౧౪. పకిణ్ణకనిపాతో

[౪౮౪] ౧. సాలికేదారజాతకవణ్ణనా

సమ్పన్నం సాలికేదారన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మాతుపోసకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు సామజాతకే (జా. ౨.౨౨.౨౯౬ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. సత్థా పన తం భిక్ఖుం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు గిహీ పోసేసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కిం తే హోన్తీ’’తి వత్వా ‘‘మాతాపితరో మే, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘సాధు భిక్ఖు, పోరాణకపణ్డితా తిరచ్ఛానా హుత్వా సువయోనియం నిబ్బత్తిత్వాపి జిణ్ణే మాతాపితరో కులావకే నిపజ్జాపేత్వా ముఖతుణ్డకేన గోచరం ఆహరిత్వా పోసేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే రాజగహే మగధరాజా నామ రజ్జం కారేసి. తదా నగరతో పుబ్బుత్తరదిసాయ సాలిద్దియో నామ బ్రాహ్మణగామో అహోసి. తస్స పుబ్బుత్తరదిసాయ మగధఖేత్తం అత్థి, తత్థ కోసియగోత్తో నామ సాలిద్దియవాసీ బ్రాహ్మణో సహస్సకరీసమత్తం ఖేత్తం గహేత్వా సాలిం వపాపేసి. ఉట్ఠితే చ పన సస్సే వతిం థిరం కారేత్వా కస్సచి పణ్ణాసకరీసమత్తం, కస్సచి సట్ఠికరీసమత్తన్తి ఏవం పఞ్చసతకరీసమత్తం ఖేత్తం అత్తనో పురిసానంయేవ ఆరక్ఖణత్థాయ దత్వా సేసం పఞ్చసతకరీసమత్తం ఖేత్తం భతిం కత్వా ఏకస్స భతకస్స అదాసి. సో తత్థ కుటిం కత్వా రత్తిన్దివం వసతి. ఖేత్తస్స పన పుబ్బుత్తరదిసాభాగే ఏకస్మిం సానుపబ్బతే మహన్తం సిమ్బలివనం అత్థి, తత్థ అనేకాని సువసతాని వసన్తి. తదా బోధిసత్తో తస్మిం సువసఙ్ఘే సువరఞ్ఞో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో వయప్పత్తో అభిరూపో థామసమ్పన్నో సకటనాభిపమాణసరీరో అహోసి. అథస్స పితా మహల్లకకాలే ‘‘అహం ఇదాని దూరం గన్తుం న సక్కోమి, త్వం ఇమం గణం పరిహరా’’తి గణం నియ్యాదేసి. సో పునదివసతో పట్ఠాయ మాతాపితూనం గోచరత్థాయ గన్తుం నాదాసి, సువగణం పరిహరన్తో హిమవన్తం గన్త్వా సయంజాతసాలివనే యావదత్థం సాలిం ఖాదిత్వా ఆగమనకాలే మాతాపితూనం పహోనకం గోచరం ఆహరిత్వా మాతాపితరో పోసేసి.

