౧౫. వీసతినిపాతో

[౪౯౭] ౧. మాతఙ్గజాతకవణ్ణనా

కుతో ను ఆగచ్ఛసి దుమ్మవాసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉదేనం నామ వంసరాజానం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి కాలే ఆయస్మా పిణ్డోలభారద్వాజో జేతవనతో ఆకాసేన గన్త్వా యేభుయ్యేన కోసమ్బియం ఉదేనస్స రఞ్ఞో ఉయ్యానం దివావిహారాయ గచ్ఛతి. థేరో కిర పురిమభవే రజ్జం కారేన్తో దీఘమద్ధానం తస్మిం ఉయ్యానే మహాపరివారో సమ్పత్తిం అనుభవి. సో తేన పుబ్బాచిణ్ణేన యేభుయ్యేన తత్థేవ దివావిహారం నిసీదిత్వా ఫలసమాపత్తిసుఖేన వీతినామేతి. తస్మిం ఏకదివసం తత్థ గన్త్వా సుపుప్ఫితసాలమూలే నిసిన్నే ఉదేనో సత్తాహం మహాపానం పివిత్వా ‘‘ఉయ్యానకీళం కీళిస్సామీ’’తి మహన్తేన పరివారేన ఉయ్యానం గన్త్వా మఙ్గలసిలాపట్టే అఞ్ఞతరాయ ఇత్థియా అఙ్కే నిపన్నో సురామదమత్తతాయ నిద్దం ఓక్కమి. గాయన్తా నిసిన్నిత్థియో తూరియాని ఛడ్డేత్వా ఉయ్యానం పవిసిత్వా పుప్ఫఫలాదీని విచినన్తియో థేరం దిస్వా గన్త్వా వన్దిత్వా నిసీదింసు. థేరో తాసం ధమ్మకథం కథేన్తో నిసీది. ఇతరాపి ఇత్థీ అఙ్కం చాలేత్వా రాజానం పబోధేత్వా ‘‘కుహిం తా వసలియో గతా’’తి వుత్తే ‘‘ఏకం సమణం పరివారేత్వా నిసిన్నా’’తి ఆహ. సో కుద్ధో గన్త్వా థేరం అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా ‘‘హన్దాహం, తం సమణం తమ్బకిపిల్లకేహి ఖాదాపేస్సామీ’’తి కోధవసేన థేరస్స సరీరే తమ్బకిపిల్లకపుటం భిన్దాపేసి. థేరో ఆకాసే ఠత్వా తస్సోవాదం దత్వా జేతవనే గన్ధకుటిద్వారేయేవ ఓతరిత్వా తథాగతేన ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి పుట్ఠో థేరో తమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో, భారద్వాజ, ఉదేనో ఇదానేవ పబ్బజితే విహేఠేతి, పుబ్బేపి విహేఠేసియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే తదా మహాసత్తో బహినగరే చణ్డాలయోనియం నిబ్బత్తి, ‘‘మాతఙ్గో’’తిస్స నామం కరింసు. అపరభాగే విఞ్ఞుతం పత్తో ‘‘మాతఙ్గపణ్డితో’’తి పాకటో అహోసి. తదా బారాణసిసేట్ఠినో ధీతా దిట్ఠమఙ్గలికా నామ ఏకమాసద్వేమాసవారేన మహాపరివారా ఉయ్యానం కీళితుం గచ్ఛతి. అథేకదివసం మహాసత్తో కేనచి కమ్మేన నగరం పవిసన్తో అన్తరద్వారే దిట్ఠమఙ్గలికం దిస్వా ఏకమన్తం అపగన్త్వా అల్లీయిత్వా అట్ఠాసి. దిట్ఠమఙ్గలికా సాణియా అన్తరేన ఓలోకేన్తీ తం దిస్వా ‘‘కో ఏసో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘చణ్డాలో అయ్యే’’తి వుత్తే ‘‘అదిట్ఠపుబ్బయుత్తకం వత పస్సామీ’’తి గన్ధోదకేన అక్ఖీని ధోవిత్వా తతో నివత్తి. తాయ సద్ధిం నిక్ఖన్తజనో ‘‘అరే, దుట్ఠ చణ్డాల, అజ్జ తం నిస్సాయ అమ్హాకం అమూలకం సురాభత్తం నట్ఠ’’న్తి కోధాభిభూతో మాతఙ్గపణ్డితం హత్థేహి చ పాదేహి చ పోథేత్వా విసఞ్ఞిం కత్వా పక్కామి. సో ముహుత్తం వీతినామేత్వా పటిలద్ధసఞ్ఞో చిన్తేసి ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికాయ పరిజనో మం నిద్దోసం అకారణేన పోథేసి, దిట్ఠమఙ్గలికం లభిత్వావ ఉట్ఠహిస్సామి, నో అలభిత్వా’’తి అధిట్ఠాయ గన్త్వా తస్సా పితు నివేసనద్వారే నిపజ్జి. సో ‘‘కేన కారణేన నిపన్నోసీ’’తి వుత్తే ‘‘అఞ్ఞం కారణం నత్థి, దిట్ఠమఙ్గలికాయ మే అత్థో’’తి ఆహ. ఏకో దివసో అతీతో, తథా దుతియో, తతియో, చతుత్థో, పఞ్చమో, ఛట్ఠో చ. బోధిసత్తానం అధిట్ఠానం నామ సమిజ్ఝతి, తస్మా సత్తమే దివసే దిట్ఠమఙ్గలికం నీహరిత్వా తస్స అదంసు.

అథ నం సా ‘‘ఉట్ఠేహి, సామి, తుమ్హాకం గేహం గచ్ఛామా’’తి ఆహ. భద్దే, తవ పరిజనేనమ్హి సుపోథితో దుబ్బలో, మం ఉక్ఖిపిత్వా పిట్ఠిం ఆరోపేత్వా ఆదాయ గచ్ఛాహీతి. సా తథా కత్వా నగరవాసీనం పస్సన్తానఞ్ఞేవ నగరా నిక్ఖమిత్వా చణ్డాలగామకం గతా. అథ నం మహాసత్తో జాతిసమ్భేదవీతిక్కమం అకత్వావ కతిపాహం గేహే వసాపేత్వా చిన్తేసి ‘‘అహమేతం లాభగ్గయసగ్గప్పత్తం కరోన్తో పబ్బజిత్వావ కాతుం సక్ఖిస్సామి, న ఇతరథా’’తి. అథ నం ఆమన్తేత్వా ‘భద్దే, మయి అరఞ్ఞతో కిఞ్చి అనాహరన్తే అమ్హాకం జీవికా నప్పవత్తతి, యావ మమాగమనా మా ఉక్కణ్ఠి, అహం అరఞ్ఞం గమిస్సామీ’’తి వత్వా గేహవాసినోపి ‘‘ఇమం మా పమజ్జిత్థా’’తి ఓవదిత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా సమణపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అప్పమత్తో సత్తమే దివసే అట్ఠ సమాపత్తియో చ పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో చ ఉప్పాదేత్వా ‘‘ఇదాని దిట్ఠమఙ్గలికాయ అవస్సయో భవితుం సక్ఖిస్సామీ’’తి ఇద్ధియా గన్త్వా చణ్డాలగామద్వారే ఓతరిత్వా దిట్ఠమఙ్గలికాయ గేహద్వారం అగమాసి. సా తస్సాగమనం సుత్వా గేహతో నిక్ఖమిత్వా ‘‘సామి, కస్మా మం అనాథం కత్వా పబ్బజితోసీ’’తి పరిదేవి. అథ నం ‘‘భద్దే, మా చిన్తయి, తవ పోరాణకయసతో ఇదాని మహన్తతరం యసం కరిస్సామి, అపిచ ఖో పన ‘న మయ్హం మాతఙ్గపణ్డితో సామికో, మహాబ్రహ్మా మే సామికో’తి ఏత్తకం పరిసమజ్ఝే వత్తుం సక్ఖిస్ససీ’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, సామి, సక్ఖిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి ‘‘ఇదాని తే సామికో కుహిన్తి పుట్ఠా ‘బ్రహ్మలోకం గతో’తి వత్వా ‘కదా ఆగమిస్సతీ’తి వుత్తే ‘ఇతో సత్తమే దివసే పుణ్ణమాయం చన్దం భిన్దిత్వా ఆగమిస్సతీ’తి వదేయ్యాసీ’’తి నం వత్వా మహాసత్తో హిమవన్తమేవ గతో.

