౨౧. అసీతినిపాతో

[౫౩౩] ౧. చూళహంసజాతకవణ్ణనా

సుముఖాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స జీవితపరిచ్చాగం ఆరబ్భ కథేసి. దేవదత్తేన హి తథాగతం జీవితా వోరోపేతుం పయోజితేసు ధనుగ్గహేసు సబ్బపఠమం పేసితేన ఆగన్త్వా ‘‘నాహం, భన్తే, సక్కోమి తం భగవన్తం జీవితా వోరోపేతుం, మహిద్ధికో సో భగవా మహానుభావో’’తి వుత్తే దేవదత్తో ‘‘అలం, ఆవుసో, మా త్వం సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేహి, అహమేవ సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేస్సామీ’’తి వత్వా తథాగతే గిజ్ఝకూటపబ్బతస్స పచ్ఛిమఛాయాయ చఙ్కమన్తే సయం గిజ్ఝకూటం పబ్బతం అభిరుహిత్వా యన్తవేగేన మహతిం సిలం పవిజ్ఝి, ‘‘ఇమాయ సిలాయ సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేస్సామీ’’తి. తదా ద్వే పబ్బతకూటా సమాగన్త్వా తం సిలం సమ్పటిచ్ఛింసు. తతో పపటికా ఉప్పతిత్వా భగవతో పాదం పహరిత్వా రుహిరం ఉప్పాదేసి, బలవవేదనా పవత్తింసు. జీవకో తథాగతస్స పాదం సత్థకేన ఫాలేత్వా దుట్ఠలోహితం వమేత్వా పూతిమంసం అపనేత్వా ధోవిత్వా భేసజ్జం ఆలిమ్పిత్వా నిరోగమకాసి. సత్థా పురిమసదిసమేవ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో మహతియా బుద్ధలీలాయ విచరి.

అథ నం దిస్వా దేవదత్తో చిన్తేసి – ‘‘సమణస్స గోతమస్స రూపసోభగ్గప్పత్తం సరీరం దిస్వా కోచి మనుస్సభూతో ఉపసఙ్కమితుం న సక్కోతి, రఞ్ఞో ఖో పన నాళాగిరి నామ హత్థీ చణ్డో ఫరుసో మనుస్సఘాతకో బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే న జానాతి, సో తం జీవితక్ఖయం పాపేస్సతీ’’తి. సో గన్త్వా రఞ్ఞో తమత్థం ఆరోచేసి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా హత్థాచరియం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సమ్మ, స్వే నాళాగిరిం మత్తం కత్వా పాతోవ సమణేన గోతమేన పటిపన్నవీథియం విస్సజ్జేహీ’’తి ఆహ. దేవదత్తోపి నం ‘‘అఞ్ఞేసు దివసేసు హత్థీ కిత్తకం సురం పివతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అట్ఠ ఘటే, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి స్వే త్వం తం సోళస ఘటే పాయేత్వా సమణేన గోతమేన పటిపన్నవీథియం అభిముఖం కరేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. రాజా నగరే భేరిం చరాపేసి – ‘‘స్వే నాళాగిరిం మత్తం కత్వా నగరే విస్సజ్జేస్సతి, నాగరా పాతోవ సబ్బకిచ్చాని కత్వా అన్తరవీథిం మా పటిపజ్జింసూ’’తి. దేవదత్తోపి రాజనివేసనా ఓరుయ్హ హత్థిసాలం గన్త్వా హత్థిగోపకే ఆమన్తేత్వా ‘‘మయం భణే ఉచ్చట్ఠానియం నీచట్ఠానే, నీచట్ఠానియం వా ఉచ్చట్ఠానే కాతుం సమత్థా, సచే వో యసేన అత్థో, స్వే పాతోవ నాళాగిరిం తిఖిణసురాయ సోళస ఘటే పాయేత్వా సమణస్స గోతమస్స ఆగమనవేలాయ తుత్తతోమరేహి విజ్ఝిత్వా కుజ్ఝాపేత్వా హత్థిసాలం భిన్దాపేత్వా సమణేన గోతమేన పటిపన్నవీథియం అభిముఖం కత్వా సమణం గోతమం జీవితక్ఖయం పాపేథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛింసు.

సా పవత్తి సకలనగరే విత్థారికా అహోసి. బుద్ధధమ్మసఙ్ఘమామకా ఉపాసకా తం సుత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, దేవదత్తో రఞ్ఞా సద్ధిం ఏకతో హుత్వా స్వే తుమ్హేహి పటిపన్నవీథియం నాళాగిరిం విస్సజ్జాపేస్సతి, స్వే పిణ్డాయ అపవిసిత్వా ఇధేవ హోథ, మయం విహారేయేవ బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స భిక్ఖం దస్సామా’’తి వదింసు. సత్థాపి ‘‘స్వే పిణ్డాయ న పవిసిస్సామీ’’తి అవత్వావ ‘‘అహం స్వే నాళాగిరిం దమేత్వా పాటిహారియం కత్వా తిత్థియే మద్దిత్వా రాజగహే పిణ్డాయ అచరిత్వావ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నగరా నిక్ఖమిత్వా వేళువనమేవ ఆగమిస్సామి, రాజగహవాసినోపి బహూని భత్తభాజనాని గహేత్వా వేళువనమేవ ఆగమిస్సన్తి, స్వే విహారేయేవ భత్తగ్గం భవిస్సతీ’’తి ఇమినా కారణేన తేసం అధివాసేసి. తే తథాగతస్స అధివాసనం విదిత్వా భత్తభాజనాని ఆహరిత్వా ‘‘విహారేయేవ దానం దస్సామా’’తి పక్కమింసు.

