞ్చ దుక్ఖేన సంయుతం;
కోమం జీవితమాగమ్మ, వేరం కయిరాథ కేనచి.
౪౦. ‘‘పఞ్ఞాయ చ అలాభేన, ధమ్మస్స చ అదస్సనా;
కోమం జీవితమాగమ్మ, వేరం కయిరాథ కేనచి.
౪౧. ‘‘అపి అతరమానానం, ఫలాసావ సమిజ్ఝతి;