దిట్ఠమఙ్గలికాపి బారాణసియం మహాజనస్స మజ్ఝే తేసు తేసు ఠానేసు తథా కథేసి. మహాజనో ‘‘అహో మహాబ్రహ్మా సమానో దిట్ఠమఙ్గలికం న గచ్ఛతి, ఏవమేతం భవిస్సతీ’’తి సద్దహి. బోధిసత్తోపి పుణ్ణమదివసే చన్దస్స గగనమజ్ఝే ఠితకాలే బ్రహ్మత్తభావం మాపేత్వా సకలం కాసిరట్ఠం ద్వాదసయోజనికం బారాణసినగరఞ్చ ఏకోభాసం కత్వా చన్దమణ్డలం భిన్దిత్వా ఓతరిత్వా బారాణసియా ఉపరూపరి తిక్ఖత్తుం పరిబ్భమిత్వా మహాజనేన గన్ధమాలాదీహి పూజియమానో చణ్డాలగామకాభిముఖో అహోసి. బ్రహ్మభత్తా సన్నిపతిత్వా చణ్డాలగామకం గన్త్వా దిట్ఠమఙ్గలికాయ గేహం సుద్ధవత్థేహి ఛాదేత్వా భూమిం చతుజ్జాతియగన్ధేహి ఓపుఞ్ఛిత్వా పుప్ఫాని వికిరిత్వా ధూమం దత్వా చేలవితానం పసారేత్వా మహాసయనం పఞ్ఞపేత్వా గన్ధతేలేహి దీపం జాలేత్వా ద్వారే రజతపట్టవణ్ణవాలుకం ఓకిరిత్వా పుప్ఫాని వికిరిత్వా ధజే బన్ధింసు. ఏవం అలఙ్కతే గేహే మహాసత్తో ఓతరిత్వా అన్తో పవిసిత్వా థోకం సయనపిట్ఠే నిసీది.

తదా దిట్ఠమఙ్గలికా ఉతునీ హోతి. అథస్సా అఙ్గుట్ఠకేన నాభిం పరామసి, కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసి. అథ నం మహాసత్తో ఆమన్తేత్వా ‘‘భద్దే, గబ్భో తే పతిట్ఠితో, త్వం పుత్తం విజాయిస్ససి, త్వమ్పి పుత్తోపి తే లాభగ్గయసగ్గప్పత్తా భవిస్సథ, తవ పాదధోవనఉదకం సకలజమ్బుదీపే రాజూనం అభిసేకోదకం భవిస్సతి, నహానోదకం పన తే అమతోసధం భవిస్సతి, యే తం సీసే ఆసిఞ్చిస్సన్తి, తే సబ్బరోగేహి ముచ్చిస్సన్తి, కాళకణ్ణిం పరివజ్జేస్సన్తి, తవ పాదపిట్ఠే సీసం ఠపేత్వా వన్దన్తా సహస్సం దస్సన్తి, సోతపథే ఠత్వా వన్దన్తా సతం దస్సన్తి, చక్ఖుపథే ఠత్వా వన్దన్తా ఏకం కహాపణం దత్వా వన్దిస్సన్తి, అప్పమత్తా హోహీ’’తి నం ఓవదిత్వా గేహా నిక్ఖమిత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ ఉప్పతిత్వా చన్దమణ్డలం పావిసి. బ్రహ్మభత్తా సన్నిపతిత్వా ఠితకావ రత్తిం వీతినామేత్వా పాతోవ దిట్ఠమఙ్గలికం సువణ్ణసివికం ఆరోపేత్వా సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా నగరం పవిసింసు. ‘‘మహాబ్రహ్మభరియా’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా మహాజనో గన్ధమాలాదీహి పూజేసి. పాదపిట్ఠే సీసం ఠపేత్వా వన్దితుం లభన్తా సహస్సత్థవికం దేన్తి, సోతపథే ఠత్వా వన్దితుం లభన్తా సతం దేన్తి, చక్ఖుపథే ఠత్వా వన్దితుం లభన్తా ఏకం కహాపణం దేన్తి. ఏవం ద్వాదసయోజనికం బారాణసిం తం గహేత్వా విచరన్తా అట్ఠారసకోటిధనం లభింసు.

అథ నం నగరం పరిహరిత్వా ఆనేత్వా నగరమజ్ఝే మహామణ్డపం కారేత్వా సాణిం పరిక్ఖిపిత్వా మహాసయనం పఞ్ఞపేత్వా మహన్తేన సిరిసోభగ్గేన తత్థ వసాపేసుం. మణ్డపసన్తికేయేవ సత్తద్వారకోట్ఠం సత్తభూమికం పాసాదం కాతుం ఆరభింసు, మహన్తం నవకమ్మం అహోసి. దిట్ఠమఙ్గలికా మణ్డపేయేవ పుత్తం విజాయి. అథస్స నామగ్గహణదివసే బ్రాహ్మణా సన్నిపతిత్వా మణ్డపే జాతత్తా ‘‘మణ్డబ్యకుమారో’’తి నామం కరింసు. పాసాదో పన దసహి మాసేహి నిట్ఠితో. తతో పట్ఠాయ సా మహన్తేన యసేన తస్మిం వసతి, మణ్డబ్యకుమారోపి మహన్తేన పరివారేన వడ్ఢతి. తస్స సత్తట్ఠవస్సకాలేయేవ జమ్బుదీపతలే ఉత్తమాచరియా సన్నిపతింసు. తే తం తయో వేదే ఉగ్గణ్హాపేసుం. సో సోళసవస్సకాలతో పట్ఠాయ బ్రాహ్మణానం భత్తం పట్ఠపేసి, నిబద్ధం సోళస బ్రాహ్మణసహస్సాని భుఞ్జన్తి. చతుత్థే ద్వారకోట్ఠకే బ్రాహ్మణానం దానం దేతి.

అథేకస్మిం మహామహదివసే గేహే బహుం పాయాసం పటియాదేసుం. సోళస బ్రాహ్మణసహస్సాని చతుత్థే ద్వారకోట్ఠకే నిసీదిత్వా సువణ్ణరసవణ్ణేన నవసప్పినా పక్కమధుఖణ్డసక్ఖరాహి చ అభిసఙ్ఖతం పాయాసం పరిభుఞ్జన్తి. కుమారోపి సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో సువణ్ణపాదుకా ఆరుయ్హ హత్థేన కఞ్చనదణ్డం గహేత్వా ‘‘ఇధ సప్పిం దేథ, ఇధ మధు’’న్తి విచారేన్తో చరతి. తస్మిం ఖణే మాతఙ్గపణ్డితో హిమవన్తే అస్సమపదే నిసిన్నో ‘‘కా ను ఖో దిట్ఠమఙ్గలికాయ పుత్తస్స పవత్తీ’’తి ఓలోకేన్తో తస్స అతిత్థే పక్ఖన్దభావం దిస్వా ‘‘అజ్జేవ గన్త్వా మాణవం దమేత్వా యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం హోతి, తత్థ దానం దాపేత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఆకాసేన అనోతత్తదహం గన్త్వా ముఖధోవనాదీని కత్వా మనోసిలాతలే ఠితో రత్తదుపట్టం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా పంసుకూలసఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా మత్తికాపత్తం ఆదాయ ఆకాసేనాగన్త్వా చతుత్థే ద్వారకోట్ఠకే దానగ్గేయేవ ఓతరిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. మణ్డబ్యో కుమారో ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో తం దిస్వా ‘‘ఏవంవిరూపో సఙ్కారయక్ఖసదిసో అయం పబ్బజితో ఇమం ఠానం ఆగచ్ఛన్తో కుతో ను ఖో ఆగచ్ఛతీ’’తి తేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘కుతో ను ఆగచ్ఛసి దుమ్మవాసీ, ఓతల్లకో పంసుపిసాచకోవ;

సఙ్కారచోళం పటిముఞ్చ కణ్ఠే, కో రే తువం హోసి అదక్ఖిణేయ్యో’’తి.

తత్థ దుమ్మవాసీతి అనఞ్జితఅమణ్డితఘటితసఙ్ఘాటికపిలోతికవసనో. ఓతల్లకోతి లామకో ఓలమ్బవిలమ్బనన్తకధరో వా. పంసుపిసాచకోవాతి సఙ్కారట్ఠానే పిసాచకో వియ. సఙ్కారచోళన్తి సఙ్కారట్ఠానే లద్ధపిలోతికం. పటిముఞ్చాతి పటిముఞ్చిత్వా. అదక్ఖిణేయ్యోతి త్వం అదక్ఖిణేయ్యో ఇమేసం పరమదక్ఖిణేయ్యానం నిసిన్నట్ఠానం ఏకో హుత్వా కుతో ఆగతో.

