౧౮. పణ్ణాసనిపాతో

[౫౨౬] ౧. నిళినికాజాతకవణ్ణనా

ఉద్దయ్హతే జనపదోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్బ కథేసి. కథేన్తో చ తం భిక్ఖుం ‘‘కేన ఉక్కణ్ఠాపితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘పురాణదుతియికాయా’’తి వుత్తే ‘‘న ఏసా ఖో, భిక్ఖు, ఇదానేవ తవ అనత్థకారికా, పుబ్బేపి త్వం ఏతం నిస్సాయ ఝానా పరిహాయిత్వా మహావినాసం పత్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఉగ్గహితసిప్పో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బిజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞా నిబ్బత్తేత్వా హిమవన్తపదేసే వాసం కప్పేసి. అలమ్బుసాజాతకే వుత్తనయేనేవ తం పటిచ్చ ఏకా మిగీ గబ్భం పటిలభిత్వా పుత్తం విజాయి, ‘‘ఇసిసిఙ్గో’’త్వేవస్స నామం అహోసి. అథ నం పితా వయప్పత్తం పబ్బాజేత్వా కసిణపరికమ్మం ఉగ్గణ్హాపేసి. సో నచిరస్సేవ ఝానాభిఞ్ఞా ఉప్పాదేత్వా ఝానసుఖేన కీళి, ఘోరతపో పరమధితిన్ద్రియో అహోసి. తస్స సీలతేజేన సక్కస్స భవనం కమ్పి. సక్కో ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా ‘‘ఉపాయేనస్స సీలం భిన్దిస్సామీ’’తి తీణి సంవచ్ఛరాని సకలకాసిరట్ఠే వుట్ఠిం నివారేసి, రట్ఠం అగ్గిదడ్ఢం వియ అహోసి. సస్సే అసమ్పజ్జమానే దుబ్భిక్ఖపీళితా మనుస్సా సన్నిపతిత్వా రాజఙ్గణే ఉపక్కోసింసు. అథ నే రాజా వాతపానే ఠితో ‘‘కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘మహారాజ, తీణి సంవచ్ఛరాని దేవస్స అవస్సన్తత్తా సకలరట్ఠం ఉద్దయ్హతి, మనుస్సా దుక్ఖితా, దేవం వస్సాపేహి, దేవా’’తి. రాజా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథం ఉపవసన్తోపి వస్సం వస్సాపేతుం నాసక్ఖి.

తస్మిం కాలే సక్కో అడ్ఢరత్తసమయే తస్స సిరిగబ్భం పవిసిత్వా ఏకోభాసం కత్వా వేహాసే అట్ఠాసి. రాజా తం దిస్వా ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘సక్కోహమస్మీ’’తి. ‘‘కేనత్థేనాగతోసీ’’తి? ‘‘వస్సతి తే, మహారాజ, రట్ఠే దేవో’’తి? ‘‘న వస్సతీ’’తి. ‘‘జానాసి పనస్స అవస్సనకారణ’’న్తి? ‘‘న జానామి, సక్కా’’తి. ‘‘మహారాజ, హిమవన్తపదేసే ఇసిసిఙ్గో నామ తాపసో పటివసతి ఘోరతపో పరమధితిన్ద్రియో. సో నిబద్ధం దేవే వస్సన్తే కుజ్ఝిత్వా ఆకాసం ఓలోకేసి, తస్మా దేవో న వస్సతీ’’తి. ‘‘ఇదాని పనేత్థ కిం కాతబ్బ’’న్తి? ‘‘తస్స తపే భిన్నే దేవో వస్సిస్సతీ’’తి. ‘‘కో పనస్స తపం భిన్దితుం సమత్థో’’తి? ‘‘ధీతా తే, మహారాజ, నిళినికా సమత్థా, తం పక్కోసాపేత్వా ‘అసుకట్ఠానం నామ గన్త్వా తాపసస్స తపం భిన్దాహీ’తి పేసేహీ’’తి. ఏవం సో రాజానం అనుసాసిత్వా సకట్ఠానమేవ అగమాసి. రాజా పునదివసే అమచ్చేహి సద్ధిం మన్తేత్వా ధీతరం పక్కోసాపేత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘ఉద్దయ్హతే జనపదో, రట్ఠఞ్చాపి వినస్సతి;

ఏహి నిళినికే గచ్ఛ, తం మే బ్రాహ్మణమానయా’’తి.

తత్థ తం మేతి తం మమ అనత్థకారిం బ్రాహ్మణం అత్తనో వసం ఆనేహి, కిలేసరతివసేనస్స సీలం భిన్దాహీతి.

తం సుత్వా సా దుతియం గాథమాహ –

౨. ‘‘నాహం దుక్ఖక్ఖమా రాజ, నాహం అద్ధానకోవిదా;

కథం అహం గమిస్సామి, వనం కుఞ్జరసేవిత’’న్తి.

తత్థ దుక్ఖక్ఖమాతి అహం, మహారాజ, దుక్ఖస్స ఖమా న హోమి, అద్ధానమ్పి న జానామి, సాహం కథం గమిస్సామీతి.

తతో రాజా ద్వే గాథాయో అభాసి –

౩. ‘‘ఫీతం జనపదం గన్త్వా, హత్థినా చ రథేన చ;

దారుసఙ్ఘాటయానేన, ఏవం గచ్ఛ నిళినికే.

౪. ‘‘హత్థిఅస్సరథే పత్తీ, గచ్ఛేవాదాయ ఖత్తియే;

తవేవ వణ్ణరూపేన, వసం తమానయిస్ససీ’’తి.

