౧౯. సట్ఠినిపాతో

[౫౨౯] ౧. సోణకజాతకవణ్ణనా

కస్స సుత్వా సతం దమ్మీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో నేక్ఖమ్మపారమిం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి భగవా ధమ్మసభాయం నేక్ఖమ్మపారమిం వణ్ణయన్తానం భిక్ఖూనం మజ్ఝే నిసీదిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తథాగతో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే రాజగహే మగధరాజా నామ రజ్జం కారేసి. బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి, నామగ్గహణదివసే చస్స ‘‘అరిన్దమకుమారో’’తి నామం కరింసు. తస్స జాతదివసేయేవ పురోహితస్సపి పుత్తో జాయి, ‘‘సోణకకుమారో’’తిస్స నామం కరింసు. తే ఉభోపి ఏకతోవ వడ్ఢిత్వా వయప్పత్తా ఉత్తమరూపధరా రూపేన నిబ్బిసేసా హుత్వా తక్కసిలం గన్త్వా ఉగ్గహితసిప్పా తతో నిక్ఖమిత్వా ‘‘సబ్బసమయసిప్పఞ్చ దేసచారిత్తఞ్చ జానిస్సామా’’తి అనుపుబ్బేన చారికం చరన్తా బారాణసిం పత్వా రాజుయ్యానే వసిత్వా పునదివసే నగరం పవిసింసు. తం దివసఞ్చ ఏకచ్చే మనుస్సా ‘‘బ్రాహ్మణవాచనకం కరిస్సామా’’తి పాయాసం పటియాదేత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా ఆగచ్ఛన్తే తే కుమారే దిస్వా ఘరం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేసుం. తత్థ బోధిసత్తస్స పఞ్ఞత్తాసనే సుద్ధవత్థం అత్థతం అహోసి, సోణకస్స రత్తకమ్బలం. సో తం నిమిత్తం దిస్వావ ‘‘అజ్జ మే పియసహాయో అరిన్దమకుమారో బారాణసిరాజా భవిస్సతి, మయ్హం పన సేనాపతిట్ఠానం దస్సతీ’’తి అఞ్ఞాసి. తే ఉభోపి కతభత్తకిచ్చా ఉయ్యానమేవ అగమంసు.

తదా బారాణసిరఞ్ఞో కాలకతస్స సత్తమో దివసో హోతి, అపుత్తకం రాజకులం. అమచ్చాదయో పాతోవ ససీసం న్హాతా సన్నిపతిత్వా ‘‘రజ్జారహస్స సన్తికం గమిస్సతీ’’తి ఫుస్సరథం యోజేత్వా విస్సజ్జేసుం. సో నగరా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన రాజుయ్యానం గన్త్వా ఉయ్యానద్వారే నివత్తిత్వా ఆరోహణసజ్జో హుత్వా అట్ఠాసి. బోధిసత్తో మఙ్గలసిలాపట్టేససీసం పారుపిత్వా నిపజ్జి, సోణకకుమారో తస్స సన్తికే నిసీది. సో తూరియసద్దం సుత్వా ‘‘అరిన్దమస్స ఫుస్సరథో ఆగచ్ఛతి, అజ్జేస రాజా హుత్వా మమ సేనాపతిట్ఠానం దస్సతి, న ఖో పన మయ్హం ఇస్సరియేనత్థో, ఏతస్మిం గతే నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకమన్తే పటిచ్ఛన్నే అట్ఠాసి. పురోహితో ఉయ్యానం పవిసిత్వా మహాసత్తం నిపన్నకం దిస్వా తూరియాని పగ్గణ్హాపేసి. మహాసత్తో పబుజ్ఝిత్వా పరివత్తిత్వా థోకం నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ సిలాపట్టే పల్లఙ్కేన నిసీది. అథ నం పురోహితో అఞ్జలిం పగ్గణ్హిత్వా ఆహ – ‘‘రజ్జం తే, దేవ, పాపుణాతీ’’తి. ‘‘కిం అపుత్తకం రాజకుల’’న్తి? ‘‘ఏవం, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి సాధూ’’తి. అథ నం తే తత్థేవ అభిసిఞ్చిత్వా రథం ఆరోపేత్వా మహన్తేన పరివారేన నగరం పవేసేసుం. సో నగరం పదక్ఖిణం కత్వా పాసాదం అభిరూహి. సో యసమహన్తతాయ సోణకకుమారం న సరి.

సోపి తస్మిం నగరం పవిట్ఠే పచ్ఛా ఆగన్త్వా సిలాపట్టే నిసీది. అథస్స పురతో బన్ధనా పవుత్తం సాలరుక్ఖతో పణ్డుపలాసం పతి. సో తం దిస్వావ ‘‘యథేవేతం, తథా మమపి సరీరం జరం పత్వా పతిస్సతీ’’తి అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా పచ్చేకబోధిం పాపుణి. తంఖణఞ్ఞేవస్స గిహిలిఙ్గం అన్తరధాయి, పబ్బజితలిఙ్గం పాతురహోసి. సో ‘‘నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి ఉదానం ఉదానేన్తో నన్దమూలకపబ్భారం అగమాసి. మహాసత్తోపి చత్తాలీసమత్తానం సంవచ్ఛరానం అచ్చయేన సరిత్వా ‘‘కహం ను ఖో మే సహాయో సోణకో’’తి సోణకం పునప్పునం సరన్తోపి ‘‘మయా సుతో వా దిట్ఠో వా’’తి వత్తారం అలభిత్వా అలఙ్కతమహాతలే రాజపల్లఙ్కే నిసిన్నో గన్ధబ్బనాటకనచ్చగీతాదీహి పరివుతో సమ్పత్తిమనుభవన్తో ‘‘యో మే కస్సచి సన్తికే సుత్వా ‘అసుకట్ఠానే నామ సోణకో వసతీ’తి ఆచిక్ఖిస్సతి, తస్స సతం దస్సామి, యో మే సామం దిస్వా ఆరోచేస్సతి, తస్స సహస్స’’న్తి ఏకం ఉదానం అభిసఙ్ఖరిత్వా గీతవసేన ఉదానేన్తో పఠమం గాథమాహ –

‘‘కస్స సుత్వా సతం దమ్మి, సహస్సం దిట్ఠ సోణకం;

కో మే సోణకమక్ఖాతి, సహాయం పంసుకీళిత’’న్తి.