తం సుత్వా మహాసత్తో ముదుచిత్తేనేవ తేన సద్ధిం సల్లపన్తో దుతియం గాథమాహ –

౨. ‘‘అన్నం తవేదం పకతం యసస్సి, తం ఖజ్జరే భుఞ్జరే పియ్యరే చ;

జానాసి మం త్వం పరదత్తూపజీవిం, ఉత్తిట్ఠపిణ్డం లభతం సపాకో’’తి.

తత్థ పకతన్తి పటియత్తం. యసస్సీతి పరివారసమ్పన్న. తం ఖజ్జరేతి తం ఖజ్జన్తి చ భుఞ్జన్తి చ పివన్తి చ. కింకారణా మయ్హం కుజ్ఝసి? ఉత్తిట్ఠపిణ్డన్తి ఉపతిట్ఠిత్వా లభితబ్బపిణ్డం, ఉట్ఠాయ ఠితేహి వా దీయమానం హేట్ఠా ఠత్వా లభితబ్బపిణ్డం. లభతం సపాకోతి సపాకో చణ్డాలోపి లభతు. జాతిసమ్పన్నా హి యత్థ కత్థచి లభన్తి, సపాకచణ్డాలస్స పన కో దేతి, దుల్లభపిణ్డో అహం, తస్మా మే జీవితపవత్తనత్థం భోజనం దాపేహి, కుమారాతి.

తతో మణ్డబ్యో గాథమాహ –

౩. ‘‘అన్నం మమేదం పకతం బ్రాహ్మణానం, అత్తత్థాయ సద్దహతో మమేదం;

అపేహి ఏత్తో కిమిధట్ఠితోసి, న మాదిసా తుమ్హం దదన్తి జమ్మా’’తి.

తత్థ అత్తత్థాయాతి అత్తనో వడ్ఢిఅత్థాయ. అపేహి ఏత్తోతి ఇమమ్హా ఠానా అపగచ్ఛ. న మాదిసాతి మాదిసా జాతిసమ్పన్నానం ఉదిచ్చబ్రాహ్మణానం దానం దేన్తి, న తుయ్హం చణ్డాలస్స, గచ్ఛ, జమ్మాతి.

తతో మహాసత్తో గాథమాహ –

౪. ‘‘థలే చ నిన్నే చ వపన్తి బీజం, అనూపఖేత్తే ఫలమాసమానా;

ఏతాయ సద్ధాయ దదాహి దానం, అప్పేవ ఆరాధయే దక్ఖిణేయ్యే’’తి.

తస్సత్థో – కుమార, సస్సఫలం ఆసీసమానా తీసుపి ఖేత్తేసు బీజం వపన్తి. తత్థ అతివుట్ఠికాలే థలే సస్సం సమ్పజ్జతి, నిన్నే పూతికం హోతి, అనూపఖేత్తే నదిఞ్చ తళాకఞ్చ నిస్సాయ కతం ఓఘేన వుయ్హతి. మన్దవుట్ఠికాలే థలే ఖేత్తే విపజ్జతి, నిన్నే థోకం సమ్పజ్జతి, అనూపఖేత్తే సమ్పజ్జతేవ. సమవుట్ఠికాలే థలే ఖేత్తే థోకం సమ్పజ్జతి, ఇతరేసు సమ్పజ్జతేవ. తస్మా యథా ఫలమాసీసమానా తీసుపి ఖేత్తేసు వపన్తి, తథా త్వమ్పి ఏతాయ ఫలసద్ధాయ ఆగతాగతానం సబ్బేసంయేవ దానం దేహి, అప్పేవ నామ ఏవం దదన్తో దక్ఖిణేయ్యే ఆరాధేయ్యాసి లభేయ్యాసీతి.

తతో మణ్డబ్యో గాథమాహ –

౫. ‘‘ఖేత్తాని మయ్హం విదితాని లోకే, యేసాహం బీజాని పతిట్ఠపేమి;

యే బ్రాహ్మణా జాతిమన్తూపపన్నా, తానీధ ఖేత్తాని సుపేసలానీ’’తి.

తత్థ యేసాహన్తి యేసు అహం. జాతిమన్తూపపన్నాతి జాతియా చ మన్తేహి చ ఉపపన్నా.

తతో మహాసత్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౬. ‘‘జాతిమదో చ అతిమానితా చ, లోభో చ దోసో చ మదో చ మోహో;

ఏతే అగుణా యేసు చ సన్తి సబ్బే, తానీధ ఖేత్తాని అపేసలాని.

౭. ‘‘జాతిమదో చ అతిమానితా చ, లోభో చ దోసో చ మదో చ మోహో;

ఏతే అగుణా యేసు న సన్తి సబ్బే, తానీధ ఖేత్తాని సుపేసలానీ’’తి.

తత్థ జాతిమదోతి ‘‘అహమస్మి జాతిసమ్పన్నో’’తి ఏవం ఉప్పన్నమానో. అతిమానితా చాతి ‘‘అఞ్ఞో మయా సద్ధిం జాతిఆదీహి సదిసో నత్థీ’’తి అతిక్కమ్మ పవత్తమానో. లోభాదయో లుబ్భనదుస్సనమజ్జనముయ్హనమత్తావ. అపేసలానీతి ఏవరూపా పుగ్గలా ఆసీవిసభరితా వియ వమ్మికా అప్పియసీలా హోన్తి. ఏవరూపానం దిన్నం న మహప్ఫలం హోతి, తస్మా మా ఏతేసం సుపేసలఖేత్తభావం మఞ్ఞిత్థ. న హి జాతిమన్తా సగ్గదాయకా. యే పన జాతిమానాదిరహితా అరియా, తాని ఖేత్తాని సుపేసలాని, తేసు దిన్నం మహప్ఫలం, తే సగ్గదాయకా హోన్తీతి.

ఇతి సో మహాసత్తే పునప్పునం కథేన్తే కుజ్ఝిత్వా ‘‘అయం అతివియ బహుం విప్పలపతి, కుహిం గతా ఇమే దోవారికా, నయిమం చణ్డాలం నీహరన్తీ’’తి గాథమాహ –

౮. ‘‘క్వేత్థ గతా ఉపజోతియో చ, ఉపజ్ఝాయో అథ వా గణ్డకుచ్ఛి;

ఇమస్స దణ్డఞ్చ వధఞ్చ దత్వా, గలే గహేత్వా ఖలయాథ జమ్మ’’న్తి.

తత్థ క్వేత్థ గతాతి ఇమేసు తీసు ద్వారేసు ఠపితా ఉపజోతియో చ ఉపజ్ఝాయో చ గణ్డకుచ్ఛి చాతి తయో దోవారికా కుహిం గతాతి అత్థో.

తేపి తస్స వచనం సుత్వా వేగేనాగన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘కిం కరోమ దేవా’’తి ఆహంసు. ‘‘అయం వో జమ్మో చణ్డాలో దిట్ఠో’’తి? ‘‘న పస్సామ దేవ, కుతోచి ఆగతభావం న జానామా’’తి. ‘‘కో చేస మాయాకారో వా విజ్జాధరో వా భవిస్సతి, ఇదాని కిం తిట్ఠథా’’తి. ‘‘కిం కరోమ దేవా’’తి? ‘‘ఇమస్స ముఖమేవ పోథేత్వా భిన్దన్తా దణ్డవేళుపేసికాహి పిట్ఠిచమ్మం ఉప్పాటేన్తా వధఞ్చ దత్వా గలే గహేత్వా ఏతం జమ్మం ఖలయాథ, ఇతో నీహరథా’’తి.

మహాసత్తో తేసు అత్తనో సన్తికం అనాగతేస్వేవ ఉప్పతిత్వా ఆకాసే ఠితో గాథమాహ –

౯. ‘‘గిరిం నఖేన ఖణసి, అయో దన్తేహి ఖాదసి;

జాతవేదం పదహసి, యో ఇసిం పరిభాససీ’’తి.

తత్థ జాతవేదం పదహసీతి అగ్గిం గిలితుం వాయమసి.

ఇమఞ్చ పన గాథం వత్వా మహాసత్తో పస్సన్తస్సేవ మాణవస్స చ బ్రాహ్మణానఞ్చ ఆకాసే పక్ఖన్ది. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ –

౧౦. ‘‘ఇదం వత్వాన మాతఙ్గో, ఇసి సచ్చపరక్కమో;

అన్తలిక్ఖస్మిం పక్కామి, బ్రాహ్మణానం ఉదిక్ఖత’’న్తి.