తత్థ దారుసఙ్ఘాటయానేనాతి, అమ్మ, నిళినికే న త్వం పదసా గమిస్ససి, ఫీతం పన సుభిక్ఖం ఖేమం అత్తనో జనపదం హత్థివాహనేహి చ రథవాహనేహి చ గన్త్వా తతో పరమ్పి అజ్ఝోకాసే పటిచ్ఛన్నేన వయ్హాదినా ఉదకట్ఠానే నావాసఙ్ఖాతేన దారుసఙ్ఘాటయానేన గచ్ఛ. వణ్ణరూపేనాతి ఏవం అకిలమమానా గన్త్వా తవ వణ్ణేన చేవ రూపసమ్పదాయ చ తం బ్రాహ్మణం అత్తనో వసం ఆనయిస్ససీతి.

ఏవం సో ధీతరా సద్ధిం అకథేతబ్బమ్పి రట్ఠపరిపాలనం నిస్సాయ కథేసి. సాపి ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. అథస్సా సబ్బం దాతబ్బయుత్తకం దత్వా అమచ్చేహి సద్ధిం ఉయ్యోజేసి. అమచ్చా తం ఆదాయ పచ్చన్తం పత్వా తత్థ ఖన్ధావారం నివాసాపేత్వా రాజధీతరం ఉక్ఖిపాపేత్వా వనచరకేన దేసితేన మగ్గేన హిమవన్తం పవిసిత్వా పుబ్బణ్హసమయే తస్స అస్సమపదస్స సమీపం పాపుణింసు. తస్మిం ఖణే బోధిసత్తో పుత్తం అస్సమపదే నివాసాపేత్వా సయం ఫలాఫలత్థాయ అరఞ్ఞం పవిట్ఠో హోతి. వనచరకో సయం అస్సమం అగన్త్వా తస్స పన దస్సనట్ఠానే ఠత్వా నిళినికాయ తం దస్సేన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౫. ‘‘కదలీధజపఞ్ఞాణో, ఆభుజీపరివారితో;

ఏసో పదిస్సతి రమ్మో, ఇసిసిఙ్గస్స అస్సమో.

౬. ‘‘ఏసో అగ్గిస్స సఙ్ఖాతో, ఏసో ధూమో పదిస్సతి;

మఞ్ఞే నో అగ్గిం హాపేతి, ఇసిసిఙ్గో మహిద్ధికో’’తి.

తత్థ కదలీసఙ్ఖాతా ధజా పఞ్ఞాణం అస్సాతి కదలీధజపఞ్ఞాణో. ఆభుజీపరివారితోతి భుజపత్తవనపరిక్ఖిత్తో. సఙ్ఖాతోతి ఏసో అగ్గి అస్స ఇసిసిఙ్గస్స ఝానేన సఙ్ఖాతో పచ్చక్ఖగతో జలతి. మఞ్ఞే నో అగ్గిన్తి అగ్గిం నో హాపేతి జుహతి పరిచరతీతి మఞ్ఞామి.

అమచ్చాపి బోధిసత్తస్స అరఞ్ఞం పవిట్ఠవేలాయ అస్సమం పరివారేత్వా ఆరక్ఖం ఠపేత్వా రాజధీతరం ఇసివేసం గాహాపేత్వా సువణ్ణచీరకేన నివాసనపారుపనం కత్వా సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా తన్తుబద్ధం చిత్తగేణ్డుకం గాహాపేత్వా అస్సమపదం పేసేత్వా సయం బహి రక్ఖన్తా అట్ఠంసు. సా తేన గేణ్డుకేన కీళన్తీ చఙ్కమకోటియం ఓతరి. తస్మిం ఖణే ఇసిసిఙ్గో పణ్ణసాలద్వారే పాసాణఫలకే నిసిన్నో హోతి. సో తం ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా భీతతసితో ఉట్ఠాయ పణ్ణసాలం పవిసిత్వా అట్ఠాసి. సాపిస్స పణ్ణసాలద్వారం గన్త్వా కీళియేవ. సత్థా తఞ్చ తతో ఉత్తరి చ అత్థం పకాసేన్తో తిస్సో గాథా అభాసి –

౭. ‘‘తఞ్చ దిస్వాన ఆయన్తిం, ఆముత్తమణికుణ్డలం;

ఇసిసిఙ్గో పావిసి భీతో, అస్సమం పణ్ణఛాదనం.

౮. ‘‘అస్సమస్స చ సా ద్వారే, గేణ్డుకేనస్స కీళతి;

విదంసయన్తీ అఙ్గాని, గుయ్హం పకాసితాని చ.

౯. ‘‘తఞ్చ దిస్వాన కీళన్తిం, పణ్ణసాలగతో జటీ;

అస్సమా నిక్ఖమిత్వాన, ఇదం వచనమబ్రవీ’’తి.

తత్థ గేణ్డుకేనస్సాతి అస్స ఇసిసిఙ్గస్స అస్సమద్వారే గేణ్డుకేన కీళతి. విదంసయన్తీతి దస్సేన్తీ. గుయ్హం పకాసితాని చాతి గుయ్హఞ్చ రహస్సఙ్గం పకాసితాని చ పాకటాని ముఖహత్థాదీని. అబ్రవీతి సో కిర పణ్ణసాలాయ ఠత్వా చిన్తేసి – ‘‘సచాయం యక్ఖో భవేయ్య, పణ్ణసాలం పవిసిత్వా మం మురుమురాపేత్వా ఖాదేయ్య, నాయం యక్ఖో, తాపసో భవిస్సతీ’’తి అస్సమా నిక్ఖమిత్వా పుచ్ఛన్తో గాథమాహ –

౧౦. ‘‘అమ్భో కో నామ సో రుక్ఖో, యస్స తేవంగతం ఫలం;

దూరేపి ఖిత్తం పచ్చేతి, న తం ఓహాయ గచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ యస్స తేవంగతం ఫలన్తి యస్స తవ రుక్ఖస్స ఏవంగతికం మనోరమం ఫలం. కో నామ సో రుక్ఖోతి చిత్రగేణ్డుకస్స అదిట్ఠపుబ్బత్తా ‘‘రుక్ఖఫలేన తేన భవితబ్బ’’న్తి మఞ్ఞమానో ఏవం పుచ్ఛతి.

