౧౭. చత్తాలీసనిపాతో

[౫౨౧] ౧. తేసకుణజాతకవణ్ణనా

వేస్సన్తరం తం పుచ్ఛామీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరఞ్ఞో ఓవాదవసేన కథేసి. తఞ్హి రాజానం ధమ్మస్సవనత్థాయ ఆగతం సత్థా ఆమన్తేత్వా ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ ధమ్మేన రజ్జం కారేతబ్బం, యస్మిఞ్హి సమయే రాజానో అధమ్మికా హోన్తి, రాజయుత్తాపి తస్మిం సమయే అధమ్మికా హోన్తీ’’తి చతుక్కనిపాతే (అ. ని. ౪.౭౦) ఆగతసుత్తనయేన ఓవదిత్వా అగతిగమనే అగతిఅగమనే చ ఆదీనవఞ్చ ఆనిసంసఞ్చ కథేత్వా ‘‘సుపినకూపమా కామా’’తిఆదినా నయేన కామేసు ఆదీనవం విత్థారేత్వా, ‘‘మహారాజ, ఇమేసఞ్హి సత్తానం –

‘మచ్చునా సఙ్గరో నత్థి, లఞ్జగ్గాహో న విజ్జతి;

యుద్ధం నత్థి జయో నత్థి, సబ్బే మచ్చుపరాయణా’.

తేసం పరలోకం గచ్ఛన్తానం ఠపేత్వా అత్తనా కతం కల్యాణకమ్మం అఞ్ఞా పతిట్ఠా నామ నత్థి. ఏవం ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానం అవస్సం పహాతబ్బం, న యసం నిస్సాయ పమాదం కాతుం వట్టతి, అప్పమత్తేనేవ హుత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేతుం వట్టతి. పోరాణకరాజానో అనుప్పన్నేపి బుద్ధే పణ్డితానం ఓవాదే ఠత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా దేవనగరం పూరయమానా గమింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో రజ్జం కారేన్తో అపుత్తకో అహోసి, పత్థేన్తోపి పుత్తం వా ధీతరం వా న లభి. సో ఏకదివసం మహన్తేన పరివారేన ఉయ్యానం గన్త్వా దివసభాగం ఉయ్యానే కీళిత్వా మఙ్గలసాలరుక్ఖమూలే సయనం అత్థరాపేత్వా థోకం నిద్దాయిత్వా పబుద్ధో సాలరుక్ఖం ఓలోకేత్వా తత్థ సకుణకులావకం పస్సి, సహ దస్సనేనేవస్స సినేహో ఉప్పజ్జి. సో ఏకం పురిసం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇమం రుక్ఖం అభిరుహిత్వా ఏతస్మిం కులావకే కస్సచి అత్థితం వా నత్థితం వా జానాహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, దేవా’’తి వత్వా అభిరుహిత్వా తత్థ తీణి అణ్డకాని దిస్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘తేన హి ఏతేసం ఉపరి నాసవాతం మా విస్సజ్జేసీ’’తి వత్వా ‘‘చఙ్కోటకే కప్పాసపిచుం అత్థరిత్వా తత్థేవ తాని అణ్డకాని ఠపేత్వా సణికం ఓతరాహీ’’తి ఓతారాపేత్వా చఙ్కోటకం హత్థేన గహేత్వా ‘‘కతరసకుణణ్డకాని నామేతానీ’’తి అమచ్చే పుచ్ఛి. తే ‘‘మయం న జానామ, నేసాదా జానిస్సన్తీ’’తి వదింసు. రాజా నేసాదే పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి. నేసాదా, ‘‘మహారాజ, తేసు ఏకం ఉలూకఅణ్డం, ఏకం సాలికాఅణ్డం, ఏకం సువకఅణ్డ’’న్తి కథయింసు. కిం పన ఏకస్మిం కులావకే తిణ్ణం సకుణికానం అణ్డాని హోన్తీతి. ఆమ, దేవ, పరిపన్థే అసతి సునిక్ఖిత్తాని న నస్సన్తీతి. రాజా తుస్సిత్వా ‘‘ఇమే మమ పుత్తా భవిస్సన్తీ’’తి తాని తీణి అణ్డాని తయో అమచ్చే పటిచ్ఛాపేత్వా ‘‘ఇమే మయ్హం పుత్తా భవిస్సన్తి, తుమ్హే సాధుకం పటిజగ్గిత్వా అణ్డకోసతో నిక్ఖన్తకాలే మమారోచేయ్యాథా’’తి ఆహ. తే తాని సాధుకం రక్ఖింసు.

తేసు పఠమం ఉలూకఅణ్డం భిజ్జి. అమచ్చో ఏకం నేసాదం పక్కోసాపేత్వా ‘‘త్వం ఇత్థిభావం వా పురిసభావం వా జానాహీ’’తి వత్వా తేన తం వీమంసిత్వా ‘‘పురిసో’’తి వుత్తే రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘పుత్తో తే, దేవ, జాతో’’తి ఆహ. రాజా తుట్ఠో తస్స బహుం ధనం దత్వా ‘‘పుత్తకం మే సాధుకం పటిజగ్గ, ‘వేస్సన్తరో’తి చస్స నామం కరోహీ’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసి. సో తథా అకాసి. తతో కతిపాహచ్చయేన సాలికాఅణ్డం భిజ్జి. సోపి అమచ్చో తం నేసాదేన వీమంసాపేత్వా ‘‘ఇత్థీ’’తి సుత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘ధీతా తే, దేవ, జాతా’’తి ఆహ. రాజా తుట్ఠో తస్సపి బహుం ధనం దత్వా ‘‘ధీతరం మే సాధుకం పటిజగ్గ, ‘కుణ్డలినీ’తి చస్సా నామం కరోహీ’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసి. సోపి తథా అకాసి. పున కతిపాహచ్చయేన సువకఅణ్డం భిజ్జి. సోపి అమచ్చో నేసాదేన తం వీమంసిత్వా ‘‘పురిసో’’తి వుత్తే రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘పుత్తో తే, దేవ, జాతో’’తి ఆహ. రాజా తుట్ఠో తస్సపి బహుం ధనం దత్వా ‘‘పుత్తస్స మే మహన్తేన పరివారేన మఙ్గలం కత్వా ‘జమ్బుకో’తిస్స నామం కరోహీ’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసి. సోపి తథా అకాసి. తే తయోపి సకుణా తిణ్ణం అమచ్చానం గేహేసు రాజకుమారపరిహారేనేవ వడ్ఢన్తి. రాజా ‘‘మమ పుత్తో, మమ ధీతా’’తి వోహరతి. అథస్స అమచ్చా అఞ్ఞమఞ్ఞం అవహసన్తి ‘‘పస్సథ, భో, రఞ్ఞో కిరియం, తిరచ్ఛానగతేపి ‘పుత్తో మే, ధీతా మే’తి వదన్తో విచరతీ’’తి.

