౨౦. సత్తతినిపాతో

[౫౩౧] ౧. కుసజాతకవణ్ణనా

ఇదం తే రట్ఠన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజితో ఏకదివసం సావత్థియం పిణ్డాయ చరన్తో ఏకం అలఙ్కతఇత్థిం దిస్వా సుభనిమిత్తగ్గాహవసేన ఓలోకేత్వా కిలేసాభిభూతో అనభిరతో విహాసి దీఘకేసనఖో కిలిట్ఠచీవరో ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతో ధమనీసన్థతగత్తో. యథా హి దేవలోకా చవనధమ్మానం దేవపుత్తానం పఞ్చ పుబ్బనిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి, మాలా మిలాయన్తి, వత్థాని కిలిస్సన్తి, సరీరే దుబ్బణ్ణియం ఓక్కమతి, ఉభోహి కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి, దేవో దేవాసనే నాభిరమతి, ఏవమేవ సాసనా చవనధమ్మానం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖూనం పఞ్చ పుబ్బనిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి, సద్ధాపుప్ఫాని మిలాయన్తి, సీలవత్థాని కిలిస్సన్తి, సరీరే మఙ్కుతాయ చేవ అయసవసేన చ దుబ్బణ్ణియం ఓక్కమతి, కిలేససేదా ముచ్చన్తి, అరఞ్ఞరుక్ఖమూలసుఞ్ఞాగారేసు నాభిరమన్తి. తస్సపి తాని పఞ్ఞాయింసు. అథ నం భిక్ఖూ సత్థు సన్తికం నేత్వా ‘‘అయం, భన్తే, ఉక్కణ్ఠితో’’తి దస్సేసుం. సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి తం పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘మా, భిక్ఖు, కిలేసవసికో హోహి, మాతుగామో నామేస పాపో, తస్మిం పటిబద్ధచిత్తతం వినోదేహి, సాసనే అభిరమ, మాతుగామే పటిబద్ధచిత్తతాయ హి తేజవన్తోపి పోరాణకపణ్డితా నిత్తేజా హుత్వా అనయబ్యసనం పాపుణింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే మల్లరట్ఠే కుసావతీరాజధానియం ఓక్కాకో నామ రాజా ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేసి. తస్స సోళసన్నం ఇత్థిసహస్సానం జేట్ఠికా సీలవతీ నామ అగ్గమహేసీ అహోసి, సా నేవ పుత్తం, న ధీతరం లభి. అథస్స నాగరా చేవ రట్ఠవాసినో చ రాజనివేసనద్వారే సన్నిపతిత్వా ‘‘రట్ఠం నస్సిస్సతి, రట్ఠం నస్సిస్సతీ’’తి ఉపక్కోసింసు. రాజా సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా ‘‘మయి రజ్జం కారేన్తే అధమ్మకారో నామ నత్థి, కస్మా ఉపక్కోసథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సచ్చం, దేవ, అధమ్మకారో నామ నత్థి, అపిచ వంసానురక్ఖకో పన వో పుత్తో నత్థి, అఞ్ఞో రజ్జం గహేత్వా రట్ఠం నాసేస్సతి, తస్మా ధమ్మేన రజ్జం కారేతుం సమత్థం పుత్తం పత్థేథా’’తి. ‘‘పుత్తం పత్థేన్తో కిం కరోమీ’’తి? ‘‘పఠమం తావ ఏకం సత్తాహం చుల్లనాటకం ధమ్మనాటకం కత్వా విస్సజ్జేథ, సచే సా పుత్తం లభిస్సతి, సాధు, నో చే, అథ మజ్ఝిమనాటకం విస్సజ్జేథ, తతో జేట్ఠనాటకం, అవస్సం ఏత్తకాసు ఇత్థీసు ఏకా పుఞ్ఞవతీ పుత్తం లభిస్సతీ’’తి. రాజా తేసం వచనేన తథా కత్వా సత్త దివసే యథాసుఖం అభిరమిత్వా ఆగతాగతం పుచ్ఛి – ‘‘కచ్చి వో పుత్తో లద్ధో’’తి? సబ్బా ‘‘న లభామ, దేవా’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘న మే పుత్తో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి అనత్తమనో అహోసి. నాగరా పున తథేవ ఉపక్కోసింసు. రాజా ‘‘కిం ఉపక్కోసథ, మయా తుమ్హాకం వచనేన నాటకాని విస్సట్ఠాని, ఏకాపి పుత్తం న లభతి, ఇదాని కిం కరోమా’’తి ఆహ. ‘‘దేవ, ఏతా దుస్సీలా భవిస్సన్తి నిప్పుఞ్ఞా, నత్థి ఏతాసం పుత్తలాభాయ పుఞ్ఞం, తుమ్హే ఏతాసు పుత్తం అలభన్తీసుపి మా అప్పోస్సుక్కతం ఆపజ్జథ, అగ్గమహేసీ వో సీలవతీ దేవీ సీలసమ్పన్నా, తం విస్సజ్జేథ, తస్సా పుత్తో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి.

సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘ఇతో కిర సత్తమే దివసే రాజా సీలవతిం దేవిం ధమ్మనాటకం కత్వా విస్సజ్జేస్సతి, పురిసా సన్నిపతన్తూ’’తి భేరిం చరాపేత్వా సత్తమే దివసే దేవిం అలఙ్కారాపేత్వా రాజనివేసనా ఓతారేత్వా విస్సజ్జేసి. తస్సా సీలతేజేన సక్కస్స భవనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ‘‘కిం ను ఖో’’తి ఆవజ్జేన్తో దేవియా పుత్తపత్థనభావం ఞత్వా ‘‘ఏతిస్సా మయా పుత్తం దాతుం వట్టతి, అత్థి ను ఖో దేవలోకే ఏతిస్సా అనుచ్ఛవికో పుత్తో’’తి ఉపధారేన్తో బోధిసత్తం అద్దస. సో కిర తదా తావతింసభవనే ఆయుం ఖేపేత్వా ఉపరిదేవలోకే నిబ్బత్తితుకామో అహోసి. సక్కో తస్స విమానద్వారం గన్త్వా తం పక్కోసిత్వా, ‘‘మారిస, తయా మనుస్సలోకం గన్త్వా ఓక్కాకరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హితుం వట్టతీ’’తి సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా అపరమ్పి దేవపుత్తం ‘‘త్వమ్పి ఏతిస్సా ఏవ పుత్తో భవిస్ససీ’’తి వత్వా ‘‘మా ఖో పనస్సా కోచి సీలం భిన్దతూ’’తి మహల్లకబ్రాహ్మణవేసేన రఞ్ఞో నివేసనద్వారం అగమాసి.

మహాజనోపి న్హాతో అలఙ్కతో ‘‘అహం దేవిం గణ్హిస్సామి, అహం దేవిం గణ్హిస్సామీ’’తి రాజద్వారే సన్నిపతిత్వా సక్కఞ్చ దిస్వా ‘‘త్వం కస్మా ఆగతోసీ’’తి పరిహాసమకాసి. సక్కో ‘‘కిం మం తుమ్హే గరహథ, సచేపి మే సరీరం జిణ్ణం, రాగో పన న జీరతి, సచే సీలవతిం లభిస్సామి, ఆదాయ నం గమిస్సామీతి ఆగతోమ్హీ’’తి వత్వా అత్తనో ఆనుభావేన సబ్బేసం పురతోవ అట్ఠాసి. అఞ్ఞో కోచి తస్స తేజేన పురతో భవితుం నాసక్ఖి. సో తం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం నివేసనా నిక్ఖమన్తిఞ్ఞేవ హత్థే గహేత్వా పక్కామి. అథ నం తత్థ తత్థ ఠితా గరహింసు ‘‘పస్సథ, భో, మహల్లకబ్రాహ్మణో ఏవం ఉత్తమరూపధరం దేవిం ఆదాయ గచ్ఛతి, అత్తనో యుత్తం న జానాతీ’’తి. దేవీపి ‘‘మహల్లకో మం గహేత్వా గచ్ఛతీ’’తి న అట్టీయతి న హరాయతి. రాజాపి వాతపానే ఠత్వా ‘‘కో ను ఖో దేవిం గహేత్వా గచ్ఛతీ’’తి ఓలోకేన్తో తం దిస్వా అనత్తమనో అహోసి.

సక్కో తం ఆదాయ నగరద్వారతో నిక్ఖమిత్వా ద్వారసమీపే ఏకం ఘరం మాపేసి వివటద్వారం పఞ్ఞత్తకట్ఠత్థరికం. అథ నం సా ‘‘ఇదం తే నివేసన’’న్తి పుచ్ఛి. సో ‘‘ఆమ, భద్దే, పుబ్బే పనాహం ఏకో, ఇదానిమ్హా మయం ద్వే జనా, అహం భిక్ఖాయ చరిత్వా తణ్డులాదీని ఆహరిస్సామి, త్వం ఇమిస్సా కట్ఠత్థరికాయ నిపజ్జాహీ’’తి వత్వా తం ముదునా హత్థేన పరామసన్తో దిబ్బసమ్ఫస్సం ఫరాపేత్వా తత్థ నిపజ్జాపేసి. సా దిబ్బసమ్ఫస్సఫరణేన సఞ్ఞం విస్సజ్జేసి. అథ నం అత్తనో ఆనుభావేన తావతింసభవనం నేత్వా అలఙ్కతవిమానే దిబ్బసయనే నిపజ్జాపేసి. సా సత్తమే దివసే పబుజ్ఝిత్వా తం సమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘న సో బ్రాహ్మణో మనుస్సో, సక్కో భవిస్సతీ’’తి అఞ్ఞాసి. సక్కోపి తస్మిం సమయే పారిచ్ఛత్తకమూలే దిబ్బనాటకపరివుతో నిసిన్నో అహోసి. సా సయనా ఉట్ఠాయ తస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ నం సక్కో ‘‘వరం తే, దేవి, దదామి, గణ్హాహీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి, దేవ, ఏకం పుత్తం మే దేహీ’’తి. ‘‘దేవి, తిట్ఠతు ఏకో పుత్తో, అహం తే ద్వే పుత్తే దస్సామి. తేసు పన ఏకో పఞ్ఞవా భవిస్సతి విరూపవా, ఏకో రూపవా న పఞ్ఞవా. తేసు కతరం పఠమం ఇచ్ఛసీ’’తి? ‘‘పఞ్ఞవన్తం, దేవా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి వత్వా తస్సా కుసతిణం దిబ్బవత్థం దిబ్బచన్దనం పారిచ్ఛత్తకపుప్ఫం కోకనుదఞ్చ నామ వీణం దత్వా తం ఆదాయ రఞ్ఞో సయనఘరం పవిసిత్వా రఞ్ఞా సద్ధిం ఏకసయనే నిపజ్జాపేత్వా అఙ్గుట్ఠకేన తస్సా నాభిం పరామసి. తస్మిం ఖణే బోధిసత్తో తస్సా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. సక్కోపి సకట్ఠానమేవ గతో. పణ్డితా దేవీ గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం జాని.