సత్థాపి పఠమయామే ధమ్మం దేసేత్వా మజ్ఝిమయామే దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా పచ్ఛిమయామస్స పఠమకోట్ఠాసే సీహసేయ్యం కప్పేత్వా దుతియకోట్ఠాసే ఫలసమాపత్తియా వీతినామేత్వా తతియకోట్ఠాసే మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ బోధనేయ్యబన్ధవే ఓలోకేన్తో నాళాగిరిదమనే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయం దిస్వా విభాతాయ రత్తియా కతసరీరపటిజగ్గనో హుత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేత్వా, ‘‘ఆనన్ద, అజ్జ రాజగహపరివత్తకేసు అట్ఠారససు మహావిహారేసు సబ్బేసమ్పి భిక్ఖూనం మయాసద్ధిం రాజగహం పవిసితుం ఆరోచేహీ’’తి ఆహ. థేరో తథా అకాసి. సబ్బేపి భిక్ఖూ వేళువనే సన్నిపతింసు. సత్థా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో రాజగహం పావిసి. అథ హత్థిమేణ్డా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జింసు, మహన్తో సమాగమో అహోసి. సద్ధాసమ్పన్నా మనుస్సా ‘‘అజ్జ కిర బుద్ధనాగస్స తిరచ్ఛాననాగేన సఙ్గామో భవిస్సతి, అనూపమాయ బుద్ధలీలాయ నాళాగిరిదమనం పస్సిస్సామా’’తి పాసాదహమ్మియగేహచ్ఛదనాదీని అభిరుహిత్వా అట్ఠంసు. అసద్ధా పన మిచ్ఛాదిట్ఠికా ‘‘అయం నాళాగిరి చణ్డో ఫరుసో మనుస్సఘాతకో బుద్ధాదీనం గుణం న జానాతి, సో అజ్జ సమణస్స గోతమస్స సువణ్ణవణ్ణం సరీరం విద్ధంసేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేస్సతి, అజ్జ పచ్చామిత్తస్స పిట్ఠిం పస్సిస్సామా’’తి పాసాదాదీసు అట్ఠంసు.

హత్థీపి భగవన్తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా మనుస్సే తాసేన్తో గేహాని విద్ధంసేన్తో సకటాని సంచుణ్ణేన్తో సోణ్డం ఉస్సాపేత్వా పహట్ఠకణ్ణవాలో పబ్బతో వియ అజ్ఝోత్థరన్తో యేన భగవా తేనాభిధావి. తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అయం, భన్తే, నాళాగిరి చణ్డో ఫరుసో మనుస్సఘాతకో ఇమం రచ్ఛం పటిపన్నో, న ఖో పనాయం బుద్ధాదిగుణం జానాతి, పటిక్కమతు, భన్తే, భగవా, పటిక్కమతు సుగతో’’తి. మా, భిక్ఖవే, భాయిత్థ, పటిబలో అహం నాళాగిరిం దమేతున్తి. అథాయస్మా సారిపుత్తో సత్థారం యాచి – ‘‘భన్తే, పితు ఉప్పన్నకిచ్చం నామ జేట్ఠపుత్తస్స భారో, అహమేవ తం దమేమీ’’తి. అథ నం సత్థా, ‘‘సారిపుత్త, బుద్ధబలం నామ అఞ్ఞం, సావకబలం అఞ్ఞం, తిట్ఠ త్వ’’న్తి పటిబాహి. ఏవం యేభుయ్యేన అసీతి మహాథేరా యాచింసు. సత్థా సబ్బేపి పటిబాహి. అథ ఆయస్మా ఆనన్దో సత్థరి బలవసినేహేన అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ‘‘అయం హత్థీ పఠమం మం మారేతూ’’తి తథాగతస్సత్థాయ జీవితం పరిచ్చజిత్వా గన్త్వా సత్థు పురతో అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ‘‘అపేహి, ఆనన్ద, మా మే పురతో అట్ఠాసీ’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, అయం హత్థీ చణ్డో ఫరుసో మనుస్సఘాతకో కప్పుట్ఠానగ్గిసదిసో పఠమం మం మారేత్వా పచ్ఛా తుమ్హాకం సన్తికం ఆగచ్ఛతూ’’తి థేరో అవచ. యావతతియం వుచ్చమానోపి తథేవ అట్ఠాసి న పటిక్కమి. అథ నం భగవా ఇద్ధిబలేన పటిక్కమాపేత్వా భిక్ఖూనం అన్తరే ఠపేసి.

తస్మిం ఖణే ఏకా ఇత్థీ నాళాగిరిం దిస్వా మరణభయభీతా పలాయమానా అఙ్కేన గహితం దారకం హత్థినో చ తథాగతస్స చ అన్తరే ఛడ్డేత్వా పలాయి. హత్థీ తం అనుబన్ధిత్వా నివత్తిత్వా దారకస్స సన్తికం అగమాసి. తదా దారకో మహారవం రవి. సత్థా నాళాగిరిం ఓదిస్సకమేత్తాయ ఫరిత్వా సుమధురం బ్రహ్మస్సరం నిచ్ఛారేత్వా ‘‘అమ్భో నాళాగిరి తం సోళస సురాఘటే పాయేత్వా మత్తం కరోన్తా న ‘అఞ్ఞం గణ్హిస్సతీ’తి కరింసు, ‘మం గణ్హిస్సతీ’తి పన కరింసు, మా అకారణేన జఙ్ఘాయో కిలమేన్తో విచరి, ఇతో ఏహీ’’తి పక్కోసి. సో సత్థు వచనం సుత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా భగవతో రూపసిరిం ఓలోకేత్వా పటిలద్ధసంవేగో బుద్ధతేజేన పచ్ఛిన్నసురామదో సోణ్డం ఓలమ్బేన్తో కణ్ణే చాలేన్తో ఆగన్త్వా తథాగతస్స పాదేసు పతి. అథ నం సత్థా, ‘‘నాళాగిరి, త్వం తిరచ్ఛానహత్థీ, అహం బుద్ధవారణో, ఇతో పట్ఠాయ మా చణ్డో ఫరుసో మనుస్సఘాతకో భవ, సబ్బసత్తేసు మేత్తచిత్తం పటిలభా’’తి వత్వా దక్ఖిణహత్థం పసారేత్వా కుమ్భే పరామసిత్వా –

‘‘మా కుఞ్జర నాగమాసదో, దుక్ఖో హి కుఞ్జర నాగమాసదో;

న హి నాగహతస్స కుఞ్జర, సుగతి హోతి ఇతో పరం యతో.