అథస్స ఏకదివసం సువా ఆరోచేసుం ‘‘పుబ్బే ఇమస్మిం కాలే మగధఖేత్తే సాలి పచ్చతి, ఇదాని కిం ను ఖో జాత’’న్తి? ‘‘తేన హి జానాథా’’తి ద్వే సువే పహిణింసు. తే గన్త్వా మగధఖేత్తే ఓతరన్తా తస్స భతియా రక్ఖణపురిసస్స ఖేత్తే ఓతరిత్వా సాలిం ఖాదిత్వా ఏకం సాలిసీసం ఆదాయ సిమ్బలివనం గన్త్వా సాలిసీసం మహాసత్తస్స పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘తత్థ ఏవరూపో సాలీ’’తి వదింసు. సో పునదివసే సువగణపరివుతో తత్థ గన్త్వా తస్మిం భతకస్స ఖేత్తే ఓతరి. సో పన పురిసో సువే సాలిం ఖాదన్తే దిస్వా ఇతో చితో చ ధావిత్వా వారేన్తోపి వారేతుం న సక్కోతి. సేసా సువా యావదత్థం సాలిం ఖాదిత్వా తుచ్ఛముఖావ గచ్ఛన్తి. సువరాజా పన బహూని సాలిసీసాని ఏకతో కత్వా తేహి పరివుతో హుత్వా ఆహరిత్వా మాతాపితూనం దేతి. సువా పునదివసతో పట్ఠాయ తత్థేవ సాలిం ఖాదింసు. అథ సో పురిసో ‘‘సచే ఇమే అఞ్ఞం కతిపాహం ఏవం ఖాదిస్సన్తి, కిఞ్చి న భవిస్సతి, బ్రాహ్మణో సాలిం అగ్ఘాపేత్వా మయ్హం ఇణం కరిస్సతి, గన్త్వా తస్స ఆరోచేస్సామీ’’తి సాలిముట్ఠినా సద్ధిం తథారూపం పణ్ణాకారం గహేత్వా సాలిద్దియగామం గన్త్వా బ్రాహ్మణం పస్సిత్వా వన్దిత్వా పణ్ణాకారం దత్వా ఏకమన్తం ఠితో ‘‘కిం, భో పురిస, సమ్పన్నం సాలిఖేత్త’’న్తి పుట్ఠో ‘‘ఆమ, బ్రాహ్మణ, సమ్పన్న’’న్తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౧. ‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా భుఞ్జన్తి కోసియ;

పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నే వారేతుముస్సహే.

౨. ‘‘ఏకో చ తత్థ సకుణో, యో నేసం సబ్బసున్దరో;

భుత్వా సాలిం యథాకామం, తుణ్డేనాదాయ గచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ సమ్పన్నన్తి పరిపుణ్ణం అవేకల్లం. సాలికేదారన్తి సాలిఖేత్తం. సబ్బసున్దరోతి సబ్బేహి కోట్ఠాసేహి సున్దరో రత్తతుణ్డో జిఞ్జుకసన్నిభఅక్ఖి రత్తపాదో తీహి రత్తరాజీహి పరిక్ఖిత్తగీవో మహామయూరపమాణో సో యావదత్థం సాలిం ఖాదిత్వా అఞ్ఞం తుణ్డేన గహేత్వా గచ్ఛతీతి.

బ్రాహ్మణో తస్స కథం సుత్వా సువరాజే సినేహం ఉప్పాదేత్వా ఖేత్తపాలం పుచ్ఛి ‘‘అమ్భో పురిస, పాసం ఓడ్డేతుం జానాసీ’’తి? ‘‘ఆమ, జానామీ’’తి. అథ నం గాథాయ అజ్ఝభాసి –

౩. ‘‘ఓడ్డేన్తు వాలపాసాని, యథా బజ్ఝేథ సో దిజో;

జీవఞ్చ నం గహేత్వాన, ఆనయేహి మమన్తికే’’తి.

తత్థ ఓడ్డేన్తూతి ఓడ్డయన్తు. వాలపాసానీతి అస్సవాలాదిరజ్జుమయపాసాని. జీవఞ్చ నన్తి జీవన్తం ఏవ నం. ఆనయేహీతి ఆనేహి.