అథస్స సా రుక్ఖం ఆచిక్ఖన్తీ గాథమాహ –

౧౧. ‘‘అస్సమస్స మమ బ్రహ్మే, సమీపే గన్ధమాదనే;

బహవో తాదిసా రుక్ఖా, యస్స తేవంగతం ఫలం;

దూరేపి ఖిత్తం పచ్చేతి, న మం ఓహాయ గచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ సమీపే గన్ధమాదనేతి గన్ధమాదనపబ్బతే మమ అస్సమస్స సమీపే. యస్స తేవంగతన్తి యస్స ఏవంగతం, త-కారో బ్యఞ్జనసన్ధికరోతి.

ఇతి సా ముసావాదం అభాసి. ఇతరోపి సద్దహిత్వా ‘‘తాపసో ఏసో’’తి సఞ్ఞాయ పటిసన్థారం కరోన్తో గాథమాహ –

౧౨. ‘‘ఏతూ భవం అస్సమిమం అదేతు, పజ్జఞ్చ భక్ఖఞ్చ పటిచ్ఛ దమ్మి;

ఇదమాసనం అత్ర భవం నిసీదతు, ఇతో భవం మూలఫలాని భుఞ్జతూ’’తి.

తత్థ అస్సమిమన్తి అస్సమం ఇమం భవం పవిసతు. అదేతూతి యథాసన్నిహితం ఆహారం పరిభుఞ్జతు. పజ్జన్తి పాదబ్భఞ్జనం. భక్ఖన్తి మధురఫలాఫలం. పటిచ్ఛాతి పటిగ్గణ్హ. ఇదమాసనన్తి పవిట్ఠకాలే ఏవమాహ.

తస్సా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా కట్ఠత్థరణే నిసీదన్తియా సువణ్ణచీరకే ద్విధా గతే సరీరం అప్పటిచ్ఛన్నం అహోసి. తాపసో మాతుగామసరీరస్స అదిట్ఠపుబ్బత్తా తం దిస్వా ‘‘వణ్ణో ఏసో’’తి సఞ్ఞాయ ఏవమాహ –

౧౩. ‘‘కిం తే ఇదం ఊరూనమన్తరస్మిం, సుపిచ్ఛితం కణ్హరివప్పకాసతి;

అక్ఖాహి మే పుచ్ఛితో ఏతమత్థం, కోసే ను తే ఉత్తమఙ్గం పవిట్ఠ’’న్తి.

తత్థ సుపిచ్ఛితన్తి ద్విన్నం ఊరూనం సమాగమకాలే సుఫుసితం సిప్పిపుటముఖసణ్ఠానం. సుభలక్ఖణేన హి అసమన్నాగతాయ తం ఠానం ఆవాటధాతుకం హోతి, సమన్నాగతాయ అబ్భున్నతం సిప్పిపుటముఖసణ్ఠానం. కణ్హరివప్పకాసతీతి ఉభోసు పస్సేసు కాళకం వియ ఖాయతి. కోసే ను తే ఉత్తమఙ్గం పవిట్ఠన్తి తవ ఉత్తమఙ్గం లిఙ్గసణ్ఠానం న పఞ్ఞాయతి, కిం ను తం తవ సరీరసఙ్ఖాతే కోసే పవిట్ఠన్తి పుచ్ఛతి.

అథ నం సా వఞ్చయన్తీ గాథాద్వయమాహ –

౧౪. ‘‘అహం వనే మూలఫలేసనం చరం, ఆసాదయిం అచ్ఛం సుఘోరరూపం;

సో మం పతిత్వా సహసాజ్ఝపత్తో, పనుజ్జ మం అబ్బహి ఉత్తమఙ్గం.

౧౫. ‘‘స్వాయం వణో ఖజ్జతి కణ్డువాయతి, సబ్బఞ్చ కాలం న లభామి సాతం;

పహో భవం కణ్డుమిమం వినేతుం, కురుతం భవం యాచితో బ్రాహ్మణత్థ’’న్తి.

తత్థ ఆసాదయిన్తి ఘట్టేసిం, ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా లేడ్డునా పహరిన్తి అత్థో. పతిత్వాతి ఉపధావిత్వా. సహసాజ్ఝప్పత్తోతి మమం సహసా అజ్ఝప్పత్తో సమ్పత్తో. పనుజ్జాతి అథ మం పోతేత్వా. అబ్బహీతి ముఖేన మమ ఉత్తమఙ్గం లుఞ్చిత్వా పక్కామి, తతో పట్ఠాయ ఇమస్మిం ఠానే వణో జాతో. స్వాయన్తి సో అయం తతో పట్ఠాయ మయ్హం వణో ఖజ్జతి చేవ కణ్డువఞ్చ కరోతి, తప్పచ్చయా సాహం సబ్బకాలం కాయికచేతసికసుఖం న లభామి. పహోతి పహు సమత్థో. బ్రాహ్మణత్థన్తి భవం మయా యాచితో ఇమం బ్రాహ్మణస్స అత్థం కరోతు, ఇదం మే దుక్ఖం హరాహీతి వదతి.