తం సుత్వా రాజా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే అమచ్చా ఏతేసం మమ పుత్తానం పఞ్ఞాసమ్పదం న జానన్తి, పాకటం నేసం కరిస్సామీ’’తి. అథేకం అమచ్చం వేస్సన్తరస్స సన్తికం పేసేసి – ‘‘తుమ్హాకం పితా పఞ్హం పుచ్ఛితుకామో, కదా కిర ఆగన్త్వా పుచ్ఛతూ’’తి. సో అమచ్చో గన్త్వా వేస్సన్తరం వన్దిత్వా తం సాసనం ఆరోచేసి. తం సుత్వా వేస్సన్తరో అత్తనో పటిజగ్గకం అమచ్చం పక్కోసిత్వా ‘‘మయ్హం కిర పితా మం పఞ్హం పుచ్ఛితుకామో, తస్స ఇధాగతస్స సక్కారం కాతుం వట్టతి, కదా ఆగచ్ఛతూ’’తి పుచ్ఛి. అమచ్చో ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే తవ పితా ఆగచ్ఛతూ’’తి ఆహ. తం సుత్వా వేస్సన్తరో ‘‘పితా మే ఇతో సత్తమే దివసే ఆగచ్ఛతూ’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసి. సో ఆగన్త్వా రఞ్ఞో ఆచిక్ఖి. రాజా సత్తమే దివసే నగరే భేరిం చరాపేత్వా పుత్తస్స నివేసనం అగమాసి. వేస్సన్తరో రఞ్ఞో మహన్తం సక్కారం కారేసి, అన్తమసో దాసకమ్మకారానమ్పి సక్కారం కారేసి. రాజా వేస్సన్తరసకుణస్స గేహే భుఞ్జిత్వా మహన్తం యసం అనుభవిత్వా సకం నివేసనం ఆగన్త్వా రాజఙ్గణే మహన్తం మణ్డపం కారాపేత్వా నగరే భేరిం చరాపేత్వా అలఙ్కతమణ్డపమజ్ఝే మహాజనపరివారో నిసీదిత్వా ‘‘వేస్సన్తరం ఆనేతూ’’తి అమచ్చస్స సన్తికం పేసేసి. అమచ్చో వేస్సన్తరం సువణ్ణపీఠే నిసీదాపేత్వా ఆనేసి. వేస్సన్తరసకుణో పితు అఙ్కే నిసీదిత్వా పితరా సహ కీళిత్వా గన్త్వా తత్థేవ సువణ్ణపీఠే నిసీది. అథ నం రాజా మహాజనమజ్ఝే రాజధమ్మం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘వేస్సన్తరం తం పుచ్ఛామి, సకుణ భద్దమత్థు తే;

రజ్జం కారేతుకామేన, కిం సు కిచ్చం కతం వర’’న్తి.

తత్థ సకుణాతి తం ఆలపతి. కిం సూతి కతరం కిచ్చం కతం వరం ఉత్తమం హోతి, కథేహి మే, తాత, సకలం రాజధమ్మన్తి ఏవం కిర తం సో పుచ్ఛి.

తం సుత్వా వేస్సన్తరో పఞ్హం అకథేత్వావ రాజానం తావ పమాదేన చోదేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౨. ‘‘చిరస్సం వత మం తాతో, కంసో బారాణసిగ్గహో;

పమత్తో అప్పమత్తం మం, పితా పుత్తం అచోదయీ’’తి.

తత్థ తాతోతి పితా. కంసోతి ఇదం తస్స నామం. బారాణసిగ్గహోతి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి బారాణసిం సఙ్గహేత్వా వత్తన్తో. పమత్తోతి ఏవరూపానం పణ్డితానం సన్తికే వసన్తో పఞ్హస్స అపుచ్ఛనేన పమత్తో. అప్పమత్తం మన్తి సీలాదిగుణయోగేన మం అప్పమత్తం. పితాతి పోసకపితా. అచోదయీతి అమచ్చేహి ‘‘తిరచ్ఛానగతే పుత్తే కత్వా వోహరతీ’’తి అవహసియమానో పమాదం ఆపజ్జిత్వా చిరస్సం అజ్జ చోదేసి, పఞ్హం పుచ్ఛీతి వదతి.

ఏవం సో ఇమాయ గాథాయ చోదేత్వా ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ తీసు ధమ్మేసు ఠత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేతబ్బ’’న్తి వత్వా రాజధమ్మం కథేన్తో ఇమా గాథాయో ఆహ –

౩. ‘‘పఠమేనేవ వితథం, కోధం హాసం నివారయే;

తతో కిచ్చాని కారేయ్య, తం వతం ఆహు ఖత్తియ.

౪. ‘‘యం త్వం తాత తపోకమ్మం, పుబ్బే కతమసంసయం;

రత్తో దుట్ఠో చ యం కయిరా, న తం కయిరా తతో పున.

౫. ‘‘ఖత్తియస్స పమత్తస్స, రట్ఠస్మిం రట్ఠవడ్ఢన;

సబ్బే భోగా వినస్సన్తి, రఞ్ఞో తం వుచ్చతే అఘం.

౬. ‘‘సిరీ తాత అలక్ఖీ చ, పుచ్ఛితా ఏతదబ్రవుం;

ఉట్ఠానవీరియే పోసే, రమాహం అనుసూయకే.

౭. ‘‘ఉసూయకే దుహదయే, పురిసే కమ్మదుస్సకే;

కాళకణ్ణీ మహారాజ, రమతి చక్కభఞ్జనీ.

౮. ‘‘సో త్వం సబ్బే సుహదయో, సబ్బేసం రక్ఖితో భవ;

అలక్ఖిం నుద మహారాజ, లక్ఖ్యా భవ నివేసనం.

౯. ‘‘స లక్ఖీధితిసమ్పన్నో, పురిసో హి మహగ్గతో;

అమిత్తానం కాసిపతి, మూలం అగ్గఞ్చ ఛిన్దతి.

౧౦. ‘‘సక్కోపి హి భూతపతి, ఉట్ఠానే నప్పమజ్జతి;

స కల్యాణే ధితిం కత్వా, ఉట్ఠానే కురుతే మనో.

౧౧. ‘‘గన్ధబ్బా పితరో దేవా, సాజీవా హోన్తి తాదినో;

ఉట్ఠాహతో అప్పమజ్జతో, అనుతిట్ఠన్తి దేవతా.

౧౨. ‘‘సో అప్పమత్తో అక్కుద్ధో, తాత కిచ్చాని కారయ;

వాయమస్సు చ కిచ్చేసు, నాలసో విన్దతే సుఖం.

౧౩. ‘‘తత్థేవ తే వత్తపదా, ఏసావ అనుసాసనీ;

అలం మిత్తే సుఖాపేతుం, అమిత్తానం దుఖాయ చా’’తి.

తత్థ పఠమేనేవ వితథన్తి, తాత, రాజా నామ ఆదితోవ ముసావాదం నివారయే. ముసావాదినో హి రఞ్ఞో రట్ఠం నిరోజం హోతి, పథవియా ఓజా కమ్మకరణట్ఠానతో సత్తరతనమత్తం హేట్ఠా భస్సతి, తతో ఆహారే వా తేలమధుఫాణితాదీసు వా ఓసధేసు ఓజా న హోతి. నిరోజాహారభోజనా మనుస్సా బహ్వాబాధా హోన్తి, రట్ఠే థలజలపథేసు ఆయో నుప్పజ్జతి, తస్మిం అనుప్పజ్జన్తే రాజానో దుగ్గతా హోన్తి. తే సేవకే సఙ్గణ్హితుం న సక్కోన్తి, అసఙ్గహితా సేవకా రాజానం గరుచిత్తేన న ఓలోకేన్తి. ఏవం, తాత, ముసావాదో నామేస నిరోజో, న సో జీవితహేతుపి కాతబ్బో, సచ్చం పన సాదుతరం రసానన్తి తదేవ పటిగ్గహేతబ్బం. అపిచ ముసావాదో నామ గుణపరిధంసకో విపత్తిపరియోసానో, దుతియచిత్తవారే అవీచిపరాయణం కరోతి. ఇమస్మిం పనత్థే ‘‘ధమ్మో హవే హతో హన్తీ’’తి చేతియజాతకం (జా. ౧.౮.౪౫ ఆదయో) కథేతబ్బం.