తం సుత్వా ఖేత్తపాలో సాలిం అగ్ఘాపేత్వా ఇణస్స అకతభావేన తుట్ఠో గన్త్వా అస్సవాలే వట్టేత్వా ‘‘అజ్జ ఇమస్మిం ఠానే ఓతరిస్సతీ’’తి సువరఞ్ఞో ఓతరణట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా పునదివసే పాతోవ చాటిపమాణం పఞ్జరం కత్వా పాసఞ్చ ఓడ్డేత్వా సువానం ఆగమనం ఓలోకేన్తో కుటియం నిసీది. సువరాజాపి సువగణపరివుతో ఆగన్త్వా అలోలుప్పచారతాయ హియ్యో ఖాదితట్ఠానే ఓడ్డితపాసే పాదం పవేసన్తోవ ఓతరి. సో అత్తనో బద్ధభావం ఞత్వా చిన్తేసి ‘‘సచాహం ఇదానేవ బద్ధరవం రవిస్సామి, ఞాతకామే భయతజ్జితా గోచరం అగ్గహేత్వావ పలాయిస్సన్తి, యావ ఏతేసం గోచరగ్గహణం, తావ అధివాసేస్సామీ’’తి. సో తేసం సుహితభావం ఞత్వా మరణభయతజ్జితో హుత్వా తిక్ఖత్తుం బద్ధరవం రవి. అథ సబ్బే తే సువా పలాయింసు. సువరాజా ‘‘ఏత్తకేసు మే ఞాతకేసు నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ఏకోపి నత్థి, కిం ను ఖో మయా పాపం కత’’న్తి విలపన్తో గాథమాహ –

౪. ‘‘ఏతే భుత్వా పివిత్వా చ, పక్కమన్తి విహఙ్గమా;

ఏకో బద్ధోస్మి పాసేన, కిం పాపం పకతం మయా’’తి.

ఖేత్తపాలో సువరాజస్స బద్ధరవం సువానఞ్చ ఆకాసే పక్ఖన్దనసద్దం సుత్వా ‘‘కిం ను ఖో’’తి కుటియా ఓరుయ్హ పాసాట్ఠానం గన్త్వా సువరాజానం దిస్వా ‘‘యస్సేవ మే పాసో ఓడ్డితో, స్వేవ బద్ధో’’తి తుట్ఠమానసో సువరాజానం పాసతో మోచేత్వా ద్వే పాదే ఏకతో బన్ధిత్వా దళ్హం ఆదాయ సాలిద్దియగామం గన్త్వా సువరాజం బ్రాహ్మణస్స అదాసి. బ్రాహ్మణో బలవసినేహేన మహాసత్తం ఉభోహి హత్థేహి దళ్హం గహేత్వా అఙ్కే నిసీదాపేత్వా తేన సద్ధిం సల్లపన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౫. ‘‘ఉదరం నూన అఞ్ఞేసం, సువ అచ్చోదరం తవ;

భుత్వా సాలిం యథాకామం, తుణ్డేనాదాయ గచ్ఛసి.

౬. ‘‘కోట్ఠం ను తత్థ పూరేసి, సువ వేరం ను తే మయా;

పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, కుహిం సాలిం నిదాహసీ’’తి.

తత్థ ఉదరం నూనాతి అఞ్ఞేసం ఉదరం ఉదరమేవ మఞ్ఞే, తవ ఉదరం పన అతిఉదరం. తత్థాతి తస్మిం సిమ్బలివనే. పూరేసీతి వస్సారత్తత్థాయ పూరేసి. నిదాహసీతి నిధానం కత్వా ఠపేసి, ‘‘నిధీయసీ’’తిపి పాఠో.

తం సుత్వా సువరాజా మధురాయ మనుస్సభాసాయ సత్తమం గాథమాహ –

౭. ‘‘న మే వేరం తయా సద్ధిం, కోట్ఠో మయ్హం న విజ్జతి;

ఇణం ముఞ్చామిణం దమ్మి, సమ్పత్తో కోటసిమ్బలిం;

నిధిమ్పి తత్థ నిదహామి, ఏవం జానాహి కోసియా’’తి.

తత్థ ఇణం ముఞ్చామిణం దమ్మీతి తవ సాలిం హరిత్వా ఇణం ముఞ్చామి చేవ దమ్మి చాతి వదతి. నిధిమ్పీతి ఏకం తత్థ సిమ్బలివనే అనుగామికనిధిమ్పి నిదహామి.

