౧౩. తేరసకనిపాతో

[౪౭౪] ౧. అమ్బజాతకవణ్ణనా

అహాసి మే అమ్బఫలాని పుబ్బేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. దేవదత్తో హి ‘‘అహం బుద్ధో భవిస్సామి, మయ్హం సమణో గోతమో నేవ ఆచరియో న ఉపజ్ఝాయో’’తి ఆచరియం పచ్చక్ఖాయ ఝానపరిహీనో సఙ్ఘం భిన్దిత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం ఆగచ్ఛన్తో బహిజేతవనే పథవియా వివరే దిన్నే అవీచిం పావిసి. తదా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో ఆచరియం పచ్చక్ఖాయ మహావినాసం పత్తో, అవీచిమహానిరయే నిబ్బత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి దేవదత్తో ఆచరియం పచ్చక్ఖాయ మహావినాసం పత్తోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే తస్స పురోహితకులం అహివాతరోగేన వినస్సి. ఏకోవ పుత్తో భిత్తిం భిన్దిత్వా పలాతో. సో తక్కసిలం గన్త్వా దిసాపామోక్ఖస్సాచరియస్స సన్తికే తయో వేదే చ అవసేససిప్పాని చ ఉగ్గహేత్వా ఆచరియం వన్దిత్వా నిక్ఖన్తో ‘‘దేసచారిత్తం జానిస్సామీ’’తి చరన్తో ఏకం పచ్చన్తనగరం పాపుణి. తం నిస్సాయ మహాచణ్డాలగామకో అహోసి. తదా బోధిసత్తో తస్మిం గామే పటివసతి, పణ్డితో బ్యత్తో అకాలే ఫలం గణ్హాపనమన్తం జానాతి. సో పాతోవ వుట్ఠాయ కాజం ఆదాయ తతో గామా నిక్ఖిమిత్వా అరఞ్ఞే ఏకం అమ్బరుక్ఖం ఉపసఙ్కమిత్వా సత్తపదమత్థకే ఠితో తం మన్తం పరివత్తేత్వా అమ్బరుక్ఖం ఏకేన ఉదకపసతేన పహరతి. రుక్ఖతో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ పురాణపణ్ణాని పతన్తి, నవాని ఉట్ఠహన్తి, పుప్ఫాని పుప్ఫిత్వా పతన్తి, అమ్బఫలాని ఉట్ఠాయ ముహుత్తేనేవ పచ్చిత్వా మధురాని ఓజవన్తాని దిబ్బరససదిసాని హుత్వా రుక్ఖతో పతన్తి. మహాసత్తో తాని ఉచ్చినిత్వా యావదత్థం ఖాదిత్వా కాజం పూరాపేత్వా గేహం గన్త్వా తాని విక్కిణిత్వా పుత్తదారం పోసేసి.

సో బ్రాహ్మణకుమారో మహాసత్తం అకాలే అమ్బపక్కాని ఆహరిత్వా విక్కిణన్తం దిస్వా ‘‘నిస్సంసయేన తేహి మన్తబలేన ఉప్పన్నేహి భవితబ్బం, ఇమం పురిసం నిస్సాయ ఇదం అనగ్ఘమన్తం లభిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా మహాసత్తస్స అమ్బాని ఆహరణనియామం పరిగ్గణ్హన్తో తథతో ఞత్వా తస్మిం అరఞ్ఞతో అనాగతేయేవ తస్స గేహం గన్త్వా అజానన్తో వియ హుత్వా తస్స భరియం ‘‘కుహిం అయ్యో, ఆచరియో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అరఞ్ఞం గతో’’తి వుత్తే తం ఆగతం ఆగమయమానోవ ఠత్వా ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా హత్థతో పచ్ఛిం గహేత్వా ఆహరిత్వా గేహే ఠపేసి. మహాసత్తో తం ఓలోకేత్వా భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే, అయం మాణవో మన్తత్థాయ ఆగతో, తస్స హత్థే మన్తో నస్సతి, అసప్పురిసో ఏసో’’తి. మాణవోపి ‘‘అహం ఇమం మన్తం ఆచరియస్స ఉపకారకో హుత్వా లభిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తతో పట్ఠాయ తస్స గేహే సబ్బకిచ్చాని కరోతి. దారూని ఆహరతి, వీహిం కోట్టేతి, భత్తం పచతి, దన్తకట్ఠముఖధోవనాదీని దేతి, పాదం ధోవతి.

ఏకదివసం మహాసత్తేన ‘‘తాత మాణవ, మఞ్చపాదానం మే ఉపధానం దేహీ’’తి వుత్తే అఞ్ఞం అపస్సిత్వా సబ్బరత్తిం ఊరుమ్హి ఠపేత్వా నిసీది. అపరభాగే మహాసత్తస్స భరియా పుత్తం విజాయి. తస్సా పసూతికాలే పరికమ్మం సబ్బమకాసి. సా ఏకదివసం మహాసత్తం ఆహ ‘‘సామి, అయం మాణవో జాతిసమ్పన్నో హుత్వా మన్తత్థాయ అమ్హాకం వేయ్యావచ్చం కరోతి, ఏతస్స హత్థే మన్తో తిట్ఠతు వా మా వా, దేథ తస్స మన్త’’న్తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స మన్తం దత్వా ఏవమాహ – ‘‘తాత, అనగ్ఘోయం మన్తో, తవ ఇమం నిస్సాయ మహాలాభసక్కారో భవిస్సతి, రఞ్ఞా వా రాజమహామత్తేన వా ‘కో తే ఆచరియో’తి పుట్ఠకాలే మా మం నిగూహిత్థో, సచే హి ‘చణ్డాలస్స మే సన్తికా మన్తో గహితో’తి లజ్జన్తో ‘బ్రాహ్మణమహాసాలో మే ఆచరియో’తి కథేస్ససి, ఇమస్స మన్తస్స ఫలం న లభిస్ససీ’’తి. సో ‘‘కిం కారణా తం నిగూహిస్సామి, కేనచి పుట్ఠకాలే తుమ్హేయేవ కథేస్సామీ’’తి వత్వా తం వన్దిత్వా చణ్డాలగామతో నిక్ఖమిత్వా మన్తం వీమంసిత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం పత్వా అమ్బాని విక్కిణిత్వా బహుం ధనం లభి.

అథేకదివసం ఉయ్యానపాలో తస్స హత్థతో అమ్బం కిణిత్వా రఞ్ఞో అదాసి. రాజా తం పరిభుఞ్జిత్వా ‘‘కుతో సమ్మ, తయా ఏవరూపం అమ్బం లద్ధ’’న్తి పుచ్ఛి. దేవ, ఏకో మాణవో అకాలఅమ్బఫలాని ఆనేత్వా విక్కిణాతి, తతో మే గహితన్తి. తేన హి ‘‘ఇతో పట్ఠాయ ఇధేవ అమ్బాని ఆహరతూ’’తి నం వదేహీతి. సో తథా అకాసి. మాణవోపి తతో పట్ఠాయ అమ్బాని రాజకులం హరతి. అథ రఞ్ఞా ‘‘ఉపట్ఠహ మ’’న్తి వుత్తే రాజానం ఉపట్ఠహన్తో బహుం ధనం లభిత్వా అనుక్కమేన విస్సాసికో జాతో. అథ నం ఏకదివసం రాజా పుచ్ఛి ‘‘మాణవ, కుతో అకాలే ఏవం వణ్ణగన్ధరససమ్పన్నాని అమ్బాని లభసి, కిం తే నాగో వా సుపణ్ణో వా దేవో వా కోచి దేతి, ఉదాహు మన్తబలం ఏత’’న్తి? ‘‘న మే మహారాజ, కోచి దేతి, అనగ్ఘో పన మే మన్తో అత్థి, తస్సేవ బల’’న్తి. ‘‘తేన హి మయమ్పి తే ఏకదివసం మన్తబలం దట్ఠుకామా’’తి. ‘‘సాధు, దేవ, దస్సేస్సామీ’’తి. రాజా పునదివసే తేన సద్ధిం ఉయ్యానం గన్త్వా ‘‘దస్సేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి అమ్బరుక్ఖం ఉపగన్త్వా సత్తపదమత్థకే ఠితో మన్తం పరివత్తేత్వా రుక్ఖం ఉదకేన పహరి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ అమ్బరుక్ఖో హేట్ఠా వుత్తనియామేనేవ ఫలం గహేత్వా మహామేఘో వియ అమ్బవస్సం వస్సి. మహాజనో సాధుకారం అదాసి, చేలుక్ఖేపా పవత్తింసు.