కోధన్తి, తాత, రాజా నామ పఠమమేవ కుజ్ఝనలక్ఖణం కోధమ్పి నివారేయ్య. తాత, అఞ్ఞేసఞ్హి కోధో ఖిప్పం మత్థకం న పాపుణాతి, రాజూనం పాపుణాతి. రాజానో నామ వాచావుధా కుజ్ఝిత్వా ఓలోకితమత్తేనాపి పరం వినాసేన్తి, తస్మా రఞ్ఞా అఞ్ఞేహి మనుస్సేహి అతిరేకతరం నిక్కోధేన భవితబ్బం, ఖన్తిమేత్తానుద్దయాసమ్పన్నేన అత్తనో పియపుత్తం వియ లోకం వోలోకేన్తేన భవితబ్బం. తాత, అతికోధనో నామ రాజా ఉప్పన్నం యసం రక్ఖితుం న సక్కోతి. ఇమస్స పనత్థస్స దీపనత్థం ఖన్తివాదిజాతక- (జా. ౧.౪.౪౯ ఆదయో) చూళధమ్మపాలజాతకాని (జా. ౧.౫.౪౪ ఆదయో) కథేతబ్బాని. చూళధమ్మపాలజాతకస్మిఞ్హి మహాపతాపనో నామ రాజా పుత్తం ఘాతేత్వా పుత్తసోకేన హదయేన ఫలితేన మతాయ దేవియా సయమ్పి దేవిం అనుసోచన్తో హదయేన ఫలితేనేవ మరి. అథ తే తయోపి ఏకఆళాహనేవ ఝాపేసుం. తస్మా రఞ్ఞా పఠమమేవ ముసావాదం వజ్జేత్వా దుతియం కోధో వజ్జేతబ్బో.

హాసన్తి హస్సం, అయమేవ వా పాఠో. తేసు తేసు కిచ్చేసు ఉప్పిలావితచిత్తతాయ కేళిసీలతం పరిహాసం నివారేయ్య. తాత, రఞ్ఞా నామ కేళిసీలేన న భవితబ్బం, అపరపత్తియేన హుత్వా సబ్బాని కిచ్చాని అత్తపచ్చక్ఖేనేవ కాతబ్బాని. ఉప్పిలావితచిత్తో హి రాజా అతులేత్వా కమ్మాని కరోన్తో లద్ధం యసం వినాసేతి. ఇమస్మిం పనత్థే సరభఙ్గజాతకే (జా. ౨.౧౭.౫౦ ఆదయో) పురోహితస్స వచనం గహేత్వా దణ్డకిరఞ్ఞో కిసవచ్ఛే అపరజ్ఝిత్వా సహ రట్ఠేన ఉచ్ఛిజ్జిత్వా కుక్కుళనిరయే నిబ్బత్తభావో చ మాతఙ్గజాతకే (జా. ౧.౧౫.౧ ఆదయో) మజ్ఝరఞ్ఞో బ్రాహ్మణానం కథం గహేత్వా మాతఙ్గతాపసే అపరజ్ఝిత్వా సహ రట్ఠేన ఉచ్ఛిజ్జిత్వా నిరయే నిబ్బత్తభావో చ ఘటపణ్డితజాతకే (జా. ౧.౧౦.౧౬౫ ఆదయో) దసభాతికరాజదారకానం మోహమూళ్హానం వచనం గహేత్వా కణ్హదీపాయనే అపరజ్ఝిత్వా వాసుదేవకులస్స నాసితభావో చ కథేతబ్బో.

తతో కిచ్చాని కారేయ్యాతి ఏవం, తాత, పఠమం ముసావాదం దుతియం కోధం తతియం అధమ్మహాసం వజ్జేత్వా తతో పచ్ఛా రాజా రట్ఠవాసీనం కత్తబ్బకిచ్చాని కారేయ్య. తం వతం ఆహు ఖత్తియాతి, ఖత్తియమహారాజ, యం మయా వుత్తం, ఏతం రఞ్ఞో వతసమాదానన్తి పోరాణకపణ్డితా కథయింసు.

న తం కయిరాతి యం తయా రాగాదివసేన పచ్ఛా తాపకరం కమ్మం కతం హోతి, తతో పుబ్బే కతతో పున తాదిసం కమ్మం న కయిరా, మా కరేయ్యాసి, తాతాతి. వుచ్చతేతి తం రఞ్ఞో అఘన్తి వుచ్చతి, ఏవం పోరాణకపణ్డితా కథయింసు. సిరీతి ఇదం వేస్సన్తరసకుణో పుబ్బే బారాణసియం పవత్తితకారణం ఆహరిత్వా దస్సేన్తో ఆహ. తత్థ అబ్రవున్తి సుచిపరివారసేట్ఠినా పుచ్ఛితా కథయింసు. ఉట్ఠానవీరియేతి యో పోసో ఉట్ఠానే వీరియే చ పతిట్ఠితో, న చ పరేసం సమ్పత్తిం దిస్వా ఉసూయతి, తస్మిం అహం అభిరమామీతి ఆహ. ఏవం తావ తాత సిరీ కథేసి. ఉసూయకేతి అలక్ఖీ పన, తాత, పుచ్ఛితా అహం పరసమ్పత్తిఉసూయకే దుహదయే దుచిత్తే కల్యాణకమ్మదూసకే యో కల్యాణకమ్మం దుస్సన్తో అప్పియాయన్తో అట్టీయన్తో న కరోతి, తస్మిం అభిరమామీతి ఆహ. ఏవం సా కాళకణ్ణీ, మహారాజ, రమతి పతిరూపదేసవాసాదినో కుసలచక్కస్స భఞ్జనీ.

సుహదయోతి సున్దరచిత్తో హితచిత్తకో. నుదాతి నీహర. నివేసనన్తి లక్ఖియా పన నివేసనం భవ పతిట్ఠా హోహి. స లక్ఖీధితిసమ్పన్నోతి, మహారాజ, కాసిపతి సో పురిసో పఞ్ఞాయ చేవ వీరియేన చ సమ్పన్నో. మహగ్గతోతి మహజ్ఝాసయో చోరానం పచ్చయభూతే గణ్హన్తో అమిత్తానం మూలం చోరే గణ్హన్తో అమిత్తానం అగ్గం ఛిన్దతీతి వదతి. సక్కోతి ఇన్దో. భూతపతీతి రాజానం ఆలపతి. ఉట్ఠానేతి ఉట్ఠానవీరియే. నప్పమజ్జతీతి న పమజ్జతి, సబ్బకిచ్చాని కరోతి. స కల్యాణేతి సో దేవరాజా ఉట్ఠానవీరియే మనం కరోన్తో పాపకమ్మం అకత్వా కల్యాణే పుఞ్ఞకమ్మస్మిఞ్ఞేవ ధితిం కత్వా అప్పమత్తో ఉట్ఠానే మనం కరోతి, తస్స పన కల్యాణకమ్మే వీరియకరణభావదస్సనత్థం సరభఙ్గజాతకే ద్వీసు దేవలోకేసు దేవతాహి సద్ధిం కపిట్ఠారామం ఆగన్త్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ధమ్మస్స సుతభావో, మహాకణ్హజాతకే (జా. ౧.౧౨.౬౧ ఆదయో) అత్తనో ఆనుభావేన జనం తాసేత్వా ఓసక్కన్తస్స సాసనస్స పవత్తితభావో చాతి ఏవమాదీని వత్థూని కథేతబ్బాని.