అథ నం పబుద్ధో రాజా దిస్వా, ‘‘దేవి, కేన నీతాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సక్కేన, దేవా’’తి. ‘‘అహం పచ్చక్ఖతో ఏకం మహల్లకబ్రాహ్మణం తం ఆదాయ గచ్ఛన్తం అద్దసం, కస్మా మం వఞ్చేసీ’’తి? ‘‘సద్దహథ, దేవ, సక్కో మం గహేత్వా దేవలోకం నేసీ’’తి. ‘‘న సద్దహామి, దేవీ’’తి. అథస్స సా సక్కదత్తియం కుసతిణం దస్సేత్వా ‘‘సద్దహథా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘కుసతిణం నామ యతో కుతోచి లబ్భతీ’’తి న సద్దహి. అథస్స సా దిబ్బవత్థాదీని దస్సేసి. రాజా తాని దిస్వా సద్దహిత్వా, ‘‘భద్దే, సక్కో తావ తం నేతు, పుత్తో పన తే లద్ధో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘లద్ధో మహారాజ, గబ్భో మే పతిట్ఠితో’’తి. సో తుట్ఠో తస్సా గబ్భపరిహారం అదాసి. సా దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయి, తస్స అఞ్ఞం నామం అకత్వా కుసతిణనామమేవ అకంసు. కుసకుమారస్స పదసా గమనకాలే ఇతరో దేవపుత్తో తస్సా కుచ్ఛియం పటిసన్ధిం గణ్హి. సా దసమాసే పరిపుణ్ణే పుత్తం విజాయి, తస్స ‘‘జయమ్పతీ’’తి నామం కరింసు. తే మహన్తేన యసేన వడ్ఢింసు. బోధిసత్తో పఞ్ఞవా ఆచరియస్స సన్తికే కిఞ్చి సిప్పం అనుగ్గహేత్వా అత్తనోవ పఞ్ఞాయ సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పాపుణి.

అథస్స సోళసవస్సకాలే రాజా రజ్జం దాతుకామో దేవిం ఆమన్తేత్వా ‘‘భద్దే, పుత్తస్స తే రజ్జం దత్వా నాటకాని ఉపట్ఠపేస్సామ, మయం జీవన్తాయేవ నం రజ్జే పతిట్ఠితం పస్సిస్సామ, సకలజమ్బుదీపే ఖో పన యస్స రఞ్ఞో ధీతరం ఇచ్ఛతి, తమస్స ఆనేత్వా అగ్గమహేసిం కరిస్సామ, చిత్తమస్స జానాహి, కతరం రాజధీతరం రోచేసీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘కుమారస్స ఇమం పవత్తిం ఆరోచేత్వా చిత్తం జానాహీ’’తి ఏకం పరిచారికం పేసేసి. సా గన్త్వా తస్స తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తం సుత్వా మహాసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అహం న రూపవా, రూపసమ్పన్నా రాజధీతా ఆనీతాపి మం దిస్వా ‘కిం మే ఇమినా విరూపేనా’తి పలాయిస్సతి ఇతి నో లజ్జితబ్బకం భవిస్సతి, కిం మే ఘరావాసేన, ధరమానే మాతాపితరో ఉపట్ఠహిత్వా తేసం అచ్చయేన నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. సో ‘‘మయ్హం నేవ రజ్జేనత్థో, న నాటకేహి, అహం మాతాపితూనం అచ్చయేన పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. సా గన్త్వా తస్స కథం దేవియా ఆరోచేసి, దేవీపి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా అనత్తమనో హుత్వా పున కతిపాహచ్చయేన సాసనం పేసేసి. సోపి పటిబాహతియేవ. ఏవం యావతతియం పటిబాహిత్వా చతుత్థవారే చిన్తేసి – ‘‘మాతాపితూహి సద్ధిం ఏకన్తేన పటిపక్ఖభావో నామ న యుత్తో, ఏకం ఉపాయం కరిస్సామీ’’తి.

సో కమ్మారజేట్ఠకం పక్కోసాపేత్వా బహుం సువణ్ణం దత్వా ‘‘ఏకం ఇత్థిరూపకం కరోహీ’’తి ఉయ్యోజేత్వా తస్మిం పక్కన్తే అఞ్ఞం సువణ్ణం గహేత్వా సయమ్పి ఇత్థిరూపకం అకాసి. బోధిసత్తానఞ్హి అధిప్పాయో నామ సమిజ్ఝతి. తం సువణ్ణరూపకం జివ్హాయ అవణ్ణనీయసోభం అహోసి. అథ నం మహాసత్తో ఖోమం నివాసాపేత్వా సిరిగబ్భే ఠపాపేసి. సో కమ్మారజేట్ఠకేన ఆభతరూపకం దిస్వా తం గరహిత్వా ‘‘గచ్ఛ అమ్హాకం సిరిగబ్భే ఠపితరూపకం ఆహరా’’తి ఆహ. సో సిరిగబ్భం పవిట్ఠో తం దిస్వా ‘‘కుమారేన సద్ధిం అభిరమితుం ఏకా దేవచ్ఛరా, ఆగతా భవిస్సతీ’’తి హత్థం పసారేతుం అవిసహన్తో నిక్ఖమిత్వా ‘‘దేవ, సిరిగబ్భే అయ్యా ఏకికావ ఠితా, ఉపగన్తుం న సక్కోమీ’’తి ఆహ. ‘‘తాత, గచ్ఛ, సువణ్ణరూపకం ఏతం, ఆహరా’’తి పున పేసితో ఆహరి. కుమారో కమ్మారేన కతం రూపకం సువణ్ణగబ్భే నిక్ఖిపాపేత్వా అత్తనా కతం అలఙ్కారాపేత్వా రథే ఠపాపేత్వా ‘‘ఏవరూపం లభన్తో గణ్హామీ’’తి మాతు సన్తికం పహిణి.

సా అమచ్చే పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాతా, మయ్హం పుత్తో మహాపుఞ్ఞో సక్కదత్తియో అనుచ్ఛవికం కుమారికం లభిస్సతి, తుమ్హే ఏవరూపం లభన్తా గణ్హిస్సథ, ఇమం రూపకం పటిచ్ఛన్నయానే ఠపేత్వా సకలజమ్బుదీపం చరన్తా యస్స రఞ్ఞో ఏవరూపం ధీతరం పస్సథ, తస్సేతం దత్వా ‘ఓక్కాకరాజా తుమ్హేహి సద్ధిం ఆవాహం కరిస్సతీ’తి దివసం వవత్థపేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి తం ఆదాయ మహన్తేన పరివారేన నిక్ఖమిత్వా విచరన్తా యం రాజధానిం పాపుణన్తి, తత్థ సాయన్హసమయే మహాజనస్స సమోసరణట్ఠానే తం రూపకం వత్థపుప్ఫాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా సువణ్ణసివికం ఆరోపేత్వా తిత్థమగ్గే ఠపేత్వా అమచ్చా సయం పటిక్కమిత్వా ఆగతాగతానం కథాసవనత్థం ఏకమన్తే తిట్ఠన్తి. మహాజనో తం ఓలోకేత్వా ‘‘సువణ్ణరూపక’’న్తి సఞ్ఞం అకత్వా ‘‘అయం మనుస్సిత్థీ సమానాపి దేవచ్ఛరపటిభాగా అతివియ సోభతి, కిం ను ఖో ఏత్థ ఠితా, కుతో వా ఆగతా, అమ్హాకం నగరే ఏవరూపా నత్థీ’’తి వణ్ణేన్తో పక్కమతి. తం సుత్వా అమచ్చా ‘‘సచే ఇధ ఏవరూపా దారికా భవేయ్య, ‘అసుకా రాజధీతా వియ అసుకా అమచ్చధీతా వియా’తి వదేయ్యుం, అద్ధా ఇధ ఏవరూపా నత్థీ’’తి తం ఆదాయ అఞ్ఞం నగరం గచ్ఛన్తి.

తే ఏవం విచరన్తా అనుపుబ్బేన మద్దరట్ఠే సాగలనగరం సమ్పాపుణింసు. తత్థ మద్దరఞ్ఞో అట్ఠ ధీతరో ఉత్తమరూపధరా దేవచ్ఛరపటిభాగా, తాసం సబ్బజేట్ఠికా పభావతీ నామ. తస్సా సరీరతో బాలసూరియస్స పభా వియ పభా నిచ్ఛరన్తి, అన్ధకారేపి చతుహత్థే అన్తోగబ్భే పదీపకిచ్చం నత్థి, సబ్బో గబ్భో ఏకోభాసోవ హోతి. ధాతీ పనస్సా ఖుజ్జా, సా పభావతిం భోజేత్వా తస్సా సీసన్హాపనత్థం అట్ఠహి వణ్ణదాసీహి అట్ఠ ఘటే గాహాపేత్వా సాయన్హసమయే ఉదకత్థాయ గచ్ఛన్తీ తిత్థమగ్గే ఠితం తం రూపకం దిస్వా ‘‘పభావతీ’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘అయం దుబ్బినీతా ‘సీసం న్హాయిస్సామీ’తి అమ్హే ఉదకత్థాయ పేసేత్వా పఠమతరం ఆగన్త్వా తిత్థమగ్గే ఠితా’’తి కుజ్ఝిత్వా ‘‘అరే కులలజ్జాపనికే అమ్హేహి పురిమతరం ఆగన్త్వా కస్మా ఇధ ఠితాసి, సచే రాజా జానిస్సతి, నాసేస్సతి నో’’తి వత్వా హత్థేన గణ్డపస్సే పహరి, హత్థతలం భిజ్జమానం వియ జాతం. తతో ‘‘సువణ్ణరూపక’’న్తి ఞత్వా హసమానా తాసం వణ్ణదాసీనం సన్తికం గచ్ఛన్తీ ‘‘పస్సథేతం మే కమ్మం, మమ ధీతాతిసఞ్ఞాయ పహారం అదాసిం, అయం మమ ధీతు సన్తికే కిమగ్ఘతి, కేవలం మే హత్థో దుక్ఖాపితో’’తి ఆహ.