తత్థ సచ్చపరక్కమోతి సభావపరక్కమో.

సో పాచీనదిసాభిముఖో గన్త్వా ఏకాయ వీథియా ఓతరిత్వా ‘‘పదవళఞ్జం పఞ్ఞాయతూ’’తి అధిట్ఠాయ పాచీనద్వారసమీపే పిణ్డాయ చరన్తో మిస్సకభత్తం సంకడ్ఢిత్వా ఏకిస్సం సాలాయం నిసీదిత్వా మిస్సకభత్తం పరిభుఞ్జి. నగరదేవతా ‘‘అయం అమ్హాకం అయ్యం విహేఠేత్వా కథేతీ’’తి అసహమానా ఆగమింసు. అథస్స జేట్ఠకయక్ఖో మణ్డబ్యస్స గీవం గహేత్వా పరివత్తేసి, సేసదేవతా సేసబ్రాహ్మణానం గీవం గణ్హిత్వా పరివత్తేసుం. బోధిసత్తే ముదుచిత్తతాయ పన ‘‘తస్స పుత్తో’’తి నం న మారేన్తి, కేవలం కిలమేన్తియేవ. మణ్డబ్యస్స సీసం పరివత్తిత్వా పిట్ఠిపస్సాభిముఖం జాతం, హత్థపాదా ఉజుకా థద్ధావ అట్ఠంసు, అక్ఖీని కాలకతస్సేవ పరివత్తింసు. సో థద్ధసరీరోవ నిపజ్జి, సేసబ్రాహ్మణా ముఖేన ఖేళం వమన్తా అపరాపరం పరివత్తన్తి. మాణవా ‘‘అయ్యే, పుత్తస్స తే కిం జాత’’న్తి దిట్ఠమఙ్గలికాయ ఆరోచయింసు. సా వేగేన గన్త్వా పుత్తం దిస్వా ‘‘కిమేత’’న్తి వత్వా గాథమాహ –

౧౧. ‘‘ఆవేల్లితం పిట్ఠితో ఉత్తమఙ్గం, బాహుం పసారేతి అకమ్మనేయ్యం;

సేతాని అక్ఖీని యథా మతస్స, కో మే ఇమం పుత్తమకాసి ఏవ’’న్తి.

తత్థ ఆవేల్లితన్తి పరివత్తితం.

అథస్సా తస్మిం ఠానే ఠితజనో ఆరోచేతుం గాథమాహ –

౧౨. ‘‘ఇధాగమా సమణో దుమ్మవాసీ, ఓతల్లకో పంసుపిసాచకోవ;

సఙ్కారచోళం పటిముఞ్చ కణ్ఠే, సో తే ఇమం పుత్తమకాసి ఏవ’’న్తి.

సా తం సుత్వావ చిన్తేసి ‘‘అఞ్ఞస్సేతం బలం నత్థి, నిస్సంసయం మాతఙ్గపణ్డితో భవిస్సతి, సమ్పన్నమేత్తాభావనో ఖో పన ధీరో న ఏత్తకం జనం కిలమేత్వా గమిస్సతి, కతరం ను ఖో దిసం గతో భవిస్సతీ’’తి. తతో పుచ్ఛన్తీ గాథమాహ –

౧౩. ‘‘కతమం దిసం అగమా భూరిపఞ్ఞో, అక్ఖాథ మే మాణవా ఏతమత్థం;

గన్త్వాన తం పటికరేము అచ్చయం, అప్పేవ నం పుత్త లభేము జీవిత’’న్తి.

తత్థ గన్త్వానాతి తస్స సన్తికం గన్త్వా. తం పటికరేము అచ్చయన్తి తం అచ్చయం పటికరిస్సామ దేసేస్సామ, ఖమాపేస్సామ నన్తి. పుత్త లభేము జీవితన్తి అప్పేవ నామ పుత్తస్స జీవితం లభేయ్యామ.

అథస్సా తత్థ ఠితా మాణవా కథేన్తా గాథమాహంసు –

౧౪. ‘‘వేహాయసం అగమా భూరిపఞ్ఞో, పథద్ధునో పన్నరసేవ చన్దో;

అపి చాపి సో పురిమదిసం అగచ్ఛి, సచ్చప్పటిఞ్ఞో ఇసి సాధురూపో’’తి.

తత్థ పథద్ధునోతి ఆకాసపథసఙ్ఖాతస్స అద్ధునో మజ్ఝే ఠితో పన్నరసే చన్దో వియ. అపి చాపి సోతి అపిచ ఖో పన సో పురత్థిమం దిసం గతో.

సా తేసం వచనం సుత్వా ‘‘మమ సామికం ఉపధారేస్సామీ’’తి సువణ్ణకలససువణ్ణసరకాని గాహాపేత్వా దాసిగణపరివుతా తేన పదవళఞ్జస్స అధిట్ఠితట్ఠానం పత్వా తేనానుసారేన గచ్ఛన్తీ తస్మిం పీఠికాయ నిసీదిత్వా భుఞ్జమానే తస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. సో తం దిస్వా థోకం ఓదనం పత్తే ఠపేసి. దిట్ఠమఙ్గలికా సువణ్ణకలసేన తస్స ఉదకం అదాసి. సో తత్థేవ హత్థం ధోవిత్వా ముఖం విక్ఖాలేసి. అథ నం సా ‘‘కేన మే పుత్తస్స సో విప్పకారో కతో’’తి పుచ్ఛన్తీ గాథమాహ –

౧౫. ‘‘ఆవేల్లితం పిట్ఠితో ఉత్తమఙ్గం, బాహుం పసారేతి అకమ్మనేయ్యం;

సేతాని అక్ఖీని యథా మతస్స, కో మే ఇమం పుత్తమకాసి ఏవ’’న్తి.

తతో పరా తేసం వచనపటివచనగాథా హోన్తి –

౧౬. ‘‘యక్ఖా హవే సన్తి మహానుభావా, అన్వాగతా ఇసయో సాధురూపా;

తే దుట్ఠచిత్తం కుపితం విదిత్వా, యక్ఖా హి తే పుత్తమకంసు ఏవం.

౧౭. ‘‘యక్ఖా చ మే పుత్తమకంసు ఏవం, త్వఞ్ఞేవ మే మా కుద్ధో బ్రహ్మచారి;

తుమ్హేవ పాదే సరణం గతాస్మి, అన్వాగతా పుత్తసోకేన భిక్ఖు.

౧౮. ‘‘తదేవ హి ఏతరహి చ మయ్హం, మనోపదోసో న మమత్థి కోచి;

పుత్తో చ తే వేదమదేన మత్తో, అత్థం న జానాతి అధిచ్చ వేదే.

౧౯. ‘‘అద్ధా హవే భిక్ఖు ముహుత్తకేన, సమ్ముయ్హతేవ పురిసస్స సఞ్ఞా;

ఏకాపరాధం ఖమ భూరిపఞ్ఞ, న పణ్డితా కోధబలా భవన్తీ’’తి.

తత్థ యక్ఖాతి నగరపరిగ్గాహకయక్ఖా. అన్వాగతాతి అను ఆగతా, ఇసయో సాధురూపా గుణసమ్పన్నాతి ఏవం జానమానాతి అత్థో. తేతి తే ఇసీనం గుణం ఞత్వా తవ పుత్తం దుట్ఠచిత్తం కుపితచిత్తం విదిత్వా. త్వఞ్ఞేవ మేతి సచే యక్ఖా కుపితా ఏవమకంసు, కరోన్తు, దేవతా నామ పానీయఉళుఙ్కమత్తేన సన్తప్పేతుం సక్కా, తస్మాహం తేసం న భాయామి, కేవలం త్వఞ్ఞేవ మే పుత్తస్స మా కుజ్ఝి. అన్వాగతాతి ఆగతాస్మి. భిక్ఖూతి మహాసత్తం ఆలపన్తీ పుత్తస్స జీవితదానం యాచతి. తదేవ హీతి దిట్ఠమఙ్గలికే తదా తవ పుత్తస్స మం అక్కోసనకాలే చ మయ్హం మనోపదోసో నత్థి, ఏతరహి చ తయి యాచమానాయపి మమ తస్మిం మనోపదోసో నత్థియేవ. వేదమదేనాతి ‘‘తయో వేదా మే ఉగ్గహితా’’తి మదేన. అధిచ్చాతి వేదే ఉగ్గహేత్వాపి అత్థానత్థం న జానాతి. ముహుత్తకేనాతి యం కిఞ్చి ఉగ్గహేత్వా ముహుత్తకేనేవ.