గన్ధబ్బాతి చాతుమహారాజికానం హేట్ఠా చతుయోనికా దేవా, చతుయోనికత్తాయేవ కిర తే గన్ధబ్బా నామ జాతా. పితరోతి బ్రహ్మానో. దేవాతి ఉపపత్తిదేవవసేన ఛ కామావచరదేవా. తాదినోతి తథావిధస్స కుసలాభిరతస్స రఞ్ఞో. సాజీవా హోన్తీతి సమానజీవికా ఉపజీవితబ్బా. తాదిసా హి రాజానో దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తా దేవతానం పత్తిం దేన్తి, తా తం పత్తిం అనుమోదిత్వా సమ్పటిచ్ఛిత్వా దిబ్బయసేన వడ్ఢన్తి. అనుతిట్ఠన్తీతి తాదిసస్స రఞ్ఞో వీరియం కరోన్తస్స అప్పమాదం ఆపజ్జన్తస్స దేవతా అనుతిట్ఠన్తి అనుగచ్ఛన్తి, ధమ్మికం రక్ఖం సంవిదహన్తీతి అత్థో.

సోతి సో త్వం. వాయమస్సూతి తాని రట్ఠకిచ్చాని కరోన్తో తులనవసేన తీరణవసేన పచ్చక్ఖకమ్మవసేన తేసు తేసు కిచ్చేసు వీరియం కరస్సు. తత్థేవ తే వత్తపదాతి, తాత, యం మం త్వం కింసు కిచ్చం కతం వరన్తి పుచ్ఛి, తత్థ తవ పఞ్హేయేవ ఏతే మయా ‘‘పఠమేనేవ వితథ’’న్తిఆదయో వుత్తా, ఏతే వత్తపదా వత్తకోట్ఠాసా, ఏవం తత్థ వత్తస్సు. ఏసాతి యా తే మయా కథితా, ఏసావ తవ అనుసాసనీ. అలన్తి ఏవం వత్తమానో హి రాజా అత్తనో మిత్తే సుఖాపేతుం, అమిత్తానఞ్చ దుక్ఖాయ అలం పరియత్తో సమత్థోతి.

ఏవం వేస్సన్తరసకుణేన ఏకాయ గాథాయ రఞ్ఞో పమాదం చోదేత్వా ఏకాదసహి గాథాహి ధమ్మే కథితే ‘‘బుద్ధలీళాయ పఞ్హో కథితో’’తి మహాజనో అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో సాధుకారసతాని పవత్తేసి. రాజా సోమనస్సప్పత్తో అమచ్చే ఆమన్తేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘భోన్తో! అమచ్చా మమ పుత్తేన వేస్సన్తరేన ఏవం కథేన్తేన కేన కత్తబ్బం కిచ్చం కత’’న్తి. మహాసేనగుత్తేన, దేవాతి. ‘‘తేన హిస్స మహాసేనగుత్తట్ఠానం దమ్మీ’’తి వేస్సన్తరం ఠానన్తరే ఠపేసి. సో తతో పట్ఠాయ మహాసేనగుత్తట్ఠానే ఠితో పితు కమ్మం అకాసీతి.

వేస్సన్తరపఞ్హో నిట్ఠితో.

పున రాజా కతిపాహచ్చయేన పురిమనయేనేవ కుణ్డలినియా సన్తికం దూతం పేసేత్వా సత్తమే దివసే తత్థ గన్త్వా పచ్చాగన్త్వా తత్థేవ మణ్డపమజ్ఝే నిసీదిత్వా కుణ్డలినిం ఆహరాపేత్వా సువణ్ణపీఠే నిసిన్నం రాజధమ్మం పుచ్ఛన్తో గాథమాహ –

౧౪. ‘‘సక్ఖిసి త్వం కుణ్డలిని, మఞ్ఞసి ఖత్తబన్ధుని;

రజ్జం కారేతుకామేన, కిం సు కిచ్చం కతం వర’’న్తి.

తత్థ సక్ఖిసీతి మయా పుట్ఠపఞ్హం కథేతుం సక్ఖిస్ససీతి పుచ్ఛతి. కుణ్డలినీతి తస్సా సలిఙ్గతో ఆగతనామేనాలపతి. తస్సా కిర ద్వీసు కణ్ణపిట్ఠేసు కుణ్డలసణ్ఠానా ద్వే లేఖా అహేసుం, తేనస్సా ‘‘కుణ్డలినీ’’తి నామం కారేసి. మఞ్ఞసీతి జానిస్ససి మయా పుట్ఠపఞ్హస్స అత్థన్తి. ఖత్తబన్ధునీతి ఖత్తస్స మహాసేనగుత్తస్స భగినిభావేన నం ఏవం ఆలపతి. కస్మా పనేస వేస్సన్తరసకుణం ఏవం అపుచ్ఛిత్వా ఇమమేవ పుచ్ఛతీతి? ఇత్థిభావేన. ఇత్థియో హి పరిత్తపఞ్ఞా, తస్మా ‘‘సచే సక్కోతి, పుచ్ఛిస్సామి, నో చే, న పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వీమంసనవసేన ఏవం పుచ్ఛిత్వా తఞ్ఞేవ పఞ్హం పుచ్ఛి.

సా ఏవం రఞ్ఞా రాజధమ్మే పుచ్ఛితే, ‘‘తాత, త్వం మం ‘ఇత్థికా నామ కిం కథేస్సతీ’తి వీమంససి మఞ్ఞే, సకలం తే రాజధమ్మం ద్వీసుయేవ పదేసు పక్ఖిపిత్వా కథేస్సామీ’’తి వత్వా ఆహ –

౧౫. ‘‘ద్వేవ తాత పదకాని, యత్థ సబ్బం పతిట్ఠితం;

అలద్ధస్స చ యో లాభో, లద్ధస్స చానురక్ఖణా.

౧౬. ‘‘అమచ్చే తాత జానాహి, ధీరే అత్థస్స కోవిదే;

అనక్ఖాకితవే తాత, అసోణ్డే అవినాసకే.

౧౭. ‘‘యో చ తం తాత రక్ఖేయ్య, ధనం యఞ్చేవ తే సియా;

సూతోవ రథం సఙ్గణ్హే, సో తే కిచ్చాని కారయే.

౧౮. ‘‘సుసఙ్గహితన్తజనో, సయం విత్తం అవేక్ఖియ;

నిధిఞ్చ ఇణదానఞ్చ, న కరే పరపత్తియా.

౧౯. ‘‘సయం ఆయం వయం జఞ్ఞా, సయం జఞ్ఞా కతాకతం;

నిగ్గణ్హే నిగ్గహారహం, పగ్గణ్హే పగ్గహారహం.

౨౦. ‘‘సయం జానపదం అత్థం, అనుసాస రథేసభ;

మా తే అధమ్మికా యుత్తా, ధనం రట్ఠఞ్చ నాసయుం.

౨౧. ‘‘మా చ వేగేన కిచ్చాని, కరోసి కారయేసి వా;

వేగసా హి కతం కమ్మం, మన్దో పచ్ఛానుతప్పతి.