అథ నం బ్రాహ్మణో పుచ్ఛి –

౮. ‘‘కీదిసం తే ఇణదానం, ఇణమోక్ఖో చ కీదిసో;

నిధినిధానమక్ఖాహి, అథ పాసా పమోక్ఖసీ’’తి.

తత్థ ఇణదానన్తి ఇణస్స దానం. నిధినిధానన్తి నిధినో నిధానం.

ఏవం బ్రాహ్మణేన పుట్ఠో సువరాజా తస్స బ్యాకరోన్తో చతస్సో గాథా అభాసి –

౯. ‘‘అజాతపక్ఖా తరుణా, పుత్తకా మయ్హ కోసియ;

తే మం భతా భరిస్సన్తి, తస్మా తేసం ఇణం దదే.

౧౦. ‘‘మాతా పితా చ మే వుద్ధా, జిణ్ణకా గతయోబ్బనా;

తేసం తుణ్డేన హాతూన, ముఞ్చే పుబ్బకతం ఇణం.

౧౧. ‘‘అఞ్ఞేపి తత్థ సకుణా, ఖీణపక్ఖా సుదుబ్బలా;

తేసం పుఞ్ఞత్థికో దమ్మి, తం నిధిం ఆహు పణ్డితా.

౧౨. ‘‘ఈదిసం మే ఇణదానం, ఇణమోక్ఖో చ ఈదిసో;

నిధినిధానమక్ఖామి, ఏవం జానాహి కోసియా’’తి.

తత్థ హాతూనాతి హరిత్వా. తం నిధిన్తి తం పుఞ్ఞకమ్మం పణ్డితా అనుగామికనిధిం నామ కథేన్తి. నిధినిధానన్తి నిధినో నిధానం, ‘‘నిధాననిధి’’న్తిపి పాఠో, అయమేవత్థో.

బ్రాహ్మణో మహాసత్తస్స ధమ్మకథం సుత్వా పసన్నచిత్తో ద్వే గాథా అభాసి.

౧౩. ‘‘భద్దకో వతయం పక్ఖీ, దిజో పరమధమ్మికో;

ఏకచ్చేసు మనుస్సేసు, అయం ధమ్మో న విజ్జతి.

౧౪. ‘‘భుఞ్జ సాలిం యథాకామం, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;

పునాపి సువ పస్సేము, పియం మే తవ దస్సన’’న్తి.

తత్థ భుఞ్జ సాలిన్తి ఇతో పట్ఠాయ నిబ్భయో హుత్వా భుఞ్జాతి కరీససహస్సమ్పి తస్సేవ నియ్యాదేన్తో ఏవమాహ. పస్సేమూతి అత్తనో రుచియా ఆగతం అఞ్ఞేసుపి దివసేసు తం పస్సేయ్యామాతి.

ఏవం బ్రాహ్మణో మహాసత్తం యాచిత్వా పియపుత్తం వియ ముదుచిత్తేన ఓలోకేన్తో పాదతో బన్ధనం మోచేత్వా సతపాకతేలేన పాదే మక్ఖేత్వా భద్దపీఠే నిసీదాపేత్వా కఞ్చనతట్టకే మధులాజే ఖాదాపేత్వా సక్ఖరోదకం పాయేసి. అథస్స సువరాజా ‘‘అప్పమత్తో హోహి, బ్రాహ్మణా’’తి వత్వా ఓవాదం దేన్తో ఆహ –

౧౫. ‘‘భుత్తఞ్చ పీతఞ్చ తవస్సమమ్హి, రతీ చ నో కోసియ తే సకాసే;

నిక్ఖిత్తదణ్డేసు దదాహి దానం, జిణ్ణే చ మాతాపితరో భరస్సూ’’తి.

తత్థ తవస్సమమ్హీతి తవ నివేసనే. రతీతి అభిరతి.