సో తస్సా ముసావాదం ‘‘సభావో’’తి సద్దహిత్వా ‘‘సచే తే ఏవం సుఖం హోతి, కరిస్సామీ’’తి తం పదేసం ఓలోకేత్వా అనన్తరం గాథమాహ –

౧౬. ‘‘గమ్భీరరూపో తే వణో సలోహితో, అపూతికో వణగన్ధో మహా చ;

కరోమి తే కిఞ్చి కసాయయోగం, యథా భవం పరమసుఖీ భవేయ్యా’’తి.

తత్థ సలోహితోతి రత్తోభాసో. అపూతికోతి పూతిమంసరహితో. వణగన్ధోతి థోకం దుగ్గన్ధో. కసాయయోగన్తి అహం కేచి రుక్ఖకసాయే గహేత్వా తవ ఏకం కసాయయోగం కరోమీతి.

తతో నిళినికా గాథమాహ

౧౭. ‘‘న మన్తయోగా న కసాయయోగా, న ఓసధా బ్రహ్మచారి కమన్తి;

యం తే ముదు తేన వినేహి కణ్డుం, యథా అహం పరమసుఖీ భవేయ్య’’న్తి.

తత్థ కమన్తీతి, భో బ్రహ్మచారి, ఇమస్మిం మమ వణే నేవ మన్తయోగా, న కసాయయోగా, న పుప్ఫఫలాదీని ఓసధాని కమన్తి, అనేకవారం కతేహిపి తేహి ఏతస్స ఫాసుకభావో న భూతపుబ్బో. యం పన తే ఏతం ముదు అఙ్గజాతం, తేన ఘట్టియమానస్సేవ తస్స కణ్డు న హోతి, తస్మా తేన వినేహి కణ్డున్తి.

సో ‘‘సచ్చం ఏసో భణతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘మేథునసంసగ్గేన సీలం భిజ్జతి, ఝానం అన్తరధాయతీ’’తి అజానన్తో మాతుగామస్స అదిట్ఠపుబ్బత్తా మేథునధమ్మస్స చ అజాననభావేన ‘‘భేసజ్జ’’న్తి వదన్తియా తాయ మేథునం పటిసేవి. తావదేవస్స సీలం భిజ్జి, ఝానం పరిహాయి. సో ద్వే తయో వారే సంసగ్గం కత్వా కిలన్తో హుత్వా నిక్ఖమిత్వా సరం ఓరుయ్హ న్హత్వా పటిప్పస్సద్ధదరథో ఆగన్త్వా పణ్ణసాలాయం నిసీదిత్వా పునపి తం ‘‘తాపసో’’తి మఞ్ఞమానో వసనట్ఠానం పుచ్ఛన్తో గాథమాహ –

౧౮. ‘‘ఇతో ను భోతో కతమేన అస్సమో, కచ్చి భవం అభిరమసి అరఞ్ఞే;

కచ్చి ను తే మూలఫలం పహూతం, కచ్చి భవన్తం న విహింసన్తి వాళా’’తి.

తత్థ కతమేనాతి ఇతో కతమేన దిసాభాగేన భోతో అస్సమో. భవన్తి ఆలపనమేతం.

తతో నిళినికా చతస్సో గాథాయో అభాసి –

౧౯. ‘‘ఇతో ఉజుం ఉత్తరాయం దిసాయం, ఖేమా నదీ హిమవతా పభావీ;

తస్సా తీరే అస్సమో మయ్హ రమ్మో, అహో భవం అస్సమం మయ్హం పస్సే.

౨౦. ‘‘అమ్బా చ సాలా తిలకా చ జమ్బుయో, ఉద్దాలకా పాటలియో చ ఫుల్లా;

సమన్తతో కిమ్పురిసాభిగీతం, అహో భవం అస్సమం మయ్హం పస్సే.

౨౧. ‘‘తాలా చ మూలా చ ఫలా చ మేత్థ, వణ్ణేన గన్ధేన ఉపేతరూపం;

తం భూమిభాగేహి ఉపేతరూపం, అహో భవం అస్సమం మయ్హం పస్సే.

౨౨. ‘‘ఫలా చ మూలా చ పహూతమేత్థ, వణ్ణేన గన్ధేన రసేనుపేతా;

ఆయన్తి చ లుద్దకా తం పదేసం, మా మే తతో మూలఫలం అహాసు’’న్తి.

తత్థ ఉత్తరాయన్తి ఉత్తరాయ. ఖేమాతి ఏవంనామికా నదీ. హిమవతా పభావీతి హిమవన్తతో పవత్తతి. అహోతి పత్థనత్థే నిపాతో. ఉద్దాలకాతి వాతఘాతకా. కిమ్పురిసాభిగీతన్తి సమన్తతో పరివారేత్వా మధురసద్దేన గాయన్తేహి కిమ్పురిసేహి అభిగీతం. తాలా చ మూలా చ ఫలా చ మేత్థాతి ఏత్థ మమ అస్సమే పాసాదికా తాలరుక్ఖా చ తేసఞ్ఞేవ వణ్ణగన్ధాదిసమ్పన్నా కన్దసఙ్ఖాతా మూలా చ ఫలా చ. పహూతమేత్థాతి నానారుక్ఖఫలా చ రుక్ఖవల్లిమూలా చ పహూతా ఏత్థ. మా మే తతోతి తం మమ అస్సమపదం సమ్బహులా లుద్దకా ఆగచ్ఛన్తి, మయా చేత్థ ఆహరిత్వా ఠపితం బహు మధురసమూలఫలాఫలం అత్థి, తే మయి చిరాయన్తే మూలఫలాఫలం హరేయ్యుం. తే తతో మమ మూలఫలాఫలం మా హరింసు, తస్మా సచేపి మయా సద్ధిం ఆగన్తుకామో, ఏహి, నో చే, అహం గమిస్సామీతి ఆహ.