౨౨. ‘‘మా తే అధిసరే ముఞ్చ, సుబాళ్హమధికోపితం;

కోధసా హి బహూ ఫీతా, కులా అకులతం గతా.

౨౩. ‘‘‘మా తాత ఇస్సరోమ్హీ’తి, అనత్థాయ పతారయి;

ఇత్థీనం పురిసానఞ్చ, మా తే ఆసి దుఖుద్రయో.

౨౪. ‘‘అపేతలోమహంసస్స, రఞ్ఞో కామానుసారినో;

సబ్బే భోగా వినస్సన్తి, రఞ్ఞో తం వుచ్చతే అఘం.

౨౫. ‘‘తత్థేవ తే వత్తపదా, ఏసావ అనుసాసనీ;

దక్ఖస్సుదాని పుఞ్ఞకరో, అసోణ్డో అవినాసకో;

సీలవాస్సు మహారాజ, దుస్సీలో వినిపాతికో’’తి.

తత్థ పదకానీతి కారణపదాని. యత్థాతి యేసు ద్వీసు పదేసు సబ్బం అత్థజాతం హితసుఖం పతిట్ఠితం. అలద్ధస్సాతి యో చ పుబ్బే అలద్ధస్స లాభస్స లాభో, యా చ లద్ధస్స అనురక్ఖణా. తాత, అనుప్పన్నస్స హి లాభస్స ఉప్పాదనం నామ న భారో, ఉప్పన్నస్స పన అనురక్ఖణమేవ భారో. ఏకచ్చో హి యసం ఉప్పాదేత్వాపి యసే పమత్తో పమాదం ఉప్పాదేత్వా పాణాతిపాతాదీని కరోతి, మహాచోరో హుత్వా రట్ఠం విలుమ్పమానో చరతి. అథ నం రాజానో గాహాపేత్వా మహావినాసం పాపేన్తి. అథ వా ఉప్పన్నరూపాదీసు కామగుణేసు పమత్తో అయోనిసో ధనం నాసేన్తో సబ్బసాపతేయ్యే ఖీణే కపణో హుత్వా చీరకవసనో కపాలమాదాయ చరతి. పబ్బజితో వా పన గన్థధురాదివసేన లాభసక్కారం నిబ్బత్తేత్వా పమత్తో హీనాయావత్తతి. అపరో పఠమఝానాదీని నిబ్బత్తేత్వాపి ముట్ఠస్సతితాయ తథారూపే ఆరమ్మణే బజ్ఝిత్వా ఝానా పరిహాయతి. ఏవం ఉప్పన్నస్స యసస్స వా ఝానాదిలాభస్స వా రక్ఖణమేవ దుక్కరం. తదత్థదీపనత్థం పన దేవదత్తస్స వత్థు చ, ముదులక్ఖణ- (జా. ౧.౧.౬౬) లోమసకస్సప- (జా. ౧.౯.౬౦ ఆదయో) హరితచజాతక- (జా. ౧.౯.౪౦ ఆదయో) సఙ్కప్పజాతకాదీని (జా. ౧.౩.౧ ఆదయో) చ కథేతబ్బాని. ఏకో పన లాభసక్కారం ఉప్పాదేత్వా అప్పమాదే ఠత్వా కల్యాణకమ్మం కరోతి, తస్స సో యసో సుక్కపక్ఖే చన్దో వియ వడ్ఢతి, తస్మా త్వం, మహారాజ, అప్పమత్తో పయోగసమ్పత్తియా ఠత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో తవ ఉప్పన్నం యసం అనురక్ఖాహీతి.

జానాహీతి భణ్డాగారికకమ్మాదీనం కరణత్థం ఉపధారేహి. అనక్ఖాకితవేతి అనక్ఖే అకితవే అజుతకరే చేవ అకేరాటికే చ. అసోణ్డేతి పూవసురాగన్ధమాలాసోణ్డభావరహితే. అవినాసకేతి తవ సన్తకానం ధనధఞ్ఞాదీనం అవినాసకే. యోతి యో అమచ్చో. యఞ్చేవాతి యఞ్చ తే ఘరే ధనం సియా, తం రక్ఖేయ్య. సూతోవాతి రథసారథి వియ. యథా సారథి విసమమగ్గనివారణత్థం అస్సే సఙ్గణ్హన్తో రథం సఙ్గణ్హేయ్య, ఏవం యో సహ భోగేహి తం రక్ఖితుం సక్కోతి, సో తే అమచ్చో నామ తాదిసం సఙ్గహేత్వా భణ్డాగారికాదికిచ్చాని కారయే.

సుసఙ్గహితన్తజనోతి, తాత, యస్స హి రఞ్ఞో అత్తనో అన్తోజనో అత్తనో వలఞ్జనకపరిజనో చ దానాదీహి అసఙ్గహితో హోతి, తస్స అన్తోనివేసనే సువణ్ణహిరఞ్ఞాదీని తేసం అసఙ్గహితమనుస్సానం వసేన నస్సన్తి, అన్తోజనా బహి గచ్ఛన్తి, తస్మా త్వం సుట్ఠుసఙ్గహితఅన్తోజనో హుత్వా ‘‘ఏత్తకం నామ మే విత్త’’న్తి సయం అత్తనో ధనం అవేక్ఖిత్వా ‘‘అసుకట్ఠానే నామ నిధిం నిధేమ, అసుకస్స ఇణం దేమా’’తి ఇదం ఉభయమ్పి న కరే పరపత్తియా, పరపత్తియాపి త్వం మా కరి, సబ్బం అత్తపచ్చక్ఖమేవ కరేయ్యాసీతి వదతి.

ఆయం వయన్తి తతో ఉప్పజ్జనకం ఆయఞ్చ తేసం తేసం దాతబ్బం వయఞ్చ సయమేవ జానేయ్యాసీతి. కతాకతన్తి సఙ్గామే వా నవకమ్మే వా అఞ్ఞేసు వా కిచ్చేసు ‘‘ఇమినా ఇదం నామ మయ్హం కతం, ఇమినా న కత’’న్తి ఏతమ్పి సయమేవ జానేయ్యాసి, మా పరపత్తియో హోహి. నిగ్గణ్హేతి, తాత, రాజా నామ సన్ధిచ్ఛేదాదికారకం నిగ్గహారహం ఆనేత్వా దస్సితం ఉపపరిక్ఖిత్వా సోధేత్వా పోరాణకరాజూహి ఠపితదణ్డం ఓలోకేత్వా దోసానురూపం నిగ్గణ్హేయ్య. పగ్గణ్హేతి యో పన పగ్గహారహో హోతి, అభిన్నస్స వా పరబలస్స భేదేతా, భిన్నస్స వా సకబలస్స ఆరాధకో, అలద్ధస్స వా రజ్జస్స ఆహరకో, లద్ధస్స వా థావరకారకో, యేన వా పన జీవితం దిన్నం హోతి, ఏవరూపం పగ్గహారహం పగ్గహేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం కరేయ్య. ఏవం హిస్స కిచ్చేసు అఞ్ఞేపి ఉరం దత్వా కత్తబ్బం కరిస్సన్తి.