అథస్స ముఖతో లుఞ్చన్తీ వియ గహేత్వా ఏకా నాటకీత్థీ తం గాయి. అథఞ్ఞా అథఞ్ఞాతి ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో పియగీత’’న్తి సబ్బా ఓరోధా గాయింసు. అనుక్కమేన నగరవాసినోపి జానపదాపి తమేవ గీతం గాయింసు. రాజాపి పునప్పునం తమేవ గీతం గాయతి. పణ్ణాసమత్తానం సంవచ్ఛరానం అచ్చయేన పనస్స బహూ పుత్తధీతరో అహేసుం, జేట్ఠపుత్తో దీఘావుకుమారో నామ అహోసి. తదా సోణకపచ్చేకబుద్ధో ‘‘అరిన్దమరాజా మం దట్ఠుకామో, అహం తత్థ గన్త్వా కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చానిసంసం కథేత్వా పబ్బజ్జనాకారం కరోమీ’’తి చిన్తేత్వా ఇద్ధియా ఆకాసేనాగన్త్వా ఉయ్యానే నిసీది. తదా ఏకో సత్తవస్సికో పఞ్చచూళకకుమారకో మాతరా పహితో గన్త్వా ఉయ్యానవనే దారూని ఉద్ధరన్తో పునప్పునం తమేవ గీతం గాయి. అథ నం సో పక్కోసిత్వా ‘‘కుమారక, త్వం అఞ్ఞం అగాయిత్వా ఏకమేవ గీతం గాయసి, కిం అఞ్ఞం న జానాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘జానామి, భన్తే, అమ్హాకం పన రఞ్ఞో ఇదమేవ పియం, తేన నం పున్నప్పునం గాయామీ’’తి. ‘‘ఏతస్స పన తే గీతస్స పటిగీతం గాయన్తో కోచి దిట్ఠపుబ్బో’’తి. ‘‘న దిట్ఠపుబ్బో, భన్తే’’తి. ‘‘అహం తం సిక్ఖాపేస్సామి, సక్ఖిస్ససి రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా పటిగీతం గాయితు’’న్తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. అథస్స సో పటిగీతం ఆచిక్ఖన్తో ‘‘మయ్హం సుత్వా’’తిఆదిమాహ. ఉగ్గణ్హాపేత్వా చ పన తం ఉయ్యోజేసి – ‘‘గచ్ఛ, కుమారక, ఇమం పటిగీతం రఞ్ఞా సద్ధిం గాయాహి, రాజా తే మహన్తం ఇస్సరియం దస్సతి, కిం తే దారూహి, వేగేన యాహీ’’తి.

సో ‘‘సాధూ’’తి తం పటిగీతం ఉగ్గణ్హిత్వా వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, యావాహం రాజానం ఆనేమి, తావ ఇధేవ హోథా’’తి వత్వా వేగేన మాతు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘అమ్మ, ఖిప్పం మం న్హాపేత్వా అలఙ్కరోథ, అజ్జ తం దలిద్దభావతో మోచేస్సామీ’’తి వత్వా న్హాతమణ్డితో రాజద్వారం గన్త్వా ‘‘అయ్య దోవారిక, ‘ఏకో దారకో తుమ్హేహి సద్ధిం పటిగీతం గాయిస్సామీతి ఆగన్త్వా ద్వారే ఠితో’తి రఞ్ఞో అరోచేహీ’’తి ఆహ. సో వేగేన గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘ఆగచ్ఛతూ’’తి పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, త్వం మయా సద్ధిం పటిగీతం గాయిస్ససీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి గాయస్సూ’’తి. ‘‘దేవ, ఇమస్మిం ఠానే న గాయామి, నగరే పన భేరిం చరాపేత్వా మహాజనం సన్నిపాతాపేథ, మహాజనమజ్ఝే గాయిస్సామీ’’తి. రాజా తథా కారేత్వా అలఙ్కతమణ్డపే పల్లఙ్కమజ్ఝే నిసీదిత్వా తస్సానురూపం ఆసనం దాపేత్వా ‘‘ఇదాని తవ గీతం గాయస్సూ’’తి ఆహ. ‘‘దేవ, తుమ్హే తావ గాయథ, అథాహం పటిగీతం గాయిస్సామీ’’తి. తతో రాజా పఠమం గాయన్తో గాథమాహ –

౧. ‘‘కస్స సుత్వా సతం దమ్మి, సహస్సం దిట్ఠ సోణకం;

సో మే సోణకమక్ఖాతి, సహాయం పంసుకీళిత’’న్తి.

తత్థ సుత్వాతి ‘‘అసుకట్ఠానే నామ తే పియసహాయో సోణకో వసతీ’’తి తస్స వసనట్ఠానం సుత్వా ఆరోచేన్తస్స కస్స సతం దమ్మి. దిట్ఠాతి ‘‘అసుకట్ఠానే నామ మయా దిట్ఠో’’తి దిస్వా ఆరోచేన్తస్స కస్స సహస్సం దమ్మీతి.