‘‘మా చ మదో మా చ పమాదో, న హి పమత్తా సుగతిం వజన్తి తే;

త్వఞ్ఞేవ తథా కరిస్ససి, యేన త్వం సుగతిం గమిస్ససీ’’తి. (చూళవ. ౩౪౨) –

ధమ్మం దేసేసి.

తస్స సకలసరీరం పీతియా నిరన్తరం ఫుటం అహోసి. సచే కిర తిరచ్ఛానగతో నాభవిస్సా, సోతాపత్తిఫలం అధిగమిస్సా. మనుస్సా తం పాటిహారియం దిస్వా ఉన్నదింసు అప్ఫోటింసు, సఞ్జాతసోమనస్సా నానాభరణాని ఖిపింసు, తాని హత్థిస్స సరీరం పటిచ్ఛాదయింసు. తతో పట్ఠాయ నాళాగిరి ధనపాలకో నామ జాతో. తస్మిం ఖో పన ధనపాలకసమాగమే చతురాసీతి పాణసహస్సాని అమతం పివింసు. సత్థా ధనపాలకం పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేసి. సో సోణ్డాయ భగవతో పాదే పంసూని గహేత్వా ఉపరి ముద్ధని ఆకిరిత్వా పటికుటితోవ పటిక్కమిత్వా దస్సనూపచారే ఠితో దసబలం వన్దిత్వా నివత్తిత్వా హత్థిసాలం పావిసి. తతో పట్ఠాయ దన్తసుదన్తో హుత్వా న కఞ్చి విహేఠేతి. సత్థా నిప్ఫన్నమనోరథో ‘‘యేహి యం ధనం ఖిత్తం, తేసఞ్ఞేవ తం హోతూ’’తి అధిట్ఠాయ ‘‘అజ్జ మయా మహన్తం పాటిహారియం కతం, ఇమస్మిం నగరే పిణ్డాయ చరణం అప్పటిరూప’’న్తి తిత్థియే మద్దిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో జయప్పత్తో వియ ఖత్తియో నగరా నిక్ఖమిత్వా వేళువనమేవ గతో. నగరవాసినో బహుం అన్నపానఖాదనీయం ఆదాయ విహారం గన్త్వా మహాదానం పవత్తయింసు.

తం దివసం సాయన్హసమయే ధమ్మసభం పూరేత్వా సన్నిసిన్నా భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ఆయస్మతా ఆనన్దేన తథాగతస్సత్థాయ అత్తనో జీవితం పరిచ్చజన్తేన దుక్కరం కతం, నాళాగిరిం దిస్వా సత్థారా తిక్ఖత్తుం పటిబాహియమానోపి నాపగతో, అహో దుక్కరకారకో, ఆవుసో, ఆయస్మా ఆనన్దో’’తి. సత్థా ‘‘ఆనన్దస్స గుణకథా పవత్తతి, గన్తబ్బం మయా ఏత్థా’’తి గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి ఆనన్దో తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తోపి మమత్థాయ జీవితం పరిచ్చజియేవా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే మహింసకరట్ఠే సాగలనగరే సాగలో నామ రాజా ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. తదా నగరతో అవిదూరే ఏకస్మిం నేసాదగామకే అఞ్ఞతరో నేసాదో పాసేహి సకుణే బన్ధిత్వా నగరే విక్కిణన్తో జీవికం కప్పేసి. నగరతో చ అవిదూరే ఆవట్టతో ద్వాదసయోజనో మానుసియో నామ పదుమసరో అహోసి పఞ్చవణ్ణపదుమసఞ్ఛన్నో. తత్థ నానప్పకారో సకుణసఙ్ఘో ఓతరి. సో నేసాదో తత్థ అనియామేన పాసే ఓడ్డేసి. తస్మిం కాలే ధతరట్ఠో హంసరాజా ఛన్నవుతిహంససహస్సపరివారో చిత్తకూటపబ్బతే సువణ్ణగుహాయం వసతి, సుముఖో నామస్స సేనాపతి అహోసి. అథేకదివసం తతో హంసయూథా కతిపయా సువణ్ణహంసా మానుసియం సరం గన్త్వా పహూతగోచరే తస్మిం యథాసుఖం విచరిత్వా సుహితా చిత్తకూటం ఆగన్త్వా ధతరట్ఠస్స ఆరోచేసుం – ‘‘మహారాజ, మనుస్సపథే మానుసియో నామ పదుమసరో సమ్పన్నగోచరో, తత్థ గోచరం గణ్హితుం గచ్ఛామా’’తి. సో ‘‘మనుస్సపథో నామ సాసఙ్కో సప్పటిభయో, మా వో రుచ్చిత్థా’’తి పటిక్ఖిపిత్వాపి తేహి పునప్పునం వుచ్చమానో ‘‘సచే తుమ్హాకం రుచ్చతి, గచ్ఛామా’’తి సపరివారో తం సరం అగమాసి. సో ఆకాసా ఓతరన్తో పాదం పాసే పవేసేన్తోయేవ ఓతరి. అథస్స పాసో పాదం అయపట్టకేన కడ్ఢన్తో వియ ఆబన్ధిత్వా గణ్హి. అథస్స ‘‘ఛిన్దిస్సామి న’’న్తి ఆకడ్ఢన్తస్స పఠమవారే చమ్మం ఛిజ్జి, దుతియవారే మంసం ఛిజ్జి, తతియవారే న్హారు ఛిజ్జి, పాసో అట్ఠిం ఆహచ్చ అట్ఠాసి, లోహితం పగ్ఘరి, బలవవేదనా పవత్తింసు.