జానపదన్తి జనపదవాసీనం అత్థం సయం అత్తపచ్చక్ఖేనేవ అనుసాస. అధమ్మికా యుత్తాతి అధమ్మికా తత్థ తత్థ నియుత్తా ఆయుత్తకా లఞ్జం గహేత్వా వినిచ్ఛయం భిన్దన్తా తవ ధనఞ్చ రట్ఠఞ్చ మా నాసయుం. ఇమినా కారణేన అప్పమత్తో హుత్వా సయమేవ అనుసాస. వేగేనాతి సహసా అతులేత్వా అతీరేత్వా. వేగసాతి అతులేత్వా అతీరేత్వా ఛన్దాదివసేన సహసా కతం కమ్మఞ్హి న సాధు న సున్దరం. కింకారణా? తాదిసఞ్హి కత్వా మన్దో పచ్ఛా విప్పటిసారవసేన ఇధ లోకే అపాయదుక్ఖం అనుభవన్తో పరలోకే చ అనుతప్పతి. అయం పనేత్థ అత్థో ‘‘ఇసీనమన్తరం కత్వా, భరురాజాతి మే సుత’’న్తి భరుజాతకేన (జా. ౧.౨.౧౨౫-౧౨౬) దీపేతబ్బో.

మా తే అధిసరే ముఞ్చ, సుబాళ్హమధికోపితన్తి, తాత, తవ హదయం కుసలం అధిసరిత్వా అతిక్కమిత్వా పవత్తే పరేసం అకుసలకమ్మే సుట్ఠు బాళ్హం అధికోపితం కుజ్ఝాపితం హుత్వా మా ముఞ్చ, మా పతిట్ఠాయతూతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – తాత, యదా తే వినిచ్ఛయే ఠితస్స ఇమినా పురిసో వా హతో సన్ధి వా ఛిన్నోతి చోరం దస్సేన్తి, తదా తే పరేసం వచనేహి సుట్ఠు కోపితమ్పి హదయం కోధవసేన మా ముఞ్చ, అపరిగ్గహేత్వా మా దణ్డం పణేహి. కింకారణా? అచోరమ్పి హి ‘‘చోరో’’తి గహేత్వా ఆనేన్తి, తస్మా అకుజ్ఝిత్వా ఉభిన్నం అత్తపచ్చత్థికానం కథం సుత్వా సుట్ఠు సోధేత్వా అత్తపచ్చక్ఖేన తస్స చోరభావం ఞత్వా పవేణియా ఠపితదణ్డవసేన కత్తబ్బం కరోహి. రఞ్ఞా హి ఉప్పన్నేపి కోధే హదయం సీతలం అకత్వా కమ్మం న కాతబ్బం. యదా పనస్స హదయం నిబ్బుతం హోతి ముదుకం, తదా వినిచ్ఛయకమ్మం కాతబ్బం. ఫరుసే హి చిత్తే పక్కుథితే ఉదకే ముఖనిమిత్తం వియ కారణం న పఞ్ఞాయతి. కోధసా హీతి, తాత, కోధేన హి బహూని ఫీతాని రాజకులాని అకులభావం గతాని మహావినాసమేవ పత్తానీతి. ఇమస్స పనత్థస్స దీపనత్థం ఖన్తివాదిజాతక- (జా. ౧.౪.౪౯ ఆదయో) నాళికేరరాజవత్థుసహస్సబాహుఅజ్జునవత్థుఆదీని కథేతబ్బాని.

మా, తాత, ఇస్సరోమ్హీతి, అనత్థాయ పతారయీతి, తాత, ‘‘అహం పథవిస్సరో’’తి మా మహాజనం కాయదుచ్చరితాదిఅనత్థాయ పతారయి మా ఓతారయి, యథా తం అనత్థం సమాదాయ వత్తతి, మా ఏవమకాసీతి అత్థో. మా తే ఆసీతి, తాత, తవ విజితే మనుస్సజాతికానం వా తిరచ్ఛానజాతికానం వా ఇత్థిపురిసానం దుఖుద్రయో దుక్ఖుప్పత్తి మా ఆసి. యథా హి అధమ్మికరాజూనం విజితే మనుస్సా కాయదుచ్చరితాదీని కత్వా నిరయే ఉప్పజ్జన్తి, తవ రట్ఠవాసీనం తం దుక్ఖం యథా న హోతి, తథా కరోహీతి అత్థో.

అపేతలోమహంసస్సాతి అత్తానువాదాదిభయేహి నిబ్భయస్స. ఇమినా ఇమం దస్సేతి – తాత, యో రాజా కిస్మిఞ్చి ఆసఙ్కం అకత్వా అత్తనో కామమేవ అనుస్సరతి, ఛన్దవసేన యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం కరోతి, విస్సట్ఠయట్ఠి వియ అన్ధో నిరఙ్కుసో వియ చ చణ్డహత్థీ హోతి, తస్స సబ్బే భోగా వినస్సన్తి, తస్స తం భోగబ్యసనం అఘం దుక్ఖన్తి వుచ్చతి.

తత్థేవ తే వత్తపదాతి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం. దక్ఖస్సుదానీతి, తాత, త్వం ఇమం అనుసాసనిం సుత్వా ఇదాని దక్ఖో అనలసో పుఞ్ఞానం కరణేన పుఞ్ఞకరో సురాదిపరిహరణేన. అసోణ్డో దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికస్స అత్థస్స అవినాసనేన అవినాసకో భవేయ్యాసీతి. సీలవాస్సూతి సీలవా ఆచారసమ్పన్నో భవ, దససు రాజధమ్మేసు పతిట్ఠాయ రజ్జం కారేహి. దుస్సీలో వినిపాతికోతి దుస్సీలో హి, మహారాజ, అత్తానం నిరయే వినిపాతేన్తో వినిపాతికో నామ హోతీతి.

ఏవం కుణ్డలినీపి ఏకాదసహి గాథాహి ధమ్మం దేసేసి. రాజా తుట్ఠో అమచ్చే ఆమన్తేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘భోన్తో! అమచ్చా మమ ధీతాయ కుణ్డలినియా ఏవం కథయమానాయ కేన కత్తబ్బం కిచ్చం కత’’న్తి. భణ్డాగారికేన, దేవాతి. ‘‘తేన హిస్సా భణ్డాగారికట్ఠానం దమ్మీ’’తి కుణ్డలినిం ఠానన్తరే ఠపేసి. సా తతో పట్ఠాయ భణ్డాగారికట్ఠానే ఠత్వా పితు కమ్మం అకాసీతి.

కుణ్డలినిపఞ్హో నిట్ఠితో.

పున రాజా కతిపాహచ్చయేన పురిమనయేనేవ జమ్బుకపణ్డితస్స సన్తికం దూతం పేసేత్వా సత్తమే దివసే తత్థ గన్త్వా సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా పచ్చాగతో తత్థేవ మణ్డపమజ్ఝే నిసీది. అమచ్చో జమ్బుకపణ్డితం కఞ్చనభద్దపీఠే నిసీదాపేత్వా పీఠం సీసేనాదాయ ఆగచ్ఛి. పణ్డితో పితు అఙ్కే నిసీదిత్వా కీళిత్వా గన్త్వా కఞ్చనపీఠేయేవ నిసీది. అథ నం రాజా పఞ్హం పుచ్ఛన్తో గాథమాహ –

౨౬. ‘‘అపుచ్ఛిమ్హ కోసియగోత్తం, కుణ్డలినిం తథేవ చ;

త్వం దాని వదేహి జమ్బుక, బలానం బలముత్తమ’’న్తి.