అథ నం రాజదూతా గహేత్వా ‘‘త్వం ‘మమ ధీతా ఇతో అభిరూపతరా’తి వదన్తీ కం నామ కథేసీ’’తి ఆహంసు. ‘‘మద్దరఞ్ఞో ధీతరం పభావతిం, ఇదం రూపకం తస్సా సోళసిమ్పి కలం న అగ్ఘతీ’’తి. తే తుట్ఠమానసా రాజద్వారం గన్త్వా ‘‘ఓక్కాకరఞ్ఞో దూతా ద్వారే ఠితా’’తి పటిహారేసుం. రాజా ఆసనా వుట్ఠాయ ఠితకోవ ‘‘పక్కోసథా’’తి ఆహ. తే పవిసిత్వా రాజానం వన్దిత్వా ‘‘మహారాజ, అమ్హాకం రాజా తుమ్హాకం ఆరోగ్యం పుచ్ఛతీ’’తి వత్వా కతసక్కారసమ్మానా ‘‘కిమత్థం ఆగతత్థా’’తి పుట్ఠా ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో సీహస్సరో పుత్తో కుసకుమారో నామ, రాజా తస్స రజ్జం దాతుకామో అమ్హే తుమ్హాకం సన్తికం పహిణి, తుమ్హాకం కిర ధీతా పభావతీ, తం తస్స దేథ, ఇమఞ్చ సువణ్ణరూపకం దేయ్యధమ్మం గణ్హథా’’తి తం రూపకం తస్స అదంసు. సోపి ‘‘ఏవరూపేన మహారాజేన సద్ధిం వివాహమఙ్గలం భవిస్సతీ’’తి తుట్ఠచిత్తో సమ్పటిచ్ఛి. అథ నం దూతా ఆహంసు – ‘‘మహారాజ, అమ్హేహి న సక్కా పపఞ్చం కాతుం, కుమారికాయ లద్ధభావం రఞ్ఞో ఆరోచేస్సామ, అథ నం సో ఆగన్త్వా ఆదాయ గమిస్సతీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి వత్వా తేసం సక్కారం కత్వా విస్సజ్జేసి. తే గన్త్వా రఞ్ఞో చ దేవియా చ ఆరోచేసుం. రాజా మహన్తేన పరివారేన కుసావతితో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన సాగలనగరం పాపుణి. మద్దరాజా పచ్చుగ్గన్త్వా తం నగరం పవేసేత్వా మహన్తం సక్కారమకాసి.

సీలవతీ దేవీ పణ్డితత్తా ‘‘కో జానాతి, కిం భవిస్సతీ’’తి ఏకాహద్వీహచ్చయేన మద్దరాజానం ఆహ – ‘‘మహారాజ, సుణిసం దట్ఠుకామామ్హీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తం పక్కోసాపేసి. పభావతీ సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా ధాతిగణపరివుతా ఆగన్త్వా సస్సుం వన్ది. సా తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం కుమారికా అభిరూపా, మయ్హం పుత్తో విరూపో. సచే ఏసా తం పస్సిస్సతి, ఏకాహమ్పి అవసిత్వా పలాయిస్సతి, ఉపాయం కరిస్సామీ’’తి. సా మద్దరాజానం ఆమన్తేత్వా, ‘‘మహారాజ, సుణిసా మే పుత్తస్స అనుచ్ఛవికా, అపిచ ఖో పన అమ్హాకం కులపవేణియా ఆగతం చారిత్తం అత్థి, సచే అయం తస్మిం చారిత్తే వత్తిస్సతి, నేస్సామి న’’న్తి ఆహ. ‘‘కిం పన వో చారిత్త’’న్తి. ‘‘అమ్హాకం వంసే యావ ఏకస్స గబ్భస్స పతిట్ఠానం హోతి, తావ దివా సామికం పస్సితుం న లభతి. సచే ఏసా తథా కరిస్సతి, నేస్సామి న’’న్తి. రాజా ‘‘కిం, అమ్మ, సక్ఖిస్ససి ఏవం వత్తితు’’న్తి ధీతరం పుచ్ఛి. సా ‘‘ఆమ తాతా’’తి ఆహ. తతో ఓక్కాకరాజా మద్దరఞ్ఞో బహుం ధనం దత్వా తం ఆదాయ పక్కామి. మద్దరాజాపి మహన్తేన పరివారేన ధీతరం ఉయ్యోజేసి.

ఓక్కాకో కుసావతిం గన్త్వా నగరం అలఙ్కారాపేత్వా సబ్బబన్ధనాని మోచేత్వా పుత్తస్స అభిసేకం కత్వా రజ్జం దత్వా పభావతిం అగ్గమహేసిం కారేత్వా నగరే ‘‘కుసరాజస్స ఆణా’’తి భేరిం చరాపేసి. సకలజమ్బుదీపతలే రాజానో యేసం ధీతరో అత్థి, తే కుసరఞ్ఞో ధీతరో పహిణింసు. యేసం పుత్తా అత్థి, తే తేన సద్ధిం మిత్తభావం ఆకఙ్ఖన్తా పుత్తే ఉపట్ఠాకే కత్వా పహిణింసు. బోధిసత్తస్స నాటకపరివారో మహా అహోసి, మహన్తేన యసేన రజ్జం కారేసి. సో పభావతిం దివా పస్సితుం న లభతి, సాపి తం దివా పస్సితుం న లభతి, ఉభిన్నం రత్తిదస్సనమేవ హోతి. తత్థ పభావతియా సరీరప్పభాపి అబ్బోహారికా అహోసి. బోధిసత్తో సిరిగబ్భతో రత్తింయేవ నిక్ఖమతి.

సో కతిపాహచ్చయేన పభావతిం దివా దట్ఠుకామో మాతుయా ఆరోచేసి. సా ‘‘మా తే తాత, రుచ్చి, యావ ఏకం పుత్తం లభసి, తావ ఆగమేహీ’’తి, పటిక్ఖిపి. సో పునప్పునం యాచియేవ. అథ నం సా ఆహ – ‘‘తేన హి హత్థిసాలం గన్త్వా హత్థిమేణ్డవేసేన తిట్ఠ, అహం తం తత్థ ఆనేస్సామి, అథ నం అక్ఖీని పూరేత్వా ఓలోకేయ్యాసి, మా చ అత్తానం జానాపేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా హత్థిసాలం అగమాసి. అథస్స మాతా హత్థిసాలం అలఙ్కారాపేత్వా పభావతిం ‘‘ఏహి సామికస్స హత్థినో పస్సామా’’తి తత్థ నేత్వా ‘‘అయం హత్థీ అసుకో నామ, అయం హత్థీ అసుకో నామా’’తి తస్సా దస్సేసి. తత్థ తం రాజా మాతు పచ్ఛతో గచ్ఛన్తిం దిస్వా హత్థిగోపకవేసేన హత్థిఛకణపిణ్డేన పిట్ఠియం పహరి. సా కుద్ధా ‘‘రఞ్ఞో కథేత్వా తే హత్థం ఛిన్దాపేస్సామీ’’తి వత్వా దేవిం ఉజ్ఝాపేసి. రాజమాతా ‘‘మా అమ్మ కుజ్ఝీ’’తి సుణిసం సఞ్ఞాపేత్వా పిట్ఠిం పరిమజ్జి. పునపి రాజా తం దట్ఠుకామో హుత్వా అస్ససాలాయ అస్సగోపకవేసేన తం దిస్వా తథేవ అస్సఛకణపిణ్డేన పహరి. తదాపి తం కుద్ధం సస్సు సఞ్ఞాపేసి.

పునేకదివసే పభావతీ మహాసత్తం పస్సితుకామా హుత్వా సస్సుయా ఆరోచేత్వా ‘‘అలం మా తే రుచ్చీ’’తి పటిక్ఖిత్తాపి పునప్పునం యాచి. అథ నం సా ఆహ – ‘‘తేన హి స్వే మమ పుత్తో నగరం పదక్ఖిణం కరిస్సతి, త్వం సీహపఞ్జరం వివరిత్వా తం పస్సేయ్యాసీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా పునదివసే నగరం అలఙ్కారాపేత్వా జయమ్పతికుమారం రాజవేసం గాహాపేత్వా హత్థిపిట్ఠే నిసీదాపేత్వా బోధిసత్తం పచ్ఛిమాసనే నిసీదాపేత్వా నగరం పదక్ఖిణం కారాపేసి. సా పభావతిం ఆదాయ సీహపఞ్జరే ఠత్వా ‘‘పస్స తవ సామికస్స సిరిసోభగ్గ’’న్తి ఆహ. సా ‘‘అనుచ్ఛవికో మే సామికో లద్ధో’’తి అత్తమనా అహోసి. తం దివసం పన మహాసత్తో హత్థిమేణ్డవేసేన జయమ్పతిస్స పచ్ఛిమాసనే నిసీదిత్వా యథాధిప్పాయేన పభావతిం ఓలోకేన్తో హత్థవికారాదివసేన చిత్తరుచియా కేళిం దస్సేసి. హత్థిమ్హి అతిక్కన్తే రాజమాతా పభావతిం పుచ్ఛి – ‘‘దిట్ఠో తే, అమ్మ, సామికో’’తి. ‘‘ఆమ అయ్యే, పచ్ఛిమాసనే పనస్స నిసిన్నో హత్థిమేణ్డో అతివియ దుబ్బినీతో, మయ్హం హత్థవికారాదీని దస్సేసి, కస్మా ఏవరూపం అలక్ఖికం రఞ్ఞో పచ్ఛిమాసనే నిసీదాపేసుం, నీహరాపేహి న’’న్తి? ‘‘అమ్మ, రఞ్ఞో పచ్ఛిమాసనే రక్ఖా నామ ఇచ్ఛితబ్బా’’తి.

సా చిన్తేసి – ‘‘అయం హత్థిమేణ్డో అతివియ నిబ్భయో, రాజానం ‘రాజా’తిపి న మఞ్ఞతి, కిం ను ఖో ఏసోవ కుసరాజా, అద్ధా హి ఏసో అతివియ విరూపో ఏవ భవిస్సతి, తేనేవ మం న దస్సేన్తీ’’తి. సా ఖుజ్జం కణ్ణమూలే ఆహ – ‘‘అమ్మ, గచ్ఛ తావ జానాహి, కిం పురిమాసనే నిసిన్నకో రాజా, ఉదాహు పచ్ఛిమాసనే’’తి? ‘‘కథం పనాహం జానిస్సామీ’’తి. ‘‘సచే హి సో రాజా భవిస్సతి, పఠమతరం హత్థిపిట్ఠితో ఓతరిస్సతి, ఇమాయ సఞ్ఞాయ జానాహీ’’తి. సా గన్త్వా ఏకమన్తే ఠితా పఠమం మహాసత్తం ఓతరన్తం అద్దస, పచ్ఛా జయమ్పతికుమారం. మహాసత్తోపి ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో ఖుజ్జం దిస్వా ‘‘ఇమినా నామ కారణేన ఏసా ఆగతా భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇమం అన్తరం పభావతియా మా కథేహీ’’తి దళ్హం వత్వా ఉయ్యోజేసి. సా గన్త్వా ‘‘పురిమాసనే నిసిన్నో పఠమం ఓతరీ’’తి ఆహ. పభావతీ తస్సా వచనం సద్దహి.