ఏవం రఞ్ఞా పఠమం ఉదానగాథాయ గీతాయ పఞ్చచూళకదారకేన పటిగీతభావం పకాసేన్తో సత్థా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా దీయడ్ఢగాథా అభాసి –

౨. ‘‘అథబ్రవీ మాణవకో, దహరో పఞ్చచూళకో;

మయ్హం సుత్వా సతం దేహి, సహస్సం దిట్ఠ సోణకం;

అహం తే సోణకక్ఖిస్సం, సహాయం పంసుకీళిత’’న్తి.

తేన వుత్తగాథాయ పన అయమత్థో – మహారాజ, యం త్వం ‘‘సుత్వా ఆరోచేన్తస్స సతం దమ్మీ’’తి వదసి, తమ్పి మమేవ దేహి, యం ‘‘దిస్వా ఆరోచేన్తస్స సహస్సం దమ్మీ’’తి వదసి, తమ్పి మయ్హమేవ దేహి, అహం తే పియసహాయం ఇదానేవ పచ్చక్ఖతోవ ‘‘అయం సోణకో’’తి ఆచిక్ఖిస్సన్తి.

ఇతో పరం సువిఞ్ఞేయ్యా సమ్బుద్ధగాథా పాళినయేనేవ వేదితబ్బా –

౩. ‘‘కతమస్మిం సో జనపదే, రట్ఠేసు నిగమేసు చ;

కత్థ సోణకమద్దక్ఖి, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో.

౪. ‘‘తవేవ దేవ విజితే, తవేవుయ్యానభూమియం;

ఉజువంసా మహాసాలా, నీలోభాసా మనోరమా.

౫. ‘‘తిట్ఠన్తి మేఘసమానా, రమ్మా అఞ్ఞోఞ్ఞనిస్సితా;

తేసం మూలమ్హి సోణకో, ఝాయతీ అనుపాదనో;

ఉపాదానేసు లోకేసు, డయ్హమానేసు నిబ్బుతో.

౬. ‘‘తతో చ రాజా పాయాసి, సేనాయ చతురఙ్గియా;

కారాపేత్వా సమం మగ్గం, అగమా యేన సోణకో.

౭. ‘‘ఉయ్యానభూమిం గన్త్వాన, విచరన్తో బ్రహావనే;

ఆసీనం సోణకం దక్ఖి, డయ్హమానేసు నిబ్బుత’’న్తి.

తత్థ ఉజువంసాతి ఉజుక్ఖన్ధా. మహాసాలాతి మహారుక్ఖా. మేఘసమానాతి నీలమేఘసదిసా. రమ్మాతి రమణీయా. అఞ్ఞోఞ్ఞనిస్సితాతి సాఖాహి సాఖం, మూలేన మూలం సంసిబ్బిత్వా ఠితా. తేసన్తి తేసం ఏవరూపానం తవ ఉయ్యానవనే సాలానం హేట్ఠా. ఝాయతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానఆరమ్మణూపనిజ్ఝానసఙ్ఖాతేహి ఝానేహి ఝాయతి. అనుపాదనోతి కాముపాదానాదివిరహితో. డయ్హమానేసూతి ఏకాదసహి అగ్గీహి డయ్హమానేసు సత్తేసు. నిబ్బుతోతి తే అగ్గీ నిబ్బాపేత్వా సీతలేన హదయేన ఝాయమానో తవ ఉయ్యానే మఙ్గలసాలరుక్ఖమూలే సిలాపట్టే నిసిన్నో ఏస తే సహాయో కఞ్చనపటిమా వియ సోభమానో పటిమానేతీతి. తతో చాతి, భిక్ఖవే, తతో సో అరిన్దమో రాజా తస్స వచనం సుత్వావ ‘‘సోణకపచ్చేకబుద్ధం పస్సిస్సామీ’’తి చతురఙ్గినియా సేనాయ పాయాసి నిక్ఖమి. విచరన్తోతి ఉజుకమేవ అగన్త్వా తస్మిం మహన్తే వనసణ్డే విచరన్తో తస్స సన్తికం గన్త్వా తం ఆసీనం అద్దక్ఖి.

సో తం అవన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా అత్తనో కిలేసాభిరతత్తా తం ‘‘కపణో’’తి మఞ్ఞమానో ఇమం గాథమాహ –

౮. ‘‘కపణో వతయం భిక్ఖు, ముణ్డో సఙ్ఘాటిపారుతో;

అమాతికో అపితికో, రుక్ఖమూలస్మి ఝాయతీ’’తి.

తత్థ ఝాయతీతి నిమ్మాతికో నిప్పితికో కారుఞ్ఞప్పత్తో ఝాయతి.

౯. ‘‘ఇమం వాక్యం నిసామేత్వా, సోణకో ఏతదబ్రవి;

న రాజ కపణో హోతి, ధమ్మం కాయేన ఫస్సయం.

౧౦. ‘‘యో చ ధమ్మం నిరంకత్వా, అధమ్మమనువత్తతి;

స రాజ కపణో హోతి, పాపో పాపపరాయణో’’తి.