తం సుత్వా తాపసో యావ పితు ఆగమనా అధివాసాపేతుం గాథమాహ –

౨౩. ‘‘పితా మమం మూలఫలేసనం గతో, ఇదాని ఆగచ్ఛతి సాయకాలే;

ఉభోవ గచ్ఛామసే అస్సమం తం, యావ పితా మూలఫలతో ఏతూ’’తి.

తత్థ ఉభోవ గచ్ఛామసేతి మమ పితు ఆరోచేత్వా ఉభోవ గమిస్సామ.

తతో సా చిన్తేసి – ‘‘అయం తావ అరఞ్ఞేవ వడ్ఢితభావేన మమ ఇత్థిభావం న జానాతి, పితా పనస్స మం దిస్వావ జానిత్వా ‘త్వం ఇధ కిం కరోసీ’తి కాజకోటియా పహరిత్వా సీసమ్పి మే భిన్దేయ్య, తస్మిం అనాగతేయేవ మయా గన్తుం వట్టతి, ఆగమనకమ్మమ్పి మే నిట్ఠిత’’న్తి. సా తస్స ఆగమనూపాయం ఆచిక్ఖన్తీ ఇతరం గాథమాహ –

౨౪. ‘‘అఞ్ఞే బహూ ఇసయో సాధురూపా, రాజీసయో అనుమగ్గే వసన్తి;

తేయేవ పుచ్ఛేసి మమస్సమం తం, తే తం నయిస్సన్తి మమం సకాసే’’తి.

తత్థ రాజీసయోతి, సమ్మ, మయా న సక్కా చిరాయితుం, అఞ్ఞే పన సాధుసభావా రాజిసయో చ బ్రాహ్మణిసయో చ అనుమగ్గే మమ అస్సమమగ్గపస్సే వసన్తి, అహం తేసం ఆచిక్ఖిత్వా గమిస్సామి, త్వం తే పుచ్ఛేయ్యాసి, తే తం మమ సన్తికం నయిస్సన్తీతి.

ఏవం సా అత్తనో పలాయనూపాయం కత్వా పణ్ణసాలతో నిక్ఖమిత్వా తం ఓలోకేన్తమేవ ‘‘త్వం నివత్తా’’తి వత్వా ఆగమనమగ్గేనేవ అమచ్చానం సన్తికం అగమాసి. తే తం గహేత్వా ఖన్ధావారం గన్త్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం పాపుణింసు. సక్కోపి తం దివసమేవ తుస్సిత్వా సకలరట్ఠే దేవం వస్సాపేసి, తతో సుభిక్ఖం జనపదం అహోసి. ఇసిసిఙ్గతాపసస్సపి తాయ పక్కన్తమత్తాయ ఏవ కాయే డాహో ఉప్పజ్జి. సో కమ్పన్తో పణ్ణసాలం పవిసిత్వా వాకచీరం పారుపిత్వా సోచన్తో నిపజ్జి. బోధిసత్తో సాయం ఆగన్త్వా పుత్తం అపస్సన్తో ‘‘కహం ను ఖో గతో’’తి కాజం ఓతారేత్వా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా తం నిపన్నకం దిస్వా ‘‘తాత, కిం కరోసీ’’తి పిట్ఠిం పరిమజ్జన్తో తిస్సో గాథా అభాసి –

౨౫. ‘‘న తే కట్ఠాని భిన్నాని, న తే ఉదకమాభతం;

అగ్గీపి తే న హాపితో, కిం ను మన్దోవ ఝాయసి.

౨౬. ‘‘భిన్నాని కట్ఠాని హుతో చ అగ్గి, తపనీపి తే సమితా బ్రహ్మచారీ;

పీఠఞ్చ మయ్హం ఉదకఞ్చ హోతి, రమసి తువం బ్రహ్మభూతో పురత్థా.

౨౭. ‘‘అభిన్నకట్ఠోసి అనాభతోదకో, అహాపితగ్గీసి అసిద్ధభోజనో;

న మే తువం ఆలపసీ మమజ్జ, నట్ఠం ను కిం చేతసికఞ్చ దుక్ఖ’’న్తి.

తత్థ భిన్నానీతి అరఞ్ఞతో ఉద్ధటాని. న హాపితోతి న జలితో. భిన్నానీతి పుబ్బే తయా మమాగమనవేలాయ కట్ఠాని ఉద్ధటానేవ హోన్తి. హుతో చ అగ్గీతి అగ్గి చ హుతో హోతి. తపనీతి విసిబ్బనఅగ్గిసఙ్ఖాతా తపనీపి తే సమితావ సయమేవ సంవిదహితావ హోతి. పీఠన్తి మమ ఆసనత్థాయ పీఠఞ్చ పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. ఉదకఞ్చాతి పాదధోవనఉదకమ్పి ఉపట్ఠాపితమేవ హోతి. బ్రహ్మభూతోతి తువమ్పి ఇతో పురత్థా సేట్ఠభూతో ఇమస్మిం అస్సమే అభిరమసి. అభిన్నకట్ఠోసీతి సో దాని అజ్జ అనుద్ధటకట్ఠోసి. అసిద్ధభోజనోతి న తే కిఞ్చి అమ్హాకం కన్దమూలం వా పణ్ణం వా సేదితం. మమజ్జాతి, మమ పుత్త, అజ్జ న మే త్వం ఆలపసి. నట్ఠం ను కిన్తి కిం ను తే నట్ఠం వా, కిం చేతసికం వా దుక్ఖం, అక్ఖాహి మే నిపన్నకారణన్తి పుచ్ఛతి.