ఏవం తాయ ఖమాపియమానో మహాసత్తో ‘‘తేన హి ఏతేసం యక్ఖానం పలాయనత్థాయ అమతోసధం దస్సామీ’’తి వత్వా గాథమాహ –

౨౦. ‘‘ఇదఞ్చ మయ్హం ఉత్తిట్ఠపిణ్డం, తవ మణ్డబ్యో భుఞ్జతు అప్పపఞ్ఞో;

యక్ఖా చ తే నం న విహేఠయేయ్యుం, పుత్తో చ తే హేస్సతి సో అరోగో’’తి.

తత్థ ఉత్తిట్ఠపిణ్డన్తి ఉచ్ఛిట్ఠకపిణ్డం, ‘‘ఉచ్ఛిట్ఠపిణ్డ’’న్తిపి పాఠో.

సా మహాసత్తస్స వచనం సుత్వా ‘‘దేథ, సామి, అమతోసధ’’న్తి సువణ్ణసరకం ఉపనామేసి. మహాసత్తో ఉచ్ఛిట్ఠకకఞ్జికం తత్థ ఆసిఞ్చిత్వా ‘‘పఠమఞ్ఞేవ ఇతో ఉపడ్ఢం తవ పుత్తస్స ముఖే ఓసిఞ్చిత్వా సేసం చాటియం ఉదకేన మిస్సేత్వా సేసబ్రాహ్మణానం ముఖే ఓసిఞ్చేహి, సబ్బేపి నిరోగా భవిస్సన్తీ’’తి వత్వా ఉప్పతిత్వా హిమవన్తమేవ గతో. సాపి తం సరకం సీసేనాదాయ ‘‘అమతోసధం మే లద్ధ’’న్తి వదన్తీ నివేసనం గన్త్వా పఠమం పుత్తస్స ముఖే కఞ్జికం ఓసిఞ్చి, యక్ఖో పలాయి. ఇతరో పంసుం పుఞ్ఛన్తో ఉట్ఠాయ ‘‘అమ్మ కిమేత’’న్తి ఆహ. తయా కతం త్వమేవ జానిస్ససి. ఏహి, తాత, తవ దక్ఖిణేయ్యానం తేసం విప్పకారం పస్సాతి. సో తే దిస్వా విప్పటిసారీ అహోసి. అథ నం మాతా ‘‘తాత మణ్డబ్య, త్వం బాలో దానస్స మహప్ఫలట్ఠానం న జానాసి, దక్ఖిణేయ్యా నామ ఏవరూపా న హోన్తి, మాతఙ్గపణ్డితసదిసావ హోన్తి, ఇతో పట్ఠాయ మా ఏతేసం దుస్సీలానం దానమదాసి, సీలవన్తానం దేహీ’’తి వత్వా ఆహ –

౨౧. ‘‘మణ్డబ్య బాలోసి పరిత్తపఞ్ఞో, యో పుఞ్ఞక్ఖేత్తానమకోవిదోసి;

మహక్కసావేసు దదాసి దానం, కిలిట్ఠకమ్మేసు అసఞ్ఞతేసు.

౨౨. ‘‘జటా చ కేసా అజినా నివత్థా, జరూదపానంవ ముఖం పరూళ్హం;

పజం ఇమం పస్సథ దుమ్మరూపం, న జటాజినం తాయతి అప్పపఞ్ఞం.

౨౩. ‘‘యేసం రాగో చ దోసో చ, అవిజ్జా చ విరాజితా;

ఖీణాసవా అరహన్తో, తేసు దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి.

తత్థ మహక్కసావేసూతి మహాకసావేసు మహన్తేహి రాగకసావాదీహి సమన్నాగతేసు. జటా చ కేసాతి తాత మణ్డబ్య, తవ దక్ఖిణేయ్యేసు ఏకచ్చానం కేసా జటా కత్వా బద్ధా. అజినా నివత్థాతి సఖురాని అజినచమ్మాని నివత్థా. జరూదపానం వాతి తిణగహనేన జిణ్ణకూపో వియ ముఖం దీఘమస్సుతాయ పరూళ్హం. పజం ఇమన్తి ఇమం ఏవరూపం అనఞ్జితామణ్డితలూఖవేసం పజం పస్సథ. న జటాజినన్తి ఏతం జటాజినం ఇమం అప్పపఞ్ఞం పజం తాయితుం న సక్కోతి, సీలపఞ్ఞాణతపోకమ్మానేవ ఇమేసం సత్తానం పతిట్ఠా హోన్తి. యేసన్తి యస్మా యేసం ఏతే రజ్జనదుస్సనముయ్హనసభావా రాగాదయో అట్ఠవత్థుకా చ అవిజ్జా విరాజితా విగతా, విగతత్తాయేవ చ ఏతేసం కిలేసానం యే ఖీణాసవా అరహన్తో, తేసు దిన్నం మహప్ఫలం, తస్మా త్వం, తాత, ఇతో పట్ఠాయ ఏవరూపానం దుస్సీలానం అదత్వా యే లోకే అట్ఠసమాపత్తిలాభినో పఞ్చాభిఞ్ఞా ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణా చ పచ్చేకబుద్ధా చ సన్తి, తేసం దానం దేహి. ఏహి, తాత, తవ కులూపకే అమతోసధం పాయేత్వా అరోగే కరిస్సామాతి వత్వా ఉచ్ఛిట్ఠకఞ్జికం గాహాపేత్వా ఉదకచాటియం పక్ఖిపిత్వా సోళసన్నం బ్రాహ్మణసహస్సానం ముఖేసు ఆసిఞ్చాపేసి.

ఏకేకో పంసుం పుఞ్ఛన్తోవ ఉట్ఠహి. అథ నే బ్రాహ్మణా ‘‘ఇమేహి చణ్డాలుచ్ఛిట్ఠకం పీత’’న్తి అబ్రాహ్మణే కరింసు. తే లజ్జితా బారాణసితో నిక్ఖమిత్వా మజ్ఝరట్ఠం గన్త్వా మజ్ఝరఞ్ఞో సన్తికే వసింసు, మణ్డబ్యో పన తత్థేవ వసి. తదా వేత్తవతీనగరం ఉపనిస్సాయ వేత్తవతీనదీతీరే జాతిమన్తో నామేకో బ్రాహ్మణో పబ్బజితో జాతిం నిస్సాయ మహన్తం మానమకాసి. మహాసత్తో ‘‘ఏతస్స మానం భిన్దిస్సామీ’’తి తం ఠానం గన్త్వా తస్స సన్తికే ఉపరిసోతే వాసం కప్పేసి. సో ఏకదివసం దన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా ‘‘ఇమం దన్తకట్ఠం జాతిమన్తస్స జటాసు లగ్గతూ’’తి అధిట్ఠాయ నదియం పాతేసి. తం తస్స ఉదకం ఆచమన్తస్స జటాసు లగ్గి. సో తం దిస్వావ ‘‘నస్స వసలా’’తి వత్వా ‘‘కుతో అయం కాళకణ్ణీ ఆగతో, ఉపధారేస్సామి న’’న్తి ఉద్ధంసోతం గచ్ఛన్తో మహాసత్తం దిస్వా ‘‘కింజాతికోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘చణ్డాలోస్మీ’’తి. ‘‘తయా నదియా దన్తకట్ఠం పాతిత’’న్తి? ‘‘ఆమ, మయా’’తి. ‘‘నస్స, వసల, చణ్డాల కాళకణ్ణి మా ఇధ వసి, హేట్ఠాసోతే వసాహీ’’తి వత్వా హేట్ఠాసోతే వసన్తేనపి తేన పాతితే దన్తకట్ఠే పటిసోతం ఆగన్త్వా జటాసు లగ్గన్తే సో ‘‘నస్స వసల, సచే ఇధ వసిస్ససి, సత్తమే దివసే సత్తధా ముద్ధా ఫలిస్సతీ’’తి ఆహ.