తత్థ ఇమన్తి తస్స కిలేసాభిరతస్స పబ్బజ్జం అరోచేన్తస్స ఇమం పబ్బజ్జాగరహవచనం సుత్వా. ఏతదబ్రవీతి పబ్బజ్జాయ గుణం పకాసేన్తో ఏతం అబ్రవి. ఫస్సయన్తి ఫస్సయన్తో యేన అరియమగ్గధమ్మో నామకాయేన ఫస్సితో, సో కపణో నామ న హోతీతి దస్సేన్తో ఏవమాహ. నిరంకత్వాతి అత్తభావతో నీహరిత్వా. పాపో పాపపరాయణోతి సయం పాపానం కరణేన పాపో, అఞ్ఞేసమ్పి కరోన్తానం పతిట్ఠాభావేన పాపపరాయణోతి.

ఏవం సో బోధిసత్తం గరహి. సో అత్తనో గరహితభావం అజానన్తో వియ హుత్వా నామగోత్తం కథేత్వా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కరోన్తో గాథమాహ –

౧౧. ‘‘అరిన్దమోతి మే నామం, కాసిరాజాతి మం విదూ;

కచ్చి భోతో సుఖస్సేయ్యా, ఇధ పత్తస్స సోణకా’’తి.

తత్థ కచ్చీతి అమ్హాకం తావ న కిఞ్చి అఫాసుకం, భోతో పన కచ్చి ఇధ పత్తస్స ఇమస్మిం ఉయ్యానే వసతో సుఖవిహారోతి పుచ్ఛతి.

అథ నం పచ్చేకబుద్ధో, ‘‘మహారాజ, న కేవలం ఇధ, అఞ్ఞత్రాపి వసన్తస్స మే అసుఖం నామ నత్థీ’’తి వత్వా తస్స సమణభద్రగాథాయో నామ ఆరభి –

౧౨. ‘‘సదాపి భద్రమధనస్స, అనాగారస్స భిక్ఖునో;

న తేసం కోట్ఠే ఓపేన్తి, న కుమ్భిం న కళోపియం;

పరనిట్ఠితమేసానా, తేన యాపేన్తి సుబ్బతా.

౧౩. ‘‘దుతియమ్పి భద్రమధనస్స, అనాగారస్స భిక్ఖునో;

అనవజ్జపిణ్డో భోత్తబ్బో, న చ కోచూపరోధతి.

౧౪. ‘‘తతియమ్పి భద్రమధనస్స, అనాగారస్స భిక్ఖునో;

నిబ్బుతో పిణ్డో భోత్తబ్బో, న చ కోచూపరోధతి.

౧౫. ‘‘చతుత్థమ్పి భద్రమధనస్స, అనాగారస్స భిక్ఖునో;

ముత్తస్స రట్ఠే చరతో, సఙ్గో యస్స న విజ్జతి.

౧౬. ‘‘పఞ్చమమ్పి భద్రమధనస్స, అనాగారస్స భిక్ఖునో;

నగరమ్హి డయ్హమానమ్హి, నాస్స కిఞ్చి అడయ్హథ.

౧౭. ‘‘ఛట్ఠమ్పి భద్రమధనస్స, అనాగారస్స భిక్ఖునో;

రట్ఠే విలుమ్పమానమ్హి, నాస్స కిఞ్చి అహీరథ.

౧౮. ‘‘సత్తమమ్పి భద్రమధనస్స, అనాగారస్స భిక్ఖునో;

చోరేహి రక్ఖితం మగ్గం, యే చఞ్ఞే పరిపన్థికా;

పత్తచీవరమాదాయ, సోత్థిం గచ్ఛతి సుబ్బతో.

౧౯. ‘‘అట్ఠమమ్పి భద్రమధనస్స, అనాగారస్స భిక్ఖునో;

యం యం దిసం పక్కమతి, అనపేక్ఖోవ గచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ అనాగారస్సాతి, మహారాజ, ఘరావాసం పహాయ అనాగారియభావం పత్తస్స అధనస్స అకిఞ్చనస్స భిక్ఖునో సబ్బకాలం భద్రమేవ. న తేసన్తి, మహారాజ, తేసం అధనానం భిక్ఖూనం న కోట్ఠాగారే ధనధఞ్ఞాని ఓపేన్తి, న కుమ్భియం, న పచ్ఛియం, తే పన సుబ్బతా పరనిట్ఠితం పరేసం ఘరే పక్కం ఆహారం సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా కపాలమాదాయ ఘరపటిపాటియా ఏసానా పరియేసన్తా తేన తతో లద్ధేన పిణ్డేన తం ఆహారం నవన్నం పాటికుల్యానం వసేన పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జిత్వా జీవితవుత్తిం యాపేన్తి.

అనవజ్జపిణ్డో భోత్తబ్బోతి వేజ్జకమ్మాదికాయ అనేసనాయ వా కుహనా లపనా నేమిత్తికతా నిప్పేసికతా లాభేన లాభం నిజిగీసనతాతి ఏవరూపేన మిచ్ఛాజీవేన వా ఉప్పాదితా చత్తారో పచ్చయా, ధమ్మేన ఉప్పాదితాపి అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుత్తా సావజ్జపిణ్డో నామ. అనేసనం పన పహాయ మిచ్ఛాజీవం వజ్జేత్వా ధమ్మేన సమేన ఉప్పాదితా ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవామీ’’తి వుత్తనయేనేవ పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుత్తా అనవజ్జపిణ్డో నామ. యేన ఏవరూపో అనవజ్జపిణ్డో భోత్తబ్బో పరిభుఞ్జితబ్బో, యఞ్చ ఏవరూపం అనవజ్జం పిణ్డం భుఞ్జమానానం పచ్చయే నిస్సాయ కోచి అప్పమత్తకోపి కిలేసో న ఉపరోధతి న పీళేతి, తస్స దుతియమ్పి భద్రం అధనస్స అనాగారస్స భిక్ఖునో.

నిబ్బుతోతి పుథుజ్జనభిక్ఖునో ధమ్మేన ఉప్పన్నపిణ్డోపి పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జియమానో నిబ్బుతపిణ్డో నామ, ఏకన్తతో పన ఖీణాసవస్స పిణ్డోవ నిబ్బుతపిణ్డో నామ. కింకారణా? సో హి థేయ్యపరిభోగో, ఇణపరిభోగో, దాయజ్జపరిభోగో, సామిపరిభోగోతి ఇమేసు చతూసు పరిభోగేసు సామిపరిభోగవసేన తం భుఞ్జతి, తణ్హాదాసబ్యం అతీతో సామీ హుత్వా పరిభుఞ్జతి, న తం తప్పచ్చయా కోచి అప్పమత్తకోపి కిలేసో ఉపరోధతి.

ముత్తస్స రట్ఠే చరతోతి ఉపట్ఠాకకులాదీసు అలగ్గమానసస్స ఛిన్నవలాహకస్స వియ రాహుముఖా పముత్తస్స విమలచన్దమణ్డలస్స వియ చ యస్స గామనిగమాదీసు చరన్తస్స రాగసఙ్గాదీసు ఏకోపి సఙ్గో నత్థి. ఏకచ్చో హి కులేహి సంసట్ఠో విహరతి సహసోకీ సహనన్దీ, ఏకచ్చో మాతాపితూసుపి అలగ్గమానసో విచరతి కోరునగరగామవాసీ దహరో వియ, ఏవరూపస్స పుథుజ్జనస్సపి భద్రమేవ.

నాస్స కిఞ్చీతి యో హి బహుపరిక్ఖారో హోతి, సో ‘‘మా మే చోరా పరిక్ఖారే హరింసూ’’తి అతిరేకాని చ చీవరాదీని అన్తోనగరే ఉపట్ఠాకకులే నిక్ఖిపతి, అథ నగరమ్హి డయ్హమానే ‘‘అసుకకులే నామ అగ్గి ఉట్ఠితో’’తి సుత్వా సోచతి కిలమతి, ఏవరూపస్స భద్రం నామ నత్థి. యో పన, మహారాజ, సకుణవత్తం పూరేతి, కాయపటిబద్ధపరిక్ఖారోవ హోతి, తస్స తాదిసస్స న కిఞ్చి అడయ్హథ, తేనస్స పఞ్చమమ్పి భద్రమేవ.

విలుమ్పమానమ్హీతి విలుప్పమానమ్హి, అయమేవ వా పాఠో. అహీరథాతి యథా పబ్బతగహనాదీహి నిక్ఖమిత్వా రట్ఠం విలుమ్పమానేసు చోరేసు బహుపరిక్ఖారస్స అన్తోగామే ఠపితం విలుమ్పతి హరతి, తథా యస్స అధనస్స కాయపటిబద్ధపరిక్ఖారస్స న కిఞ్చి అహీరథ తస్స ఛట్ఠమ్పి భద్రమేవ.

యే చఞ్ఞే పరిపన్థికాతి యే చ అఞ్ఞేపి తేసు తేసు ఠానేసు సుఙ్కగహణత్థాయ ఠపితా పరిపన్థికా, తేహి చ రక్ఖితం. పత్తచీవరన్తి చోరానం అనుపకారం సుఙ్కికానం అసుఙ్కారహం మత్తికాపత్తఞ్చేవ కతదళ్హీకమ్మపరిభణ్డం పంసుకూలచీవరఞ్చ అప్పగ్ఘాని కాయబన్ధనపరిస్సావనసూచివాసిపత్తత్థవికాని చాతి సబ్బేపి అట్ఠ పరిక్ఖారే కాయపటిబద్ధే కత్వా మగ్గప్పటిపన్నో కేనచి అవిహేఠియమానో సోత్థిం గచ్ఛతి. సుబ్బతోతి లోభనీయాని హి చీవరాదీని దిస్వా చోరా హరన్తి, సుఙ్కికాపి ‘‘కిం ను ఖో ఏతస్స హత్థే’’తి పత్తత్థవికాదీని సోధేన్తి, సుబ్బతో పన సల్లహుకవుత్తి తేసం పస్సన్తానఞ్ఞేవ సోత్థిం గచ్ఛతి, తేనస్స సత్తమమ్పి భద్రమేవ.

అనపేక్ఖోవ గచ్ఛతీతి కాయపటిబద్ధతో అతిరేకస్స విహారే పటిసామితస్స కస్సచి పరిక్ఖారస్స అభావా వసనట్ఠానం నివత్తిత్వాపి న ఓలోకేతి. యం యం దిసం గన్తుకామో హోతి, తం తం గచ్ఛన్తో అనపేక్ఖోవ గచ్ఛతి అనురాధపురా నిక్ఖమిత్వా థూపారామే పబ్బజితానం ద్విన్నం కులపుత్తానం వుడ్ఢతరో వియ.

ఇతి సోణకపచ్చేకబుద్ధో అట్ఠ సమణభద్రకాని కథేసి. తతో ఉత్తరిం పన సతమ్పి సహస్సమ్పి అపరిమాణాని సమణభద్రకాని ఏస కథేతుం సమత్థోయేవ. రాజా పన కామాభిరతత్తా తస్స కథం పచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘మయ్హం సమణభద్రకేహి అత్థో నత్థీ’’తి అత్తనో కామాధిముత్తతం పకాసేన్తో ఆహ –

౨౦. ‘‘బహూని సమణభద్రాని, యే త్వం భిక్ఖు పసంససి;

అహఞ్చ గిద్ధో కామేసు, కథం కాహామి సోణక.