సో చిన్తేసి – ‘‘సచాహం బద్ధరవం రవిస్సామి, ఞాతకా మే ఉత్రస్తా హుత్వా గోచరం అగ్గణ్హిత్వా ఛాతజ్ఝత్తావ పలాయన్తా దుబ్బలతాయ మహాసముద్దే పతిస్సన్తీ’’తి. సో వేదనం అధివాసేత్వా ఞాతీనం యావదత్థం చరిత్వా హంసానం కీళనకాలే మహన్తేన సద్దేన బద్ధరవం రవి. తం సుత్వా తే హంసా మరణభయతజ్జితా వగ్గవగ్గా హుత్వా చిత్తకూటాభిముఖా పక్కమింసు. తేసు పక్కన్తేసు సుముఖో హంససేనాపతి ‘‘కచ్చి ను ఖో ఇదం భయం మహారాజస్స ఉప్పన్నం, జానిస్సామి న’’న్తి వేగేన పక్ఖన్దిత్వా పురతో గచ్ఛన్తస్స హంసగణస్స అన్తరే మహాసత్తం అదిస్వా మజ్ఝిమహంసగణం విచిని, తత్థపి అదిస్వా పచ్ఛిమహంసగణం విచిని, తత్థపి అదిస్వా ‘‘నిస్సంసయం తస్సేవేదం భయం ఉప్పన్న’’న్తి నివత్తిత్వా ఆగచ్ఛన్తో మహాసత్తం పాసే బద్ధం లోహితమక్ఖితం దుక్ఖాతురం పఙ్కపిట్ఠే నిపన్నం దిస్వా ‘‘మా భాయి, మహారాజ, అహం మమ జీవితం పరిచ్చజిత్వా తుమ్హే పాసతో మోచేస్సామీ’’తి వదన్తో ఓతరిత్వా మహాసత్తం అస్సాసేన్తోవ పఙ్కపిట్ఠే నిసీది. అథ నం వీమంసన్తో మహాసత్తో పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘సుముఖ అనుపచినన్తా, పక్కమన్తి విహఙ్గమా;

గచ్ఛ తువమ్పి మా కఙ్ఖి, నత్థి బద్ధే సహాయతా’’తి.

తత్థ అనుపచినన్తాతి సినేహేన ఆలయవసేన అనోలోకేన్తా. పక్కమన్తీతి ఏతే ఛన్నవుతి హంససహస్సా ఞాతివిహఙ్గమా మం ఛడ్డేత్వా గచ్ఛన్తి, త్వమ్పి గచ్ఛ, మా ఇధ వాసం ఆకఙ్ఖి, ఏవఞ్హి పాసేన బద్ధే మయి సహాయతా నామ నత్థి, న హి తే అహం ఇదాని కిఞ్చి సహాయకిచ్చం కాతుం సక్ఖిస్సామి, కిం తే మయా నిరూపకారేన, పపఞ్చం అకత్వా గచ్ఛేవాతి వదతి.

ఇతో పరం –

౨. ‘‘గచ్ఛే వాహం న వా గచ్ఛే, న తేన అమరో సియం;

సుఖితం తం ఉపాసిత్వా, దుక్ఖితం తం కథం జహే.

౩. ‘‘మరణం వా తయా సద్ధిం, జీవితం వా తయా వినా;

తదేవ మరణం సేయ్యో, యఞ్చే జీవే తయా వినా.

౪. ‘‘నేస ధమ్మో మహారాజ, యం తం ఏవం గతం జహే;

యా గతి తుయ్హం సా మయ్హం, రుచ్చతే విహగాధిప.

౫. ‘‘కా ను పాసేన బద్ధస్స, గతి అఞ్ఞా మహానసా;

సా కథం చేతయానస్స, ముత్తస్స తవ రుచ్చతి.

౬. ‘‘కం వా త్వం పస్ససే అత్థం, మమ తుయ్హఞ్చ పక్ఖిమ;

ఞాతీనం వావసిట్ఠానం, ఉభిన్నం జీవితక్ఖయే.

౭. ‘‘యం న కఞ్చనదేపిఞ్ఛ, అన్ధేన తమసా గతం;

తాదిసే సఞ్చజం పాణం, కమత్థమభిజోతయే.

౮. ‘‘కథం ను పతతం సేట్ఠ, ధమ్మే అత్థం న బుజ్ఝసి;

ధమ్మో అపచితో సన్తో, అత్థం దస్సేతి పాణినం.

౯. ‘‘సోహం ధమ్మం అపేక్ఖానో, ధమ్మా చత్థం సముట్ఠితం;

భత్తిఞ్చ తయి సమ్పస్సం, నావకఙ్ఖామి జీవితం.

౧౦. ‘‘అద్ధా ఏసో సతం ధమ్మో, యో మిత్తో మిత్తమాపదే.

న చజే జీవితస్సాపి, హేతుధమ్మమనుస్సరం.

౧౧. ‘‘స్వాయం ధమ్మో చ తే చిణ్ణో, భత్తి చ విదితా మయి;

కామం కరస్సు మయ్హేతం, గచ్ఛేవానుమతో మయా.

౧౨. ‘‘అపి త్వేవం గతే కాలే, యం ఖణ్డం ఞాతినం మయా;

తయా తం బుద్ధిసమ్పన్నం, అస్స పరమసంవుతం.

౧౩. ‘‘ఇచ్చేవం మన్తయన్తానం, అరియానం అరియవుత్తినం;

పచ్చదిస్సథ నేసాదో, ఆతురానమివన్తకో.

౧౪. ‘‘తే సత్తుమభిసఞ్చిక్ఖ, దీఘరత్తం హితా దిజా;

తుణ్హీమాసిత్థ ఉభయో, న సఞ్చలేసుమాసనా.

౧౫. ‘‘ధతరట్ఠే చ దిస్వాన, సముడ్డేన్తే తతో తతో;

అభిక్ఖమథ వేగేన, దిజసత్తు దిజాధిపే.

౧౬. ‘‘సో చ వేగేనభిక్కమ్మ, ఆసజ్జ పరమే దిజే;

పచ్చకమిత్థ నేసాదో, బద్ధా ఇతి విచిన్తయం.

౧౭. ‘‘ఏకంవ బద్ధమాసీనం, అబద్ధఞ్చ పునాపరం;

ఆసజ్జ బద్ధమాసీనం, పేక్ఖమానమదీనవం.

౧౮. ‘‘తతో సో విమతోయేవ, పణ్డరే అజ్ఝభాసథ;

పవడ్ఢకాయే ఆసీనే, దిజసఙ్ఘగణాధిపే.

౧౯. ‘‘యం ను పాసేన మహతా, బద్ధో న కురుతే దిసం;

అథ కస్మా అబద్ధో త్వం, బలీ పక్ఖి న గచ్ఛసి.

౨౦. ‘‘కిం ను త్యాయం దిజో హోతి, ముత్తో బద్ధం ఉపాససి;

ఓహాయ సకుణా యన్తి, కిం ఏకో అవహీయసి.

౨౧. ‘‘రాజా మే సో దిజామిత్త, సఖా పాణసమో చ మే;

నేవ నం విజహిస్సామి, యావ కాలస్స పరియాయం.

౨౨. ‘‘కథం పనాయం విహఙ్గో, నాద్దస పాసమోడ్డితం;

పదఞ్హేతం మహన్తానం, బోద్ధుమరహన్తి ఆపదం.

౨౩. ‘‘యదా పరాభవో హోతి, పోసో జీవితసఙ్ఖయే;

అథ జాలఞ్చ పాసఞ్చ, ఆసజ్జాపి న బుజ్ఝతి.

౨౪. ‘‘అపి త్వేవ మహాపఞ్ఞ, పాసా బహువిధా తతా;

గుయ్హమాసజ్జ బజ్ఝన్తి, అథేవం జీవితక్ఖయే’’తి. –

ఇమాసం గాథానం సమ్బన్ధో పాళినయేనేవ వేదితబ్బో.

తత్థ గచ్ఛే వాతి, మహారాజ, అహం ఇతో గచ్ఛేయ్యం వా న వా, నాహం తేన గమనేన వా అగమనేన వా అమరో సియం, అహఞ్హి ఇతో గతోపి అగతోపి మరణతో అముత్తోవ, ఇతో పుబ్బే పన సుఖితం తం ఉపాసిత్వా ఇదాని దుక్ఖితం తం కథం జహేయ్యన్తి వదతి. మరణం వాతి మమ అగచ్ఛన్తస్స వా తయా సద్ధిం మరణం భవేయ్య, గచ్ఛన్తస్స వా తయా వినా జీవితం. తేసు ద్వీసు యం తయా సద్ధిం మరణం, తదేవ మే వరం, యం తయా వినా జీవేయ్యం, న మే తం వరన్తి అత్థో. రుచ్చతేతి యా తవ గతి నిప్ఫత్తి, సావ మయ్హం రుచ్చతి. సా కథన్తి సమ్మ సుముఖ మమ తావ దళ్హేన వాలపాసేన బద్ధస్స పరహత్థం గతస్స సా గతి రుచ్చతు, తవ పన చేతయానస్స సచేతనస్స పఞ్ఞవతో ముత్తస్స కథం రుచ్చతి.

పక్ఖిమాతి పక్ఖసమ్పన్న. ఉభిన్నన్తి అమ్హాకం ద్విన్నం జీవితక్ఖయే సతి త్వం మమ వా తవ వా అవసిట్ఠఞాతీనం వా కం అత్థం పస్ససి. యం నాతి ఏత్థ న-కారో ఉపమానే. కఞ్చనదేపిఞ్ఛాతి కఞ్చనద్వేపిఞ్ఛ, అయమేవ వా పాఠో, కఞ్చనసదిసఉభయపక్ఖాతి అత్థో. తమసాతి తమసి. గతన్తి కతం, అయమేవ వా పాఠో. పురిమస్స న-కారస్స ఇమినా సమ్బన్ధో, ‘‘న కత’’న్తి కతం వియాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – తయి పాణం చజన్తేపి అచజన్తేపి మమ జీవితస్స అభావా యం తవ పాణసఞ్చజనం, తం అన్ధేన తమసి కతం వియ కిఞ్చిదేవ రూపకమ్మం అపచ్చక్ఖగుణం, తాదిసే తవ అపచ్చక్ఖగుణే పాణసఞ్చజనే త్వం పాణం సఞ్చజన్తో కమత్థం జోతేయ్యాసీతి.

ధమ్మో అపచితో సన్తోతి ధమ్మో పూజితో మానితో సమానో. అత్థం దస్సేతీతి వుద్ధిం దస్సేతి. అపేక్ఖానోతి అపేక్ఖన్తో. ధమ్మా చత్థన్తి ధమ్మతో చ అత్థం సముట్ఠితం పస్సన్తో. భత్తిన్తి సినేహం. సతం ధమ్మోతి పణ్డితానం సభావో. యో మిత్తోతి యో మిత్తో ఆపదాసు మిత్తం న చజే, తస్స అచజన్తస్స మిత్తస్స ఏస సభావో నామ అద్ధా సతం ధమ్మో. విదితాతి పాకటా జాతా. కామం కరస్సూతి ఏతం మమ కామం మయా ఇచ్ఛితం మమ వచనం కరస్సు. అపి త్వేవం గతే కాలేతి అపి తు ఏవం గతే కాలే మయి ఇమస్మిం ఠానే పాసేన బద్ధే. పరమసంవుతన్తి పరమపరిపుణ్ణం.