మహాసత్తోపి పున దట్ఠుకామో హుత్వా మాతరం యాచి. సా పటిక్ఖిపితుం అసక్కోన్తీ ‘‘తేన హి అఞ్ఞాతకవేసేన ఉయ్యానం గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. సో ఉయ్యానం గన్త్వా పోక్ఖరణియం గలప్పమాణం ఉదకం పవిసిత్వా పదుమినిపత్తేన సీసం ఛాదేత్వా పుప్ఫితపదుమేన ముఖం ఆవరిత్వా అట్ఠాసి. మాతాపిస్స పభావతిం ఉయ్యానం నేత్వా సాయన్హసమయే ‘‘ఇమే రుక్ఖే పస్స, సకుణే పస్స, మిగే పస్సా’’తి పలోభయమానా పోక్ఖరణీతీరం పాయాసి. సా పఞ్చవిధపదుమసఞ్ఛన్నం పోక్ఖరణిం దిస్వా న్హాయితుకామా పరిచారికాహి సద్ధిం పోక్ఖరణిం ఓతరిత్వా కీళన్తీ తం పదుమం దిస్వా విచినితుకామా హత్థం పసారేసి. అథ నం రాజా పదుమినిపత్తం అపనేత్వా ‘‘అహం కుసరాజా’’తి వత్వా హత్థే గణ్హి. సా తస్స ముఖం దిస్వా ‘‘యక్ఖో మం గణ్హీ’’తి విరవిత్వా తత్థేవ విసఞ్ఞితం పత్తా. అథస్సా రాజా హత్థం ముఞ్చి. సా సఞ్ఞం పటిలభిత్వా ‘‘కుసరాజా కిర మం హత్థే గణ్హి, ఇమినావాహం హత్థిసాలాయ హత్థిఛకణపిణ్డేన, అస్ససాలాయ అస్సఛకణపిణ్డేన పహటా, అయమేవ మం హత్థిస్స పచ్ఛిమాసనే నిసీదిత్వా ఉప్పణ్డేసి, కిం మే ఏవరూపేన దుమ్ముఖేన పతినా, ఇమం జహిత్వా అహం జీవన్తీ అఞ్ఞం పతిం లభిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా అత్తనా సద్ధిం ఆగతే అమచ్చే పక్కోసాపేత్వా ‘‘మమ యానవాహనం సజ్జం కరోథ, అజ్జేవ గమిస్సామీ’’తి ఆహం. తే రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా చిన్తేసి – ‘‘సచే గన్తుం న లభిస్సతి, హదయమస్సా ఫలిస్సతి, గచ్ఛతు పున తం అత్తనో బలేన ఆనేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా అథస్సా గమనం అనుజాని. సా పితునగరమేవ అగమాసి.

మహాసత్తోపి ఉయ్యానతో నగరం పవిసిత్వా అలఙ్కతపాసాదం అభిరుహి. బోధిసత్తఞ్హి సా పుబ్బపత్థనావసేన న ఇచ్ఛి, సోపి పుబ్బకమ్మవసేనేవ విరూపో అహోసి. అతీతే కిర బారాణసియం ద్వారగామే ఉపరిమవీథియా చ హేట్ఠిమవీథియా చ ద్వే కులాని వసింసు. ఏకస్స కులస్స ద్వే పుత్తా అహేసుం. ఏకస్స ఏకావ ధీతా అహోసి. ద్వీసు పుత్తేసు బోధిసత్తో కనిట్ఠో. తం కుమారికం జేట్ఠకస్స అదంసు. కనిట్ఠో అదారభరణో భాతు సన్తికేయేవ వసి. అథేకదివసం తస్మిం ఘరే అతిరసకపూవే పచింసు. బోధిసత్తో అరఞ్ఞం గతో హోతి. తస్స పూవం ఠపేత్వా అవసేసే భాజేత్వా ఖాదింసు. తస్మిం ఖణే పచ్చేకబుద్ధో భిక్ఖాయ ఘరద్వారం అగమాసి. బోధిసత్తస్స భాతుజాయా ‘‘చూళపతినో అఞ్ఞం పూవం పచిస్సామీ’’తి తం గహేత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స అదాసి. సోపి తం ఖణఞ్ఞేవ అరఞ్ఞతో ఆగచ్ఛి. అథ నం సా ఆహ – ‘‘సామి, చిత్తం పసాదేహి, తవ కోట్ఠాసో పచ్చేకబుద్ధస్స దిన్నో’’తి. సో ‘‘తవ కోట్ఠాసం ఖాదిత్వా మమ కోట్ఠాసం దేసి, అహం కిం ఖాదిస్సామీ’’తి కుద్ధో పచ్చేకబుద్ధం అనుగన్త్వా పత్తతో పూవం గణ్హి. సా మాతు ఘరం గన్త్వా నవవిలీనం చమ్పకపుప్ఫవణ్ణం సప్పిం ఆహరిత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స పత్తం పూరేసి, తం ఓభాసం ముఞ్చి. సా తం దిస్వా పత్థనం పట్ఠపేసి – ‘‘భన్తే, ఇమినా దానబలేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే మే సరీరం ఓభాసజాతం హోతు, ఉత్తమరూపధరా చ భవేయ్యం, ఇమినా చ మే అసప్పురిసేన సద్ధిం ఏకట్ఠానే వాసో మా అహోసీ’’తి. ఇతి సా ఇమిస్సా పుబ్బపత్థనాయ వసేన తం న ఇచ్ఛి. బోధిసత్తోపి తం పూవ తస్మిం సప్పిపత్తే ఓసీదాపేత్వా పత్థనం పట్ఠపేసి – ‘‘భన్తే, ఇమం యోజనసతే వసన్తిమ్పి ఆనేత్వా మమ పాదపరిచారికం కాతుం సమత్థో భవేయ్య’’న్తి. తత్థ యం సో కుద్ధో గన్త్వా పూవం గణ్హి, తస్స పుబ్బకమ్మస్స వసేన విరూపో అహోసి, పుబ్బపత్థనాయ సా చ తం న ఇచ్ఛీతి.

సో పభావతియా గతాయ సోకప్పత్తో అహోసి, నానాకారేహి పరిచారయమానాపి నం సేసిత్థియో ఓలోకాపేతుమ్పి నాసక్ఖింసు,, పభావతిరహితమస్స సకలమ్పి నివేసనం తుచ్ఛం వియ ఖాయి. సో ‘‘ఇదాని సాగలనగరం పత్తా భవిస్సతీ’’తి పచ్చూససమయే మాతు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘అమ్మ, అహం పభావతిం ఆనేస్సామి, తుమ్హే రజ్జం అనుసాసథా’’తి వదన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘ఇదం తే రట్ఠం సధనం సయోగ్గం, సకాయురం సబ్బకామూపపన్నం;

ఇదం తే రజ్జం అనుసాస అమ్మ, గచ్ఛామహం యత్థ పియా పభావతీ’’తి.

తత్థ సయోగ్గన్తి హత్థియోగ్గాదిసహితం. సకాయురన్తి సపఞ్చరాజకకుధభణ్డం. అనుసాస, అమ్మాతి సో కిర పురిసస్స రజ్జం దత్వా పున గణ్హనం నామ న యుత్తన్తి పితు వా భాతు వా అనియ్యాదేత్వా మాతు నియ్యాదేన్తో ఏవమాహ.

సా తస్స కథం సుత్వా ‘‘తేన హి, తాత, అప్పమత్తో భవేయ్యాసి, మాతుగామో నామ అపరిసుద్ధహదయో’’తి వత్వా నానగ్గరసభోజనస్స సువణ్ణకరోటిం పూరేత్వా ‘‘ఇదం అన్తరామగ్గే భుఞ్జేయ్యాసీ’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసి. సో తం ఆదాయ మాతరం వన్దిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా ‘‘జీవన్తో పున తుమ్హే పస్సిస్సామీ’’తి వత్వా సిరిగబ్భం పవిసిత్వా పఞ్చావుధం సన్నయ్హిత్వా భత్తకరోటియా సద్ధిం కహాపణసహస్సం పసిబ్బకే కత్వా కోకనుదఞ్చ వీణం ఆదాయ నగరా నిక్ఖమిత్వా మగ్గం పటిపజ్జిత్వా మహబ్బలో మహాథామో యావ మజ్ఝన్హికా పణ్ణాస యోజనాని గన్త్వా భత్తం భుఞ్జిత్వా సేసదివసభాగేన పున పణ్ణాస యోజనాని గన్త్వా ఏకాహేనేవ యోజనసతికం మగ్గం ఖేపేత్వా సాయన్హసమయే న్హత్వా సాగలనగరం పావిసి. తస్మిం పవిట్ఠమత్తేయేవ తస్స తేజేన పభావతీ సయనపిట్ఠే సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తీ ఓతరిత్వా భూమియం నిపజ్జి. బోధిసత్తం కిలన్తిన్ద్రియం వీథియా గచ్ఛన్తం అఞ్ఞతరా ఇత్థీ దిస్వా పక్కోసాపేత్వా నిసీదాపేత్వా పాదే ధోవాపేత్వా సయనం దాపేసి. సో కిలన్తకాయో నిపజ్జిత్వా నిద్దం ఓక్కమి.

అథ సా తస్మిం నిద్దముపగతే భత్తం సమ్పాదేత్వా తం పబోధేత్వా భత్తం భోజేసి. సో తుట్ఠో తస్సా సద్ధిం భత్తకరోటియా కహాపణసహస్సం అదాసి. సో పఞ్చావుధం తత్థేవ ఠపేత్వా ‘‘గన్తబ్బట్ఠానం మే అత్థీ’’తి వత్వా వీణం ఆదాయ హత్థిసాలం గన్త్వా ‘‘అజ్జ మే ఇధ వసితుం దేథ, గన్ధబ్బం వో కరిస్సామీ’’తి వత్వా హత్థిగోపకేహి అనుఞ్ఞాతో ఏకమన్తే నిపజ్జిత్వా థోకం నిద్దాయిత్వా పటిప్పస్సద్ధదరథో ఉట్ఠాయ వీణం ముఞ్చిత్వా ‘‘సాగలనగరవాసినో ఇమం సద్దం సుణన్తూ’’తి వీణం వాదేన్తో గాయి. పభావతీ భూమియం నిపన్నా తం సద్దం సుత్వావ ‘‘అయం న అఞ్ఞస్స వీణాసద్దో, నిస్సంసయం కుసరాజా మమత్థాయ ఆగతో’’తి అఞ్ఞాసి. మద్దరాజాపి తం సద్దం సుత్వా ‘‘అతివియ మధురం వాదేతి, స్వే ఏతం పక్కోసాపేత్వా మమ గన్ధబ్బం కారేస్సామీ’’తి చిన్తేసి.