రాజా అమ్బఫలాని ఖాదిత్వా తస్స బహుం ధనం దత్వా ‘‘మాణవక, ఏవరూపో తే అచ్ఛరియమన్తో కస్స సన్తికే గహితో’’తి పుచ్ఛి. మాణవో ‘‘సచాహం ‘చణ్డాలస్స సన్తికే’తి వక్ఖామి, లజ్జితబ్బకం భవిస్సతి, మఞ్చ గరహిస్సన్తి, మన్తో ఖో పన మే పగుణో, ఇదాని న నస్సిస్సతి, దిసాపామోక్ఖం ఆచరియం అపదిసామీ’’తి చిన్తేత్వా ముసావాదం కత్వా ‘‘తక్కసిలాయం దిసాపామోక్ఖాచరియస్స సన్తికే గహితో మే’’తి వదన్తో ఆచరియం పచ్చక్ఖాసి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మన్తో అన్తరధాయి. రాజా సోమనస్సజాతో తం ఆదాయ నగరం పవిసిత్వా పునదివసే ‘‘అమ్బాని ఖాదిస్సామీ’’తి ఉయ్యానం గన్త్వా మఙ్గలసిలాపట్టే నిసీదిత్వా మాణవ, అమ్బాని ఆహరాతి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి అమ్బం ఉపగన్త్వా సత్తపదమత్థకే ఠితో ‘‘మన్తం పరివత్తేస్సామీ’’తి మన్తే అనుపట్ఠహన్తే అన్తరహితభావం ఞత్వా లజ్జితో అట్ఠాసి. రాజా ‘‘అయం పుబ్బే పరిసమజ్ఝేయేవ అమ్బాని ఆహరిత్వా అమ్హాకం దేతి, ఘనమేఘవస్సం వియ అమ్బవస్సం వస్సాపేతి, ఇదాని థద్ధో వియ ఠితో, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి చిన్తేత్వా తం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘అహాసి మే అమ్బఫలాని పుబ్బే, అణూని థూలాని చ బ్రహ్మచారి;

తేహేవ మన్తేహి న దాని తుయ్హం, దుమప్ఫలా పాతుభవన్తి బ్రహ్మే’’తి.

తత్థ అహాసీతి ఆహరి. దుమప్ఫలాతి రుక్ఖఫలాని.

తం సుత్వా మాణవో ‘‘సచే ‘అజ్జ అమ్బఫలం న గణ్హామీ’తి వక్ఖామి, రాజా మే కుజ్ఝిస్సతి, ముసావాదేన నం వఞ్చేస్సామీ’’తి దుతియం గాథమాహ –

౨. ‘‘నక్ఖత్తయోగం పటిమానయామి, ఖణం ముహుత్తఞ్చ మన్తే న పస్సం;

నక్ఖత్తయోగఞ్చ ఖణఞ్చ లద్ధా, అద్ధా హరిస్సమ్బఫలం పహూత’’న్తి.

తత్థ అద్ధాహరిస్సమ్బఫలన్తి అద్ధా అమ్బఫలం ఆహరిస్సామి.

రాజా ‘‘అయం అఞ్ఞదా నక్ఖత్తయోగం న వదతి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి పుచ్ఛన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౩. ‘‘నక్ఖత్తయోగం న పురే అభాణి, ఖణం ముహుత్తం న పురే అసంసి;

సయం హరీ అమ్బఫలం పహూతం, వణ్ణేన గన్ధేన రసేనుపేతం.

౪. ‘‘మన్తాభిజప్పేన పురే హి తుయ్హం, దుమప్ఫలా పాతుభవన్తి బ్రహ్మే;

స్వాజ్జ న పారేసి జప్పమ్పి మన్తం, అయం సో కో నామ తవజ్జ ధమ్మో’’తి.

తత్థ న పారేసీతి న సక్కోసి. జప్పమ్పీతి జప్పన్తోపి పరివత్తేన్తోపి. అయం సోతి అయమేవ సో తవ సభావో అజ్జ కో నామ జాతోతి.

తం సుత్వా మాణవో ‘‘న సక్కా రాజానం ముసావాదేన వఞ్చేతుం, సచేపి మే సభావే కథితే ఆణం కరేయ్య, కరోతు, సభావమేవ కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౫. ‘‘చణ్డాలపుత్తో మమ సమ్పదాసి, ధమ్మేన మన్తే పకతిఞ్చ సంసి;

మా చస్సు మే పుచ్ఛితో నామగోత్తం, గుయ్హిత్థో అత్థం విజహేయ్య మన్తో.

౬. ‘‘సోహం జనిన్దేన జనమ్హి పుట్ఠో, మక్ఖాభిభూతో అలికం అభాణిం;

‘మన్తా ఇమే బ్రాహ్మణస్సా’తి మిచ్ఛా, పహీనమన్తో కపణో రుదామీ’’తి.

తత్థ ధమ్మేనాతి సమేన కారణేన అప్పటిచ్ఛాదేత్వావ అదాసి. పకతిఞ్చ సంసీతి ‘‘మా మే పుచ్ఛితో నామగోత్తం గుయ్హిత్థో, సచే గూహసి, మన్తా తే నస్సిస్సన్తీ’’తి తేసం నస్సనపకతిఞ్చ మయ్హం సంసి. బ్రాహ్మణస్సాతి మిచ్ఛాతి ‘‘బ్రాహ్మణస్స సన్తికే మయా ఇమే మన్తా గహితా’’తి మిచ్ఛాయ అభణిం, తేన మే తే మన్తా నట్ఠా, స్వాహం పహీనమన్తో ఇదాని కపణో రుదామీతి.

తం సుత్వా రాజా ‘‘అయం పాపధమ్మో ఏవరూపం రతనమన్తం న ఓలోకేసి, ఏవరూపస్మిఞ్హి ఉత్తమరతనమన్తే లద్ధే జాతి కిం కరిస్సతీ’’తి కుజ్ఝిత్వా తస్స గరహన్తో –

౭. ‘‘ఏరణ్డా పుచిమన్దా వా, అథ వా పాలిభద్దకా;

మధుం మధుత్థికో విన్దే, సో హి తస్స దుముత్తమో.

౮. ‘‘ఖత్తియా బ్రాహ్మణా వేస్సా, సుద్దా చణ్డాలపుక్కుసా;

యమ్హా ధమ్మం విజానేయ్య, సో హి తస్స నరుత్తమో.

౯. ‘‘ఇమస్స దణ్డఞ్చ వధఞ్చ దత్వా, గలే గహేత్వా ఖలయాథ జమ్మం;

యో ఉత్తమత్థం కసిరేన లద్ధం, మానాతిమానేన వినాసయిత్థా’’తి. –

ఇమా గాథా ఆహ.

తత్థ మధుత్థికోతి మధుఅత్థికో పురిసో అరఞ్ఞే మధుం ఓలోకేన్తో ఏతేసం రుక్ఖానం యతో మధుం లభతి, సోవ దుమో తస్స దుముత్తమో నామ. తథేవ ఖత్తియాదీసు యమ్హా పురిసా ధమ్మం కారణం యుత్తం అత్థం విజానేయ్య, సోవ తస్స ఉత్తమో నరో నామ. ఇమస్స దణ్డఞ్చాతి ఇమస్స పాపధమ్మస్స సబ్బస్సహరణదణ్డఞ్చ వేళుపేసికాదీహి పిట్ఠిచమ్మం ఉప్పాటేత్వా వధఞ్చ దత్వా ఇమం జమ్మం గలే గహేత్వా ఖలయాథ, ఖలికారత్తం పాపేత్వా నిద్ధమథ నిక్కడ్ఢథ, కిం ఇమినా ఇధ వసన్తేనాతి.