సో పితు వచనం సుత్వా తం కారణం కథేన్తో ఆహ –

౨౮. ‘‘ఇధాగమా జటిలో బ్రహ్మచారీ, సుదస్సనేయ్యో సుతనూ వినేతి;

నేవాతిదీఘో న పనాతిరస్సో, సుకణ్హకణ్హచ్ఛదనేహి భోతో.

౨౯. ‘‘అమస్సుజాతో అపురాణవణ్ణీ, ఆధారరూపఞ్చ పనస్స కణ్ఠే;

ద్వే యమా గణ్డా ఉరే సుజాతా, సువణ్ణతిన్దుకనిభా పభస్సరా.

౩౦. ‘‘ముఖఞ్చ తస్స భుసదస్సనేయ్యం, కణ్ణేసు లమ్బన్తి చ కుఞ్చితగ్గా;

తే జోతరే చరతో మాణవస్స, సుత్తఞ్చ యం సంయమనం జటానం.

౩౧. ‘‘అఞ్ఞా చ తస్స సంయమాని చతస్సో, నీలా పీతా లోహితికా చ సేతా;

తా పింసరే చరతో మాణవస్స, తిరిటిసఙ్ఘారివ పావుసమ్హి.

౩౨. ‘‘న మిఖలం ముఞ్జమయం ధారేతి, న సన్థరే నో పన పబ్బజస్స;

తా జోతరే జఘనన్తరే విలగ్గా, సతేరతా విజ్జురివన్తలిక్ఖే.

౩౩. ‘‘అఖీలకాని చ అవణ్టకాని, హేట్ఠా నభ్యా కటిసమోహితాని;

అఘట్టితా నిచ్చకీళం కరోన్తి, హం తాత కింరుక్ఖఫలాని తాని.

౩౪. ‘‘జటా చ తస్స భుసదస్సనేయ్యా, పరోసతం వేల్లితగ్గా సుగన్ధా;

ద్వేధా సిరో సాధు విభత్తరూపో, అహో ను ఖో మయ్హ తథా జటాస్సు.

౩౫. ‘‘యదా చ సో పకిరతి తా జటాయో, వణ్ణేన గన్ధేన ఉపేతరూపా;

నీలుప్పలం వాతసమేరితంవ, తథేవ సంవాతి పనస్సమో అయం.

౩౬. ‘‘పఙ్కో చ తస్స భుసదస్సనేయ్యో, నేతాదిసో యాదిసో మయ్హం కాయే;

సో వాయతి ఏరితో మాలుతేన, వనం యథా అగ్గగిమ్హే సుఫుల్లం.

౩౭. ‘‘నిహన్తి సో రుక్ఖఫలం పథబ్యా, సుచిత్తరూపం రుచిరం దస్సనేయ్యం;

ఖిత్తఞ్చ తస్స పునరేహి హత్థం, హం తాత కింరుక్ఖఫలం ను ఖో తం.

౩౮. ‘‘దన్తా చ తస్స భుసదస్సనేయ్యా, సుద్ధా సమా సఙ్ఖవరూపపన్నా;

మనో పసాదేన్తి వివరియమానా, న హి నూన సో సాకమఖాది తేహి.

౩౯. ‘‘అకక్కసం అగ్గళితం ముహుం ముదుం, ఉజుం అనుద్ధతం అచపలమస్స భాసితం;

రుదం మనుఞ్ఞం కరవీకసుస్సరం, హదయఙ్గమం రఞ్జయతేవ మే మనో.

౪౦. ‘‘బిన్దుస్సరో నాతివిసట్ఠవాక్యో, న నూన సజ్ఝాయమతిప్పయుత్తో;

ఇచ్ఛామి భో తం పునదేవ దట్ఠుం, మిత్తో హి మే మాణవోహు పురత్థా.

౪౧. ‘‘సుసన్ధి సబ్బత్థ విమట్ఠిమం వణం, పుథూ సుజాతం ఖరపత్తసన్నిభం;

తేనేవ మం ఉత్తరియాన మాణవో, వివరితం ఊరుం జఘనేన పిళయి.

౪౨. ‘‘తపన్తి ఆభన్తి విరోచరే చ, సతేరతా విజ్జురివన్తలిక్ఖే;

బాహా ముదూ అఞ్జనలోమసాదిసా, విచిత్రవట్టఙ్గులికాస్స సోభరే.

౪౩. ‘‘అకక్కసఙ్గో న చ దీఘలోమో, నఖాస్స దీఘా అపి లోహితగ్గా;

ముదూహి బాహాహి పలిస్సజన్తో, కల్యాణరూపో రమయం ఉపట్ఠహి.

౪౪. ‘‘దుమస్స తూలూపనిభా పభస్సరా, సువణ్ణకమ్బుతలవట్టసుచ్ఛవి;

హత్థా ముదూ తేహి మం సమ్ఫుసిత్వా, ఇతో గతో తేన మం దహన్తి తాత.

౪౫. ‘‘న నూన సో ఖారివిధం అహాసి, న నూన సో కట్ఠాని సయం అభఞ్జి;

న నూన సో హన్తి దుమే కుఠారియా, న హిస్స హత్థేసు ఖిలాని అత్థి.

౪౬. ‘‘అచ్ఛో చ ఖో తస్స వణం అకాసి, సో మంబ్రవి ‘సుఖితం మం కరోహి’;

తాహం కరిం తేన మమాసి సోఖ్యం, సో చబ్రవి ‘సుఖితోస్మీ’తి బ్రహ్మే.

౪౭. ‘‘అయఞ్చ తే మాలువపణ్ణసన్థతా, వికిణ్ణరూపావ మయా చ తేన చ;

కిలన్తరూపా ఉదకే రమిత్వా, పునప్పునం పణ్ణకుటిం వజామ.