౨౧. ‘‘పియా మే మానుసా కామా, అథో దిబ్యాపి మే పియా;

అథ కేన ను వణ్ణేన, ఉభో లోకే లభామసే’’తి.

తత్థ వణ్ణేనాతి కారణేన.

అథ నం పచ్చేకబుద్ధో ఆహ –

౨౨. ‘‘కామే గిద్ధా కామరతా, కామేసు అధిముచ్చితా;

నరా పాపాని కత్వాన, ఉపపజ్జన్తి దుగ్గతిం.

౨౩. ‘‘యే చ కామే పహన్త్వాన, నిక్ఖన్తా అకుతోభయా;

ఏకోదిభావాధిగతా, న తే గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం.

౨౪. ‘‘ఉపమం తే కరిస్సామి, తం సుణోహి అరిన్దమ;

ఉపమాయ మిధేకచ్చే, అత్థం జానన్తి పణ్డితా.

౨౫. ‘‘గఙ్గాయ కుణపం దిస్వా, వుయ్హమానం మహణ్ణవే;

వాయసో సమచిన్తేసి, అప్పపఞ్ఞో అచేతసో.

౨౬. ‘‘యానఞ్చ వతిదం లద్ధం, భక్ఖో చాయం అనప్పకో;

తత్థ రత్తిం తత్థ దివా, తత్థేవ నిరతో మనో.

౨౭. ‘‘ఖాదం నాగస్స మంసాని, పివం భాగీరథోదకం;

సమ్పస్సం వనచేత్యాని, న పలేత్థ విహఙ్గమో.

౨౮. ‘‘తఞ్చ ఓతరణీ గఙ్గా, పమత్తం కుణపే రతం;

సముద్దం అజ్ఝగాహాసి, అగతీ యత్థ పక్ఖినం.

౨౯. ‘‘సో చ భక్ఖపరిక్ఖీణో, ఉదపత్వా విహఙ్గమో;

న పచ్ఛతో న పురతో, నుత్తరం నోపి దక్ఖిణం.

౩౦. ‘‘దీపం సో నజ్ఝగాగఞ్ఛి, అగతీ యత్థ పక్ఖినం;

సో చ తత్థేవ పాపత్థ, యథా దుబ్బలకో తథా.

౩౧. ‘‘తఞ్చ సాముద్దికా మచ్ఛా, కుమ్భీలా మకరా సుసూ;

పసయ్హకారా ఖాదింసు, ఫన్దమానం విపక్ఖకం.

౩౨. ‘‘ఏవమేవ తువం రాజ, యే చఞ్ఞే కామభోగినో;

గిద్ధా చే న వమిస్సన్తి, కాకపఞ్ఞావ తే విదూ.

౩౩. ‘‘ఏసా తే ఉపమా రాజ, అత్థసన్దస్సనీ కతా;

త్వఞ్చ పఞ్ఞాయసే తేన, యది కాహసి వా న వా’’తి.

తత్థ పాపానీతి, మహారాజ, త్వం కామగిద్ధో, నరా చ కామే నిస్సాయ కాయదుచ్చరితాదీని పాపాని కత్వా యత్థ సుపినన్తేపి దిబ్బా చ మానుసికా చ కామా న లబ్భన్తి, తం దుగ్గతిం ఉపపజ్జన్తీతి అత్థో. పహన్త్వానాతి ఖేళపిణ్డం వియ పహాయ. అకుతోభయాతి రాగాదీసు కుతోచి అనాగతభయా. ఏకోదిభావాధిగతాతి ఏకోదిభావం ఏకవిహారికతం అధిగతా. న తేతి తే ఏవరూపా పబ్బజితా దుగ్గతిం న గచ్ఛన్తి.

ఉపమం తేతి, మహారాజ, దిబ్బమానుసకే కామే పత్థేన్తస్స హత్థికుణపే పటిబద్ధకాకసదిసస్స తవ ఏకం ఉపమం కరిస్సామి, తం సుణోహీతి అత్థో. కుణపన్తి హత్థికళేవరం. మహణ్ణవేతి గమ్భీరపుథులే ఉదకే. ఏకో కిర మహావారణో గఙ్గాతీరే చరన్తో గఙ్గాయం పతిత్వా ఉత్తరితుం అసక్కేన్తో తత్థేవ మతో గఙ్గాయ వుయ్హి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. వాయసోతి ఆకాసేన గచ్ఛన్తో ఏకో కాకో. యానఞ్చ వతిదన్తి సో ఏవం చిన్తేత్వా తత్థ నిలీయిత్వా ‘‘ఇదం మయా హత్థియానం లద్ధం, ఏత్థ నిలీనో సుఖం చరిస్సామి, అయమేవ చ మే అనప్పకో భక్ఖో భవిస్సతి, ఇదాని మయా అఞ్ఞత్థ గన్తుం న వట్టతీ’’తి సన్నిట్ఠానమకాసి. తత్థ రత్తిన్తి తత్థ రత్తిఞ్చ దివా చ తత్థేవ మనో అభిరతో అహోసి. న పలేత్థాతి న ఉప్పతిత్వా పక్కామి.