రాజపురిసా తథా కత్వా ‘‘తవాచరియస్స సన్తికం గన్త్వా తం ఆరాధేత్వావ సచే పున మన్తే లభిస్ససి, ఇధ ఆగచ్ఛేయ్యాసి, నో చే, ఇమం దిసం మా ఓలోకేయ్యాసీ’’తి తం నిబ్బిసయమకంసు. సో అనాథో హుత్వా ‘‘ఠపేత్వా ఆచరియం న మే అఞ్ఞం పటిసరణం అత్థి, తస్సేవ సన్తికం గన్త్వా తం ఆరాధేత్వా పున మన్తం యాచిస్సామీ’’తి రోదన్తో తం గామం అగమాసి. అథ నం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా మహాసత్తో భరియం ఆమన్తేత్వా ‘‘భద్దే, పస్స తం పాపధమ్మం పరిహీనమన్తం పున ఆగచ్ఛన్త’’న్తి ఆహ. సో మహాసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ‘‘కింకారణా ఆగతోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘ఆచరియ, ముసావాదం కత్వా ఆచరియం పచ్చక్ఖిత్వా మహావినాసం పత్తోమ్హీ’’తి వత్వా అచ్చయం దస్సేత్వా పున మన్తే యాచన్తో –

౧౦. ‘‘యథా సమం మఞ్ఞమానో పతేయ్య, సోబ్భం గుహం నరకం పూతిపాదం;

రజ్జూతి వా అక్కమే కణ్హసప్పం, అన్ధో యథా జోతిమధిట్ఠహేయ్య;

ఏవమ్పి మం తం ఖలితం సపఞ్ఞ, పహీనమన్తస్స పునప్పదాహీ’’తి. – గాథమాహ;

తత్థ యథా సమన్తి యథా పురిసో ఇదం సమం ఠానన్తి మఞ్ఞమానో సోబ్భం వా గుహం వా భూమియా ఫలితట్ఠానసఙ్ఖాతం నరకం వా పూతిపాదం వా పతేయ్య. పూతిపాదోతి హిమవన్తపదేసే మహారుక్ఖే సుస్సిత్వా మతే తస్స మూలేసు పూతికేసు జాతేసు తస్మిం ఠానే మహాఆవాటో హోతి, తస్స నామం. జోతిమధిట్ఠహేయ్యాతి అగ్గిం అక్కమేయ్య. ఏవమ్పీతి ఏవం అహమ్పి పఞ్ఞాచక్ఖునో అభావా అన్ధో తుమ్హాకం విసేసం అజానన్తో తుమ్హేసు ఖలితో, తం మం ఖలితం విదిత్వా సపఞ్ఞ ఞాణసమ్పన్న పహీనమన్తస్స మమ పునపి దేథాతి.

అథ నం ఆచరియో ‘‘తాత, కిం కథేసి, అన్ధో హి సఞ్ఞాయ దిన్నాయ సోబ్భాదీని పరిహరతి, మయా పఠమమేవ తవ కథితం, ఇదాని కిమత్థం మమ సన్తికం ఆగతోసీ’’తి వత్వా –

౧౧. ‘‘ధమ్మేన మన్తం తవ సమ్పదాసిం, తువమ్పి ధమ్మేన పటిగ్గహేసి;

పకతిమ్పి తే అత్తమనో అసంసిం, ధమ్మే ఠితం తం న జహేయ్య మన్తో.

౧౨. ‘‘యో బాల-మన్తం కసిరేన లద్ధం, యం దుల్లభం అజ్జ మనుస్సలోకే;

కిఞ్చాపి లద్ధా జీవితుం అప్పపఞ్ఞో, వినాసయీ అలికం భాసమానో.

౧౩. ‘‘బాలస్స మూళ్హస్స అకతఞ్ఞునో చ, ముసా భణన్తస్స అసఞ్ఞతస్స;

మన్తే మయం తాదిసకే న దేమ, కుతో మన్తా గచ్ఛ న మయ్హం రుచ్చసీ’’తి. –

ఇమా గాథా ఆహ.

తత్థ ధమ్మేనాతి అహమ్పి తవ ఆచరియభాగం హిరఞ్ఞం వా సువణ్ణం వా అగ్గహేత్వా ధమ్మేనేవ మన్తం సమ్పదాసిం, త్వమ్పి కిఞ్చి అదత్వా ధమ్మేన సమేనేవ పటిగ్గహేసి. ధమ్మే ఠితన్తి ఆచరియపూజకధమ్మే ఠితం. తాదిసకేతి తథారూపే అకాలఫలగణ్హాపకే మన్తే న దేమ, గచ్ఛ న మే రుచ్చసీతి.

సో ఏవం ఆచరియేన ఉయ్యోజితో ‘‘కిం మయ్హం జీవితేనా’’తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అనాథమరణం మరి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి దేవదత్తో ఆచరియం పచ్చక్ఖాయ మహావినాసం పత్తో’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అకతఞ్ఞూ మాణవో దేవదత్తో అహోసి, రాజా ఆనన్దో, చణ్డాలపుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అమ్బజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౪౭౫] ౨. ఫన్దనజాతకవణ్ణనా

కుఠారిహత్థో పురిసోతి ఇదం సత్థా రోహిణీనదీతీరే విహరన్తో ఞాతకానం కలహం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు పన కుణాలజాతకే (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) ఆవి భవిస్సతి. తదా పన సత్థా ఞాతకే ఆమన్తేత్వా – మహారాజా, అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బహినగరే వడ్ఢకిగామో అహోసి. తత్రేకో బ్రాహ్మణవడ్ఢకీ అరఞ్ఞతో దారూని ఆహరిత్వా రథం కత్వా జీవికం కప్పేసి. తదా హిమవన్తపదేసే మహాఫన్దనరుక్ఖో అహోసి. ఏకో కాళసీహో గోచరం పరియేసిత్వా ఆగన్త్వా తస్స మూలే నిపజ్జి. అథస్స ఏకదివసం వాతే పహరన్తే ఏకో సుక్ఖదణ్డకో పతిత్వా ఖన్ధే అవత్థాసి. సో థోకం ఖన్ధేన రుజన్తేన భీతతసితో ఉట్ఠాయ పక్ఖన్దిత్వా పున నివత్తో ఆగతమగ్గం ఓలోకేన్తో కిఞ్చి అదిస్వా ‘‘అఞ్ఞో మం సీహో వా బ్యగ్ఘో వా అనుబన్ధన్తో నత్థి, ఇమస్మిం పన రుక్ఖే నిబ్బత్తదేవతా మం ఏత్థ నిపజ్జన్తం న సహతి మఞ్ఞే, హోతు జానిస్సామీ’’తి అట్ఠానే కోపం బన్ధిత్వా రుక్ఖం పహరిత్వా ‘‘నేవ తవ రుక్ఖస్స పత్తం ఖాదామి, న సాఖం భఞ్జామి, ఇధ అఞ్ఞే మిగే వసన్తే సహసి, మం న సహసి, కో మయ్హం దోసో అత్థి, కతిపాహం ఆగమేహి, సమూలం తే రుక్ఖం ఉప్పాటేత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛేదాపేస్సామీ’’తి రుక్ఖదేవతం తజ్జేత్వా ఏకం పురిసం ఉపధారేన్తో విచరి. తదా సో బ్రాహ్మణవడ్ఢకీ ద్వే తయో మనుస్సే ఆదాయ రథదారూనం అత్థాయ యానకేన తం పదేసం గన్త్వా ఏకస్మిం ఠానే యానకం ఠపేత్వా వాసిఫరసుహత్థో రుక్ఖే ఉపధారేన్తో ఫన్దనసమీపం అగమాసి. కాళసీహో తం దిస్వా ‘‘అజ్జ, మయా పచ్చామిత్తస్స పిట్ఠిం దట్ఠుం వట్టతీ’’తి గన్త్వా రుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. వడ్ఢకీ చ ఇతో చితో ఓలోకేత్వా ఫన్దనసమీపేన పాయాసి. సో ‘‘యావ ఏసో నాతిక్కమతి, తావదేవస్స కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౪. ‘‘కుఠారిహత్థో పురిసో, వనమోగయ్హ తిట్ఠసి;

పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, కిం దారుం ఛేతుమిచ్ఛసీ’’తి.