ఇచ్చేవం మన్తయన్తానన్తి ‘‘గచ్ఛ, న గచ్ఛామీ’’తి ఏవం కథేన్తానం అరియానన్తి ఆచారఅరియానం. పచ్చదిస్సథాతి కాసాయాని నివాసేత్వా రత్తమాలం పిళన్ధిత్వా ముగ్గరం ఆదాయ ఆగచ్ఛన్తో అదిస్సథ. ఆతురానన్తి గిలానానం మచ్చు వియ. అభిసఞ్చిక్ఖాతి, భిక్ఖవే, తే ఉభోపి సత్తుం ఆయన్తం పస్సిత్వా. హితాతి దీఘరత్తం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హితా ముదుచిత్తా. న సఞ్చలేసుమాసనాతి ఆసనతో న చలింసు, యథానిసిన్నావ అహేసుం. సుముఖో పన ‘‘అయం నేసాదో ఆగన్త్వా పహరన్తో మం పఠమం పహరతూ’’తి చిన్తేత్వా మహాసత్తం పచ్ఛతో కత్వా నిసీది.

ధతరట్ఠేతి హంసే. సముడ్డేన్తేతి మరణభయేన ఇతో చితో చ ఉప్పతన్తే దిస్వా. ఆసజ్జాతి ఇతరే ద్వే జనే ఉపగన్త్వా. పచ్చకమిత్థాతి ‘‘బద్ధా, న బద్ధా’’తి చిన్తేన్తో ఉపధారేన్తో అకమిత్థ, వేగం హాపేత్వా సణికం అగమాసి. ఆసజ్జ బద్ధమాసీనన్తి బద్ధం మహాసత్తం ఉపగన్త్వా నిసిన్నం సుముఖం. అదీనవన్తిఆదీనవమేవ హుత్వా మహాసత్తం ఓలోకేన్తం దిస్వా. విమతోతి కిం ను ఖో అబద్ధో బద్ధస్స సన్తికే నిసిన్నో, కారణం పుచ్ఛిస్సామీతి విమతిజాతో హుత్వాతి అత్థో. పణ్డరేతి హంసే, అథ వా పరిసుద్ధే నిమ్మలే, సమ్పహట్ఠకఞ్చనవణ్ణేతి అత్థో. పవడ్ఢకాయేతి వడ్ఢితకాయే మహాసరీరే. యం నూతి యం తావ ఏసో మహాపాసేన బద్ధో. న కురుతే దిసన్తి పలాయనత్థాయ ఏకం దిసం న భజతి, తం యుత్తన్తి అధిప్పాయో. బలీతి బలసమ్పన్నో హుత్వాపి. పక్ఖీతి తం ఆలపతి. ఓహాయాతి ఛడ్డేత్వా. యన్తీతి సేససకుణా గచ్ఛన్తి. అవహీయసీతి ఓహీయసి.

దిజామిత్తాతి దిజానం అమిత్త. యావ కాలస్స పరియాయన్తి యావ మరణస్స వారో ఆగచ్ఛతి. కథం పనాయన్తి త్వం రాజా మే సోతి వదసి, రాజానో చ నామ పణ్డితా హోన్తి, ఇతిపి పణ్డితో సమానో కేన కారణేన ఓడ్డితం పాసం న అద్దస. పదం హేతన్తి యసమహత్తం వా ఞాణమహత్తం వా పత్తానం అత్తనో ఆపదబుజ్ఝనం నామ పదం కారణం, తస్మా తే ఆపదం బోద్ధుమరహన్తి. పరాభవోతి అవడ్ఢి. ఆసజ్జాపీతి ఉపగన్త్వాపి న బుజ్ఝతి. తతాతి వితతా ఓడ్డితా. గుయ్హమాసజ్జాతి తేసు పాసేసు యో గుళ్హో పటిచ్ఛన్నో పాసో, తం ఆసజ్జ బజ్ఝన్తి. అథేవన్తి అథ ఏవం జీవితక్ఖయే బజ్ఝన్తేవాతి అత్థో.

ఇతి నం సో కథాసల్లాపేన ముదుహదయం కత్వా మహాసత్తస్స జీవితం యాచన్తో గాథమాహ –

౨౫. ‘‘అపి నాయం తయా సద్ధిం, సంవాసస్స సుఖుద్రయో;

అపి నో అనుమఞ్ఞాసి, అపి నో జీవితం దదే’’తి.

తత్థ అపి నాయన్తి అపి ను అయం. సుఖుద్రయోతి సుఖఫలో. అపి నో అనుమఞ్ఞాసీతి చిత్తకూటం గన్త్వా ఞాతకే పస్సితుం త్వం అపి నో అనుజానేయ్యాసి. అపి నో జీవితం దదేతి అపి నో ఇమాయ కథాయ ఉప్పన్నవిస్సాసో న మారేయ్యాసీతి.

సో తస్స మధురకథాయ బజ్ఝిత్వా గాథమాహ –

౨౬. ‘‘న చేవ మే త్వం బద్ధోసి, నపి ఇచ్ఛామి తే వధం;

కామం ఖిప్పమితో గన్త్వా, జీవ త్వం అనిఘో చిర’’న్తి.

తతో సుముఖో చతస్సో గాథా అభాసి –

౨౭. ‘‘నేవాహమేతమిచ్ఛామి, అఞ్ఞత్రేతస్స జీవితా;

సచే ఏకేన తుట్ఠోసి, ముఞ్చేతం మఞ్చ భక్ఖయ.

౨౮. ‘‘ఆరోహపరిణాహేన, తుల్యాస్మా వయసా ఉభో;

న తే లాభేన జీవత్థి, ఏతేన నిమినా తువం.

౨౯. ‘‘తదిఙ్ఘ సమపేక్ఖస్సు, హోతు గిద్ధి తవమ్హసు;

మం పుబ్బే బన్ధ పాసేన, పచ్ఛా ముఞ్చ దిజాధిపం.

౩౦. ‘‘తావదేవ చ తే లాభో, కతాస్స యాచనాయ చ;

మిత్తి చ ధతరట్ఠేహి, యావజీవాయ తే సియా’’తి.