బోధిసత్తో ‘‘న సక్కా ఇధ వసమానేన పభావతీ దట్ఠుం, అట్ఠానమేత’’న్తి పాతోవ నిక్ఖమిత్వా సాయం భుత్తగేహేయేవ పాతరాసం భుఞ్జిత్వా వీణం ఠపేత్వా రాజకుమ్భకారస్స సన్తికం గన్త్వా తస్స అన్తేవాసికభావం ఉపగన్త్వా ఏకదివసేనేవ ఘరం మత్తికాయ పూరేత్వా ‘‘భాజనాని కరోమి ఆచరియా’’తి వత్వా, ‘‘ఆమ, కారోహీ’’తి వుత్తే ఏకం మత్తికాపిణ్డం చక్కే ఠపేత్వా చక్కం ఆవిఞ్ఛి, సకిం ఆవిద్ధమేవ యావ మజ్ఝన్హికాతిక్కమా భమియేవ. సో నానావణ్ణాని ఖుద్దకమహన్తాని భాజనాని కత్వా పభావతియా అత్థాయ భాజనం కరోన్తో నానారూపాని సముట్ఠాపేసి. బోధిసత్తానఞ్హి అధిప్పాయో నామ సమిజ్ఝతి, ‘‘తాని రూపాని పభావతీయేవ పస్సతూ’’తి అధిట్ఠాసి. సో సబ్బభాజనాని సుక్ఖాపేత్వా పచిత్వా గేహం పూరేసి. కుమ్భకారో నానాభాజనాని గహేత్వా రాజకులం అగమాసి. రాజా దిస్వా ‘‘కేనిమాని కతానీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మయా, దేవా’’తి. ‘‘అహం తయా కతాని జానామి, కథేహి, కేన కతానీ’’తి? ‘‘అన్తేవాసికేన మే దేవా’’తి. ‘‘న తే సో అన్తేవాసీ, ఆచరియో తే సో, త్వం తస్స సన్తికే సిప్పం సిక్ఖ, ఇతో పట్ఠాయ చ సో మమ ధీతానం భాజనాని కరోతు, ఇమఞ్చస్స సహస్సం దేహీ’’తి సహస్సం దాపేత్వా ‘‘నానావణ్ణాని ఇమాని ఖుద్దకభాజనాని మమ ధీతానం దేహీ’’తి ఆహ.

సో తాని తాసం సన్తికం నేత్వా ‘‘ఇమాని వో కీళనత్థాయ ఖుద్దకభాజనానీ’’తి ఆహ. తా సబ్బా ఆగమింసు. కుమ్భకారో మహాసత్తేన పభావతియా అత్థాయ కతభాజనమేవ తస్సా అదాసి. సా చ భాజనం గహేత్వా తత్థ అత్తనో చ మహాసత్తస్స చ ఖుజ్జాయ చ రూపం పస్సిత్వా ‘‘ఇదం న అఞ్ఞేన కతం, కుసరాజేనేవ కత’’న్తి ఞత్వా కుజ్ఝిత్వా భూమియం ఖిపిత్వా ‘‘ఇమినా మయ్హం అత్థో నత్థి, ఇచ్ఛన్తానం దేహీ’’తి ఆహ. అథస్సా భగినియో కుద్ధభావం ఞత్వా ‘‘ఖుద్దకభాజనం కుసరఞ్ఞా కతన్తి మఞ్ఞసి, ఇదం తేన న కతం, కుమ్భకారేనేవ కతం, గణ్హాహి న’’న్తి అవహసింసు. సా తేన కతభావం తస్స చ ఆగతభావం తాసం న కథేసి. కుమ్భకారో సహస్సం బోధిసత్తస్స దత్వా ‘‘తాత, రాజా తే తుట్ఠో, ఇతో కిర పట్ఠాయ రాజధీతానం భాజనాని కరేయ్యాసి, అహం తాసం హరిస్సామీ’’తి ఆహ.

సో ‘‘ఇధాపి వసన్తేన న సక్కా పభావతీ దట్ఠు’’న్తి తం సహస్సం తస్సేవ దత్వా రాజుపట్ఠాకస్స నళకారస్స సన్తికం గన్త్వా తస్స అన్తేవాసికో హుత్వా పభావతియా అత్థాయ తాలవణ్టం కత్వా తత్థేవ సేతచ్ఛత్తఞ్చ ఆపానభూమిఞ్చ వత్థం గహేత్వా ఠితం పభావతిఞ్చాతి నానారూపాని దస్సేసి. నళకారో తఞ్చ అఞ్ఞఞ్చ తేన కతభణ్డకం ఆదాయ రాజకులం అగమాసి. రాజా దిస్వా ‘‘కేనిమాని కతానీ’’తి పుచ్ఛిత్వా పురిమనయేనేవ సహస్సం దత్వా ‘‘ఇమాని నళకారభణ్డాని మమ ధీతానం దేహీ’’తి ఆహ. సోపి బోధిసత్తేన పభావతియా అత్థాయ కతం తాలవణ్టం తస్సాయేవ అదాసి. తత్రపి రూపాని అఞ్ఞో జనో న పస్సతి, పభావతీ పన దిస్వా కుసరఞ్ఞా కతభావం ఞత్వా ‘‘గణ్హితుకామా గణ్హన్తూ’’తి కుద్ధా భూమియం ఖిపి. అథ నం సేసా అవహసింసు. నళకారో సహస్సం ఆహరిత్వా బోధిసత్తస్స దత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసి.

సో ‘‘ఇదమ్పి మయ్హం అవసనట్ఠాన’’న్తి సహస్సం తస్సేవ దత్వా రాజమాలాకారస్స సన్తికం గన్త్వా అన్తేవాసికభావం ఉపగన్త్వా నానావిధం మాలావికతిం గన్థిత్వా పభావతియా అత్థాయ నానారూపవిచిత్రం ఏకం చుమ్బటకం అకాసి. మాలాకారో తం సబ్బం ఆదాయ రాజకులం అగమాసి. రాజా దిస్వా ‘‘కేనిమాని గన్థితానీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మయా, దేవా’’తి. ‘‘అహం తయా గన్థితాని జానామి, కథేహి, కేన గన్థితానీ’’తి? ‘‘అన్తేవాసికేన మే, దేవా’’తి. ‘‘న సో అన్తేవాసీ, ఆచరియో తే సో, త్వం తస్స సన్తికే సిప్పం సిక్ఖ, ఇతో పట్ఠాయ చ సో మమ ధీతానం పుప్ఫాని గన్థతు, ఇమఞ్చస్స సహస్సం దేహీ’’తి సహస్సం దత్వా ‘‘ఇమాని పుప్ఫాని మమ ధీతానం దేహీ’’తి ఆహ. సోపి బోధిసత్తేన పభావతియా అత్థాయ కతం చుమ్బటకం తస్సాయేవ అదాసి. సా తత్థ అత్తనో చ రఞ్ఞో చ రూపేహి సద్ధిం నానారూపాని దిస్వా తేన కతభావం ఞత్వా కుజ్ఝిత్వా భూమియం ఖిపి. సేసా భగినియో తం తథేవ అవహసింసు. మాలాకారోపి సహస్సం ఆహరిత్వా బోధిసత్తస్స దత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసి.

సో ‘‘ఇదమ్పి మయ్హం అవసనట్ఠాన’’న్తి సహస్సం తస్సేవ దత్వా రఞ్ఞో సూదస్స సన్తికం గన్త్వా అన్తేవాసికభావం ఉపగచ్ఛి. అథేకదివసం సూదో రఞ్ఞో భోజనవికతిం హరన్తో అత్తనో అత్థాయ పచితుం బోధిసత్తస్స అట్ఠిమంసం అదాసి. సో తం తథా సమ్పాదేసి, యథాస్స గన్ధో సకలనగరం అవత్థరి. రాజా తం ఘాయిత్వా ‘‘కిం తే మహానసే అఞ్ఞమ్పి మంసం పచసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘నత్థి, దేవ, అపిచ ఖో పన మే అన్తేవాసికస్స అట్ఠిమంసం పచనత్థాయ దిన్నం, తస్సేవ సో గన్ధో భవిస్సతీ’’తి. రాజా ఆహరాపేత్వా తతో థోకం జివ్హగ్గే ఠపేసి, తావదేవ సత్త రసహరణిసహస్సాని ఖోభేన్తం ఫరి. రాజా రసతణ్హాయ బజ్ఝిత్వా సహస్సం దత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ తవ అన్తేవాసినా మమ చ ధీతానఞ్చ మే భత్తం పచాపేత్వా త్వం మయ్హం ఆహర, సో మే ధీతానం హరతూ’’తి ఆహ. సూదో గన్త్వా తస్స ఆరోచేసి. సో తం సుత్వా ‘‘ఇదాని మే మనోరథో మత్థకం పత్తో, ఇదాని పనాహం పభావతిం దట్ఠుం లభిస్సామీ’’తి తుట్ఠో తం సహస్సం తస్సేవ దత్వా పునదివసే భత్తం సమ్పాదేత్వా రఞ్ఞో భత్తభాజనాని పేసేత్వా రాజధీతానం భత్తకాజం సయం గహేత్వా పభావతియా వసనపాసాదం అభిరుహి. సా తం భత్తకాజం ఆదాయ పాసాదం అభిరుహన్తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం అత్తనో అననుచ్ఛవికం దాసకమ్మకరేహి కత్తబ్బం కరోతి. సచే పనాహం కతిపాహం తుణ్హీ భవిస్సామి, ‘ఇదాని మం ఏసా రోచతీ’తి సఞ్ఞీ హుత్వా కత్థచి అగన్త్వా మం ఓలోకేన్తో ఇధేవ వసిస్సతి, ఇదానేవ తం అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా ముహుత్తమ్పి ఇధ వసితుం అదత్వా పలాపేస్సామీ’’తి. సా ద్వారం అడ్ఢవివటం కత్వా ఏకం హత్థం కవాటే లగ్గేత్వా ఏకేన హత్థేన అగ్గళం ఉప్పీళేత్వా దుతియం గాథమాహ –

౨. ‘‘అనుజ్జుభూతేన హరం మహన్తం, దివా చ రత్తో చ నిసీథకాలే;

పటిగచ్ఛ త్వం ఖిప్పం కుసావతిం కుస, నిచ్ఛామి దుబ్బణ్ణమహం వసన్త’’న్తి.