తత్థ పురిసోతి త్వం కుఠారిహత్థో ఏకో పురిసో ఇమం వనం ఓగయ్హ తిట్ఠసీతి.

సో తస్స వచనం సుత్వా ‘‘అచ్ఛరియం వత భో, న వత మే ఇతో పుబ్బే మిగో మనుస్సవాచం భాసన్తో దిట్ఠపుబ్బో, ఏస రథానుచ్ఛవికం దారుం జానిస్సతి, పుచ్ఛిస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౫. ‘‘ఇస్సో వనాని చరసి, సమాని విసమాని చ;

పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, కిం దారుం నేమియా దళ్హ’’న్తి.

తత్థ ఇస్సోతి త్వమ్పి ఏకో కాళసీహో వనాని చరసి, త్వం రథానుచ్ఛవికం దారుం జానిస్ససీతి.

తం సుత్వా కాళసీహో ‘‘ఇదాని మే మనోరథో మత్థకం పాపుణిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా తతియం గాథమాహ –

౧౬. ‘‘నేవ సాలో న ఖదిరో, నాస్సకణ్ణో కుతో ధవో;

రుక్ఖో చ ఫన్దనో నామ, తం దారుం నేమియా దళ్హ’’న్తి.

సో తం సుత్వా సోమనస్సజాతో ‘‘సుదివసేన వతమ్హి అజ్జ అరఞ్ఞం పవిట్ఠో, తిరచ్ఛానగతో మే రథానుచ్ఛవికం దారుం ఆచిక్ఖతి, అహో సాధూ’’తి పుచ్ఛన్తో చతుత్థం గాథమాహ –

౧౭. ‘‘కీదిసానిస్స పత్తాని, ఖన్ధో వా పన కీదిసో;

పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, యథా జానేము ఫన్దన’’న్తి.

అథస్స సో ఆచిక్ఖన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౧౮. ‘‘యస్స సాఖా పలమ్బన్తి, నమన్తి న చ భఞ్జరే;

సో రుక్ఖో ఫన్దనో నామ, యస్స మూలే అహం ఠితో.

౧౯. ‘‘అరానం చక్కనాభీనం, ఈసానేమిరథస్స చ;

సబ్బస్స తే కమ్మనియో, అయం హేస్సతి ఫన్దనో’’తి.

తత్థ ‘‘అరాన’’న్తి ఇదం సో ‘‘కదాచేస ఇమం రుక్ఖం న గణ్హేయ్య, గుణమ్పిస్స కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ. తత్థ ఈసానేమిరథస్స చాతి ఈసాయ చ నేమియా చ సేసస్స చ రథస్స సబ్బస్స తే ఏస కమ్మనియో కమ్మక్ఖమో భవిస్సతీతి.

సో ఏవం ఆచిక్ఖిత్వా తుట్ఠమానసో ఏకమన్తే విచరి, వడ్ఢకీపి రుక్ఖం ఛిన్దితుం ఆరభి. రుక్ఖదేవతా చిన్తేసి ‘‘మయా ఏతస్స ఉపరి న కిఞ్చి పాతితం, అయం అట్ఠానే ఆఘాతం బన్ధిత్వా మమ విమానం నాసేతి, అహఞ్చ వినస్సిస్సామి, ఏకేనుపాయేన ఇమఞ్చ ఇస్సం వినాసేస్సామీ’’తి. సా వనకమ్మికపురిసో వియ హుత్వా తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా పుచ్ఛి ‘‘భో పురిస మనాపో తే రుక్ఖో లద్ధో, ఇమం ఛిన్దిత్వా కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘రథనేమిం కరిస్సామీ’’తి. ‘‘ఇమినా రుక్ఖేన రథో భవిస్సతీ’’తి కేన తే అక్ఖాతన్తి. ‘‘ఏకేన కాళసీహేనా’’తి. ‘‘సాధు సుట్ఠు తేన అక్ఖాతం, ఇమినా రుక్ఖేన రథో సున్దరో భవిస్సతి, కాళసీహస్స గలచమ్మం ఉప్పాటేత్వా చతురఙ్గులమత్తే ఠానే అయపట్టేన వియ నేమిమణ్డలే పరిక్ఖిత్తే నేమి చ థిరా భవిస్సతి, బహుఞ్చ ధనం లభిస్ససీ’’తి. ‘‘కాళసీహచమ్మం కుతో లచ్ఛామీ’’తి? ‘‘త్వం బాలకోసి, అయం తవ రుక్ఖో వనే ఠితో న పలాయతి, త్వం యేన తే రుక్ఖో అక్ఖాతో, తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘సామి తయా దస్సితరుక్ఖం కతరట్ఠానే ఛిన్దామీ’తి వఞ్చేత్వా ఆనేహి, అథ నం నిరాసఙ్కం ‘ఇధ చ ఏత్థ చ ఛిన్దా’తి ముఖతుణ్డం పసారేత్వా ఆచిక్ఖన్తం తిఖిణేన మహాఫరసునా కోట్టేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా చమ్మం ఆదాయ వరమంసం ఖాదిత్వా రుక్ఖం ఛిన్దా’’తి వేరం అప్పేసి. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఇమా గాథా ఆహ –

౨౦. ‘‘ఇతి ఫన్దనరుక్ఖోపి, తావదే అజ్ఝభాసథ;

మయ్హమ్పి వచనం అత్థి, భారద్వాజ సుణోహి మే.

౨౧. ‘‘ఇస్సస్స ఉపక్ఖన్ధమ్హా, ఉక్కచ్చ చతురఙ్గులం;

తేన నేమిం పసారేసి, ఏవం దళ్హతరం సియా.

౨౨. ‘‘ఇతి ఫన్దనరుక్ఖోపి, వేరం అప్పేసి తావదే;

జాతానఞ్చ అజాతానం, ఇస్సానం దుక్ఖమావహీ’’తి.

తత్థ భారద్వాజాతి తం గోత్తేన ఆలపతి. ఉపక్ఖన్ధమ్హాతి ఖన్ధతో. ఉక్కచ్చాతి ఉక్కన్తిత్వా.

వడ్ఢకీ రుక్ఖదేవతాయ వచనం సుత్వా ‘‘అహో అజ్జ మయ్హం మఙ్గలదివసో’’తి కాళసీహం ఘాతేత్వా రుక్ఖం ఛేత్వా పక్కామి. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ –

౨౩. ‘‘ఇచ్చేవం ఫన్దనో ఇస్సం, ఇస్సో చ పన ఫన్దనం;

అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదేన, అఞ్ఞమఞ్ఞమఘాతయుం.

౨౪. ‘‘ఏవమేవ మనుస్సానం, వివాదో యత్థ జాయతి;

మయూరనచ్చం నచ్చన్తి, యథా తే ఇస్సఫన్దనా.

౨౫. ‘‘తం వో వదామి భద్దం వో, యావన్తేత్థ సమాగతా;

సమ్మోదథ మా వివదథ, మా హోథ ఇస్సఫన్దనా.

౨౬. ‘‘సామగ్గిమేవ సిక్ఖేథ, బుద్ధేహేతం పసంసితం;

సామగ్గిరతో ధమ్మట్ఠో, యోగక్ఖేమా న ధంసతీ’’తి.