ఓతరణీతి సముద్దాభిముఖీ ఓతరమానా. ‘‘ఓహారిణీ’’తిపి పాఠో, సా సముద్దాభిముఖీ అవహారిణీతి అత్థో. అగతీ యత్థాతి సముద్దమజ్ఝం సన్ధాయాహ. భక్ఖపరిక్ఖీణోతి పరిక్ఖీణభక్ఖో. ఉదపత్వాతి ఖీణే చమ్మే చ మంసే చ అట్ఠిసఙ్ఘాతో ఊమివేగేన భిన్నో ఉదకే నిముజ్జి. అథ సో కాకో ఉదకే పతిట్ఠాతుం అసక్కోన్తో ఉప్పతి, ఏవం ఉప్పతిత్వాతి అత్థో. అగతీ యత్థ పక్ఖినన్తి యస్మిం సముద్దమజ్ఝే పక్ఖీనం అగతి, తత్థ సో ఏవం ఉప్పతితో పచ్ఛిమం దిసం గన్త్వా తత్థ పతిట్ఠం అలభిత్వా పురత్థిమం, తతో ఉత్తరం, తతో దక్ఖిణన్తి చతస్సోపి దిసా గన్త్వా అత్తనో పతిట్ఠానం న అజ్ఝగా నాగఞ్ఛీతి అత్థో. అథ వా వాయసో ఏవం ఉప్పతిత్వా పచ్ఛిమాదీసు ఏకేకం దిసం ఆగఞ్ఛి, దీపం పన నజ్ఝాగమాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. పాపత్థాతి పపతితో. యథా దుబ్బలకోతి యథా దుబ్బలకో పతేయ్య, తథేవ పతితో. సుసూతి సుసునామకా చణ్డమచ్ఛా. పసయ్హకారాతి అనిచ్ఛమానకంయేవ బలక్కారేన. విపక్ఖకన్తి విద్ధస్తపక్ఖకం.

గిద్ధా చే న వమిస్సన్తీతి యది గిద్ధా హుత్వా కామే న వమిస్సన్తి, న ఛడ్డేస్సన్తి. కాకపఞ్ఞావ తేతి కాకస్స సమానపఞ్ఞా ఇతి తే బుద్ధాదయో పణ్డితా విదూ విదన్తి, జానన్తీతి అత్థో. అత్థసన్దస్సనీతి అత్థప్పకాసికా. త్వఞ్చ పఞ్ఞాయసేతి త్వఞ్చ పఞ్ఞాయిస్ససి. ఇదం వుత్తం హోతి – మహారాజ, మయా హితకామేన తవ ఓవాదో దిన్నో, తం పన త్వం యది కాహసి, దేవలోకే నిబ్బత్తిస్ససి, యది న కాహసి, కామపఙ్కే నిముగ్గో జీవితపరియోసానే నిరయే నిబ్బత్తిస్ససీతి ఏవం త్వమేవ తేన కారణేన వా అకారణేన వా సగ్గే వా నిరయే వా పఞ్ఞాయిస్ససి. అహం పన సబ్బభవేహి ముత్తో అప్పటిసన్ధికోతి.

ఇమం పన ఓవాదం దేన్తేన పచ్చేకబుద్ధేన నదీ దస్సితా, తాయ వుయ్హమానం హత్థికుణపం దస్సితం, కుణపఖాదకో కాకో దస్సితో, తస్స కుణపం ఖాదిత్వా పానీయపివనకాలో దస్సితో, రమణీయవనసణ్డదస్సనకాలో దస్సితో, కుణపస్స నదియా వుయ్హమానస్స సముద్దపవేసో దస్సితో, సముద్దమజ్ఝే కాకస్స హత్థికుణపే పతిట్ఠం అలభిత్వా వినాసం పత్తకాలో దస్సితో. తత్థ నదీ వియ అనమతగ్గో సంసారో దట్ఠబ్బో, నదియా వుయ్హమానం హత్థికుణపం వియ సంసారే పఞ్చ కామగుణా, కాకో వియ బాలపుథుజ్జనో, కాకస్స కుణపం ఖాదిత్వా పానీయపివనకాలో వియ పుథుజ్జనస్స కామగుణే పరిభుఞ్జిత్వా సోమనస్సికకాలో, కాకస్స కుణపే లగ్గస్సేవ రమణీయవనసణ్డదస్సనం వియ పుథుజ్జనస్స కామగుణేసు లగ్గస్సేవ సవనవసేన అట్ఠతింసారమ్మణదస్సనం, కుణపే సముద్దం పవిట్ఠే కాకస్స పతిట్ఠం లభితుం అసక్కోన్తస్స వినాసం పత్తకాలో వియ బాలపుథుజ్జనస్స కామగుణగిద్ధస్స పాపపరాయణస్స కుసలధమ్మే పతిట్ఠం లభితుం అసక్కోన్తస్స మహానిరయే మహావినాసపత్తి దట్ఠబ్బాతి.

ఏవమస్స సో ఇమాయ ఉపమాయ ఓవాదం దత్వా ఇదాని తమేవ ఓవాదం థిరం కత్వా పతిట్ఠపేతుం గాథమాహ –

౩౪. ‘‘ఏకవాచమ్పి ద్వివాచం, భణేయ్య అనుకమ్పకో;

తతుత్తరిం న భాసేయ్య, దాసోవయ్యస్స సన్తికే’’తి.

తత్థ న భాసేయ్యాతి వచనం అగ్గణ్హన్తస్స హి తతో ఉత్తరిం భాసమానో సామికస్స సన్తికే దాసో వియ హోతి. దాసో హి సామికే కథం గణ్హన్తేపి అగ్గణ్హన్తేపి కథేతియేవ. తేన వుత్తం ‘‘తతుత్తరిం న భాసేయ్యా’’తి.

౩౫. ‘‘ఇదం వత్వాన పక్కామి, సోణకో అమితబుద్ధిమా;

వేహాసే అన్తలిక్ఖస్మిం, అనుసాసిత్వాన ఖత్తియ’’న్తి. –

అయం అభిసమ్బుద్ధగాథా.