తస్సత్థో – మహారాజ, త్వం భత్తకారకో హుత్వా ఉజుకేన చిత్తేన యోపి తే సీసం భిన్దేయ్య, తస్సపేతం కమ్మం న కరోసి, అనుజుభూతేన పన చిత్తేన మమత్థాయ ఏతం మహన్తం కాజం హరన్తో దివా చ రత్తో చ నిసీథకాలే చ మహన్తం దుక్ఖం అనుభవిస్ససి, కిం తే తేన అనుభూతేన దుక్ఖేన, త్వం అత్తనో నగరం కుసావతిమేవ పటిగచ్ఛ, అఞ్ఞం అత్తనా సదిసిం అతిరసకపూవసణ్ఠానముఖిం యక్ఖినిం అగ్గమహేసిం కత్వా రజ్జం కారేహీతి. నిచ్ఛామి దుబ్బణ్ణమహం వసన్తన్తి అహం పన తం దుబ్బణ్ణం దుస్సణ్ఠితం ఇధ వసన్తం న ఇచ్ఛామీతి.

సో ‘‘పభావతియా మే సన్తికా కథా లద్ధా’’తి తుట్ఠచిత్తో తిస్సో గాథా అభాసి –

౩. ‘‘నాహం గమిస్సామి ఇతో కుసావతిం, పభావతీ వణ్ణపలోభితో తవ;

రమామి మద్దస్స నికేతరమ్మే, హిత్వాన రట్ఠం తవ దస్సనే రతో.

౪. ‘‘పభావతీ వణ్ణపలోభితో తవ, సమ్మూళ్హరూపో విచరామి మేదినిం;

దిసం న జానామి కుతోమ్హి ఆగతో, తయమ్హి మత్తో మిగమన్దలోచనే.

౫. ‘‘సువణ్ణచీరవసనే, జాతరూపసుమేఖలే;

సుస్సోణి తవ కామా హి, నాహం రజ్జేన మత్థికో’’తి.

తత్థ రమామీతి అభిరమామి న ఉక్కణ్ఠామి. సమ్మూళ్హరూపోతి కిలేససమ్మూళ్హో హుత్వా. తయమ్హి మత్తోతి తయి మత్తోమ్హి, తయా వా మత్తోమ్హి. సువణ్ణచీరవసనేతి సువణ్ణఖచితవత్థవసనే. నాహం రజ్జేన మత్థికోతి న అహం రజ్జేన అత్థికో.

ఏవం వుత్తే సా చిన్తేసి – ‘‘అహం ఏతం ‘విప్పటిసారీ భవిస్సతీ’తి పరిభాసామి, అయం పన రజ్జిత్వావ కథేతి, సచే ఖో పన మం ‘అహం కుసరాజా’తి వత్వా హత్థే గణ్హేయ్య, కో తం నివారేయ్య, కోచి నో ఇమం కథం సుణేయ్యా’’తి ద్వారం థకేత్వా సూచిం దత్వా అన్తో అట్ఠాసి. సోపి భత్తకాజం ఆహరిత్వా భత్తం వడ్ఢేత్వా రాజధీతరో భోజేసి. పభావతీ ‘‘గచ్ఛ కుసరాజేన పక్కభత్తం ఆహరా’’తి ఖుజ్జం పేసేసి. సా ఆహరిత్వా ‘‘భుఞ్జాహీ’’తి ఆహ. నాహం తేన పక్కభత్తం భుఞ్జామి, త్వం భుఞ్జిత్వా అత్తనో లద్ధనివాపం గహేత్వా భత్తం పచిత్వా ఆహర, కుసరఞ్ఞో ఆగతభావఞ్చ మా కస్సచి ఆరోచేసీతి. ఖుజ్జా తతో పట్ఠాయ తస్సా కోట్ఠాసం ఆహరిత్వా సయం భుఞ్జతి, అత్తనో కోట్ఠాసం తస్సా ఉపనేతి. కుసరాజాపి తతో పట్ఠాయ తం పస్సితుం అలభన్తో చిన్తేసి – ‘‘అత్థి ను ఖో పభావతియా మయి సినేహో, ఉదాహు నత్థి, వీమంసిస్సామి న’’న్తి. సో పన రాజధీతరో భోజేత్వా భత్తకాజం ఆదాయ నిక్ఖన్తో తస్సా గబ్భద్వారే పాసాదతలం పాదేన పహరిత్వా భాజనాని ఘట్టేత్వా నిత్థునిత్వా విసఞ్ఞీ హుత్వా వియ అవకుజ్జో పతి. సా తస్స నిత్థునితసద్దేన ద్వారం వివరిత్వా తం భత్తకాజేన ఓత్థతం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం సకలజమ్బుదీపే అగ్గరాజా మం నిస్సాయ రత్తిన్దివం దుక్ఖం అనుభోతి, సుఖుమాలతాయ భత్తకాజేన అవత్థతో పతతి, జీవతి ను ఖో, నో వా’’తి. సా గబ్భతో నిక్ఖమిత్వా తస్స నాసవాతం ఉపధారేతుం గీవం పసారేత్వా ముఖం ఓలోకేసి. సో ముఖపూరం ఖేళం గహేత్వా తస్సా సరీరే పాతేసి. సా తం పరిభాసిత్వా గబ్భం పవిసిత్వా ద్వారం అడ్ఢవివటం థకేత్వా ఠితా గాథమాహ –

౬. ‘‘అబ్భూతి తస్స భో హోతి, యో అనిచ్ఛన్తమిచ్ఛతి;

అకామం రాజ కామేసి, అకన్తం కన్తుమిచ్ఛసీ’’తి.

తత్థ అబ్భూతీతి అభూతి, అవుడ్ఢీతి అత్థో.

సో పన పటిబద్ధచిత్తతాయ అక్కోసియమానోపి పరిభాసియమానోపి విప్పటిసారం అనుప్పాదేత్వావ అనన్తరం గాథమాహ –

౭. ‘‘అకామం వా సకామం వా, యో నరో లభతే పియం;

లాభమేత్థ పసంసామ, అలాభో తత్థ పాపకో’’తి.

సాపి తస్మిం ఏవం కథేన్తేపి అనోసక్కిత్వా థద్ధతరవచనం వత్వా పలాపేతుకామా ఇతరం గాథమాహ –

౮. ‘‘పాసాణసారం ఖణసి, కణికారస్స దారునా;

వాతం జాలేన బాధేసి, యో అనిచ్ఛన్తమిచ్ఛసీ’’తి.

తత్థ కణికారస్స దారునాతి కణికారకట్ఠేన. బాధేసీతి బన్ధసీతి.

తం సుత్వా రాజా తిస్సో గాథాయో అభాసి –

౯. ‘‘పాసాణో నూన తే హదయే, ఓహితో ముదులక్ఖణే;

యో తే సాతం న విన్దామి, తిరోజనపదాగతో.

౧౦. ‘‘యదా మం భకుటిం కత్వా, రాజపుత్తీ ఉదిక్ఖతి;

ఆళారికో తదా హోమి, రఞ్ఞో మద్దస్సన్తేపురే.

౧౧. ‘‘యదా ఉమ్హయమానా మం, రాజపుత్తీ ఉదిక్ఖతి;

నాళారికో తదా హోమి, రాజా హోమి తదా కుసో’’తి.

తత్థ ముదులక్ఖణేతి ముదునా ఇత్థిలక్ఖణేన సమన్నాగతే. యోతి యో అహం తిరోరట్ఠా ఆగతో తవ సన్తికే వసన్తో పటిసన్థారమత్తమ్పి సాతం న లభామి, సో ఏవం మఞ్ఞామి, మయి సినేహుప్పత్తినివారణాయ నూన తవ హదయే పాసాణో ఠపితో. భకుటిం కత్వాతి కోధవసేన వలివిసమం నలాటం కత్వా. ఆళారికోతి భత్తకారకో. తస్మిం ఖణే అహం మద్దరఞ్ఞో అన్తేపురే భత్తకారకదాసో వియ హోమీతి వదతి. ఉమ్హయమానాతి పహట్ఠాకారం దస్సేత్వా హసమానా. రాజా హోమీతి తస్మిం ఖణే అహం కుసావతీనగరే రజ్జం కారేన్తో రాజా వియ హోమి, కస్మాసి ఏవం ఫరుసా, ఇతో పట్ఠాయ మా ఏవరూపం కరి, భద్దేతి.

సా తస్స వచనం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం అతివియ అల్లీయిత్వా కథేతి, ముసావాదం కత్వా ఉపాయేన నం ఇతో పలాపేస్సామీ’’తి గాథమాహ –

౧౨. ‘‘సచే హి వచనం సచ్చం, నేమిత్తానం భవిస్సతి;

నేవ మే త్వం పతీ అస్స, కామం ఛిన్దన్తు సత్తధా’’తి.

తస్సత్థో – మహారాజ, మయా ‘‘అయం కుసరాజా మయ్హం పతి భవిస్సతి, న భవిస్సతీ’’తి బహూ నిమిత్తపాఠకా పుచ్ఛితా, తే ‘‘కామం కిర మం సత్తధా ఛిన్దన్తు, నేవ మే త్వం పతి భవిస్ససీ’’తి వదింసూతి.

తం సుత్వా రాజా తం పటిబాహన్తో ‘‘భద్దే, మయాపి అత్తనో రట్ఠే నేమిత్తకా పుచ్ఛితా, తే ‘అఞ్ఞత్ర సీహస్సరకుసరాజతో తవ పతి నామ అఞ్ఞో నత్థీ’తి బ్యాకరింసు, అహమ్పి అత్తనో ఞాణబలనిమిత్తేన ఏవమేవ కథేసి’’న్తి వత్వా అనన్తరం గాథమాహ –

౧౩. ‘‘సచే హి వచనం సచ్చం, అఞ్ఞేసం యది వా మమ;

నేవ తుయ్హం పతీ అత్థి, అఞ్ఞో సీహస్సరా కుసా’’తి.

తస్సత్థో – యది హి అఞ్ఞేసం నేమిత్తానం వచనం సచ్చం, యది వా మమ వచనం సచ్చం, తవ అఞ్ఞో పతి నామ నత్థీతి.

సా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘న సక్కా ఇమం లజ్జాపేతుం వా పలాపేతుం వా, కిం మే ఇమినా’’తి ద్వారం పిధాయ అత్తానం న దస్సేసి. సోపి కాజం గహేత్వా ఓతరి, తతో పట్ఠాయ తం దట్ఠుం న లభతి, భత్తకారకకమ్మం కరోన్తో అతివియ కిలమతి, భుత్తపాతరాసో దారూని ఫాలేతి, భాజనాని ధోవతి, కాజేన ఉదకం ఆహరతి, సయన్తో అమ్బణపిట్ఠే సయతి, పాతో వుట్ఠాయ యాగుఆదీని పచతి హరతి భోజేతి, నన్దిరాగం నిస్సాయ అతిదుక్ఖం అనుభోతి. సో ఏకదివసం భత్తగేహద్వారేన గచ్ఛన్తిం ఖుజ్జం దిస్వా పక్కోసి. సా పభావతియా భయేన తస్స సన్తికం గన్తుం అవిసహన్తీ తురితతురితా వియ గచ్ఛతి. అథ నం వేగేన ఉపగన్త్వా ‘‘ఖుజ్జే’’తి ఆహ.

సా నివత్తిత్వా ఠితా ‘‘కో ఏసో’’తి వత్వా ‘‘తుమ్హాకం సద్దం న సుణామీ’’తి ఆహ. అథ నం ‘‘ఖుజ్జే త్వమ్పి సామినీపి తే ఉభోపి అతివియ థద్ధా, ఏత్తకం కాలం తుమ్హాకం సన్తికే వసన్తో ఆరోగ్యసాసనమత్తమ్పి న లభామి, దేయ్యధమ్మం పన కిం దస్సథ, తిట్ఠతు తావేతం, అపి మే పభావతిం ముదుకం కత్వా దస్సేతుం సక్ఖిస్ససీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. అథ నం ‘‘సచే మే తం దస్సేతుం సక్ఖిస్ససి, ఖుజ్జభావం తే ఉజుకం కత్వా గీవేయ్యకం దస్సామీ’’తి పలోభేన్తో పఞ్చ గాథాయో అభాసి –

౧౪. ‘‘నేక్ఖం గీవం తే కారేస్సం, పత్వా ఖుజ్జే కుసావతిం;

సచే మం నాగనాసూరూ, ఓలోకేయ్య పభావతీ.

౧౫. ‘‘నేక్ఖం గీవం తే కారేస్సం, పత్వా ఖుజ్జే కుసావతిం;

సచే మం నాగనాసూరూ, ఆలపేయ్య పభావతీ.

౧౬. ‘‘నేక్ఖం గీవం తే కారేస్సం, పత్వా ఖుజ్జే కుసావతిం;

సచే మం నాగనాసూరూ, ఉమ్హాయేయ్య పభావతీ.

౧౭. ‘‘నేక్ఖం గీవం తే కారేస్సం, పత్వా ఖుజ్జే కుసావతిం;

సచే మం నాగనాసూరూ, పమ్హాయేయ్య పభావతీ.

౧౮. ‘‘నేక్ఖం గీవం తే కారేస్సం, పత్వా ఖుజ్జే కుసావతిం;

సచే మం నాగనాసూరూ, పాణీహి ఉపసమ్ఫుసే’’తి.

తత్థ నేక్ఖం గీవం తేతి తవ గీవేయ్యం సబ్బసువణ్ణమయమేవ కారేస్సామీతి అత్థో. ‘‘నేక్ఖం గీవం తే కరిస్సామీ’’తిపి పాఠో, తవ గీవాయ నేక్ఖమయం పిళన్ధనం పిళన్ధేస్సామీతి అత్థో. ఓలోకేయ్యాతి సచే తవ వచనేన మం పభావతీ ఓలోకేయ్య, సచే మం తాయ ఓలోకాపేతుం సక్ఖిస్ససీతి అత్థో. ‘‘ఆలపేయ్యా’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ఉమ్హాయేయ్యాతి మన్దహసితవసేన పరిహాసేయ్య. పమ్హాయేయ్యాతి మహాహసితవసేన పరిహాసేయ్య.

సా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే, దేవ, కతిపాహచ్చయేన నం తుమ్హాకం వసే కరిస్సామి, పస్సథ మే పరక్కమ’’న్తి వత్వా తం కరణీయం తీరేత్వా పభావతియా సన్తికం గన్త్వా తస్సా వసనగబ్భం సోధేన్తీ వియ పహరణయోగ్గం లేడ్డుఖణ్డమ్పి అసేసేత్వా అన్తమసో పాదుకాపి నీహరిత్వా సకలగబ్భం సమ్మజ్జిత్వా గబ్భద్వారే ఉమ్మారం అన్తరం కత్వా ఉచ్చాసనం పఞ్ఞపేత్వా పభావతియా ఏకం నీచపీఠకం అత్థరిత్వా ‘‘ఏహి, అమ్మ, సీసే తే ఊకా విచినిస్సామీ’’తి తం తత్థ పీఠకే నిసీదాపేత్వా అత్తనో ఊరుఅన్తరే తస్సా సీసం ఠపేత్వా థోకం కణ్డుయిత్వా ‘‘అహో ఇమిస్సా సీసే బహూ ఊకా’’తి సకసీసతో ఊకా గహేత్వా తస్సా హత్థే ఠపేత్వా ‘‘పస్స కిత్తకా తే సీసే ఊకా’’తి పియకథం కథేత్వా మహాసత్తస్స గుణం కథేన్తీ గాథమాహ –

౧౯. ‘‘న హి నూనాయం రాజపుత్తీ, కుసే సాతమ్పి విన్దతి;

ఆళారికే భతే పోసే, వేతనేన అనత్థికే’’తి.

తస్సత్థో – ఏకంసేన అయం రాజపుత్తీ పుబ్బే కుసావతీనగరే కుసనరిన్దస్స సన్తికే మాలాగన్ధవిలేపనవత్థాలఙ్కారవసేన అప్పమత్తకమ్పి సాతం న విన్దతి న లభతి, తమ్బూలమత్తమ్పి ఏతేన ఏతిస్సా దిన్నపుబ్బం న భవిస్సతి. కింకారణా? ఇత్థియో నామ ఏకదివసమ్పి అఙ్కం అవత్థరిత్వా నిపన్నసామికమ్హి హదయం భిన్దితుం న సక్కోన్తి, అయం పన ఆళారికే భతే పోసే ఆళారికత్తఞ్చ భతకత్తఞ్చ ఉపగతే ఏతస్మిం పురిసే మూలేనపి అనత్థికే కేవలం తంయేవ నిస్సాయ రజ్జం పహాయ ఆగన్త్వా ఏవం దుక్ఖం అనుభవన్తే పటిసన్థారమత్తమ్పి న కరోతి, సచేపి తే, అమ్మ, తస్మిం సినేహో నత్థి, సకలజమ్బుదీపే అగ్గరాజా మం నిస్సాయ కిలమతీతి తస్స కిఞ్చిదేవ దాతుం అరహసీతి.

సా తం సుత్వా ఖుజ్జాయ కుజ్ఝి. అథ నం ఖుజ్జా గీవాయం గహేత్వా అన్తోగబ్భే ఖిపిత్వా సయం బహి హుత్వా ద్వారం పిధాయ ఆవిఞ్ఛనరజ్జుమ్హి ఓలమ్బన్తీ అట్ఠాసి. పభావతీ తం గహేతుం అసక్కోన్తీ ద్వారమూలే ఠత్వా అక్కోసన్తీ ఇతరం గాథమాహ –

౨౦. ‘‘న హి నూనాయం సా ఖుజ్జా, లభతి జివ్హాయ ఛేదనం;

సునిసితేన సత్థేన, ఏవం దుబ్భాసితం భణ’’న్తి.

తత్థ సునిసితేనాతి సుట్ఠు నిసితేన తిఖిణసత్థేన. ఏవం దుబ్భాసితన్తి ఏవం అసోతబ్బయుత్తకం దుబ్భాసితం భణన్తీ.

అథ ఖుజ్జా ఆవిఞ్చనరజ్జుం గహేత్వా ఠితావ ‘‘నిప్పఞ్ఞే దుబ్బినీతే తవ రూపం కిం కరిస్సతి, కిం మయం తవ రూపం ఖాదిత్వా యాపేస్సామా’’తి వత్వా తేరసహి గాథాహి బోధిసత్తస్స గుణం పకాసేన్తీ ఖుజ్జాగజ్జితం నామ గజ్జి –

౨౧. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

మహాయసోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౨౨. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

మహద్ధనోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౨౩. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

మహబ్బలోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౨౪. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

మహారట్ఠోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౨౫. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

మహారాజాతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౨౬. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

సీహస్సరోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౨౭. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

వగ్గుస్సరోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౨౮. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

బిన్దుస్సరోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౨౯. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

మఞ్జుస్సరోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౩౦. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

మధుస్సరోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౩౧. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

సతసిప్పోతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౩౨. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

ఖత్తియోతిపి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియం.

౩౩. ‘‘మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన పభావతి;

కుసరాజాతి కత్వాన, కరస్సు రుచిరే పియ’’న్తి.

తత్థ మా నం రూపేన పామేసి, ఆరోహేన, పభావతీతి అరే పభావతి, మా త్వం ఏతం కుసనరిన్దం అత్తనో రూపేన ఆరోహపరిణాహేన పమిని, ఏవం పమాణం గణ్హి. మహాయసోతి మహానుభావో సోతి ఏవం హదయే కత్వాన రుచిరే పియదస్సనే కరస్సు తస్స పియం. ఆనుభావోయేవ హిస్స రూపన్తి వదతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. అపి చ మహాయసోతి మహాపరివారో. మహద్ధనోతి మహాభోగో. మహబ్బలోతి మహాథామో. మహారట్ఠోతి విపులరట్ఠో. మహారాజాతి సకలజమ్బుదీపే అగ్గరాజా. సీహస్సరోతి సీహసద్దసమానసద్దో. వగ్గుస్సరోతి లీలాయుత్తస్సరో. బిన్దుస్సరోతి సమ్పిణ్డితఘనస్సరో. మఞ్జుస్సరోతి సున్దరస్సరో. మధుస్సరోతి మధురయుత్తస్సరో. సతసిప్పోతి పరేసం సన్తికే అసిక్ఖిత్వా అత్తనో బలేనేవ నిప్ఫన్నఅనేకసతసిప్పో. ఖత్తియోతి ఓక్కాకపవేణియం జాతో అసమ్భిన్నఖత్తియో. కుసరాజాతి సక్కదత్తియకుసతిణసమాననామో రాజా. ఏవరూపో హి అఞ్ఞో రాజా నామ నత్థీతి జానిత్వా ఏతస్స పియం కరోహీతి ఖుజ్జా ఏత్తకాహి గాథాహి తస్స గుణం కథేసి.

పభావతీ తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘ఖుజ్జే అతివియ గజ్జసి, హత్థేన పాపుణన్తీ ససామికభావం తే జానాపేస్సామీ’’తి ఖుజ్జం తజ్జేసి. సాపి తం ‘‘అహం తం రక్ఖమానా పితునో తే కుసరాజస్స ఆగతభావం నారోచేసిం, హోతు, అజ్జ రఞ్ఞో ఆరోచేస్సామీ’’తి మహన్తేన సద్దేన భాయాపేసి. సాపి ‘‘కోచిదేవ సుణేయ్యా’’తి ఖుజ్జం సఞ్ఞాపేసి. బోధిసత్తోపి తం పస్సితుం అలభన్తో సత్త మాసే దుబ్భోజనేన దుక్ఖసేయ్యాయ కిలమన్తో చిన్తేసి – ‘‘కో మే ఏతాయ అత్థో, సత్త మాసే వసన్తో ఏతం పస్సితుమ్పి న లభామి, అతివియ కక్ఖళా సాహసికా, గన్త్వా మాతాపితరో పస్సిస్సామీ’’తి. తస్మిం ఖణే సక్కో ఆవజ్జేన్తో తస్స ఉక్కణ్ఠితభావం ఞత్వా ‘‘రాజా సత్త మాసే పభావతిం దట్ఠుమ్పి న లభి, లభనాకారమస్స కరిస్సామీ’’తి మద్దరఞ్ఞో దూతే కత్వా సత్తన్నం రాజూనం దూతం పాహేన్తో ‘‘పభావతీ, కుసరాజం ఛడ్డేత్వా ఆగతా, ఆగచ్ఛన్తు పభావతిం గణ్హన్తూ’’తి ఏకేకస్స విసుం విసుం సాసనం పహిణి. తే మహాపరివారేన గన్త్వా నగరం పత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆగతకారణం న జానన్తి. తే ‘‘త్వం కస్మా ఆగతో, త్వం కస్మా ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం ఞత్వా కుజ్ఝిత్వా ‘‘ఏకం కిర ధీతరం సత్తన్నం దస్సతి, పస్సథస్స అనాచారం, ఉప్పణ్డేతి నో, గణ్హథ న’’న్తి ‘‘సబ్బేసమ్పి అమ్హాకం పభావతిం దేతు యుద్ధం వా’’తి సాసనాని పహిణిత్వా నగరం పరివారయింసు. మద్దరాజా సాసనం సుత్వా భీతతసితో అమచ్చే ఆమన్తేత్వా ‘‘కిం కరోమా’’తి పుచ్ఛి. అథ నం అమచ్చా ‘‘దేవ, సత్తపి రాజానో పభావతిం నిస్సాయ ఆగతా, ‘సచే న దస్సతి, పాకారం భిన్దిత్వా నగరం పవిసిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా తం గణ్హిస్సామా’తి వదన్తి, పాకారే అభిన్నేయేవ తేసం పభావతిం పేసేస్సామా’’తి వత్వా గాథమాహంసు –

౩౪. ‘‘ఏతే నాగా ఉపత్థద్ధా, సబ్బే తిట్ఠన్తి వమ్మితా;

పురా మద్దన్తి పాకారం, ఆనేన్తేతం పభావతి’’న్తి.

తత్థ ఉపత్థద్ధాతి అతిథద్ధా దప్పితా. ఆనేన్తేతం పభావతిన్తి ఆనేన్తు ఏతం పభావతిన్తి సాసనాని పహిణింసు. తస్మా యావ ఏతే నాగా పాకారం న మద్దన్తి, తావ నేసం పభావతిం పేసేహి, మహారాజాతి.

తం సుత్వా రాజా ‘‘సచాహం ఏకస్స పభావతిం పేసేస్సామి, సేసా యుద్ధం కరిస్సన్తి, న సక్కా ఏకస్స దాతుం, సకలజమ్బుదీపే అగ్గరాజానం ‘విరూపో’తి ఛడ్డేత్వా ఆగతా ఆగమనస్స ఫలం లభతు, వధిత్వాన నం సత్త ఖణ్డాని కత్వా సత్తన్నం ఖత్తియానం పేసేస్సామీ’’తి వదన్తో అనన్తరం గాథమాహ –

౩౫. ‘‘సత్త బిలే కరిత్వాన, అహమేతం పభావతిం;

ఖత్తియానం పదస్సామి, యే మం హన్తుం ఇధాగతా’’తి.

తస్స సా కథా సకలనివేసనే పాకటా అహోసి. పరిచారికా గన్త్వా ‘‘రాజా కిర తం సత్త ఖణ్డాని కత్వా సత్తన్నం రాజూనం పేసేస్సతీ’’తి పభావతియా ఆరోచేసుం. సా మరణభయభీతా ఆసనా వుట్ఠాయ భగినీహి పరివుతా మాతు సిరిగబ్భం అగమాసి. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ –

౩౬. ‘‘అవుట్ఠహి రాజపుత్తీ, సామా కోసేయ్యవాసినీ;

అస్సుపుణ్ణేహి నేత్తేహి, దాసీగణపురక్ఖతా’’తి.

తత్థ సామాతి సువణ్ణవణ్ణా. కోసేయ్యవాసినీతి సువణ్ణఖచితకోసేయ్యనివసనా.

సా మాతు సన్తికం గన్త్వా మాతరం వన్దిత్వా పరిదేవమానా ఆహ –

౩౭. ‘‘తం నూన కక్కూపనిసేవితం ముఖం, ఆదాసదన్తాథరుపచ్చవేక్ఖితం;

సుభం సునేత్తం విరజం అనఙ్గణం, ఛుద్ధం వనే ఠస్సతి ఖత్తియేహి.

౩౮. ‘‘తే నూన మే అసితే వేల్లితగ్గే, కేసే ముదూ చన్దనసారలిత్తే;

సమాకులే సీవథికాయ మజ్ఝే, పాదేహి గిజ్ఝా పరికడ్ఢిస్సన్తి.

౩౯. ‘‘తా నూన మే తమ్బనఖా సులోమా, బాహా ముదూ చన్దనసారలిత్తా;

ఛిన్నా వనే ఉజ్ఝితా ఖత్తియేహి, గయ్హ ధఙ్కో గచ్ఛతి యేనకామం.

౪౦. ‘‘తే నూన తాలూపనిభే అలమ్బే, నిసేవితే కాసికచన్దనేన;

థనేసు మే లమ్బిస్సతి సిఙ్గాలో, మాతూవ పుత్తో తరుణో తనూజో.

౪౧. ‘‘తం నూన సోణిం పుథులం సుకోట్టితం, నిసేవితం కఞ్చనమేఖలాహి;

ఛిన్నం వనే ఖత్తియేహీ అవత్థం, సిఙ్గాలసఙ్ఘా పరికడ్ఢిస్సన్తి.

౪౨. ‘‘సోణా ధఙ్కా సిఙ్గాలా చ, యే చఞ్ఞే సన్తి దాఠినో;

అజరా నూన హేస్సన్తి, భక్ఖయిత్వా పభావతిం.

౪౩. ‘‘సచే మంసాని హరింసు, ఖత్తియా దూరగామినో;

అట్ఠీని అమ్మ యాచిత్వా, అనుపథే దహాథ నం.

౪౪. ‘‘ఖేత్తాని అమ్మ కారేత్వా, కణికారేత్థ రోపయ;

యదా తే పుప్ఫితా అస్సు, హేమన్తానం హిమచ్చయే;

సరేయ్యాథ మమం అమ్మ, ఏవంవణ్ణా పభావతీ’’తి.

తత్థ కక్కూపనిసేవితన్తిల కక్కూపనిసేవితన్తి సాసపకక్కలోణకక్కమత్తికకక్కతిలకక్కహలిద్దికక్కముఖచుణ్ణకేహి ఇమేహి పఞ్చహి కక్కేహి ఉపనిసేవితం. ఆదాసదన్తాథరుపచ్చవేక్ఖితన్తి దన్తమయథరుమ్హి ఆదాసే పచ్చవేక్ఖితం తత్థ ఓలోకేత్వా మణ్డితం. సుభన్తి సుభముఖం. విరజన్తి విగతరజం నిమ్మలం. అనఙ్గణన్తి గణ్డపిళకాదిదోసరహితం. ఛుద్ధన్తి అమ్మ ఏవరూపం మమ ముఖం అద్ధా ఇదాని ఖత్తియేహి ఛడ్డితం వనే అరఞ్ఞే ఠస్సతీతి పరిదేవతి. అసితేతి కాళకే. వేల్లితగ్గేతి ఉన్నతగ్గే. సీవథికాయాతి సుసానమ్హి. పరికడ్ఢిస్సన్తీతి ఏవరూపే మమ కేసే మనుస్సమంసఖాదకా గిజ్ఝా పాదేహి పహరిత్వా నూన పరికడ్ఢిస్సన్తి. గయ్హ ధఙ్కో గచ్ఛతి యేనకామన్తి అమ్మ మమ ఏవరూపం బాహం నూన ధఙ్కో గహేత్వా లుఞ్జిత్వా ఖాదన్తో యేనకామం గచ్ఛిస్సతి.

తాలూపనిభేతి సువణ్ణతాలఫలసదిసే. కాసికచన్దనేనాతి సుఖుమచన్దనేన నిసేవితే. థనేసు మేతి అమ్మ మమ సుసానే పతితాయ ఏవరూపే థనే దిస్వా ముఖేన డంసిత్వా తేసు మే థనేసు అత్తనో తనుజో మాతు తరుణపుత్తో వియ నూన సిఙ్గాలో లమ్బిస్సతి. సోణిన్తి కటిం. సుకోట్టితన్తి గోహనుకేన పహరిత్వా సువడ్ఢితం. అవత్థన్తి ఛడ్డితం. భక్ఖయిత్వాతి అమ్మ ఏతే ఏత్తకా నూన మమ మంసం ఖాదిత్వా అజరా భవిస్సన్తి.

సచే మంసాని హరింసూతి అమ్మ సచే తే ఖత్తియా మయిం పటిబద్ధచిత్తా మమ మంసాని హరేయ్యుం, అథ తుమ్హే అట్ఠీని యాచిత్వా అనుపథే దహాథనం, జఙ్ఘమగ్గమహామగ్గానం అన్తరే దహేయ్యాథాతి వదతి. ఖేత్తానీతి అమ్మ మమ ఝాపితట్ఠానే మాలాదివత్థూని కారేత్వా ఏత్థ ఏతేసు ఖేత్తేసు కణికారరుక్ఖే రోపయ. హిమచ్చయేతి హిమపాతాతిక్కమే ఫగ్గుణమాసే. సరేయ్యాథాతి తేసం పుప్ఫానం సువణ్ణచఙ్కోటకం పూరేత్వా ఊరూసు ఠపేత్వా మమ ధీతా పభావతీ ఏవంవణ్ణాతి సరేయ్యాథ.