తత్థ అఘాతయున్తి ఘాతాపేసుం. మయూరనచ్చం నచ్చన్తీతి మహారాజా యత్థ హి మనుస్సానం వివాదో హోతి, తత్థ యథా నామ మయూరా నచ్చన్తా పటిచ్ఛాదేతబ్బం రహస్సఙ్గం పాకటం కరోన్తి, ఏవం మనుస్సా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స రన్ధం పకాసేన్తా మయూరనచ్చం నచ్చన్తి నామ. యథా తే ఇస్సఫన్దనా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స రన్ధం పకాసేన్తా నచ్చింసు నామ. తం వోతి తేన కారణేన తుమ్హే వదామి. భద్దం వోతి భద్దం తుమ్హాకం హోతు. యావన్తేత్థాతి యావన్తో ఏత్థ ఇస్సఫన్దనసదిసా మా అహువత్థ. సామగ్గిమేవ సిక్ఖేథాతి సమగ్గభావమేవ తుమ్హే సిక్ఖథ, ఇదం పఞ్ఞావుద్ధేహి పణ్డితేహి పసంసితం. ధమ్మట్ఠోతి సుచరితధమ్మే ఠితో. యోగక్ఖేమా న ధంసతీతి యోగేహి ఖేమా నిబ్బానా న పరిహాయతీతి నిబ్బానేన దేసనాకూటం గణ్హి. సక్యరాజానో ధమ్మకథం సుత్వా సమగ్గా జాతా.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా తం కారణం విదిత్వా తస్మిం వనసణ్డే నివుత్థదేవతా అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఫన్దనజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౪౭౬] ౩. జవనహంసజాతకవణ్ణనా

ఇధేవ హంస నిపతాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దళ్హధమ్మధనుగ్గహసుత్తన్తదేసనం (సం. ని. ౨.౨౨౮) ఆరబ్భ కథేసి. భగవతా హి –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చత్తారో దళ్హధమ్మా ధనుగ్గహా సుసిక్ఖితా కతహత్థా కతూపాసనా చతుద్దిసా ఠితా అస్సు, అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ‘అహం ఇమేసం చతున్నం దళ్హధమ్మానం ధనుగ్గహానం సుసిక్ఖితానం కతహత్థానం కతూపాసనానం చతుద్దిసా కణ్డే ఖిత్తే అపతిట్ఠితే పథవియం గహేత్వా ఆహరిస్సామీ’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, ‘జవనో పురిసో పరమేన జవేన సమన్నాగతో’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘ఏవం భన్తే’’తి. యథా చ, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స జవో, యథా చ చన్దిమసూరియానం జవో, తతో సీఘతరో. యథా చ, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స జవో, యథా చ చన్దిమసూరియానం జవో, యథా చ యా దేవతా చన్దిమసూరియానం పురతో ధావన్తి, తాసం దేవతానం జవో, తతో సీఘతరం ఆయుసఙ్ఖారా ఖీయన్తి, తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘అప్పమత్తా విహరిస్సామా’తి. ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి –

ఇమస్స సుత్తస్స కథితదివసతో దుతియదివసే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సత్థా అత్తనో బుద్ధవిసయే ఠత్వా ఇమేసం సత్తానం ఆయుసఙ్ఖారే ఇత్తరే దుబ్బలే కత్వా పరిదీపేన్తో పుథుజ్జనభిక్ఖూ అతివియ సన్తాసం పాపేసి, అహో బుద్ధబలం నామా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘అనచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, స్వాహం ఇదాని సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో ఆయుసఙ్ఖారానం ఇత్తరభావం దస్సేత్వా భిక్ఖూ సంవేజేత్వా ధమ్మం దేసేమి, మయా హి పుబ్బే అహేతుకహంసయోనియం నిబ్బత్తేనపి ఆయుసఙ్ఖారానం ఇత్తరభావం దస్సేత్వా బారాణసిరాజానం ఆదిం కత్వా సకలరాజపరిసం సంవేజేత్వా ధమ్మో దేసితో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో జవనహంసయోనియం నిబ్బత్తిత్వా నవుతిహంససహస్సపరివుతో చిత్తకూటే పటివసతి. సో ఏకదివసం జమ్బుదీపతలే ఏకస్మిం సరే సపరివారో సయంజాతసాలిం ఖాదిత్వా ఆకాసే సువణ్ణకిలఞ్జం పత్థరన్తో వియ మహన్తేన పరివారేన బారాణసినగరస్స మత్థకేన మన్దమన్దాయ విలాసగతియా చిత్తకూటం గచ్ఛతి. అథ నం బారాణసిరాజా దిస్వా ‘‘ఇమినాపి మాదిసేన రఞ్ఞా భవితబ్బ’’న్తి అమచ్చానం వత్వా తస్మిం సినేహం ఉప్పాదేత్వా మాలాగన్ధవిలేపనం గహేత్వా మహాసత్తం ఓలోకేత్వా సబ్బతూరియాని పగ్గణ్హాపేసి. మహాసత్తో అత్తనో సక్కారం కరోన్తం దిస్వా హంసే పుచ్ఛి ‘‘రాజా, మమ ఏవరూపం సక్కారం కరోన్తో కిం పచ్చాసీసతీ’’తి? ‘‘తుమ్హేహి సద్ధిం మిత్తభావం దేవా’’తి. ‘‘తేన హి రఞ్ఞో అమ్హేహి సద్ధిం మిత్తభావో హోతూ’’తి రఞ్ఞా సద్ధిం మిత్తభావం కత్వా పక్కామి. అథేకదివసం రఞ్ఞో ఉయ్యానం గతకాలే అనోతత్తదహం గన్త్వా ఏకేన పక్ఖేన ఉదకం, ఏకేన చన్దనచుణ్ణం ఆదాయ ఆగన్త్వా రాజానం తేన ఉదకేన న్హాపేత్వా చన్దనచుణ్ణేన ఓకిరిత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ సపరివారో చిత్తకూటం అగమాసి. తతో పట్ఠాయ రాజా మహాసత్తం దట్ఠుకామో హుత్వా ‘‘సహాయో మే అజ్జ ఆగమిస్సతి, సహాయో మే అజ్జ ఆగమిస్సతీ’’తి ఆగమనమగ్గం ఓలోకేన్తో అచ్ఛతి.

తదా మహాసత్తస్స కనిట్ఠా ద్వే హంసపోతకా ‘‘సూరియేన సద్ధిం జవిస్సామా’’తి మన్తేత్వా మహాసత్తస్స ఆరోచేసుం ‘‘మయం సూరియేన సద్ధిం జవిస్సామా’’తి. ‘‘తాతా, సూరియజవో నామ సీఘో, సూరియేన సద్ధిం జవితుం న సక్ఖిస్సథ, అన్తరావ వినస్సిస్సథ, మా గమిత్థా’’తి. తే దుతియమ్పి తతియమ్పి యాచింసు, బోధిసత్తోపి తే యావతతియం వారేసియేవ. తే మానథద్ధా అత్తనో బలం అజానన్తా మహాసత్తస్స అనాచిక్ఖిత్వావ ‘‘సూరియేన సద్ధిం జవిస్సామా’’తి సూరియే అనుగ్గతేయేవ గన్త్వా యుగన్ధరమత్థకే నిసీదింసు. మహాసత్తో తే అదిస్వా ‘‘కహం ను ఖో గతా’’తి పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా చిన్తేసి ‘‘తే సూరియేన సద్ధిం జవితుం న సక్ఖిస్సన్తి, అన్తరావ వినస్సిస్సన్తి, జీవితం తేసం దస్సామీ’’తి. సోపి గన్త్వా యుగన్ధరమత్థకేయేవ నిసీది. అథ ఉగ్గతే సూరియమణ్డలే హంసపోతకా ఉప్పతిత్వా సూరియేన సద్ధిం పక్ఖన్దింసు, మహాసత్తోపి తేహి సద్ధిం పక్ఖన్ది. కనిట్ఠభాతికో యావ పుబ్బణ్హసమయా జవిత్వా కిలమి, పక్ఖసన్ధీసు అగ్గిఉట్ఠానకాలో వియ అహోసి. సో బోధిసత్తస్స సఞ్ఞం అదాసి ‘‘భాతిక, న సక్కోమీ’’తి. అథ నం మహాసత్తో ‘‘మా భాయి, జీవితం తే దస్సామీ’’తి పక్ఖపఞ్జరేన పరిక్ఖిపిత్వా అస్సాసేత్వా చిత్తకూటపబ్బతం నేత్వా హంసానం మజ్ఝే ఠపేత్వా పున పక్ఖన్దిత్వా సూరియం పత్వా ఇతరేన సద్ధిం పాయాసి. సోపి యావ ఉపకట్ఠమజ్ఝన్హికా సూరియేన సద్ధిం జవిత్వా కిలమి, పక్ఖసన్ధీసు అగ్గిఉట్ఠానకాలో వియ అహోసి. తదా బోధిసత్తస్స సఞ్ఞం అదాసి ‘‘భాతిక, న సక్కోమీ’’తి. తమ్పి మహాసత్తో తథేవ సమస్సాసేత్వా పక్ఖపఞ్జరేనాదాయ చిత్తకూటమేవ అగమాసి. తస్మిం ఖణే సూరియో నభమజ్ఝం పాపుణి.