మహాసత్తో ‘‘సచాహం ఏతస్స కుజ్ఝిస్సామి, సీలం మే అరక్ఖితం భవిస్సతి, ఉపాయేనేవస్స మానం భిన్దిస్సామీ’’తి సత్తమే దివసే సూరియుగ్గమనం నివారేసి. మనుస్సా ఉబ్బాళ్హా జాతిమన్తం తాపసం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హే సూరియుగ్గమనం న దేథా’’తి పుచ్ఛింసు. సో ఆహ – ‘‘న మే తం కమ్మం, నదీతీరే పనేకో చణ్డాలో వసతి, తస్సేతం కమ్మం భవిస్సతీ’’తి. మనుస్సా మహాసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హే, భన్తే, సూరియుగ్గమనం న దేథా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘ఆమావుసో’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి. ‘‘తుమ్హాకం కులూపకో తాపసో మం నిరపరాధం అభిసపి, తస్మిం ఆగన్త్వా ఖమాపనత్థాయ మమ పాదేసు పతితే సూరియం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి. తే గన్త్వా తం కడ్ఢన్తా ఆనేత్వా మహాసత్తస్స పాదమూలే నిపజ్జాపేత్వా ఖమాపేత్వా ఆహంసు ‘‘సూరియం విస్సజ్జేథ భన్తే’’తి. ‘‘న సక్కా విస్సజ్జేతుం, సచాహం విస్సజ్జేస్సామి, ఇమస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలిస్సతీ’’తి. ‘‘అథ, భన్తే, కిం కరోమా’’తి? సో ‘‘మత్తికాపిణ్డం ఆహరథా’’తి ఆహరాపేత్వా ‘‘ఇమం తాపసస్స సీసే ఠపేత్వా తాపసం ఓతారేత్వా ఉదకే ఠపేథా’’తి ఠపాపేత్వా సూరియం విస్సజ్జేసి. సూరియరస్మీహి పహటమత్తే మత్తికాపిణ్డో సత్తధా భిజ్జి, తాపసో ఉదకే నిముజ్జి.

మహాసత్తో తం దమేత్వా ‘‘కహం ను ఖో దాని సోళస బ్రాహ్మణసహస్సాని వసన్తీ’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘మజ్ఝరఞ్ఞో సన్తికే’’తి ఞత్వా ‘‘తే దమేస్సామీ’’తి ఇద్ధియా గన్త్వా నగరసామన్తే ఓతరిత్వా పత్తం ఆదాయ నగరే పిణ్డాయ చరి. బ్రాహ్మణా తం దిస్వా ‘‘అయం ఇధ ఏకం ద్వే దివసే వసన్తోపి అమ్హే అప్పతిట్ఠే కరిస్సతీ’’తి వేగేన గన్త్వా ‘‘మహారాజ, మాయాకారో ఏకో విజ్జాధరో చోరో ఆగతో, గణ్హాపేథ న’’న్తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. మహాసత్తోపి మిస్సకభత్తం ఆదాయ అఞ్ఞతరం కుట్టం నిస్సాయ పీఠికాయ నిసిన్నో భుఞ్జతి. అథ నం అఞ్ఞవిహితకం ఆహారం పరిభుఞ్జమానమేవ రఞ్ఞా పహితపురిసా అసినా గీవం పహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసుం. సో కాలం కత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి. ఇమస్మిం కిర జాతకే బోధిసత్తో కోణ్డదమకో అహోసి. సో తేనేవ పరతన్తియుత్తభావేన జీవితక్ఖయం పాపుణి. దేవతా కుజ్ఝిత్వా సకలమేవ మజ్ఝరట్ఠం ఉణ్హం కుక్కుళవస్సం వస్సాపేత్వా రట్ఠం అరట్ఠమకంసు. తేన వుత్తం –

‘‘ఉపహచ్చ మనం మజ్ఝో, మాతఙ్గస్మిం యసస్సినే;

సపారిసజ్జో ఉచ్ఛిన్నో, మజ్ఝారఞ్ఞం తదా అహూ’’తి. (జా. ౨.౧౯.౯౬);

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘న ఇదానేవ, పుబ్బేపి ఉదేనో పబ్బజితే విహేఠేసియేవా’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మణ్డబ్యో ఉదేనో అహోసి, మాతఙ్గపణ్డితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మాతఙ్గజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౪౯౮] ౨. చిత్తసమ్భూతజాతకవణ్ణనా

సబ్బం నరానం సఫలం సుచిణ్ణన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స పియసంవాసే ద్వే సద్ధివిహారికే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. తే కిర అఞ్ఞమఞ్ఞం అప్పటివిభత్తభోగా పరమవిస్సాసికా అహేసుం, పిణ్డాయ చరన్తాపి ఏకతోవ గచ్ఛన్తి, ఏకతోవ ఆగచ్ఛన్తి, వినా భవితుం న సక్కోన్తి. ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ తేసంయేవ విస్సాసం వణ్ణయమానా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘అనచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఏకస్మిం అత్తభావే విస్సాసికత్తం, పోరాణకపణ్డితా తీణి చత్తారి భవన్తరాని గచ్ఛన్తాపి మిత్తభావం న విజహింసుయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే అవన్తిరట్ఠే ఉజ్జేనియం అవన్తిమహారాజా నామ రజ్జం కారేసి. తదా ఉజ్జేనియా బహి చణ్డాలగామకో అహోసి. మహాసత్తో తత్థ నిబ్బత్తి, అపరోపి సత్తో తస్సేవ మాతుచ్ఛాపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. తేసు ఏకో చిత్తో నామ అహోసి, ఏకో సమ్భూతో నామ. తే ఉభోపి వయప్పత్తా చణ్డాలవంసధోవనం నామ సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా ఏకదివసం ‘‘ఉజ్జేనీనగరద్వారే సిప్పం దస్సేస్సామా’’తి ఏకో ఉత్తరద్వారే సిప్పం దస్సేసి, ఏకో పాచీనద్వారే. తస్మిఞ్చ నగరే ద్వే దిట్ఠమఙ్గలికాయో అహేసుం, ఏకా సేట్ఠిధీతా, ఏకా పురోహితధీతా. తా బహుఖాదనీయభోజనీయమాలాగన్ధాదీని గాహాపేత్వా ‘‘ఉయ్యానకీళం కీళిస్సామా’’తి ఏకా ఉత్తరద్వారేన నిక్ఖమి, ఏకా పాచీనద్వారేన. తా తే చణ్డాలపుత్తే సిప్పం దస్సేన్తే దిస్వా ‘‘కే ఏతే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘చణ్డాలపుత్తా’’తి సుత్వా ‘‘అపస్సితబ్బయుత్తకం వత పస్సిమ్హా’’తి గన్ధోదకేన అక్ఖీని ధోవిత్వా నివత్తింసు. మహాజనో ‘‘అరే దుట్ఠచణ్డాల, తుమ్హే నిస్సాయ మయం అమూలకాని సురాభత్తాదీని న లభిమ్హా’’తి తే ఉభోపి భాతికే పోథేత్వా అనయబ్యసనం పాపేసి.

తే పటిలద్ధసఞ్ఞా ఉట్ఠాయ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సన్తికం గచ్ఛన్తా ఏకస్మిం ఠానే సమాగన్త్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స తం దుక్ఖుప్పత్తిం ఆరోచేత్వా రోదిత్వా పరిదేవిత్వా ‘‘కిన్తి కరిస్సామా’’తి మన్తేత్వా ‘‘ఇమం అమ్హాకం జాతిం నిస్సాయ దుక్ఖం ఉప్పన్నం, చణ్డాలకమ్మం కాతుం న సక్ఖిస్సామ, జాతిం పటిచ్ఛాదేత్వా బ్రాహ్మణమాణవవణ్ణేన తక్కసిలం గన్త్వా సిప్పం ఉగ్గణ్హిస్సామా’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తత్థ గన్త్వా ధమ్మన్తేవాసికా హుత్వా దిసాపామోక్ఖాచరియస్స సన్తికే సిప్పం పట్ఠపేసుం. జమ్బుదీపతలే ‘‘ద్వే కిర చణ్డాలా జాతిం పటిచ్ఛాదేత్వా సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తీ’’తి సూయిత్థ. తేసు చిత్తపణ్డితస్స సిప్పం నిట్ఠితం, సమ్భూతస్స న తావ నిట్ఠాతి.