తస్సత్థో – తాత, జమ్బుక, అహం తవ భాతరం కోసియగోత్తం వేస్సన్తరం భగినిఞ్చ తే కుణ్డలినిం రాజధమ్మం అపుచ్ఛిం, తే అత్తనో బలేన కథేసుం, యథా పన తే పుచ్ఛిం, తథేవ ఇదాని, పుత్త జమ్బుక, తం పుచ్ఛామి, త్వం మే రాజధమ్మఞ్చ బలానం ఉత్తమం బలఞ్చ కథేహీతి.

ఏవం రాజా మహాసత్తం పఞ్హం పుచ్ఛన్తో అఞ్ఞేసం పుచ్ఛితనియామేన అపుచ్ఛిత్వా విసేసేత్వా పుచ్ఛి. అథస్స పణ్డితో ‘‘తేన హి, మహారాజ, ఓహితసోతో సుణాహి, సబ్బం తే కథేస్సామీ’’తి పసారితహత్థే సహస్సత్థవికం ఠపేన్తో వియ ధమ్మదేసనం ఆరభి –

౨౭. ‘‘బలం పఞ్చవిధం లోకే, పురిసస్మిం మహగ్గతే;

తత్థ బాహుబలం నామ, చరిమం వుచ్చతే బలం.

౨౮. ‘‘భోగబలఞ్చ దీఘావు, దుతియం వుచ్చతే బలం;

అమచ్చబలఞ్చ దీఘావు, తతియం వుచ్చతే బలం.

౨౯. ‘‘అభిజచ్చబలఞ్చేవ, తం చతుత్థం అసంసయం;

యాని చేతాని సబ్బాని, అధిగణ్హాతి పణ్డితో.

౩౦. ‘‘తం బలానం బలం సేట్ఠం, అగ్గం పఞ్ఞాబలం బలం;

పఞ్ఞాబలేనుపత్థద్ధో, అత్థం విన్దతి పణ్డితో.

౩౧. ‘‘అపి చే లభతి మన్దో, ఫీతం ధరణిముత్తమం;

అకామస్స పసయ్హం వా, అఞ్ఞో తం పటిపజ్జతి.

౩౨. ‘‘అభిజాతోపి చే హోతి, రజ్జం లద్ధాన ఖత్తియో;

దుప్పఞ్ఞో హి కాసిపతి, సబ్బేనపి న జీవతి.

౩౩. ‘‘పఞ్ఞావ సుతం వినిచ్ఛినీ, పఞ్ఞా కిత్తిసిలోకవడ్ఢనీ;

పఞ్ఞాసహితో నరో ఇధ, అపి దుక్ఖే సుఖాని విన్దతి.

౩౪. ‘‘పఞ్ఞఞ్చ ఖో అసుస్సూసం, న కోచి అధిగచ్ఛతి;

బహుస్సుతం అనాగమ్మ, ధమ్మట్ఠం అవినిబ్భుజం.

౩౫. ‘‘యో చ ధమ్మవిభఙ్గఞ్ఞూ, కాలుట్ఠాయీ అతన్దితో;

అనుట్ఠహతి కాలేన, కమ్మఫలం తస్సిజ్ఝతి.

౩౬. ‘‘అనాయతనసీలస్స, అనాయతనసేవినో;

న నిబ్బిన్దియకారిస్స, సమ్మదత్థో విపచ్చతి.

౩౭. ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చ పయుత్తస్స, తథాయతనసేవినో;

అనిబ్బిన్దియకారిస్స, సమ్మదత్థో విపచ్చతి.

౩౮. ‘‘యోగప్పయోగసఙ్ఖాతం, సమ్భతస్సానురక్ఖణం;

తాని త్వం తాత సేవస్సు, మా అకమ్మాయ రన్ధయి;

అకమ్మునా హి దుమ్మేధో, నళాగారంవ సీదతీ’’తి.

తత్థ మహగ్గతేతి, మహారాజ, ఇమస్మిం సత్తలోకే మహజ్ఝాసయే పురిసే పఞ్చవిధం బలం హోతి. బాహుబలన్తి కాయబలం. చరిమన్తి తం అతిమహన్తమ్పి సమానం లామకమేవ. కింకారణా? అన్ధబాలభావేన. సచే హి కాయబలం మహన్తం నామ భవేయ్య, వారణబలతో లటుకికాయ బలం ఖుద్దకం భవేయ్య, వారణబలం పన అన్ధబాలభావేన మరణస్స పచ్చయం జాతం, లటుకికా అత్తనో ఞాణకుసలతాయ వారణం జీవితక్ఖయం పాపేసి. ఇమస్మిం పనత్థే ‘‘న హేవ సబ్బత్థ బలేన కిచ్చం, బలఞ్హి బాలస్స వధాయ హోతీ’’తి సుత్తం (జా. ౧.౫.౪౨) ఆహరితబ్బం.

భోగబలన్తి ఉపత్థమ్భనవసేన సబ్బం హిరఞ్ఞసువణ్ణాది ఉపభోగజాతం భోగబలం నామ, తం కాయబలతో మహన్తతరం. అమచ్చబలన్తి అభేజ్జమన్తస్స సూరస్స సుహదయస్స అమచ్చమణ్డలస్స అత్థితా, తం బలం సఙ్గామసూరతాయ పురిమేహి బలేహి మహన్తతరం. అభిజచ్చబలన్తి తీణి కులాని అతిక్కమిత్వా ఖత్తియకులవసేన జాతిసమ్పత్తి, తం ఇతరేహి బలేహి మహన్తతరం. జాతిసమ్పన్నా ఏవ హి సుజ్ఝన్తి, న ఇతరేతి. యాని చేతానీతి యాని చ ఏతాని చత్తారిపి బలాని పణ్డితో పఞ్ఞానుభావేన అధిగణ్హాతి అభిభవతి, తం సబ్బబలానం పఞ్ఞాబలం సేట్ఠన్తి చ అగ్గన్తి చ వుచ్చతి. కింకారణా? తేన హి బలేన ఉపత్థద్ధో పణ్డితో అత్థం విన్దతి, వుడ్ఢిం పాపుణాతి. తదత్థజోతనత్థం ‘‘పుణ్ణం నదిం యేన చ పేయ్యమాహూ’’తి పుణ్ణనదీజాతకఞ్చ (జా. ౧.౨.౧౨౭ ఆదయో) సిరీకాళకణ్ణిపఞ్హం పఞ్చపణ్డితపఞ్హఞ్చ సత్తుభస్తజాతక- (జా. ౧.౭.౪౬ ఆదయో) సమ్భవజాతక- (జా. ౧.౧౬.౧౩౮ ఆదయో) సరభఙ్గజాతకాదీని (జా. ౨.౧౭.౫౦ ఆదయో) చ కథేతబ్బాని.

మన్దోతి మన్దపఞ్ఞో బాలో. ఫీతన్తి, తాత, మన్దపఞ్ఞో పుగ్గలో సత్తరతనపుణ్ణం చేపి ఉత్తమం ధరణిం లభతి, తస్స అనిచ్ఛమానస్సేవ పసయ్హకారం వా పన కత్వా అఞ్ఞో పఞ్ఞాసమ్పన్నో తం పటిపజ్జతి. మన్దో హి లద్ధం యసం రక్ఖితుం కులసన్తకం వా పన పవేణిఆగతమ్పి రజ్జం అధిగన్తుం న సక్కోతి. తదత్థజోతనత్థం ‘‘అద్ధా పాదఞ్జలీ సబ్బే, పఞ్ఞాయ అతిరోచతీ’’తి పాదఞ్జలీజాతకం (జా. ౧.౨.౧౯౪-౧౯౫) కథేతబ్బం. లద్ధానాతి జాతిసమ్పత్తిం నిస్సాయ కులసన్తకం రజ్జం లభిత్వాపి. సబ్బేనపీతి తేన సకలేనపి రజ్జేన న జీవతి, అనుపాయకుసలతాయ దుగ్గతోవ హోతీతి.