అథ మహాసత్తో ‘‘మమ అజ్జ సరీరబలం వీమంసిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకవేగేన పక్ఖన్దిత్వా యుగన్ధరమత్థకే నిసీదిత్వా తతో ఉప్పతిత్వా ఏకవేగేన సూరియం పాపుణిత్వా కాలేన పురతో, కాలేన పచ్ఛతో జవిత్వా చిన్తేసి ‘‘మయ్హం సూరియేన సద్ధిం జవనం నామ నిరత్థకం అయోనిసోమనసికారసమ్భూతం, కిం మే ఇమినా, బారాణసిం గన్త్వా మమ సహాయకస్స రఞ్ఞో అత్థయుత్తం ధమ్మయుత్తం కథం కథేస్సామీ’’తి. సో నివత్తిత్వా సూరియే నభమజ్ఝం అనతిక్కన్తేయేవ సకలచక్కవాళగబ్భం అన్తన్తేన అనుసంయాయిత్వా వేగం పరిహాపేన్తో సకలజమ్బుదీపం అన్తన్తేన అనుసంయాయిత్వా బారాణసిం పాపుణి. ద్వాదసయోజనికం సకలనగరం హంసచ్ఛన్నం వియ అహోసి, ఛిద్దం నామ న పఞ్ఞాయి, అనుక్కమేన వేగే పరిహాయన్తే ఆకాసే ఛిద్దాని పఞ్ఞాయింసు. మహాసత్తో వేగం పరిహాపేత్వా ఆకాసతో ఓతరిత్వా సీహపఞ్జరస్స అభిముఖట్ఠానే అట్ఠాసి. రాజా ‘‘ఆగతో మే సహాయో’’తి సోమనస్సప్పత్తో తస్స నిసీదనత్థాయ కఞ్చనపీఠం పఞ్ఞపేత్వా ‘‘సమ్మ, పవిస, ఇధ నిసీదా’’తి వత్వా పఠమం గాథమాహ –

౨౭. ‘‘ఇధేవ హంస నిపత, పియం మే తవ దస్సనం;

ఇస్సరోసి అనుప్పత్తో, యమిధత్థి పవేదయా’’తి.

తత్థ ‘‘ఇధా’’తి కఞ్చనపీఠం సన్ధాయాహ. నిపతాతి నిసీద. ఇస్సరోసీతి త్వం ఇమస్స ఠానస్స ఇస్సరో సామి హుత్వా ఆగతోసీతి వదతి. యమిధత్థి పవేదయాతి యం ఇమస్మిం నివేసనే అత్థి, తం అపరిసఙ్కన్తో అమ్హాకం కథేహీతి.

మహాసత్తో కఞ్చనపీఠే నిసీది. రాజా సతపాకసహస్సపాకేహి తేలేహి తస్స పక్ఖన్తరాని మక్ఖేత్వా కఞ్చనతట్టకే మధులాజే చ మధురోదకఞ్చ సక్ఖరోదకఞ్చ దాపేత్వా మధురపటిసన్థారం కత్వా ‘‘సమ్మ, త్వం ఏకకోవ ఆగతోసి, కుహిం అగమిత్థా’’తి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం విత్థారేన కథేసి. అథ నం రాజా ఆహ ‘‘సమ్మ, మమపి సూరియేన సద్ధిం జవితవేగం దస్సేహీ’’తి. మహారాజ, న సక్కా సో వేగో దస్సేతున్తి. తేన హి మే సరిక్ఖకమత్తం దస్సేహీతి. సాధు, మహారాజ, సరిక్ఖకమత్తం దస్సేస్సామి, అక్ఖణవేధీ ధనుగ్గహే సన్నిపాతేహీతి. రాజా సన్నిపాతేసి. మహాసత్తో చత్తారో ధనుగ్గహే గహేత్వా నివేసనా ఓరుయ్హ రాజఙ్గణే సిలాథమ్భం నిఖణాపేత్వా అత్తనో గీవాయం ఘణ్టం బన్ధాపేత్వా సిలాథమ్భమత్థకే నిసీదిత్వా చత్తారో ధనుగ్గహే థమ్భం నిస్సాయ చతుద్దిసాభిముఖే ఠపేత్వా ‘‘మహారాజ, ఇమే చత్తారో జనా ఏకప్పహారేనేవ చతుద్దిసాభిముఖా చత్తారి కణ్డాని ఖిపన్తు, తాని అహం పథవిం అప్పత్తానేవ ఆహరిత్వా ఏతేసం పాదమూలే పాతేస్సామి. మమ కణ్డగహణత్థాయ గతభావం ఘణ్టసద్దసఞ్ఞాయ జానేయ్యాసి, మం పన న పస్సిస్ససీ’’తి వత్వా తేహి ఏకప్పహారేనేవ ఖిత్తకణ్డాని ఆహరిత్వా తేసం పాదమూలే పాతేత్వా సిలాథమ్భమత్థకే నిసిన్నమేవ అత్తానం దస్సేత్వా ‘‘దిట్ఠో తే, మహారాజ, మయ్హం వేగో’’తి వత్వా ‘‘మహారాజ, అయం వేగో మయ్హం నేవ ఉత్తమో, మజ్ఝిమో, పరిత్తో లామకవేగో ఏస, ఏవం సీఘో, మహారాజ, అమ్హాకం వేగో’’తి ఆహ.

అథ నం రాజా పుచ్ఛి ‘‘సమ్మ, అత్థి పన తుమ్హాకం వేగతో అఞ్ఞో సీఘతరో వేగో’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, అమ్హాకం ఉత్తమవేగతోపి సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన ఇమేసం సత్తానం ఆయుసఙ్ఖారా సీఘతరం ఖీయన్తి భిజ్జన్తి, ఖయం గచ్ఛన్తీ’’తి ఖణికనిరోధవసేన రూపధమ్మానం నిరోధం దస్సేతి, తతో నామధమ్మానం. రాజా మహాసత్తస్స కథం సుత్వా మరణభయభీతో సతిం పచ్చుపట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తో భూమియం పతి, మహాజనో ఉత్రాసం పత్తో అహోసి. రఞ్ఞో ముఖం ఉదకేన సిఞ్చిత్వా సతిం లభాపేసి. అథ నం మహాసత్తో ‘‘మహారాజ, మా భాయి, మరణస్సతిం భావేహి, ధమ్మం చరాహి, దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోహి, అప్పమత్తో హోహి, దేవా’’తి ఓవది. అథ రాజా ‘‘సామి, మయం తుమ్హాదిసేన ఞాణబలసమ్పన్నేన ఆచరియేన వినా వసితుం న సక్ఖిస్సామ, చిత్తకూటం అగన్త్వా మయ్హం ధమ్మం దేసేన్తో మయ్హం ఓవాదాచరియో హుత్వా ఇధేవ వసాహీ’’తి యాచన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౨౮. ‘‘సవనేన ఏకస్స పియా భవన్తి, దిస్వా పనేకస్స వియేతి ఛన్దో;

దిస్వా చ సుత్వా చ పియా భవన్తి, కచ్చిన్ను మే పీయసి దస్సనేన.

౨౯. ‘‘సవనేన పియో మేసి, భియ్యో చాగమ్మ దస్సనం;

ఏవం పియదస్సనో మే, వస హంస మమన్తికే’’తి.