అథేకదివసం ఏకో గామవాసీ ‘‘బ్రాహ్మణవాచనకం కరిస్సామీ’’తి ఆచరియం నిమన్తేసి. తమేవ రత్తిం దేవో వస్సిత్వా మగ్గే కన్దరాదీని పూరేసి. ఆచరియో పాతోవ చిత్తపణ్డితం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాత, అహం గన్తుం న సక్ఖిస్సామి, త్వం మాణవేహి సద్ధిం గన్తా మఙ్గలం వత్వా తుమ్హేహి లద్ధం భుఞ్జిత్వా అమ్హేహి లద్ధం ఆహరా’’తి పేసేసి. సో ‘‘సాధూ’’తి మాణవకే గహేత్వా గతో. యావ మాణవా న్హాయన్తి చేవ ముఖాని చ ధోవన్తి, తావ మనుస్సా పాయాసం వడ్ఢేత్వా నిబ్బాతూతి ఠపేసుం. మాణవా తస్మిం అనిబ్బుతేయేవ ఆగన్త్వా నిసీదింసు. మనుస్సా దక్ఖిణోదకం దత్వా తేసం పురతో పాతియో ఠపేసుం. సమ్భూతో లుద్ధధాతుకో వియ హుత్వా ‘‘సీతలో’’తి సఞ్ఞాయ పాయాసపిణ్డం ఉక్ఖిపిత్వా ముఖే ఠపేసి, సో తస్స ఆదిత్తఅయోగుళో వియ ముఖం దహి. సో కమ్పమానో సతిం అనుపట్ఠాపేత్వా చిత్తపణ్డితం ఓలోకేత్వా చణ్డాలభాసాయ ఏవ ‘‘ఖళు ఖళూ’’తి ఆహ. సోపి తథేవ సతిం అనుపట్ఠాపేత్వా చణ్డాలభాసాయ ఏవ ‘‘నిగ్గల నిగ్గలా’’తి ఆహ. మాణవా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓలోకేత్వా ‘‘కిం భాసా నామేసా’’తి వదింసు. చిత్తపణ్డితో మఙ్గలం అభాసి. మాణవా బహి నిక్ఖమిత్వా వగ్గవగ్గా హుత్వా తత్థ తత్థ నిసీదిత్వా భాసం సోధేన్తా ‘‘చణ్డాలభాసా’’తి ఞత్వా ‘‘అరే దుట్ఠచణ్డాలా, ఏత్తకం కాలం ‘బ్రాహ్మణామ్హా’తి వత్వా వఞ్చయిత్థా’’తి ఉభోపి తే పోథయింసు. అథేకో సప్పురిసో ‘‘అపేథా’’తి వారేత్వా ‘‘అయం తుమ్హాకం జాతియా దోసో, గచ్ఛథ కత్థచి దేసేవ పబ్బజిత్వా జీవథా’’తి తే ఉభో ఉయ్యోజేసి. మాణవా తేసం చణ్డాలభావం ఆచరియస్స ఆరోచేసుం.

తేపి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా న చిరస్సేవ తతో చవిత్వా నేరఞ్జరాయ తీరే మిగియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తింసు. తే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ ఏకతోవ విచరన్తి, వినా భవితుం న సక్కోన్తి. తే ఏకదివసం గోచరం గహేత్వా ఏకస్మిం రుక్ఖమూలే సీసేన సీసం, సిఙ్గేన సిఙ్గం, తుణ్డేన తుణ్డం అల్లీయాపేత్వా రోమన్థయమానే ఠితే దిస్వా ఏకో లుద్దకో సత్తిం ఖిపిత్వా ఏకప్పహారేనేవ జీవితా వోరోపేసి. తతో చవిత్వా నమ్మదానదీతీరే ఉక్కుసయోనియం నిబ్బత్తింసు. తత్రాపి వుద్ధిప్పత్తే గోచరం గహేత్వా సీసేన సీసం, తుణ్డేన తుణ్డం అల్లీయాపేత్వా ఠితే దిస్వా ఏకో యట్ఠిలుద్దకో ఏకప్పహారేనేవ బన్ధిత్వా వధి. తతో పన చవిత్వా చిత్తపణ్డితో కోసమ్బియం పురోహితస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. సమ్భూతపణ్డితో ఉత్తరపఞ్చాలరఞ్ఞో పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. తే నామగ్గహణదివసతో పట్ఠాయ అత్తనో జాతిం అనుస్సరింసు. తేసు సమ్భూతపణ్డితో నిరన్తరం సరితుం అసక్కోన్తో చతుత్థం చణ్డాలజాతిమేవ అనుస్సరతి, చిత్తపణ్డితో పటిపాటియా చతస్సోపి జాతియో. సో సోళసవస్సకాలే నిక్ఖమిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞం నిబ్బత్తేత్వా ఝానసుఖేన వీతినామేన్తో వసి. సమ్భూతపణ్డితోపి పితు అచ్చయేన ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా ఛత్తమఙ్గలదివసేయేవ మహాజనమజ్ఝే మఙ్గలగీతం కత్వా ఉదానవసేన ద్వే గాథా అభాసి. తం సుత్వా ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో మఙ్గలగీత’’న్తి ఓరోధాపి గన్ధబ్బాపి తమేవ గీతం గాయన్తి. అనుక్కమేనేవ ‘‘రఞ్ఞో పియగీత’’న్తి సబ్బేపి నగరవాసినో మనుస్సా తమేవ గాయన్తి.

చిత్తపణ్డితోపి హిమవన్తపదేసే వసన్తోయేవ ‘‘కిం ను ఖో మమ భాతికేన సమ్భూతేన ఛత్తం లద్ధం, ఉదాహు న వా’’తి ఉపధారేన్తో లద్ధభావం ఞత్వా ‘‘నవరజ్జం తావ ఇదాని గన్త్వాపి బోధేతుం న సక్ఖిస్సామి, మహల్లకకాలే నం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం కథేత్వా పబ్బాజేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పణ్ణాస వస్సాని అగన్త్వా రఞ్ఞో పుత్తధీతాహి వడ్ఢితకాలే ఇద్ధియా గన్త్వా ఉయ్యానే ఓతరిత్వా మఙ్గలసిలాపట్టే సువణ్ణపటిమా వియ నిసీది. తస్మిం ఖణే ఏకో దారకో తం గీతం గాయన్తో దారూని ఉద్ధరతి. చిత్తపణ్డితో తం పక్కోసి. సో ఆగన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం ఆహ – ‘‘త్వం పాతోవ పట్ఠాయ ఇమమేవ గీతం గాయసి, కిం అఞ్ఞం న జానాసీ’’తి. ‘‘భన్తే, అఞ్ఞానిపి బహూని జానామి, ఇమాని పన ద్వే రఞ్ఞో పియగీతాని, తస్మా ఇమానేవ గాయామీ’’తి. ‘‘అత్థి పన రఞ్ఞో గీతస్స పటిగీతం గాయన్తో’’తి? ‘‘నత్థి భన్తే’’తి. ‘‘సక్ఖిస్ససి పన త్వం పటిగీతం గాయితు’’న్తి? ‘‘జానన్తో సక్ఖిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి త్వం రఞ్ఞా ద్వీసు గీతేసు గాయితేసు ఇదం తతియం కత్వా గాయస్సూ’’తి గీతందత్వా ‘‘గన్త్వా రఞ్ఞో సన్తికే గాయిస్ససి, రాజా తే పసీదిత్వా మహన్తం ఇస్సరియం దస్సతీ’’తి ఉయ్యోజేసి.

సో సీఘం మాతు సన్తికం గన్త్వా అత్తానం అలఙ్కారాపేత్వా రాజద్వారం గన్త్వా ‘‘ఏకో కిర దారకో తుమ్హేహి సద్ధిం పటిగీతం గాయిస్సతీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచాపేత్వా ‘‘ఆగచ్ఛతూ’’తి వుత్తే గన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘త్వం కిర, తాత, పటిగీతం గాయిస్ససీ’’తి పుట్ఠో ‘‘ఆమ, దేవ, సబ్బం రాజపరిసం సన్నిపాతేథా’’తి సన్నిపతితాయ పరిసాయ రాజానం ఆహ ‘‘తుమ్హే తావ, దేవ, తుమ్హాకం గీతం గాయథ, అథాహం పటిగీతం గాయిస్సామీ’’తి. రాజా గాథాద్వయమాహ –

౨౪. ‘‘సబ్బం నరానం సఫలం సుచిణ్ణం, న కమ్మునా కిఞ్చన మోఘమత్థి;

పస్సామి సమ్భూతం మహానుభావం, సకమ్మునా పుఞ్ఞఫలూపపన్నం.

౨౫. ‘‘సబ్బం నరానం సఫలం సుచిణ్ణం, న కమ్మునా కిఞ్చన మోఘమత్థి;

కచ్చిన్ను చిత్తస్సపి ఏవమేవం, ఇద్ధో మనో తస్స యథాపి మయ్హ’’న్తి.

తత్థ న కమ్మునా కిఞ్చన మోఘమత్థీతి సుకతదుక్కటేసు కమ్మేసు కిఞ్చన ఏకకమ్మమ్పి మోఘం నామ నత్థి, నిప్ఫలం న హోతి, విపాకం దత్వావ నస్సతీతి అపరాపరియవేదనీయకమ్మం సన్ధాయాహ. సమ్భూతన్తి అత్తానం వదతి, పస్సామహం ఆయస్మన్తం సమ్భూతం సకేన కమ్మేన పుఞ్ఞఫలూపపన్నం, సకమ్మం నిస్సాయ పుఞ్ఞఫలేన ఉపపన్నం తం పస్సామీతి అత్థో. కచ్చిన్ను చిత్తస్సపీతి మయఞ్హి ద్వేపి జనా ఏకతో హుత్వా న చిరం సీలం రక్ఖిమ్హ, అహం తావ తస్స ఫలేన మహన్తం యసం పత్తో, కచ్చి ను ఖో మే భాతికస్స చిత్తస్సపి ఏవమేవ మనో ఇద్ధో సమిద్ధోతి.

తస్స గీతావసానే దారకో గాయన్తో తతియం గాథమాహ –

౨౬. ‘‘సబ్బం నరానం సఫలం సుచిణ్ణం, న కమ్మునా కిఞ్చన మోఘమత్థి;

చిత్తమ్పి జానాహి తథేవ దేవ, ఇద్ధో మనో తస్స యథాపి తుయ్హ’’న్తి.

తం సుత్వా రాజా చతుత్థం గాథమాహ –

౨౭. ‘‘భవం ను చిత్తో సుతమఞ్ఞతో తే, ఉదాహు తే కోచి నం ఏతదక్ఖా;

గాథా సుగీతా న మమత్థి కఙ్ఖా, దదామి తే గామవరం సతఞ్చా’’తి.

తత్థ సుతమఞ్ఞతో తేతి అహం సమ్భూతస్స భాతా చిత్తో నామాతి వదన్తస్స చిత్తస్సేవ ను తే సన్తికా సుతన్తి అత్థో. కోచి నన్తి ఉదాహు మయా సమ్భూతస్స రఞ్ఞో భాతా చిత్తో దిట్ఠోతి కోచి తే ఏతమత్థం ఆచిక్ఖి. సుగీతాతి సబ్బథాపి అయం గాథా సుగీతా, నత్థేత్థ మమ కఙ్ఖా. గామవరం సతఞ్చాతి గామవరానం తే సతం దదామీతి వదతి.

తతో దారకో పఞ్చమం గాథమాహ –

౨౮. ‘‘న చాహం చిత్తో సుతమఞ్ఞతో మే, ఇసీ చ మే ఏతమత్థం అసంసి;

గన్త్వాన రఞ్ఞో పటిగాహి గాథం, అపి తే వరం అత్తమనో దదేయ్యా’’తి.

తత్థ ఏతమత్థన్తి తుమ్హాకం ఉయ్యానే నిసిన్నో ఏకో ఇసి మయ్హం ఏతమత్థం ఆచిక్ఖి.

తం సుత్వా రాజా ‘‘సో మమ భాతా చిత్తో భవిస్సతి, ఇదానేవ నం గన్త్వా పస్సిస్సామీ’’తి పురిసే ఆణాపేన్తో గాథాద్వయమాహ –

౨౯. ‘‘యోజేన్తు వే రాజరథే, సుకతే చిత్తసిబ్బనే;

కచ్ఛం నాగానం బన్ధథ, గీవేయ్యం పటిముఞ్చథ.

౩౦. ‘‘ఆహఞ్ఞన్తు భేరిముదిఙ్గసఙ్ఖే, సీఘాని యానాని చ యోజయన్తు;

అజ్జేవహం అస్సమం తం గమిస్సం, యత్థేవ దక్ఖిస్సమిసిం నిసిన్న’’న్తి.

తత్థ ఆహఞ్ఞన్తూతి ఆహనన్తు. అస్సమం తన్తి తం అస్సమం.

సో ఏవం వత్వా రథం అభిరుయ్హ సీఘం గన్త్వా ఉయ్యానద్వారే రథం ఠపేత్వా చిత్తపణ్డితం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో తుట్ఠమానసో అట్ఠమం గాథమాహ –

౩౧. ‘‘సులద్ధలాభో వత మే అహోసి, గాథా సుగీతా పరిసాయ మజ్ఝే;

స్వాహం ఇసిం సీలవతూపపన్నం, దిస్వా పతీతో సుమనోహమస్మీ’’తి.

తస్సత్థో – సులద్ధలాభో వత మయ్హం ఛత్తమఙ్గలదివసే పరిసాయ మజ్ఝే గీతగాథా సుగీతావ అహోసి, స్వాహం అజ్జ సీలవతసమ్పన్నం ఇసిం దిస్వా పీతిసోమనస్సప్పత్తో జాతోతి.

సో చిత్తపణ్డితస్స దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ సోమనస్సప్పత్తో ‘‘భాతికస్స మే పల్లఙ్కం అత్థరథా’’తిఆదీని ఆణాపేన్తో నవమం గాథమాహ –

౩౨. ‘‘ఆసనం ఉదకం పజ్జం, పటిగ్గణ్హాతు నో భవం;

అగ్ఘే భవన్తం పుచ్ఛామ, అగ్ఘం కురుతు నో భవ’’న్తి.

తత్థ అగ్ఘేతి అతిథినో దాతబ్బయుత్తకస్మిం అగ్ఘే భవన్తం ఆపుచ్ఛామ. కురుతు నోతి ఇమం నో అగ్ఘం భవం పటిగ్గణ్హాతు.

ఏవం మధురపటిసన్థారం కత్వా రజ్జం మజ్ఝే భిన్దిత్వా దేన్తో ఇతరం గాథమాహ –

౩౩. ‘‘రమ్మఞ్చ తే ఆవసథం కరోన్తు, నారీగణేహి పరిచారయస్సు;

కరోహి ఓకాసమనుగ్గహాయ, ఉభోపిమం ఇస్సరియం కరోమా’’తి.

తత్థ ఇమం ఇస్సరియన్తి కపిలరట్ఠే ఉత్తరపఞ్చాలనగరే రజ్జం మజ్ఝే భిన్దిత్వా ద్వేపి జనా కరోమ అనుభవామ.

తస్స తం వచనం సుత్వా చిత్తపణ్డితో ధమ్మం దేసేన్తో ఛ గాథా అభాసి –

౩౪. ‘‘దిస్వా ఫలం దుచ్చరితస్స రాజ, అత్థో సుచిణ్ణస్స మహావిపాకం;

అత్తానమేవ పటిసంయమిస్సం, న పత్థయే పుత్త పసుం ధనం వా.

౩౫. ‘‘దసేవిమా వస్సదసా, మచ్చానం ఇధ జీవితం;

అపత్తఞ్ఞేవ తం ఓధిం, నళో ఛిన్నోవ సుస్సతి.

౩౬. ‘‘తత్థ కా నన్ది కా ఖిడ్డా, కా రతీ కా ధనేసనా;

కిం మే పుత్తేహి దారేహి, రాజ ముత్తోస్మి బన్ధనా.

౩౭. ‘‘సోహం ఏవం పజానామి, మచ్చు మే నప్పమజ్జతి;

అన్తకేనాధిపన్నస్స, కా రతీ కా ధనేసనా.

౩౮. ‘‘జాతి నరానం అధమా జనిన్ద, చణ్డాలయోని ద్విపదాకనిట్ఠా;

సకేహి కమ్మేహి సుపాపకేహి, చణ్డాలగబ్భే అవసిమ్హ పుబ్బే.

౩౯. ‘‘చణ్డాలాహుమ్హ అవన్తీసు, మిగా నేరఞ్జరం పతి;

ఉక్కుసా నమ్మదాతీరే, త్యజ్జ బ్రాహ్మణఖత్తియా’’తి.

తత్థ దుచ్చరితస్సాతి మహారాజ, త్వం సుచరితస్సేవ ఫలం జానాసి, అహం పన దుచ్చరితస్సపి ఫలం పస్సామియేవ. మయఞ్హి ఉభో దుచ్చరితస్స ఫలేన ఇతో చతుత్థే అత్తభావే చణ్డాలయోనియం నిబ్బత్తా. తత్థ న చిరం సీలం రక్ఖిత్వా తస్స ఫలేన త్వం ఖత్తియకులే నిబ్బత్తో, అహం బ్రాహ్మణకులే, ఏవాహం దుచ్చరితస్స చ ఫలం సుచిణ్ణస్స చ మహావిపాకం దిస్వా అత్తానమేవ సీలసంయమేన పటిసంయమిస్సం, పుత్తం వా పసుం వా ధనం వా న పత్థేమి.