ఏవం మహాసత్తో ఏత్తకేన ఠానేన అపణ్డితస్స అగుణం కథేత్వా ఇదాని పఞ్ఞం పసంసన్తో ‘‘పఞ్ఞా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుతన్తి సుతపరియత్తి. తఞ్హి పఞ్ఞావ వినిచ్ఛినతి. కిత్తిసిలోకవడ్ఢనీతి కిత్తిఘోసస్స చ లాభసక్కారస్స చ వడ్ఢనీ. దుక్ఖే సుఖాని విన్దతీతి దుక్ఖే ఉప్పన్నేపి నిబ్భయో హుత్వా ఉపాయకుసలతాయ సుఖం పటిలభతి. తదత్థదీపనత్థం –

‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, వానరిన్ద యథా తవ’’. (జా. ౧.౧.౫౭);

అలమేతేహి అమ్బేహి, జమ్బూహి పనసేహి చా’’తి. (జా. ౧.౨.౧౧౫) –

ఆదీని జాతకాని కథేతబ్బాని.

అసుస్సూసన్తి పణ్డితపుగ్గలే అపయిరుపాసన్తో అస్సుణన్తో. ధమ్మట్ఠన్తి సభావకారణే ఠితం బహుస్సుతం అనాగమ్మ తం అసద్దహన్తో. అవినిబ్భుజన్తి అత్థానత్థం కారణాకారణం అనోగాహన్తో అతీరేన్తో న కోచి పఞ్ఞం అధిగచ్ఛతి, తాతాతి.

ధమ్మవిభఙ్గఞ్ఞూతి దసకుసలకమ్మపథవిభఙ్గకుసలో. కాలుట్ఠాయీతి వీరియం కాతుం యుత్తకాలే వీరియస్స కారకో. అనుట్ఠహతీతి తస్మిం తస్మిం కాలే తం తం కిచ్చం కరోతి. తస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స కమ్మఫలం సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతి. అనాయతనసీలస్సాతి అనాయతనం వుచ్చతి లాభయససుఖానం అనాకరో దుస్సీల్యకమ్మం, తంసీలస్స తేన దుస్సీల్యకమ్మేన సమన్నాగతస్స, అనాయతనభూతమేవ దుస్సీలపుగ్గలం సేవన్తస్స, కుసలస్స కమ్మస్స కరణకాలే నిబ్బిన్దియకారిస్స నిబ్బిన్దిత్వా ఉక్కణ్ఠిత్వా కరోన్తస్స ఏవరూపస్స, తాత, పుగ్గలస్స కమ్మానం అత్థో సమ్మా న విపచ్చతి న సమ్పజ్జతి, తీణి కులగ్గాని చ ఛ కామసగ్గాని చ న ఉపనేతీతి అత్థో. అజ్ఝత్తఞ్చాతి అత్తనో నియకజ్ఝత్తం అనిచ్చభావనాదివసేన పయుత్తస్స. తథాయతనసేవినోతి తథేవ సీలవన్తే పుగ్గలే సేవమానస్స. విపచ్చతీతి సమ్పజ్జతి మహన్తం యసం దేతి.

యోగప్పయోగసఙ్ఖాతన్తి యోగే యుఞ్జితబ్బయుత్తకే కారణే పయోగకోట్ఠాసభూతం పఞ్ఞం. సమ్భతస్సాతి రాసికతస్స ధనస్స అనురక్ఖణం. తాని త్వన్తి ఏతాని చ ద్వే పురిమాని చ మయా వుత్తకారణాని సబ్బాని, తాత, త్వం సేవస్సు, మయా వుత్తం ఓవాదం హదయే కత్వా అత్తనో ఘరే ధనం రక్ఖ. మా అకమ్మాయ రన్ధయీతి అయుత్తేన అకారణేన మా రన్ధయి, తం ధనం మా ఝాపయి మా నాసయి. కింకారణా? అకమ్మునా హీతి అయుత్తకమ్మకరణేన దుమ్మేధో పుగ్గలో సకం ధనం నాసేత్వా పచ్ఛా దుగ్గతో. నళాగారంవ సీదతీతి యథా నళాగారం మూలతో పట్ఠాయ జీరమానం అప్పతిట్ఠం పతతి, ఏవం అకారణేన ధనం నాసేత్వా అపాయేసు నిబ్బత్తతీతి.

ఏవమ్పి బోధిసత్తో ఏత్తకేన ఠానేన పఞ్చ బలాని వణ్ణేత్వా పఞ్ఞాబలం ఉక్ఖిపిత్వా చన్దమణ్డలం నీహరన్తో వియ కథేత్వా ఇదాని దసహి గాథాహి రఞ్ఞో ఓవాదం దేన్తో ఆహ –

౩౯. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, మాతాపితూసు ఖత్తియ;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౦. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, పుత్తదారేసు ఖత్తియ;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౧. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, మిత్తామచ్చేసు ఖత్తియ;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౨. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, వాహనేసు బలేసు చ;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౩. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, గామేసు నిగమేసు చ;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౪. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, రట్ఠే జనపదేసు చ;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౫. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, సమణే బ్రాహ్మణేసు చ;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౬. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, మిగపక్ఖీసు ఖత్తియ;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౭. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, ధమ్మో చిణ్ణో సుఖావహో;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, రాజ సగ్గం గమిస్ససి.

౪౮. ‘‘ధమ్మం చర మహారాజ, సఇన్దా దేవా సబ్రహ్మకా;

సుచిణ్ణేన దివం పత్తా, మా ధమ్మం రాజ పామదో’’తి.

తత్థ పఠమగాథాయ తావ ఇధ ధమ్మన్తి మాతాపితుపట్ఠానధమ్మం. తం కాలస్సేవ వుట్ఠాయ మాతాపితూనం ముఖోదకదన్తకట్ఠదానమాదిం కత్వా సబ్బసరీరకిచ్చపరిహరణం కరోన్తోవ పూరేహీతి వదతి. పుత్తదారేసూతి పుత్తధీతరో తావ పాపా నివారేత్వా కల్యాణే నివేసేన్తో సిప్పం ఉగ్గణ్హాపేన్తో వయప్పత్తకాలే పతిరూపకులవంసేన ఆవాహవివాహం కరోన్తో సమయే ధనం దేన్తో పుత్తేసు ధమ్మం చరతి నామ, భరియం సమ్మానేన్తో అనవమానేన్తో అనతిచరన్తో ఇస్సరియం వోస్సజ్జేన్తో అలఙ్కారం అనుప్పదేన్తో దారేసు ధమ్మం చరతి నామ. మిత్తామచ్చేసూతి మిత్తామచ్చే చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గణ్హన్తో అవిసంవాదేన్తో ఏతేసు ధమ్మం చరతి నామ. వాహనేసు బలేసు చాతి హత్థిఅస్సాదీనం వాహనానం బలకాయస్స చ దాతబ్బయుత్తకం దేన్తో సక్కారం కరోన్తో హత్థిఅస్సాదయో మహల్లకకాలే కమ్మేసు అయోజేన్తో తేసు ధమ్మం చరతి నామ.