తత్థ ఏతన్తి యం అఞ్ఞత్ర ఏతస్స జీవితా మమ జీవితం, ఏతం అహం నేవ ఇచ్ఛామి. తుల్యాస్మాతి సమానా హోమ. నిమినా తువన్తి పరివత్తేహి త్వం. తవమ్హసూతి తవ అమ్హేసు గిద్ధి హోతు, కిం తే ఏతేన, మయి లోభం ఉప్పాదేహీతి వదతి. తావదేవాతి తత్తకోయేవ. యాచనాయ చాతి యా మమ యాచనా, సావ కతా అస్సాతి అత్థో.

ఇతి సో తాయ ధమ్మదేసనాయ తేలే పక్ఖిత్తకప్పాసపిచు వియ ముదుగతహదయో మహాసత్తం తస్స దాయం కత్వా దదన్తో ఆహ –

౩౧. ‘‘పస్సన్తు నో మహాసఙ్ఘా, తయా ముత్తం ఇతో గతం;

మిత్తామచ్చా చ భచ్చా చ, పుత్తదారా చ బన్ధవా.

౩౨. ‘‘న చ తే తాదిసా మిత్తా, బహూనం ఇధ విజ్జతి;

యథా త్వం ధతరట్ఠస్స, పాణసాధారణో సఖా.

౩౩. ‘‘సో తే సహాయం ముఞ్చామి, హోతు రాజా తవానుగో;

కామం ఖిప్పమితో గన్త్వా, ఞాతిమజ్ఝే విరోచథా’’తి.

తత్థ నోతి నిపాతమత్తం. తయా ముత్తన్తి ఇమఞ్హి త్వఞ్ఞేవ ముఞ్చసి నామ, తస్మా ఇమం తయా ముత్తం ఇతో చిత్తకూటపబ్బతం గతం మహన్తా ఞాతిసఙ్ఘా ఏతే చ మిత్తాదయో పస్సన్తు. ఏత్థ చ బన్ధవాతి ఏకలోహితసమ్బన్ధా. విజ్జతీతి విజ్జన్తి. పాణసాధారణోతి సాధారణపాణో అవిభత్తజీవికో, యథా త్వం ఏతస్స సఖా, ఏతాదిసా అఞ్ఞేసం బహూనం మిత్తా నామ న విజ్జన్తి. తవానుగోతి ఏతం దుక్ఖితం ఆదాయ పురతో గచ్ఛన్తస్స తవ అయం అనుగో హోతూతి.

ఏవం వత్వా పన నేసాదపుత్తో మేత్తచిత్తేన మహాసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా బన్ధనం ఛిన్దిత్వా ఆలిఙ్గిత్వా సరతో నిక్ఖామేత్వా సరతీరే తరుణదబ్బతిణపిట్ఠే నిసీదాపేత్వా పాదే బన్ధనపాసం ముదుచిత్తేన సణికం మోచేత్వా దూరే ఖిపిత్వా మహాసత్తే బలవసినేహం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా మేత్తచిత్తేన ఉదకం ఆదాయ లోహితం ధోవిత్వా పునప్పునం పరిమజ్జి. తస్స మేత్తచిత్తానుభావేన బోధిసత్తస్స పాదే సిరా సిరాహి, మంసం మంసేన, చమ్మం చమ్మేన ఘటితం, తావదేవ పాదో సంరుళ్హో సఞ్జాతఛవిసఞ్జాతలోమో అహోసి అబద్ధపాదేన నిబ్బిసేసో. బోధిసత్తో సుఖితో పకతిభావేనేవ నిసీది. అథ సుముఖో అత్తానం నిస్సాయ మహాసత్తస్స సుఖితభావం దిస్వా సఞ్జాతసోమనస్సో నేసాదస్స థుతిమకాసి. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ –

౩౪. ‘‘సో పతీతో పముత్తేన, భత్తునా భత్తుగారవో;

అజ్ఝభాసథ వక్కఙ్గో, వాచం కణ్ణసుఖం భణం.

౩౫. ‘‘ఏవం లుద్దక నన్దస్సు, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;

యథాహమజ్జ నన్దామి, ముత్తం దిస్వా దిజాధిప’’న్తి.

తత్థ వక్కఙ్గోతి వఙ్కగీవో.

ఏవం లుద్దస్స థుతిం కత్వా సుముఖో బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘మహారాజ, ఇమినా అమ్హాకం మహాఉపకారో కతో, అయఞ్హి అమ్హాకం వచనం అకత్వా కీళాహంసే నో కత్వా ఇస్సరానం దేన్తో బహుం ధనం లభేయ్య, మారేత్వా మంసం విక్కిణన్తో మూలమ్పి లభేథ, అత్తనో పన జీవితం అనోలోకేత్వా అమ్హాకం వచనం అకరి, ఇమం రఞ్ఞో సన్తికం నేత్వా సుఖజీవితం కరోమా’’తి. మహాసత్తో సమ్పటిచ్ఛి. సుముఖో అత్తనో భాసాయ మహాసత్తేన సద్ధిం కథేత్వా పున మనుస్సభాసాయ లుద్దపుత్తం ఆమన్తేత్వా ‘‘సమ్మ, త్వం కిమత్థం పాసే ఓడ్డేసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ధనత్థ’’న్తి వుత్తే ‘‘ఏవం సన్తే అమ్హే ఆదాయ నగరం పవిసిత్వా రఞ్ఞో దస్సేహి, బహుం తే ధనం దాపేస్సామీ’’తి వత్వా ఆహ –

౩౬. ‘‘ఏహి తం అనుసిక్ఖామి, యథా త్వమపి లచ్ఛసే;

లాభం తవాయం ధతరట్ఠో, పాపం కిఞ్చి న దక్ఖతి.

౩౭. ‘‘ఖిప్పమన్తేపురం నేత్వా, రఞ్ఞో దస్సేహి నో ఉభో;

అబద్ధే పకతిభూతే, కాజే ఉభయతో ఠితే.