౪౮. ‘‘న మజ్జ మన్తా పటిభన్తి తాత, న అగ్గిహుత్తం నపి యఞ్ఞతన్తం;

న చాపి తే మూలఫలాని భుఞ్జే, యావ న పస్సామి తం బ్రహ్మచారిం.

౪౯. ‘‘అద్ధా పజానాసి తువమ్పి తాత, యస్సం దిసం వసతే బ్రహ్మచారీ;

తం మం దిసం పాపయ తాత ఖిప్పం, మా తే అహం అమరిమస్సమమ్హి.

౫౦. ‘‘విచిత్రఫుల్లఞ్హి వనం సుతం మయా, దిజాభిఘుట్ఠం దిజసఙ్ఘసేవితం;

తం మం వనం పాపయ తాత ఖిప్పం, పురా తే పాణం విజహామి అస్సమే’’తి.

తత్థ ఇధాగమాతి, తాత, ఇమం అస్సమపదం ఆగతో. సుదస్సనేయ్యోతి సుట్ఠు దస్సనేయ్యో. సుతనూతి సుట్ఠు తనుకో నాతికిసో నాతిథూలో. వినేతీతి అత్తనో సరీరప్పభాయ అస్సమపదం ఏకోభాసం వియ వినేతి పూరేతి. సుకణ్హకణ్హచ్ఛదనేహి భోతోతి, తాత, తస్స భోతో సుకణ్హేహి కణ్హచ్ఛదనేహి భమరవణ్ణేహి కేసేహి సుకణ్హసీసం సుమజ్జితమణిమయం వియ ఖాయతి. అమస్సూజాతోతి న తావస్స మస్సు జాయతి, తరుణోయేవ. అపురాణవణ్ణీతి అచిరపబ్బజితో. ఆధారరూపఞ్చ పనస్స కణ్ఠేతి కణ్ఠే చ పనస్స అమ్హాకం భిక్ఖాభాజనట్ఠపనం పత్తాధారసదిసం పిళన్ధనం అత్థీతి ముత్తాహారం సన్ధాయ వదతి. గణ్డాతి థనే సన్ధాయాహ. ఉరే సుజాతాతి ఉరమ్హి సుజాతా. ‘‘ఉరతో’’తిపి పాఠో. పభస్సరాతి పభాసమ్పన్నా. ‘‘పభాసరే’’తిపి పాఠో, ఓభాసన్తీతి అత్థో.

భుసదస్సనేయ్యన్తి అతివియ దస్సనీయం. కుఞ్చితగ్గాతి సీహకుణ్డలం సన్ధాయ వదతి. సుత్తఞ్చాతి యం తస్స జటాబన్ధనసుత్తం, తమ్పి జోతతి పభం ముఞ్చతి. ‘‘సంయమాని చతస్సో’’తి ఇమినా మణిసువణ్ణపవాళరజతమయాని చత్తారి పిళన్ధనాని దస్సేతి. తా పింసరేతి తాని పిళన్ధనాని పావుసమ్హి పవుట్ఠే దేవే తిరిటిసఙ్ఘా వియ విరవన్తి. మిఖలన్తి మేఖలం, అయమేవ వా పాఠో. ఇదం నివత్థకఞ్చనచీరకం సన్ధాయాహ. న సన్థరేతి న వాకే. ఇదం వుత్తం హోతి – తాత, యథా మయం తిణమయం వా వాకమయం వా చీరకం ధారేమ, న తథా సో, సో పన సువణ్ణచీరకం ధారేతీతి. అఖీలకానీతి అతచాని నిప్పణ్ణాని. కటిసమోహితానీతి కటియం బద్ధాని. నిచ్చకీళం కరోన్తీతి అఘట్టితానిపి నిచ్చకాలం కీళాయన్తి. హం, తాతాతి హమ్భో, తాత. కిం రుక్ఖఫలాని తానీతి తాని తస్స మాణవస్స సుత్తారుళ్హాని కటియం బద్ధాని కతరరుక్ఖఫలాని నామాతి మణిసఙ్ఘాటిం సన్ధాయాహ.

జటాతి జటామణ్డలాకారేన బద్ధరతనమిస్సకకేసవట్టియో సన్ధాయాహ. వేల్లితగ్గాతి కుఞ్చితగ్గా. ద్వేధాసిరోతి తస్స సీసం ద్వేధా కత్వా బద్ధానం జటానం వసేన సుట్ఠు విభత్తరూపం. తథాతి యథా తస్స మాణవస్స జటా, తథా తుమ్హేహి మమ న బద్ధా, అహో వత మమపి తథా అస్సూతి పత్థేన్తో ఆహ. ఉపేతరూపాతి ఉపేతసభావా. వాతసమేరితంవాతి యథా నామ నీలుప్పలం వాతేన సమీరితం, తథేవ అయం ఇమస్మిం వనసణ్డే అస్సమో సంవాతి. నేతాదిసోతి, తాత, యాదిసో మమ కాయే పఙ్కో, నేతాదిసో తస్స సరీరే. సో హి దస్సనీయో చేవ సుగన్ధో చ. అగ్గగిమ్హేతి వసన్తసమయే.

నిహన్తీతి పహరతి. కిం రుక్ఖఫలం ను ఖో తన్తి కతరరుక్ఖస్స ను ఖో తం ఫలం. సఙ్ఖవరూపపన్నాతి సుధోతసఙ్ఖపటిభాగా. న హి నూన సో సాకమఖాది తేహీతి న నూన సో మాణవో మయం వియ తేహి దన్తేహి రుక్ఖపణ్ణాని చేవ మూలఫలాఫలాని చ ఖాది. అమ్హాకఞ్హి తాని ఖాదన్తానం సబలా పణ్ణవణ్ణా దన్తాతి దీపేతి.

అకక్కసన్తి, తాత, తస్స భాసితం అఫరుసం అగళితం, పునప్పునం వదన్తస్సాపి మధురతాయ ముహుం ముదుం, అపముస్సతాయ ఉజుం, అవిక్ఖిత్తతాయ అనుద్ధటం, పతిట్ఠితతాయ అచపలం. రుదన్తి భాసమానస్స సరసఙ్ఖాతం రుదమ్పి మనోహరం కరవీకస్స వియ సుస్సరం సుమధురం. రఞ్జయతేవాతి మమ మనో రఞ్జతియేవ. బిన్దుస్సరోతి పిణ్డితస్సరో. మాణవోహూతి సో హి మాణవో పురత్థా మమ మిత్తో అహు.

సుసన్ధి సబ్బత్థ విమట్ఠిమం వణన్తి తాత తస్స మాణవస్స ఊరూనం అన్తరే ఏకం వణం అత్థి, తం సుసన్ధి సుఫుసితం సిప్పిపుటముఖసదిసం, సబ్బత్థ విమట్ఠం సమన్తతో మట్ఠం. పుథూతి మహన్తం. సుజాతన్తి సుసణ్ఠితం. ఖరపత్తసన్నిభన్తి సుపుప్ఫితపదుమమకుళసన్నిభం. ఉత్తరియానాతి ఉత్తరిత్వా అవత్థరిత్వా. పిళయీతి పీళేసి. తపన్తీతి తస్స మాణవస్స సరీరతో నిచ్ఛరన్తా సువణ్ణవణ్ణరంసియో జలన్తి ఓభాసన్తి విరోచన్తి చ. బాహాతి బాహాపిస్స ముదూ. అఞ్జనలోమసాదిసాతి అఞ్జనసదిసేహి లోమేహి సమన్నాగతా. విచిత్రవట్టఙ్గులికాస్స సోభరేతి హత్థాపిస్స వరలక్ఖణవిచిత్రాహి పవాలఙ్కురసదిసాహి వట్టఙ్గులీహి సమన్నాగతా సోభన్తి.

అకక్కసఙ్గోతి కచ్ఛుపీళకాదిరహితఅఙ్గపచ్చఙ్గో. రమయం ఉపట్ఠహీతి మం రమయన్తో ఉపట్ఠహి పరిచరి. తూలూపనిభాతి ముదుభావస్స ఉపమా. సువణ్ణకమ్బుతలవట్టసుచ్ఛవీతి సువణ్ణమయం ఆదాసతలం వియ వట్టా చ సుచ్ఛవి చ, పరిమణ్డలతలా చేవ సున్దరచ్ఛవి చాతి అత్థో. సమ్ఫుసిత్వాతి సుట్ఠు ఫుసిత్వా అత్తనో హత్థసమ్ఫస్సం మమ సరీరే ఫరాపేత్వా. ఇతో గతోతి మమ ఓలోకేన్తస్సేవ ఇతో గతో. తేన మం దహన్తీతి తేన తస్స హత్థసమ్ఫస్సేన ఇదాని మం దహన్తి. తథా హి తస్స గతకాలతో పట్ఠాయ మమ సరీరే డాహో ఉట్ఠితో, తేనమ్హి దోమనస్సప్పత్తో నిపన్నోతి.

న నూన సో ఖారివిధన్తి, తాత, నూన సో మాణవో న ఖారిభారం ఉక్ఖిపిత్వా విచరి. ఖిలానీతి కిలాని, ‘‘అయమేవ వా పాఠో. సోఖ్యన్తి సుఖం. మాలువపణ్ణసన్థతా వికిణ్ణరూపావాతి, తాత, అయం తవ మాలువపణ్ణసన్థతా అజ్జ మయా చ తేన చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరామసనాలిఙ్గనవసేన పరివత్తన్తేహి వికిణ్ణా వియ ఆకులబ్యాకులా జాతా. పునప్పునం పణ్ణకుటిం వజామాతి, తాత, అహఞ్చ సో చ అభిరమిత్వా కిలన్తరూపా పణ్ణసాలతో నిక్ఖమిత్వా ఉదకం పవిసిత్వా రమిత్వా విగతదరథా పునప్పునం ఇమమేవ కుటిం పవిసామాతి వదతి.

న మజ్జ మన్తాతి అజ్జ మమ తస్స గతకాలతో పట్ఠాయ నేవ మన్తా పటిభన్తి న ఉపట్ఠహన్తి న రుచ్చన్తి. న అగ్గిహుత్తం నపి యఞ్ఞతన్తన్తి మహాబ్రహ్మునో ఆరాధనత్థాయ కత్తబ్బహోమవిధూపనాదియఞ్ఞకిరియాపి మే న పటిభాతి న ఉపట్ఠాతి న రుచ్చతి. న చాపి తేతి తయా ఆభతమూలఫలాఫలానిపి న భుఞ్జామి. యస్సం దిసన్తి యస్సం దిసాయం. వనన్తి తస్స మాణవస్స అస్సమం పరివారేత్వా ఠితవనన్తి.

తస్సేవం విలపన్తస్స తం విలాపం సుత్వా మహాసత్తో ‘‘ఏకాయ ఇత్థియా ఇమస్స సీలం భిన్నం భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా తం ఓవదన్తో ఛ గాథాయో అభాసి –

౫౧. ‘‘ఇమస్మాహం జోతిరసే వనమ్హి, గన్ధబ్బదేవచ్ఛరసఙ్ఘసేవితే;