తాసం అత్థో – సమ్మ హంసరాజ సవనేన ఏకస్స ఏకచ్చే పియా హోన్తి, ‘‘ఏవం గుణో నామా’’తి సుత్వా సవనేన పియాయతి, ఏకస్స పన ఏకచ్చే దిస్వావ ఛన్దో విగచ్ఛతి, పేమం అన్తరధాయతి, ఖాదితుం ఆగతా యక్ఖా వియ ఉపట్ఠహన్తి, ఏకస్స ఏకచ్చే దిస్వా చ సుత్వా చాతి ఉభయథాపి పియా హోన్తి, తేన తం పుచ్ఛామి. కచ్చిన్ను మే పీయసి దస్సనేనాతి కచ్చి ను త్వం మం పియాయసి, మయ్హం పన త్వం సవనేన పియోవ, దస్సనం పనాగమ్మ అతిపియోవ. ఏవం మమ పియదస్సనో సమానో చిత్తకూటం అగన్త్వా ఇధ మమ సన్తికే వసాతి.

బోధిసత్తో ఆహ –

౩౦. ‘‘వసేయ్యామ తవాగారే, నిచ్చం సక్కతపూజితా;

మత్తో చ ఏకదా వజ్జే, హంసరాజం పచన్తు మే’’తి.

తత్థ మత్తో చ ఏకదాతి మహారాజ, మయం తవ ఘరే నిచ్చం పూజితా వసేయ్యామ, త్వం పన కదాచి సురామదమత్తో మంసఖాదనత్థం ‘‘హంసరాజం పచన్తు మే’’తి వదేయ్యాసి, అథ ఏవం తవ అనుజీవినో మం మారేత్వా పచేయ్యుం, తదాహం కిం కరిస్సామీతి.

అథస్స రాజా ‘‘తేన హి మజ్జమేవ న పివిస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞం దాతుం ఇమం గాథమాహ –

౩౧. ‘‘ధిరత్థు తం మజ్జపానం, యం మే పియతరం తయా;

న చాపి మజ్జం పిస్సామి, యావ మే వచ్ఛసీ ఘరే’’తి.

తతో పరం బోధిసత్తో ఛ గాథా ఆహ –

౩౨. ‘‘సువిజానం సిఙ్గాలానం, సకుణానఞ్చ వస్సితం;

మనుస్సవస్సితం రాజ, దుబ్బిజానతరం తతో.

౩౩. ‘‘అపి చే మఞ్ఞతీ పోసో, ఞాతి మిత్తో సఖాతి వా;

యో పుబ్బే సుమనో హుత్వా, పచ్ఛా సమ్పజ్జతే దిసో.

౩౪. ‘‘యస్మిం మనో నివిసతి, అవిదూరే సహాపి సో;

సన్తికేపి హి సో దూరే, యస్మిం నావిసతే మనో.

౩౫. ‘‘అన్తోపి సో హోతి పసన్నచిత్తో, పారం సముద్దస్స పసన్నచిత్తో;

అన్తోపి సో హోతి పదుట్ఠచిత్తో, పారం సముద్దస్స పదుట్ఠచిత్తో.

౩౬. ‘‘సంవసన్తా వివసన్తి, యే దిసా తే రథేసభ;

ఆరా సన్తో సంవసన్తి, మనసా రట్ఠవడ్ఢన.

౩౭. ‘‘అతిచిరం నివాసేన, పియో భవతి అప్పియో;

ఆమన్త ఖో తం గచ్ఛామ, పురా తే హోమ అప్పియా’’తి.

తత్థ వస్సితన్తి మహారాజ, తిరచ్ఛానగతా ఉజుహదయా, తేన తేసం వస్సితం సువిజానం, మనుస్సా పన కక్ఖళా, తస్మా తేసం వచనం దుబ్బిజానతరన్తి అత్థో. యో పుబ్బేతి యో పుగ్గలో పఠమమేవ అత్తమనో హుత్వా ‘‘త్వం మయ్హం ఞాతకో మిత్తో పాణసమో సఖా’’తి అపి ఏవం మఞ్ఞతి, స్వేవ పచ్ఛా దిసో వేరీ సమ్పజ్జతి, ఏవం దుబ్బిజానం నామ మనుస్సహదయన్తి. నివిసతీతి మహారాజ, యస్మిం పుగ్గలే పేమవసేన మనో నివిసతి, సో దూరే వసన్తోపి అవిదూరే సహాపి వసతియేవ నామ. యస్మిం పన పుగ్గలే మనో న నివిసతి అపేతి, సో సన్తికే వసన్తోపి దూరేయేవ.

అన్తోపి సో హోతీతి మహారాజ, యో సహాయో పసన్నచిత్తో, సో చిత్తేన అల్లీనత్తా పారం సముద్దస్స వసన్తోపి అన్తోయేవ హోతి. యో పన పదుట్ఠచిత్తో, సో చిత్తేన అనల్లీనత్తా అన్తో వసన్తోపి పారం సముద్దస్స నామ. యే దిసా తేతి యే వేరినో పచ్చత్థికా, తే ఏకతో వసన్తాపి దూరే వసన్తియేవ నామ. సన్తో పన పణ్డితా ఆరా ఠితాపి మేత్తాభావితేన మనసా ఆవజ్జేన్తా సంవసన్తియేవ. పురా తే హోమాతి యావ తవ అప్పియా న హోమ, తావదేవ తం ఆమన్తేత్వా గచ్ఛామాతి వదతి.

అథ నం రాజా ఆహ –

౩౮. ‘‘ఏవం చే యాచమానానం, అఞ్జలిం నావబుజ్ఝసి;

పరిచారకానం సతం, వచనం న కరోసి నో;

ఏవం తం అభియాచామ, పున కయిరాసి పరియాయ’’న్తి.

తత్థ ఏవం చేతి సచే హంసరాజ, ఏవం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ యాచమానానం అమ్హాకం ఇమం అఞ్జలిం నావబుజ్ఝసి, తవ పరిచారకానం సమానానం వచనం న కరోసి, అథ నం ఏవం యాచామ. పున కయిరాసి పరియాయన్తి కాలేన కాలం ఇధ ఆగమనాయ వారం కరేయ్యాసీతి అత్థో.

తతో బోధిసత్తో ఆహ –

౩౯. ‘‘ఏవం చే నో విహరతం, అన్తరాయో న హేస్సతి;

తుయ్హం చాపి మహారాజ, మయ్హఞ్చ రట్ఠవడ్ఢన;

అప్పేవ నామ పస్సేము, అహోరత్తానమచ్చయే’’తి.

తత్థ ఏవం చే నోతి మహారాజ, మా చిన్తయిత్థ, సచే అమ్హాకమ్పి ఏవం విహరన్తానం జీవితన్తరాయో న భవిస్సతి, అప్పేవ నామ ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సిస్సామ, అపిచ త్వం మయా దిన్నం ఓవాదమేవ మమ ఠానే ఠపేత్వా ఏవం ఇత్తరజీవితే లోకసన్నివాసే అప్పమత్తో హుత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తో దస రాజధమ్మే అకోపేత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేహి, ఏవఞ్హి మే ఓవాదం కరోన్తో మం పస్సిస్సతియేవాతి. ఏవం మహాసత్తో రాజానం ఓవదిత్వా చిత్తకూటపబ్బతమేవ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, పుబ్బే తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తేనపి మయా ఆయుసఙ్ఖారానం దుబ్బలభావం దస్సేత్వా ధమ్మో దేసితో’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, కనిట్ఠో మోగ్గల్లానో, మజ్ఝిమో సారిపుత్తో, సేసహంసగణా బుద్ధపరిసా, జవనహంసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

జవనహంసజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౪౭౭] ౪. చూళనారదజాతకవణ్ణనా