౩౮. ‘‘ధతరట్ఠా మహారాజ, హంసాధిపతినో ఇమే;

అయఞ్హి రాజా హంసానం, అయం సేనాపతీతరో.

౩౯. ‘‘అసంసయం ఇమం దిస్వా, హంసరాజం నరాధిపో.

పతీతో సుమనో విత్తో, బహుం దస్సతి తే ధన’’న్తి.

తత్థ అనుసిక్ఖామీతి అనుసాసామి. పాపన్తి లామకం. రఞ్ఞో దస్సేహి నో ఉభోతి అమ్హే ఉభోపి రఞ్ఞో దస్సేహి. అయం బోధిసత్తస్స పఞ్ఞాపభావదస్సనత్థం, అత్తనో మిత్తధమ్మస్స ఆవిభావనత్థం, లుద్దస్స ధనలాభత్థం, రఞ్ఞో సీలేసు పతిట్ఠాపనత్థఞ్చాతి చతూహి కారణేహి ఏవమాహ. ధతరట్ఠాతి నేత్వా చ పన రఞ్ఞో ఏవం ఆచిక్ఖేయ్యాసి, ‘‘మహారాజ, ఇమే ధతరట్ఠకులే జాతా ద్వే హంసాధిపతినో, ఏతేసు అయం రాజా, ఇతరో సేనాపతీ’’తి. ఇతి నం సిక్ఖాపేసి. ‘‘పతీతో’’తిఆదీని తీణిపి తుట్ఠాకారవేవచనానేవ.

ఏవం వుత్తే లుద్దో, ‘‘సామి, మా వో రాజదస్సనం రుచ్చి, రాజానో నామ చలచిత్తా, కీళాహంసే వా వో కరేయ్యుం మారాపేయ్యుం వా’’తి వత్వా, ‘‘సమ్మ, మా భాయి, అహం తాదిసం కక్ఖళం లుద్దం లోహితపాణిం ధమ్మకథాయ ముదుకం కత్వా మమ పాదేసు పాతేసిం, రాజానో నామ పుఞ్ఞవన్తో పఞ్ఞవన్తో చ సుభాసితదుబ్భాసితఞ్ఞూ చ, ఖిప్పం అమ్హే రఞ్ఞో దస్సేహీ’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి మా మయ్హం కుజ్ఝిత్థ, అహం అవస్సం తుమ్హాకం రుచియా నేమీ’’తి వత్వా ఉభోపి కాజం ఆరోపేత్వా రాజకులం గన్త్వా రఞ్ఞో దస్సేత్వా రఞ్ఞా పుట్ఠో యథాభూతం ఆరోచేసి. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ –

౪౦. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, కమ్మునా ఉపపాదయి;

ఖిప్పమన్తేపురం గన్త్వా, రఞ్ఞో హంసే అదస్సయి;

అబద్ధే పకతిభూతే, కాజే ఉభయతో ఠితే.

౪౧. ‘‘ధతరట్ఠా మహారాజ, హంసాధిపతినో ఇమే;

అయఞ్హి రాజా హంసానం, అయం సేనాపతీతరో;

౪౨. ‘‘కథం పనిమే విహఙ్గా, తవ హత్థత్తమాగతా;

కథం లుద్దో మహన్తానం, ఇస్సరే ఇధ అజ్ఝగా.

౪౩. ‘‘విహితా సన్తిమే పాసా, పల్లలేసు జనాధిప;

యం యదాయతనం మఞ్ఞే, దిజానం పాణరోధనం.

౪౪. ‘‘తాదిసం పాసమాసజ్జ, హంసరాజా అబజ్ఝథ;

తం అబద్ధో ఉపాసినో, మమాయం అజ్ఝభాసథ.

౪౫. ‘‘సుదుక్కరం అనరియేభి, దహతే భావముత్తమం;

భత్తురత్థే పరక్కన్తో, ధమ్మయుత్తో విహఙ్గమో.

౪౬. ‘‘అత్తనాయం చజిత్వాన, జీవితం జీవితారహో;

అనుత్థునన్తో ఆసీనో, భత్తు యాచిత్థ జీవితం.

౪౭. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, పసాదమహమజ్ఝగా;

తతో నం పాముచిం పాసా, అనుఞ్ఞాసిం సుఖేన చ.

౪౮. ‘‘సో పతీతో పముత్తేన, భత్తునా భత్తుగారవో;

అజ్ఝభాసథ వక్కఙ్గో, వాచం కణ్ణసుఖం భణం.

౪౯. ‘‘ఏవం లుద్దక నన్దస్సు, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;

యథాహమజ్జ నన్దామి, ముత్తం దిస్వా దిజాధిపం.

౫౦. ‘‘ఏహి తం అనుసిక్ఖామి, యథా త్వమపి లచ్ఛసే;

లాభం తవాయం ధతరట్ఠో, పాపం కిఞ్చి న దక్ఖతి.

౫౧. ‘‘ఖిప్పమన్తేపురం నేత్వా, రఞ్ఞో దస్సేహి నో ఉభో;

అబద్ధే పకతిభూతే, కాజే ఉభయతో ఠితే.

౫౨. ‘‘ధతరట్ఠా మహారాజ, హంసాధిపతినో ఇమే;

అయఞ్హి రాజా హంసానం, అయం సేనాపతీతరో.

౫౩. ‘‘అసంసయం ఇమం దిస్వా, హంసరాజం నరాధిపో;

పతీతో సుమనో విత్తో, బహుం దస్సతి తే ధనం.

౫౪. ‘‘ఏవమేతస్స వచనా, ఆనీతామే ఉభో మయా;

ఏత్థేవ హి ఇమే ఆసుం, ఉభో అనుమతా మయా.

౫౫. ‘‘సోయం ఏవం గతో పక్ఖీ, దిజో పరమధమ్మికో;

మాదిసస్స హి లుద్దస్స, జనయేయ్యాథ మద్దవం.

౫౬. ‘‘ఉపాయనఞ్చ తే దేవ, నాఞ్ఞం పస్సామి ఏదిసం;