తం సుత్వా బ్రాహ్మణో తుట్ఠమానసో ఉదానం ఉదానేన్తో గాథమాహ –

౧౬. ‘‘లక్ఖీ వత మే ఉదపాది అజ్జ, యో అద్దసాసిం పవరం దిజానం;

సువస్స సుత్వాన సుభాసితాని, కాహామి పుఞ్ఞాని అనప్పకానీ’’తి.

తత్థ లక్ఖీతి సిరీపి పుఞ్ఞమ్పి పఞ్ఞాపి.

మహాసత్తో బ్రాహ్మణేన అత్తనో దిన్నం కరీససహస్సమత్తం పటిక్ఖిపిత్వా అట్ఠకరీసమేవ గణ్హి. బ్రాహ్మణో థమ్భే నిఖనిత్వా తస్స ఖేత్తం నియ్యాదేత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా ఖమాపేత్వా ‘‘గచ్ఛ సామి, అస్సుముఖే రోదమానే మాతాపితరో అస్సాసేహీ’’తి వత్వా తం ఉయ్యోజేసి. సో తుట్ఠమానసో సాలిసీసం ఆదాయ గన్త్వా మాతాపితూనం పురతో నిక్ఖిపిత్వా ‘‘అమ్మతాతా, ఉట్ఠేథా’’తి ఆహ. తే అస్సుముఖా రోదమానా ఉట్ఠహింసు, తావదేవ సువగణా సన్నిపతిత్వా ‘‘కథం ముత్తోసి, దేవా’’తి పుచ్ఛింసు. సో తేసం సబ్బం విత్థారతో కథేసి. కోసియోపి సువరఞ్ఞో ఓవాదం సుత్వా తతో పట్ఠాయ ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణానం మహాదానం పట్ఠపేసి. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఓసానగాథమాహ –

౧౭. ‘‘సో కోసియో అత్తమనో ఉదగ్గో, అన్నఞ్చ పానఞ్చభిసఙ్ఖరిత్వా;

అన్నేన పానేన పసన్నచిత్తో, సన్తప్పయి సమణబ్రాహ్మణే చా’’తి.

తత్థ సన్తప్పయీతి గహితగహితాని భాజనాని పూరేన్తో సన్తప్పేసీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం భిక్ఖు మాతాపితూనం పోసనం నామ పణ్డితానం వంసో’’తి వత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా సువగణా బుద్ధపరిసా అహేసుం, మాతాపితరో మహారాజకులాని, ఖేత్తపాలో ఛన్నో, బ్రాహ్మణో ఆనన్దో, సువరాజా పన అహమేవ అహోసిన్తి.

సాలికేదారజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౪౮౫] ౨. చన్దకిన్నరీజాతకవణ్ణనా

ఉపనీయతిదం మఞ్ఞేతి ఇదం సత్థా కపిలవత్థుపురం ఉపనిస్సాయ నిగ్రోధారామే విహరన్తో రాజనివేసనే రాహులమాతరం ఆరబ్భ కథేసి. ఇదం పన జాతకం దూరేనిదానతో పట్ఠాయ కథేతబ్బం. సా పనేసా నిదానకథా యావ లట్ఠివనే ఉరువేలకస్సపసీహనాదా అపణ్ణకజాతకే కథితా, తతో పరం యావ కపిలవత్థుగమనా వేస్సన్తరజాతకే ఆవి భవిస్సతి. సత్థా పన పితు నివేసనే నిసీదిత్వా అన్తరభత్తసమయే మహాధమ్మపాలజాతకం (జా. ౧.౧౦.౯౨ ఆదయో) కథేత్వా కతభత్తకిచ్చో ‘‘రాహులమాతు నివేసనే నిసీదిత్వా తస్సా గుణం వణ్ణేన్తో చన్దకిన్నరీజాతకం (జా. ౧.౧౪.౧౮ ఆదయో) కథేస్సామీ’’తి రాజానం పత్తం గాహాపేత్వా ద్వీహి అగ్గసావకేహి సద్ధిం రాహులమాతు నివేసనట్ఠానం పాయాసి. తదా తస్సా సమ్ముఖా చత్తాలీససహస్సనాటకిత్థియో వసన్తి తాసు ఖత్తియకఞ్ఞానంయేవ నవుతిఅధికసహస్సం. సా తథాగతస్స ఆగమనం ఞత్వా ‘‘సబ్బా కాసావానేవ నివాసేన్తూ’’తి తాసం ఆరోచాపేసి. తా తథా కరింసు. సత్థా ఆగన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. అథ తా సబ్బాపి ఏకప్పహారేనేవ విరవింసు, మహాపరిదేవసద్దో అహోసి. రాహులమాతాపి పరిదేవిత్వా సోకం వినోదేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా రాజగతేన బహుమానేన సగారవేన నిసీది. రాజా తస్సా గుణకథం ఆరభి, ‘‘భన్తే, మమ సుణ్హా ‘తుమ్హేహి కాసావాని నివత్థానీ’తి సుత్వా కాసావానేవ నివాసేసి, ‘మాలాదీని పరిచ్చత్తానీ’తి సుత్వా మాలాదీని పరిచ్చజి, ‘భూమియం సయతీ’తి సుత్వా భూమిసయనావ జాతా, తుమ్హాకం పబ్బజితకాలే విధవా హుత్వా అఞ్ఞేహి రాజూహి పేసితం పణ్ణాకారం న గణ్హి, ఏవం తుమ్హేసు అసంహీరచిత్తా ఏసా’’తి నానప్పకారేహి తస్సా గుణకథం కథేసి. సత్థా ‘‘అనచ్ఛరియం, మహారాజ, యం ఏసా ఇదాని మమ పచ్ఛిమే అత్తభావే మయి ససినేహా అసంహీరచిత్తా అనఞ్ఞనేయ్యా భవేయ్య. ఏసా తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తాపి మయి అసంహీరచిత్తా అనఞ్ఞనేయ్యా అహోసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే మహాసత్తో హిమవన్తపదేసే కిన్నరయోనియం నిబ్బత్తి, చన్దా నామస్స భరియా. తే ఉభోపి చన్దనామకే రజతపబ్బతే వసింసు. తదా బారాణసిరాజా అమచ్చానం రజ్జం నియ్యాదేత్వా ద్వే కాసాయాని నివాసేత్వా సన్నద్ధపఞ్చావుధో ఏకకోవ హిమవన్తం పావిసి. సో మిగమంసం ఖాదన్తో ఏకం ఖుద్దకనదిం అనుసఞ్చరన్తో ఉద్ధం అభిరుహి. చన్దపబ్బతవాసినో కిన్నరా వస్సారత్తసమయే అనోతరిత్వా పబ్బతేయేవ వసన్తి, నిదాఘసమయే ఓతరన్తి. తదా చ సో చన్దకిన్నరో అత్తనో భరియాయ సద్ధిం ఓతరిత్వా తేసు తేసు ఠానేసు గన్ధే విలిమ్పన్తో పుప్ఫరేణుం ఖాదన్తో పుప్ఫపటే నివాసేన్తో పారుపన్తో లతాదోలాహి కీళన్తో మధురస్సరేన గాయన్తో తం ఖుద్దకనదిం పత్వా ఏకస్మిం నివత్తనట్ఠానే ఓతరిత్వా ఉదకే పుప్ఫాని వికిరిత్వా ఉదకకీళం కీళిత్వా పుప్ఫపటే నివాసేత్వా పారుపిత్వా రజతపట్టవణ్ణాయ వాలుకాయ పుప్ఫాసనం పఞ్ఞపేత్వా ఏకం వేళు దణ్డకం గహేత్వా సయనే నిసీది. తతో చన్దకిన్నరో వేళుం వాదేన్తో మధురసద్దేన గాయి. చన్దకిన్నరీ ముదుహత్థే నామేత్వా తస్స అవిదూరే ఠితా నచ్చి చేవ గాయి చ. సో రాజా తేసం సద్దం సుత్వా పదసద్దం అసావేన్తో సణికం గన్త్వా పటిచ్ఛన్నే ఠత్వా తే కిన్నరే దిస్వా కిన్నరియా పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా ‘‘తం కిన్నరం విజ్ఝిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా ఇమాయ సద్ధిం సంవాసం కప్పేస్సామీ’’తి ఠత్వా చన్దకిన్నరం విజ్ఝి. సో వేదనాప్పత్తో పరిదేవమానో చతస్సో గాథా అభాసి –

౧౮. ‘‘ఉపనీయతిదం మఞ్ఞే, చన్దే లోహితమద్దనే;

అజ్జ జహామి జీవితం, పాణా మే చన్దే నిరుజ్ఝన్తి.

౧౯. ‘‘ఓసీది మే దుక్ఖం హదయం, మే డయ్హతే నితమ్మామి;

తవ చన్దియా సోచన్తియా, న నం అఞ్ఞేహి సోకేహి.

౨౦. ‘‘తిణమివ వనమివ మిలాయామి, నదీ అపరిపుణ్ణావ సుస్సామి;

తవ చన్దియా సోచన్తియా, న నం అఞ్ఞేహి సోకేహి.

౨౧. ‘‘వస్సమివ సరే పాదే, ఇమాని అస్సూని వత్తరే మయ్హం;

తవ చన్దియా సోచన్తియా, న నం అఞ్ఞేహి సోకేహీ’’తి.

తత్థ ఉపనీయతీతి సన్తతివిచ్ఛేదం ఉపనీయతి. ఇదన్తి జీవితం. పాణా మేతి భద్దే, చన్దే మమ జీవితపాణా నిరుజ్ఝన్తి. ఓసీది మేతి జీవితం మే ఓసీదతి. నితమ్మామీతి అతికిలమామి. తవ చన్దియాతి ఇదం మమ దుక్ఖం, న నం అఞ్ఞేహి సోకేహి, అథ ఖో తవ చన్దియా సోచన్తియా సోకహేతు యస్మా త్వం మమ వియోగేన సోచిస్ససి, తస్మాతి అత్థో. తిణమివ వనమివ మిలాయామీతి తత్తపాసాణే ఖిత్తతిణమివ మూలఛిన్నవనమివ మిలాయామీతి వదతి. సరే పాదేతి యథా నామ పబ్బతపాదే పతితవస్సం సరిత్వా అచ్ఛిన్నధారం వత్తతి.

మహాసత్తో ఇమాహి చతూహి గాథాహి పరిదేవిత్వా పుప్ఫసయనే నిపన్నోవ సతిం విస్సజ్జేత్వా పరివత్తి. రాజా పతిట్ఠితోవ. ఇతరా మహాసత్తే పరిదేవన్తే అత్తనో రతియా మత్తా హుత్వా తస్స విద్ధభావం న జానాతి, విసఞ్ఞం పన నం పరివత్తిత్వా నిపన్నం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో మే పియసామికస్స దుక్ఖ’’న్తి ఉపధారేన్తీ పహారముఖతో పగ్ఘరన్తం లోహితం దిస్వా పియసామికే ఉప్పన్నం బలవసోకం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తీ మహాసద్దేన పరిదేవి. రాజా ‘‘కిన్నరో మతో భవిస్సతీ’’తి నిక్ఖమిత్వా అత్తానం దస్సేసి. చన్దా తం దిస్వా ‘‘ఇమినా మే చోరేన పియసామికో విద్ధో భవిస్సతీ’’తి కమ్పమానా పలాయిత్వా పబ్బతమత్థకే ఠత్వా రాజానం పరిభాసన్తీ పఞ్చ గాథా అభాసి –

౨౨. ‘‘పాపో ఖోసి రాజపుత్త, యో మే ఇచ్ఛితం పతిం వరాకియా;

విజ్ఝసి వనమూలస్మిం, సోయం విద్ధో ఛమా సేతి.

౨౩. ‘‘ఇమం మయ్హం హదయసోకం, పటిముఞ్చతు రాజపుత్త తవ మాతా;

యో మయ్హం హదయసోకో, కిమ్పురిసం అవేక్ఖమానాయ.

౨౪. ‘‘ఇమం మయ్హం హదయసోకం, పటిముఞ్చతు రాజపుత్త తవ జాయా;

యో మయ్హం హదయసోకో, కిమ్పురిసం అవేక్ఖమానాయ.

౨౫. ‘‘మా చ పుత్తం మా చ పతిం, అద్దక్ఖి రాజపుత్త తవ మాతా;

యో కిమ్పురిసం అవధి, అదూసకం మయ్హ కామా హి.

౨౬. ‘‘మా చ పుత్తం మా చ పతిం, అద్దక్ఖి రాజపుత్త తవ జాయా;

యో కిమ్పురిసం అవధి, అదూసకం మయ్హ కామా హీ’’తి.

తత్థ వరాకియాతి కపణాయ. పటిముఞ్చతూతి పటిలభతు ఫుసతు పాపుణాతు. మయ్హ కామా హీతి మయ్హం కామేన.

రాజా నం పఞ్చహి గాథాహి పరిభాసిత్వా పబ్బతమత్థకే ఠితంయేవ అస్సాసేన్తో గాథమాహ –

౨౭. ‘‘మా త్వం చన్దే రోది మా సోపి, వనతిమిరమత్తక్ఖి;

మమ త్వం హేహిసి భరియా, రాజకులే పూజితా నారీభీ’’తి.

తత్థ చన్దేతి మహాసత్తస్స పరిదేవనకాలే నామస్స సుతత్తా ఏవమాహ. వనతిమిరమత్తక్ఖీతి వనతిమిరపుప్ఫసమానఅక్ఖి. పూజితా నారీభీతి సోళసన్నం ఇత్థిసహస్సానం జేట్ఠికా అగ్గమహేసీ హేస్ససి.

చన్దా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘త్వం కిం మం వదేసీ’’తి సీహనాదం నదన్తీ అనన్తరగాథమాహ –

౨౮. ‘‘అపి నూనహం మరిస్సం, నాహం రాజపుత్త తవ హేస్సం;

యో కిమ్పురిసం అవధి, అదూసకం మయ్హ కామా హీ’’తి.

తత్థ అపి నూనహన్తి అపి ఏకంసేనేవ అహం మరిస్సం.

సో తస్సా వచనం సుత్వా నిచ్ఛన్దరాగో హుత్వా ఇతరం గాథమాహ –

౨౯. ‘‘అపి భీరుకే అపి జీవితుకామికే, కిమ్పురిసి గచ్ఛ హిమవన్తం;

తాలీసతగరభోజనా, అఞ్ఞే తం మిగా రమిస్సన్తీ’’తి.

తత్థ అపి భీరుకేతి భీరుజాతికే. తాలీసతగరభోజనాతి త్వం తాలీసపత్తతగరపత్తభోజనా మిగీ, తస్మా అఞ్ఞే తం మిగా రమిస్సన్తి, న త్వం రాజకులారహా, గచ్ఛాతి నం అవచ, వత్వా చ పన నిరపేక్ఖో హుత్వా పక్కామి.

సా తస్స గతభావం ఞత్వా ఓరుయ్హ మహాసత్తం ఆలిఙ్గిత్వా పబ్బతమత్థకం ఆరోపేత్వా పబ్బతతలే నిపజ్జాపేత్వా సీసమస్స అత్తనో ఊరూసు కత్వా బలవపరిదేవం పరిదేవమానా ద్వాదస గాథా అభాసి –

౩౦. ‘‘తే పబ్బతా తా చ కన్దరా, తా చ గిరిగుహాయో తథేవ తిట్ఠన్తి;