తత్థ ఇదం వత్వానాతి, భిక్ఖవే, సో పచ్చేకబుద్ధో అమితాయ లోకుత్తరబుద్ధియా అమితబుద్ధిమా ఇదం వత్వా ఇద్ధియా ఉప్పతిత్వా ‘‘సచే పబ్బజిస్ససి, తవేవ, నో చే పబ్బజిస్ససి, తవేవ, దిన్నో తే మయా ఓవాదో, అప్పమత్తో హోహీ’’తి ఏవం అనుసాసిత్వాన ఖత్తియం పక్కామి.

బోధిసత్తోపి తం ఆకాసేన గచ్ఛన్తం యావ దస్సనపథా ఓలోకేన్తో ఠత్వా తస్మిం చక్ఖుపథే అతిక్కన్తే సంవేగం పటిలభిత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో హీనజచ్చో సమానో అసమ్భిన్నే ఖత్తియవంసే జాతస్స మమ మత్థకే అత్తనో పాదరజం ఓకిరన్తో ఆకాసం ఉప్పతిత్వా గతో, మయాపి అజ్జేవ నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితుం వట్టతీ’’తి. సో రజ్జం నియ్యాదేత్వా పబ్బజితుకామో గాథాద్వయమాహ –

౩౬. ‘‘కో నుమే రాజకత్తారో, సుద్దా వేయ్యత్తమాగతా;

రజ్జం నియ్యాదయిస్సామి, నాహం రజ్జేన మత్థికో.

౩౭. ‘‘అజ్జేవ పబ్బజిస్సామి, కో జఞ్ఞా మరణం సువే;

మాహం కాకోవ దుమ్మేధో, కామానం వసమన్వగ’’న్తి.

తత్థ కో నుమేతి కుహిం ను ఇమే. రాజకత్తారోతి యే రాజారహం అభిసిఞ్చిత్వా రాజానం కరోన్తి. సుద్దా వేయ్యత్తమాగతాతి సుద్దా చ యే చ అఞ్ఞే బ్యత్తభావం ఆగతా ముఖమఙ్గలికా. రజ్జేన మత్థికోతి రజ్జేన అత్థికో. కో జఞ్ఞా మరణం సువేతి మరణం అజ్జ వా సువే వాతి ఇదం కో జానితుం సమత్థో.

ఏవం రజ్జం నియ్యాదేన్తస్స సుత్వా అమచ్చా ఆహంసు –

౩౮. ‘‘అత్థి తే దహరో పుత్తో, దీఘావు రట్ఠవడ్ఢనో;

తం రజ్జే అభిసిఞ్చస్సు, సో నో రాజా భవిస్సతీ’’తి.

తతో పరం రఞ్ఞా వుత్తగాథమాదిం కత్వా ఉదానసమ్బన్ధగాథా పాళినయేనేవ వేదితబ్బా –

౩౯. ‘‘ఖిప్పం కుమారమానేథ, దీఘావుం రట్ఠవడ్ఢనం;

తం రజ్జే అభిసిఞ్చిస్సం, సో వో రాజా భవిస్సతి.

౪౦. ‘‘తతో కుమారమానేసుం, దీఘావుం రట్ఠవడ్ఢనం;

తం దిస్వా ఆలపీ రాజా, ఏకపుత్తం మనోరమం.

౪౧. ‘‘సట్ఠి గామసహస్సాని, పరిపుణ్ణాని సబ్బసో;

తే పుత్త పటిపజ్జసు, రజ్జం నియ్యాదయామి తే.

౪౨. ‘‘అజ్జేవ పబ్బజిస్సామి, కో జఞ్ఞా మరణం సువే;

మాహం కాకో వ దుమ్మేధో, కామానం వసమన్వగం.

౪౩. ‘‘సట్ఠి నాగసహస్సాని, సబ్బాలఙ్కారభూసితా;

సువణ్ణకచ్ఛా మాతఙ్గా, హేమకప్పనవాససా.

౪౪. ‘‘ఆరూళ్హా గామణీయేభి, తోమరఙ్కుసపాణిభి;

తే పుత్త పటిపజ్జస్సు, రజ్జం నియ్యాదయామి తే.

౪౫. ‘‘అజ్జేవ పబ్బజిస్సామి, కో జఞ్ఞా మరణం సువే;

మాహం కాకోవ దుమ్మేధో, కామానం వసమన్వగం.

౪౬. ‘‘సట్ఠి అస్ససహస్సాని, సబ్బాలఙ్కారభూసితా;

ఆజానీయావ జాతియా, సిన్ధవా సీఘవాహినో.

౪౭. ‘‘ఆరూళ్హా గామణీయేభి, ఇల్లియాచాపధారిభి;

తే పుత్త పటిపజ్జస్సు, రజ్జం నియ్యాదయామి తే.

౪౮. ‘‘అజ్జేవ పబ్బజిస్సామి, కో జఞ్ఞా మరణం సువే;

మాహం కాకోవ దుమ్మేధో, కామానం వసమన్వగం.

౪౯. ‘‘సట్ఠి రథసహస్సాని, సన్నద్ధా ఉస్సితద్ధజా;

దీపా అథోపి వేయ్యగ్ఘా, సబ్బాలఙ్కారభూసితా.

౫౦. ‘‘ఆరూళ్హా గామణీయేభి, చాపహత్థేహి వమ్మిభి;

తే పుత్త పటిపజ్జస్సు, రజ్జం నియ్యాదయామి తే.

౫౧. ‘‘అజ్జేవ పబ్బజిస్సామి, కో జఞ్ఞా మరణం సువే;