న తే కట్ఠాని భిన్నానీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో థుల్లకుమారికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థివాసినో కిరేకస్స కులస్స పన్నరససోళసవస్సుద్దేసికా ధీతా అహోసి సోభగ్గప్పత్తా, న చ నం కోచి వారేసి. అథస్సా మాతా చిన్తేసి ‘‘మమ ధీతా వయప్పత్తా, న చ నం కోచి వారేతి, ఆమిసేన మచ్ఛం వియ ఏతాయ ఏకం సాకియభిక్ఖుం పలోభేత్వా ఉప్పబ్బాజేత్వా తం నిస్సాయ జీవిస్సామీ’’తి. తదా చ సావత్థివాసీ ఏకో కులపుత్తో సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పన్నకాలతో పట్ఠాయ సిక్ఖాకామతం పహాయ ఆలసియో సరీరమణ్డనమనుయుత్తో విహాసి. మహాఉపాసికా గేహే యాగుఖాదనీయభోజనీయాని సమ్పాదేత్వా ద్వారే ఠత్వా అన్తరవీథియా గచ్ఛన్తేసు భిక్ఖూసు ఏకం భిక్ఖుం రసతణ్హాయ బన్ధిత్వా గహేతుం సక్కుణేయ్యరూపం ఉపధారేన్తీ తేపిటకఆభిధమ్మికవినయధరానం మహన్తేన పరివారేన గచ్ఛన్తానం అన్తరే కఞ్చి గయ్హుపగం అదిస్వా తేసం పచ్ఛతో గచ్ఛన్తానం మధురధమ్మకథికానం అచ్ఛిన్నవలాహకసదిసానం పిణ్డపాతికానమ్పి అన్తరే కఞ్చి అదిస్వావ ఏకం యావ బహి అపఙ్గా అక్ఖీని అఞ్జేత్వా కేసే ఓసణ్హేత్వా దుకూలన్తరవాసకం నివాసేత్వా ఘటితమట్ఠం చీవరం పారుపిత్వా మణివణ్ణపత్తం ఆదాయ మనోరమం ఛత్తం ధారయమానం విస్సట్ఠిన్ద్రియం కాయదళ్హిబహులం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘ఇమం సక్కా గణ్హితు’’న్తి గన్త్వా వన్దిత్వా పత్తం గహేత్వా ‘‘ఏథ, భన్తే’’తి ఘరం ఆనేత్వా నిసీదాపేత్వా యాగుఆదీహి పరివిసిత్వా కతభత్తకిచ్చం తం భిక్ఖుం ‘‘భన్తే, ఇతో పట్ఠాయ ఇధేవాగచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. సోపి తతో పట్ఠాయ తత్థేవ గన్త్వా అపరభాగే విస్సాసికో అహోసి.

అథేకదివసం మహాఉపాసికా తస్స సవనపథే ఠత్వా ‘‘ఇమస్మిం గేహే ఉపభోగపరిభోగమత్తా అత్థి, తథారూపో పన మే పుత్తో వా జామాతా వా గేహం విచారితుం సమత్థో నత్థీ’’తి ఆహ. సో తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘కిమత్థం ను ఖో కథేతీ’’తి థోకం హదయే విద్ధో వియ అహోసి. సా ధీతరం ఆహ ‘‘ఇమం పలోభేత్వా తవ వసే వత్తాపేహీ’’తి. సా తతో పట్ఠాయ మణ్డితపసాధితా ఇత్థికుత్తవిలాసేహి తం పలోభేసి. థుల్లకుమారికాతి న చ థూలసరీరా దట్ఠబ్బా, థూలా వా హోతు కిసా వా, పఞ్చకామగుణికరాగేన పన థూలతాయ ‘‘థుల్లకుమారికా’’తి వుచ్చతి. సో దహరో కిలేసవసికో హుత్వా ‘‘న దానాహం బుద్ధసాసనే పతిట్ఠాతుం సక్ఖిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘విహారం గన్త్వా పత్తచీవరం నియ్యాదేత్వా అసుకట్ఠానం నామ గమిస్సామి, తత్ర మే వత్థాని పేసేథా’’తి వత్వా విహారం గన్త్వా పత్తచీవరం నియ్యాదేత్వా ‘‘ఉక్కణ్ఠితోస్మీ’’తి ఆచరియుపజ్ఝాయే ఆహ. తే తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం నేత్వా ‘‘అయం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితో’’తి ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కేన ఉక్కణ్ఠాపితోసీ’’తి వత్వా ‘‘థుల్లకుమారికాయ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు పుబ్బేపేసా తవ అరఞ్ఞే వసన్తస్స బ్రహ్మచరియన్తరాయం కత్వా మహన్తం అనత్థమకాసి, పున త్వం ఏతమేవ నిస్సాయ కస్మా ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి వత్వా భిక్ఖూహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే మహాభోగే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉగ్గహితసిప్పో కుటుమ్బం సణ్ఠపేసి, అథస్స భరియా ఏకం పుత్తం విజాయిత్వా కాలమకాసి. సో ‘‘యథేవ మే పియభరియాయ, ఏవం మయిపి మరణం ఆగమిస్సతి, కిం మే ఘరావాసేన, పబ్బజిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా కామే పహాయ పుత్తం ఆదాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా తేన సద్ధిం ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞా నిబ్బత్తేత్వా వనమూలఫలాహారో అరఞ్ఞే విహాసి. తదా పచ్చన్తవాసినో చోరా జనపదం పవిసిత్వా గామం పహరిత్వా కరమరే గహేత్వా భణ్డికం ఉక్ఖిపాపేత్వా పున పచ్చన్తం పాపయింసు. తేసం అన్తరే ఏకా అభిరూపా కుమారికా కేరాటికపఞ్ఞాయ సమన్నాగతా చిన్తేసి ‘‘ఇమే అమ్హే గహేత్వా దాసిభోగేన పరిభుఞ్జిస్సన్తి, ఏకేన ఉపాయేన పలాయితుం వట్టతీ’’తి. సా ‘‘సామి, సరీరకిచ్చం కాతుకామామ్హి, థోకం పటిక్కమిత్వా తిట్ఠథా’’తి వత్వా చోరే వఞ్చేత్వా పలాయిత్వా అరఞ్ఞం పవిసన్తీ బోధిసత్తస్స పుత్తం అస్సమే ఠపేత్వా ఫలాఫలత్థాయ గతకాలే పుబ్బణ్హసమయే తం అస్సమం పాపుణిత్వా తం తాపసకుమారం కామరతియా పలోభేత్వా సీలమస్స భిన్దిత్వా అత్తనో వసే వత్తేత్వా ‘‘కిం తే అరఞ్ఞవాసేన, ఏహి గామం గన్త్వా వసిస్సామ, తత్ర హి రూపాదయో కామగుణా సులభా’’తి ఆహ. సోపి ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘పితా తావ మే అరఞ్ఞతో ఫలాఫలం ఆహరితుం గతో, తం దిస్వా ఉభోపి ఏకతోవ గమిస్సామా’’తి ఆహ.

సా చిన్తేసి – ‘‘అయం తరుణదారకో న కిఞ్చి జానాతి, పితరా పనస్స మహల్లకకాలే పబ్బజితేన భవితబ్బం, సో ఆగన్త్వా ‘ఇధ కిం కరోసీ’తి మం పోథేత్వా పాదే గహేత్వా కడ్ఢేత్వా అరఞ్ఞే ఖిపిస్సతి, తస్మిం అనాగతేయేవ పలాయిస్సామీ’’తి. అథ నం ‘‘అహం పురతో గచ్ఛామి, త్వం పచ్ఛా ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి వత్వా మగ్గసఞ్ఞం ఆచిక్ఖిత్వా పక్కామి. సో తస్సా గతకాలతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నదోమనస్సో యథా పురే కిఞ్చి వత్తం అకత్వా ససీసం పారుపిత్వా అన్తోపణ్ణసాలాయ పజ్ఝాయన్తో నిపజ్జి. మహాసత్తో ఫలాఫలం ఆదాయ ఆగన్త్వా తస్సా పదవలఞ్జం దిస్వా ‘‘అయం మాతుగామస్స పదవలఞ్జో, ‘‘పుత్తస్స మమ సీలం భిన్నం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తో పణ్ణసాలం పవిసిత్వా ఫలాఫలం ఓతారేత్వా పుత్తం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –