౧౨. ద్వాదసకనిపాతో

[౪౬౪] ౧. చూళకుణాలజాతకవణ్ణనా

౧-౧౨. లుద్ధానం లహుచిత్తానన్తి ఇదం జాతకం కుణాలజాతకే (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) ఆవి భవిస్సతి;

చూళకుణాలజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౪౬౫] ౨. భద్దసాలజాతకవణ్ణనా

కా త్వం సుద్ధేహి వత్థేహీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఞాతత్థచరియం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియఞ్హి అనాథపిణ్డికస్స నివేసనే పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం నిబద్ధభోజనం పవత్తతి, తథా విసాఖాయ చ కోసలరఞ్ఞో చ. తత్థ పన కిఞ్చాపి నానగ్గరసభోజనం దీయతి, భిక్ఖూనం పనేత్థ కోచి విస్సాసికో నత్థి, తస్మా భిక్ఖూ రాజనివేసనే న భుఞ్జన్తి, భత్తం గహేత్వా అనాథపిణ్డికస్స వా విసాఖాయ వా అఞ్ఞేసం వా విస్సాసికానం ఘరం గన్త్వా భుఞ్జన్తి. రాజా ఏకదివసం పణ్ణాకారం ఆహటం ‘‘భిక్ఖూనం దేథా’’తి భత్తగ్గం పేసేత్వా ‘‘భత్తగ్గే భిక్ఖూ నత్థీ’’తి వుత్తే ‘‘కహం గతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అత్తనో విస్సాసికగేహేసు నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తీ’’తి సుత్వా భుత్తపాతరాసో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ‘‘భన్తే, భోజనం నామ కిం పరమ’’న్తి పుచ్ఛి. విస్సాసపరమం మహారాజ, కఞ్జికమత్తకమ్పి విస్సాసికేన దిన్నం మధురం హోతీతి. భన్తే, కేన పన సద్ధిం భిక్ఖూనం విస్సాసో హోతీతి? ‘‘ఞాతీహి వా సేక్ఖకులేహి వా, మహారాజా’’తి. తతో రాజా చిన్తేసి ‘‘ఏకం సక్యధీతరం ఆనేత్వా అగ్గమహేసిం కరిస్సామి, ఏవం మయా సద్ధిం భిక్ఖూనం ఞాతకే వియ విస్సాసో భవిస్సతీ’’తి. సో ఉట్ఠాయాసనా అత్తనో నివేసనం గన్త్వా కపిలవత్థుం దూతం పేసేసి ‘‘ధీతరం మే దేథ, అహం తుమ్హేహి సద్ధిం ఞాతిభావం ఇచ్ఛామీ’’తి.

సాకియా దూతవచనం సుత్వా సన్నిపతిత్వా మన్తయింసు ‘‘మయం కోసలరఞ్ఞో ఆణాపవత్తిట్ఠానే వసామ, సచే దారికం న దస్సామ, మహన్తం వేరం భవిస్సతి, సచే దస్సామ, కులవంసో నో భిజ్జిస్సతి, కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి. అథ నే మహానామో ఆహ – ‘‘మా చిన్తయిత్థ, మమ ధీతా వాసభఖత్తియా నామ నాగముణ్డాయ నామ దాసియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. సా సోళసవస్సుద్దేసికా ఉత్తమరూపధరా సోభగ్గప్పత్తా పితు వంసేన ఖత్తియజాతికా, తమస్స ‘ఖత్తియకఞ్ఞా’తి పేసేస్సామా’’తి. సాకియా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా దూతే పక్కోసాపేత్వా ‘‘సాధు, దారికం దస్సామ, ఇదానేవ నం గహేత్వా గచ్ఛథా’’తి ఆహంసు. దూతా చిన్తేసుం ‘‘ఇమే సాకియా నామ జాతిం నిస్సాయ అతిమానినో, ‘సదిసీ నో’తి వత్వా అసదిసిమ్పి దదేయ్యుం, ఏతేహి సద్ధిం ఏకతో భుఞ్జమానమేవ గణ్హిస్సామా’’తి. తే ఏవమాహంసు ‘‘మయం గహేత్వా గచ్ఛన్తా యా తుమ్హేహి సద్ధిం ఏకతో భుఞ్జతి, తం గహేత్వా గమిస్సామా’’తి. సాకియా తేసం నివాసట్ఠానం దాపేత్వా ‘‘కిం కరిస్సామా’’తి చిన్తయింసు. మహానామో ఆహ – ‘‘తుమ్హే మా చిన్తయిత్థ, అహం ఉపాయం కరిస్సామి, తుమ్హే మమ భోజనకాలే వాసభఖత్తియం అలఙ్కరిత్వా ఆనేత్వా మయా ఏకస్మిం కబళే గహితమత్తే ‘దేవ, అసుకరాజా పణ్ణం పహిణి, ఇమం తావ సాసనం సుణాథా’తి పణ్ణం దస్సేయ్యాథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్మిం భుఞ్జమానే కుమారికం అలఙ్కరింసు.

మహానామో ‘‘ధీతరం మే ఆనేథ, మయా సద్ధిం భుఞ్జతూ’’తి ఆహ. అథ నం అలఙ్కరిత్వా తావదేవ థోకం పపఞ్చం కత్వా ఆనయింసు. సా ‘‘పితరా సద్ధిం భుఞ్జిస్సామీ’’తి ఏకపాతియం హత్థం ఓతారేసి. మహానామోపి తాయ సద్ధిం ఏకపిణ్డం గహేత్వా ముఖే ఠపేసి. దుతియపిణ్డాయ హత్థే పసారితే ‘‘దేవ, అసుకరఞ్ఞా పణ్ణం పహితం, ఇమం తావ సాసనం సుణాథా’’తి పణ్ణం ఉపనామేసుం. మహానామో ‘‘అమ్మ, త్వం భుఞ్జాహీ’’తి దక్ఖిణహత్థం పాతియాయేవ కత్వా వామహత్థేన గహేత్వా పణ్ణం ఓలోకేసి. తస్స తం సాసనం ఉపధారేన్తస్సేవ ఇతరా భుఞ్జి. సో తస్సా భుత్తకాలే హత్థం ధోవిత్వా ముఖం విక్ఖాలేసి. తం దిస్వా దూతా ‘‘నిచ్ఛయేనేసా ఏతస్స ధీతా’’తి నిట్ఠమకంసు, న తం అన్తరం జానితుం సక్ఖింసు. మహానామో మహన్తేన పరివారేన ధీతరం పేసేసి. దూతాపి నం సావత్థిం నేత్వా ‘‘అయం కుమారికా జాతిసమ్పన్నా మహానామస్స ధీతా’’తి వదింసు. రాజా తుస్సిత్వా సకలనగరం అలఙ్కారాపేత్వా తం రతనరాసిమ్హి ఠపేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే అభిసిఞ్చాపేసి. సా రఞ్ఞో పియా అహోసి మనాపా.

అథస్సా న చిరస్సేవ గబ్భో పతిట్ఠహి. రాజా గబ్భపరిహారమదాసి. సా దసమాసచ్చయేన సువణ్ణవణ్ణం పుత్తం విజాయి. అథస్స నామగ్గహణదివసే రాజా అత్తనో అయ్యకస్స సన్తికం పేసేసి ‘‘సక్యరాజధీతా వాసభఖత్తియా పుత్తం విజాయి, కిమస్స నామం కరోమా’’తి. తం పన సాసనం గహేత్వా గతో అమచ్చో థోకం బధిరధాతుకో, సో గన్త్వా రఞ్ఞో అయ్యకస్సారోచేసి. సో తం సుత్వా ‘‘వాసభఖత్తియా పుత్తం అవిజాయిత్వాపి సబ్బం జనం అభిభవతి, ఇదాని పన అతివియ రఞ్ఞో వల్లభా భవిస్సతీ’’తి ఆహ. సో బధిరఅమచ్చో ‘‘వల్లభా’’తి వచనం దుస్సుతం సుత్వా ‘‘విటటూభో’’తి సల్లక్ఖేత్వా రాజానం ఉపగన్త్వా ‘‘దేవ, కుమారస్స కిర ‘విటటూభో’తి నామం కరోథా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘పోరాణకం నో కులదత్తికం నామం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘విటటూభో’’తి నామం అకాసి. తతో పట్ఠాయ కుమారో కుమారపరిహారేన వడ్ఢన్తో సత్తవస్సికకాలే అఞ్ఞేసం కుమారానం మాతామహకులతో హత్థిరూపకఅస్సరూపకాదీని ఆహరియమానాని దిస్వా మాతరం పుచ్ఛి ‘‘అమ్మ, అఞ్ఞేసం మాతామహకులతో పణ్ణాకారో ఆహరియతి, మయ్హం కోచి కిఞ్చి న పేసేసి, కిం త్వం నిమ్మాతా నిప్పితాసీ’’తి? అథ నం సా ‘‘తాత, సక్యరాజానో మాతామహా దూరే పన వసన్తి, తేన తే కిఞ్చి న పేసేన్తీ’’తి వత్వా వఞ్చేసి.

పున సోళసవస్సికకాలే ‘‘అమ్మ, మాతామహకులం పస్సితుకామోమ్హీ’’తి వత్వా ‘‘అలం తాత, కిం తత్థ గన్త్వా కరిస్ససీ’’తి వారియమానోపి పునప్పునం యాచి. అథస్స మాతా ‘‘తేన హి గచ్ఛాహీ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. సో పితు ఆరోచేత్వా మహన్తేన పరివారేన నిక్ఖమి. వాసభఖత్తియా పురేతరం పణ్ణం పేసేసి ‘‘అహం ఇధ సుఖం వసామి, సామినో కిఞ్చి అన్తరం మా దస్సయింసూ’’తి. సాకియా విటటూభస్స ఆగమనం ఞత్వా ‘‘వన్దితుం న సక్కా’’తి తస్స దహరదహరే కుమారకే జనపదం పహిణింసు. కుమారే కపిలవత్థుం సమ్పత్తే సాకియా సన్థాగారే సన్నిపతింసు. కుమారో సన్థాగారం గన్త్వా అట్ఠాసి. అథ నం ‘‘అయం తే, తాత, మాతామహో, అయం మాతులో’’తి వదింసు సో సబ్బే వన్దమానో విచరి. సో యావపిట్ఠియా రుజనప్పమాణా వన్దిత్వా ఏకమ్పి అత్తానం వన్దమానం అదిస్వా ‘‘కిం ను ఖో మం వన్దన్తా నత్థీ’’తి పుచ్ఛి. సాకియా ‘‘తాత, తవ కనిట్ఠకుమారా జనపదం గతా’’తి వత్వా తస్స మహన్తం సక్కారం కరింసు. సో కతిపాహం వసిత్వా మహన్తేన పరివారేన నిక్ఖమి. అథేకా దాసీ సన్థాగారే తేన నిసిన్నఫలకం ‘‘ఇదం వాసభఖత్తియాయ దాసియా పుత్తస్స నిసిన్నఫలక’’న్తి అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా ఖీరోదకేన ధోవి. ఏకో పురిసో అత్తనో ఆవుధం పముస్సిత్వా నివత్తో తం గణ్హన్తో విటటూభకుమారస్స అక్కోసనసద్దం సుత్వా తం అన్తరం పుచ్ఛిత్వా ‘‘వాసభఖత్తియా దాసియా కుచ్ఛిస్మిం మహానామసక్కస్స జాతా’’తి ఞత్వా గన్త్వా బలకాయస్స కథేసి. ‘‘వాసభఖత్తియా కిర దాసియా ధీతా’’తి మహాకోలాహలం అహోసి.

కుమారో తం సుత్వా ‘‘ఏతే తావ మమ నిసిన్నఫలకం ఖీరోదకేన ధోవన్తు, అహం పన రజ్జే పతిట్ఠితకాలే ఏతేసం గలలోహితం గహేత్వా మమ నిసిన్నఫలకం ధోవిస్సామీ’’తి చిత్తం పట్ఠపేసి. తస్మిం సావత్థిం గతే అమచ్చా సబ్బం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘సబ్బే మయ్హం దాసిధీతరం అదంసూ’’తి సాకియానం కుజ్ఝిత్వా వాసభఖత్తియాయ చ పుత్తస్స చ దిన్నపరిహారం అచ్ఛిన్దిత్వా దాసదాసీహి లద్ధబ్బపరిహారమత్తమేవ దాపేసి. తతో కతిపాహచ్చయేన సత్థా రాజనివేసనం ఆగన్త్వా నిసీది. రాజా సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం కిర ఞాతకేహి దాసిధీతా మయ్హం దిన్నా, తేనస్సా అహం సపుత్తాయ పరిహారం అచ్ఛిన్దిత్వా దాసదాసీహి లద్ధబ్బపరిహారమత్తమేవ దాపేసి’’న్తి ఆహ. సత్థా ‘‘అయుత్తం, మహారాజ, సాకియేహి కతం, దదన్తేహి నామ సమానజాతికా దాతబ్బా అస్స. తం పన మహారాజ, వదామి వాసభఖత్తియా ఖత్తియరాజధీతా ఖత్తియస్స రఞ్ఞో గేహే అభిసేకం లభి, విటటూభోపి ఖత్తియరాజానమేవ పటిచ్చ జాతో, మాతుగోత్తం నామ కిం కరిస్సతి, పితుగోత్తమేవ పమాణన్తి పోరాణకపణ్డితా దలిద్దిత్థియా కట్ఠహారికాయపి అగ్గమహేసిట్ఠానం అదంసు, తస్సా చ కుచ్ఛిమ్హి జాతకుమారో ద్వాదసయోజనికాయ బారాణసియా రజ్జం కత్వా కట్ఠవాహనరాజా నామ జాతో’’తి కట్ఠవాహనజాతకం (జా. ౧.౧.౭) కథేసి. రాజా సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా ‘‘పితుగోత్తమేవ కిర పమాణ’’న్తి సుత్వా తుస్సిత్వా మాతాపుత్తానం పకతిపరిహారమేవ దాపేసి.

రఞ్ఞో పన బన్ధులో నామ సేనాపతి మల్లికం నామ అత్తనో భరియం వఞ్ఝం ‘‘తవ కులఘరమేవ గచ్ఛాహీ’’తి కుసినారమేవ పేసేసి. సా ‘‘సత్థారం దిస్వావ గమిస్సామీ’’తి జేతవనం పవిసిత్వా తథాగతం వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా ‘‘కహం గచ్ఛసీ’’తి చ పుట్ఠా ‘‘సామికో మే, భన్తే, కులఘరం పేసేసీ’’తి వత్వా ‘‘కస్మా’’తి వుత్తా ‘‘వఞ్ఝా అపుత్తికా, భన్తే’’తి వత్వా సత్థారా ‘‘యది ఏవం గమనకిచ్చం నత్థి, నివత్తాహీ’’తి వుత్తా తుట్ఠా సత్థారం వన్దిత్వా నివేసనమేవ పున అగమాసి. ‘‘కస్మా నివత్తసీ’’తి పుట్ఠా ‘‘దసబలేన నివత్తితామ్హీ’’తి ఆహ. సేనాపతి ‘‘దిట్ఠం భవిస్సతి తథాగతేన కారణ’’న్తి ఆహ. సా న చిరస్సేవ గబ్భం పటిలభిత్వా ఉప్పన్నదోహళా ‘‘దోహళో మే ఉప్పన్నో’’తి ఆరోచేసి. ‘‘కిం దోహళో’’తి? ‘‘వేసాలియా నగరే లిచ్ఛవిరాజానం అభిసేకమఙ్గలపోక్ఖరణిం ఓతరిత్వా న్హత్వా పానీయం పివితుకామామ్హి, సామీ’’తి. సేనాపతి ‘‘సాధూ’’తి వత్వా సహస్సథామధనుం గహేత్వా తం రథం ఆరోపేత్వా సావత్థితో నిక్ఖమిత్వా రథం పాజేన్తో వేసాలిం పావిసి.

తస్మిఞ్చ కాలే కోసలరఞ్ఞో బన్ధులసేనాపతినా సద్ధిం ఏకాచరియకులే ఉగ్గహితసిప్పో మహాలి నామ లిచ్ఛవీ అన్ధో లిచ్ఛవీనం అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ అనుసాసన్తో ద్వారసమీపే వసతి. సో రథస్స ఉమ్మారే పటిఘట్టనసద్దం సుత్వా ‘‘బన్ధులమల్లస్స రథపతనసద్దో ఏసో, అజ్జ లిచ్ఛవీనం భయం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఆహ. పోక్ఖరణియా అన్తో చ బహి చ ఆరక్ఖా బలవా, ఉపరి లోహజాలం పత్థటం, సకుణానమ్పి ఓకాసో నత్థి. సేనాపతి పన రథా ఓతరిత్వా ఆరక్ఖకే ఖగ్గేన పహరన్తో పలాపేత్వా లోహజాలం ఛిన్దిత్వా అన్తోపోక్ఖరణియం భరియం ఓతారేత్వా న్హాపేత్వా పాయేత్వా సయమ్పి న్హత్వా మల్లికం రథం ఆరోపేత్వా నగరా నిక్ఖమిత్వా ఆగతమగ్గేనేవ పాయాసి. ఆరక్ఖకా గన్త్వా లిచ్ఛవీనం ఆరోచేసుం. లిచ్ఛవిరాజానో కుజ్ఝిత్వా పఞ్చ రథసతాని ఆరుయ్హ ‘‘బన్ధులమల్లం గణ్హిస్సామా’’తి నిక్ఖమింసు. తం పవత్తిం మహాలిస్స ఆరోచేసుం. మహాలి ‘‘మా గమిత్థ, సో హి వో సబ్బే ఘాతయిస్సతీ’’తి ఆహ. తేపి ‘‘మయం గమిస్సామయేవా’’తి వదింసు. తేన హి చక్కస్స యావ నాభితో పథవిం పవిట్ఠట్ఠానం దిస్వా నివత్తేయ్యాథ, తతో అనివత్తన్తా పురతో అసనిసద్దం వియ సుణిస్సథ, తమ్హా ఠానా నివత్తేయ్యాథ, తతో అనివత్తన్తా తుమ్హాకం రథధురేసు ఛిద్దం పస్సిస్సథ, తమ్హా ఠానా నివత్తేయ్యాథ, పురతో మాగమిత్థాతి. తే తస్స వచనేన అనివత్తిత్వా తం అనుబన్ధింసుయేవ.

మల్లికా దిస్వా ‘‘రథా, సామి, పఞ్ఞాయన్తీ’’తి ఆహ. తేన హి ఏకస్స రథస్స వియ పఞ్ఞాయనకాలే మమ ఆరోచేయ్యాసీతి. సా యదా సబ్బే ఏకో వియ హుత్వా పఞ్ఞాయింసు, తదా ‘‘ఏకమేవ సామి రథసీసం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ. బన్ధులో ‘‘తేన హి ఇమా రస్మియో గణ్హాహీ’’తి తస్సా రస్మియో దత్వా రథే ఠితోవ ధనుం ఆరోపేతి, రథచక్కం యావ నాభితో పథవిం పావిసి, లిచ్ఛవినో తం ఠానం దిస్వాపి న నివత్తింసు. ఇతరో థోకం గన్త్వా జియం పోథేసి, అసనిసద్దో వియ అహోసి. తే తతోపి న నివత్తింసు, అనుబన్ధన్తా గచ్ఛన్తేవ. బన్ధులో రథే ఠితకోవ ఏకం సరం ఖిపి. సో పఞ్చన్నం రథసతానం రథసీసం ఛిద్దం కత్వా పఞ్చ రాజసతాని పరికరబన్ధనట్ఠానే విజ్ఝిత్వా పథవిం పావిసి. తే అత్తనో విద్ధభావం అజానిత్వా ‘‘తిట్ఠ రే, తిట్ఠ రే’’తి వదన్తా అనుబన్ధింసుయేవ. బన్ధులో రథం ఠపేత్వా ‘‘తుమ్హే మతకా, మతకేహి సద్ధిం మయ్హం యుద్ధం నామ నత్థీ’’తి ఆహ. తే ‘‘మతకా నామ అమ్హాదిసా నేవ హోన్తీ’’తి వదింసు. ‘‘తేన హి సబ్బపచ్ఛిమస్స పరికరం మోచేథా’’తి. తే మోచయింసు. సో ముత్తమత్తేయేవ మరిత్వా పతితో. అథ నే ‘‘సబ్బేపి తుమ్హే ఏవరూపా, అత్తనో ఘరాని గన్త్వా సంవిధాతబ్బం సంవిదహిత్వా పుత్తదారే అనుసాసిత్వా సన్నాహం మోచేథా’’తి ఆహ. తే తథా కత్వా సబ్బే జీవితక్ఖయం పత్తా.

బన్ధులోపి మల్లికం సావత్థిం ఆనేసి. సా సోళసక్ఖత్తుం యమకే పుత్తే విజాయి, సబ్బేపి సూరా థామసమ్పన్నా అహేసుం, సబ్బసిప్పే నిప్ఫత్తిం పాపుణింసు. ఏకేకస్సపి పురిససహస్సపరివారో అహోసి. పితరా సద్ధిం రాజనివేసనం గచ్ఛన్తేహి తేహేవ రాజఙ్గణం పరిపూరి. అథేకదివసం వినిచ్ఛయే కూటడ్డపరాజితా మనుస్సా బన్ధులం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా మహారవం విరవన్తా వినిచ్ఛయఅమచ్చానం కూటడ్డకారణం తస్స ఆరోచేసుం. సోపి వినిచ్ఛయం గన్త్వా తం అడ్డం తీరేత్వా సామికమేవ సామికం, అస్సామికమేవ అస్సామికం అకాసి. మహాజనో మహాసద్దేన సాధుకారం పవత్తేసి. రాజా ‘‘కిమిద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా తుస్సిత్వా సబ్బేపి తే అమచ్చే హారేత్వా బన్ధులస్సేవ వినిచ్ఛయం నియ్యాదేసి. సో తతో పట్ఠాయ సమ్మా వినిచ్ఛిని. తతో పోరాణకవినిచ్ఛయికా లఞ్జం అలభన్తా అప్పలాభా హుత్వా ‘‘బన్ధులో రజ్జం పత్థేతీ’’తి రాజకులే పరిభిన్దింసు. రాజా తం కథం గహేత్వా చిత్తం నిగ్గహేతుం నాసక్ఖి, ‘‘ఇమస్మిం ఇధేవ ఘాతియమానే గరహా మే ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పున చిన్తేత్వా ‘‘పయుత్తపురిసేహి పచ్చన్తం పహరాపేత్వా తే పలాపేత్వా నివత్తకాలే అన్తరామగ్గే పుత్తేహి సద్ధిం మారేతుం వట్టతీ’’తి బన్ధులం పక్కోసాపేత్వా ‘‘పచ్చన్తో కిర కుపితో, తవ పుత్తేహి సద్ధిం గన్త్వా చోరే గణ్హాహీ’’తి పహిణిత్వా ‘‘ఏత్థేవస్స ద్వత్తింసాయ పుత్తేహి సద్ధిం సీసం ఛిన్దిత్వా ఆహరథా’’తి తేహి సద్ధిం అఞ్ఞేపి సమత్థే మహాయోధే పేసేసి. తస్మిం పచ్చన్తం గచ్ఛన్తేయేవ ‘‘సేనాపతి కిర ఆగచ్ఛతీ’’తి సుత్వావ పయుత్తకచోరా పలాయింసు. సో తం పదేసం ఆవాసాపేత్వా జనపదం సణ్ఠపేత్వా నివత్తి.

అథస్స నగరతో అవిదూరే ఠానే తే యోధా పుత్తేహి సద్ధిం సీసం ఛిన్దింసు. తం దివసం మల్లికాయ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం ద్వే అగ్గసావకా నిమన్తితా హోన్తి. అథస్సా పుబ్బణ్హసమయే ‘‘సామికస్స తే సద్ధిం పుత్తేహి సీసం ఛిన్దింసూ’’తి పణ్ణం ఆహరిత్వా అదంసు. సా తం పవత్తిం ఞత్వా కస్సచి కిఞ్చి అవత్వా పణ్ణం ఉచ్ఛఙ్గే కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘమేవ పరివిసి. అథస్సా పరిచారికా భిక్ఖూనం భత్తం దత్వా సప్పిచాటిం ఆహరన్తియో థేరానం పురతో చాటిం భిన్దింసు. ధమ్మసేనాపతి ‘‘ఉపాసికే, భేదనధమ్మం భిన్నం, న చిన్తేతబ్బ’’న్తి ఆహ. సా ఉచ్ఛఙ్గతో పణ్ణం నీహరిత్వా ‘‘ద్వత్తింసపుత్తేహి సద్ధిం పితు సీసం ఛిన్నన్తి మే ఇమం పణ్ణం ఆహరింసు, అహం ఇదం సుత్వాపి న చిన్తేమి, సప్పిచాటియా భిన్నాయ కిం చిన్తేమి, భన్తే’’తి ఆహ. ధమ్మసేనాపతి ‘‘అనిమిత్తమనఞ్ఞాత’’న్తిఆదీని (సు. ని. ౫౭౯) వత్వా ధమ్మం దేసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం అగమాసి. సాపి ద్వత్తింస సుణిసాయో పక్కోసాపేత్వా ‘‘తుమ్హాకం సామికా అత్తనో పురిమకమ్మఫలం లభింసు, తుమ్హే మా సోచిత్థ మా పరిదేవిత్థ, రఞ్ఞో ఉపరి మనోపదోసం మా కరిత్థా’’తి ఓవది.

రఞ్ఞో చరపురిసా తం కథం సుత్వా తేసం నిద్దోసభావం రఞ్ఞో కథయింసు. రాజా సంవేగప్పత్తో తస్సా నివేసనం గన్త్వా మల్లికఞ్చ సుణిసాయో చస్సా ఖమాపేత్వా మల్లికాయ వరం అదాసి. సా ‘‘గహితో మే హోతూ’’తి వత్వా తస్మిం గతే మతకభత్తం దత్వా న్హత్వా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ‘‘దేవ, తుమ్హేహి మే వరో దిన్నో, మయ్హఞ్చ అఞ్ఞేన అత్థో నత్థి, ద్వత్తింసాయ మే సుణిసానం మమ చ కులఘరగమనం అనుజానాథా’’తి ఆహ. రాజా సమ్పటిచ్ఛి. సా ద్వత్తింసాయ సుణిసానం సకకులం పేసేత్వా సయం కుసినారనగరే అత్తనో కులఘరం అగమాసి. రాజా బన్ధులసేనాపతినో భాగినేయ్యస్స దీఘకారాయనస్స నామ సేనాపతిట్ఠానం అదాసి. సో పన ‘‘మాతులో మే ఇమినా మారితో’’తి రఞ్ఞో ఓతారం గవేసన్తో విచరతి. రాజాపి నిప్పరాధస్స బన్ధులస్స మారితకాలతో పట్ఠాయ విప్పటిసారీ చిత్తస్సాదం న లభతి, రజ్జసుఖం నానుభోతి.

తదా సత్థా సాకియానం వేళుం నామ నిగమం ఉపనిస్సాయ విహరతి. రాజా తత్థ గన్త్వా ఆరామతో అవిదూరే ఖన్ధావారం నివాసేత్వా ‘‘మహన్తేన పరివారేన సత్థారం వన్దిస్సామా’’తి విహారం గన్త్వా పఞ్చ రాజకకుధభణ్డాని దీఘకారాయనస్స దత్వా ఏకకోవ గన్ధకుటిం పావిసి. సబ్బం ధమ్మచేతియసుత్తనియామేనేవ (మ. ని. ౨.౩౬౪ ఆదయో) వేదితబ్బం. తస్మిం గన్ధకుటిం పవిట్ఠే దీఘకారాయనో తాని పఞ్చ రాజకకుధభణ్డాని గహేత్వా విటటూభం రాజానం కత్వా రఞ్ఞో ఏకం అస్సం ఏకఞ్చ ఉపట్ఠానకారికం మాతుగామం నివత్తేత్వా సావత్థిం అగమాసి. రాజా సత్థారా సద్ధిం పియకథం కథేత్వా నిక్ఖన్తో సేనం అదిస్వా తం మాతుగామం పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘అహం భాగినేయ్యం అజాతసత్తుం ఆదాయ ఆగన్త్వా విటటూభం గహేస్సామీ’’తి రాజగహనగరం గచ్ఛన్తో వికాలే ద్వారేసు పిహితేసు నగరం పవిసితుమసక్కోన్తో ఏకిస్సాయ సాలాయ నిపజ్జిత్వా వాతాతపేన కిలన్తో రత్తిభాగే తత్థేవ కాలమకాసి. విభాతాయ రత్తియా ‘‘దేవ కోసలనరిన్ద, ఇదాని అనాథోసి జాతో’’తి విలపన్తియా తస్సా ఇత్థియా సద్దం సుత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. సో మాతులస్స మహన్తేన సక్కారేన సరీరకిచ్చం కారేసి.

విటటూభోపి రజ్జం లభిత్వా తం వేరం సరిత్వా ‘‘సబ్బేపి సాకియే మారేస్సామీ’’తి మహతియా సేనాయ నిక్ఖమి. తం దివసం సత్థా పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో ఞాతిసఙ్ఘస్స వినాసం దిస్వా ‘‘ఞాతిసఙ్గహం కాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా పుబ్బణ్హసమయే పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తో గన్ధకుటియం సీహసేయ్యం కప్పేత్వా సాయన్హసమయే ఆకాసేన గన్త్వా కపిలవత్థుసామన్తే ఏకస్మిం కబరచ్ఛాయే రుక్ఖమూలే నిసీది. తతో అవిదూరే విటటూభస్స రజ్జసీమాయ అన్తో సన్దచ్ఛాయో నిగ్రోధరుక్ఖో అత్థి, విటటూభో సత్థారం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, కింకారణా ఏవరూపాయ ఉణ్హవేలాయ ఇమస్మిం కబరచ్ఛాయే రుక్ఖమూలే నిసీదథ, ఏతస్మిం సన్దచ్ఛాయే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే నిసీదథ, భన్తే’’తి వత్వా ‘‘హోతు, మహారాజ, ఞాతకానం ఛాయా నామ సీతలా’’తి వుత్తే ‘‘ఞాతకానం రక్ఖణత్థాయ సత్థా ఆగతో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా సావత్థిమేవ పచ్చాగమి. సత్థాపి ఉప్పతిత్వా జేతవనమేవ గతో.

రాజా సాకియానం దోసం సరిత్వా దుతియం నిక్ఖమిత్వా తథేవ సత్థారం పస్సిత్వా పున నివత్తిత్వా తతియవారే నిక్ఖమిత్వా తత్థేవ సత్థారం పస్సిత్వా నివత్తి. చతుత్థవారే పన తస్మిం నిక్ఖన్తే సత్థా సాకియానం పుబ్బకమ్మం ఓలోకేత్వా తేసం నదియం విసపక్ఖిపనపాపకమ్మస్స అప్పటిబాహిరభావం ఞత్వా చతుత్థవారే న అగమాసి. విటటూభరాజా ఖీరపాయకే దారకే ఆదిం కత్వా సబ్బే సాకియే ఘాతేత్వా గలలోహితేన నిసిన్నఫలకం ధోవిత్వా పచ్చాగమి. సత్థరి తతియవారే గమనతో పచ్చాగన్త్వా పునదివసే పిణ్డాయ చరిత్వా నిట్ఠాపితభత్తకిచ్చే గన్ధకుటియం పవిసన్తే దిసాహి సన్నిపతితా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం నిసీదిత్వా ‘‘ఆవుసో, సత్థా అత్తానం దస్సేత్వా రాజానం నివత్తాపేత్వా ఞాతకే మరణభయా మోచేసి, ఏవం ఞాతకానం అత్థచరో సత్థా’’తి భగవతో గుణకథం కథయింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ తథాగతో ఞాతకానం అత్థం చరతి, పుబ్బేపి చరియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో నామ రాజా దస రాజధమ్మే అకోపేత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో ఏకదివసం చిన్తేసి ‘‘జమ్బుదీపతలే రాజానో బహుథమ్భేసు పాసాదేసు వసన్తి, తస్మా బహూహి థమ్భేహి పాసాదకరణం నామ అనచ్ఛరియం, యంనూనాహం ఏకథమ్భకం పాసాదం కారేయ్యం, ఏవం సబ్బరాజూనం అగ్గరాజా భవిస్సామీ’’తి. సో వడ్ఢకీ పక్కోసాపేత్వా ‘‘మయ్హం సోభగ్గప్పత్తం ఏకథమ్భకం పాసాదం కరోథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఉజూ మహన్తే ఏకథమ్భకపాసాదారహే బహూ రుక్ఖే దిస్వా ‘‘ఇమే రుక్ఖా సన్తి, మగ్గో పన విసమో, న సక్కా ఓతారేతుం, రఞ్ఞో ఆచిక్ఖిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా తథా అకంసు. రాజా ‘‘కేనచి ఉపాయేన సణికం ఓతారేథా’’తి వత్వా ‘‘దేవ, యేన కేనచి ఉపాయేన న సక్కా’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి మమ ఉయ్యానే ఏకం రుక్ఖం ఉపధారేథా’’తి ఆహ. వడ్ఢకీ ఉయ్యానం గన్త్వా ఏకం సుజాతం ఉజుకం గామనిగమపూజితం రాజకులతోపి లద్ధబలికమ్మం మఙ్గలసాలరుక్ఖం దిస్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘ఉయ్యానే రుక్ఖో నామ మమ పటిబద్ధో, గచ్ఛథ భో తం ఛిన్దథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా గన్ధమాలాదిహత్థా ఉయ్యానం గన్త్వా రుక్ఖే గన్ధపఞ్చఙ్గులికం దత్వా సుత్తేన పరిక్ఖిపిత్వా పుప్ఫకణ్ణికం బన్ధిత్వా దీపం జాలేత్వా బలికమ్మం కత్వా ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే ఆగన్త్వా రుక్ఖం ఛిన్దిస్సామ, రాజా ఛిన్దాపేతి, ఇమస్మిం రుక్ఖే నిబ్బత్తదేవతా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతు, అమ్హాకం దోసో నత్థీ’’తి సావేసుం.

అథ తస్మిం నిబ్బత్తో దేవపుత్తో తం వచనం సుత్వా ‘‘నిస్సంసయం ఇమే వడ్ఢకీ ఇమం రుక్ఖం ఛిన్దిస్సన్తి, విమానం మే నస్సిస్సతి, విమానపరియన్తికమేవ ఖో పన మయ్హం జీవితం, ఇమఞ్చ రక్ఖం పరివారేత్వా ఠితేసు తరుణసాలరుక్ఖేసు నిబ్బత్తానం మమ ఞాతిదేవతానమ్పి బహూని విమానాని నస్సిస్సన్తి. విమానపరియన్తికమేవ మమ ఞాతీనం దేవతానమ్పి జీవితం, న ఖో పన మం తథా అత్తనో వినాసో బాధతి, యథా ఞాతీనం, తస్మా నేసం మయా జీవితం దాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా అడ్ఢరత్తసమయే దిబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో రఞ్ఞో సిరిగబ్భం పవిసిత్వా సకలగబ్భం ఏకోభాసం కత్వా ఉస్సిసకపస్సే రోదమానో అట్ఠాసి. రాజా తం దిస్వా భీతతసితో తేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౩. ‘‘కా త్వం సుద్ధేహి వత్థేహి, అఘే వేహాయసం ఠితా;

కేన త్యాస్సూని వత్తన్తి, కుతో తం భయమాగత’’న్తి.

తత్థ కా త్వన్తి నాగయక్ఖసుపణ్ణసక్కాదీసు కా నామ త్వన్తి పుచ్ఛతి. వత్థేహీతి వచనమత్తమేవేతం, సబ్బేపి పన దిబ్బాలఙ్కారే సన్ధాయేవమాహ. అఘేతి అప్పటిఘే ఆకాసే. వేహాయసన్తి తస్సేవ వేవచనం. కేన త్యాస్సూని వత్తన్తీతి కేన కారణేన తవ అస్సూని వత్తన్తి. కుతోతి ఞాతివియోగధనవినాసాదీనం కిం నిస్సాయ తం భయమాగతన్తి పుచ్ఛతి.

తతో దేవరాజా ద్వే గాథా అభాసి –

౧౪. ‘‘తవేవ దేవ విజితే, భద్దసాలోతి మం విదూ;

సట్ఠి వస్ససహస్సాని, తిట్ఠతో పూజితస్స మే.

౧౫. ‘‘కారయన్తా నగరాని, అగారే చ దిసమ్పతి;

వివిధే చాపి పాసాదే, న మం తే అచ్చమఞ్ఞిసుం;

యథేవ మం తే పూజేసుం, తథేవ త్వమ్పి పూజయా’’తి.

తత్థ తిట్ఠతోతి సకలబారాణసినగరేహి చేవ గామనిగమేహి చ తయా చ పూజితస్స నిచ్చం బలికమ్మఞ్చ సక్కారఞ్చ లభన్తస్స మయ్హం ఇమస్మిం ఉయ్యానే తిట్ఠన్తస్స ఏత్తకో కాలో గతోతి దస్సేతి. నగరానీతి నగరపటిసఙ్ఖరణకమ్మాని. అగారేచాతి భూమిగేహాని. దిసమ్పతీతి దిసానం పతి, మహారాజ. న మం తేతి తే నగరపటిసఙ్ఖరణాదీని కరోన్తా ఇమస్మిం నగరే పోరాణకరాజానో మం నాతిమఞ్ఞిసుం నాతిక్కమింసు న విహేఠయింసు, మమ నివాసరుక్ఖం ఛిన్దిత్వా అత్తనో కమ్మం న కరింసు, మయ్హం పన సక్కారమేవ కరింసూతి అవచ. యథేవాతి తస్మా యథేవ తే పోరాణకరాజానో మం పూజయింసు, ఏకోపి ఇమం రుక్ఖం న ఛిన్దాపేసి, త్వఞ్చాపి మం తథేవ పూజయ, మా మే రుక్ఖం ఛేదయీతి.

తతో రాజా ద్వే గాథా అభాసి –

౧౬. ‘‘తం ఇవాహం న పస్సామి, థూలం కాయేన తే దుమం;

ఆరోహపరిణాహేన, అభిరూపోసి జాతియా.

౧౭. ‘‘పాసాదం కారయిస్సామి, ఏకత్థమ్భం మనోరమం;

తత్థ తం ఉపనేస్సామి, చిరం తే యక్ఖ జీవిత’’న్తి.

తత్థ కాయేనాతి పమాణేన. ఇదం వుత్తం హోతి – తవ పమాణేన తం వియ థూలం మహన్తం అఞ్ఞం దుమం న పస్సామి, త్వఞ్ఞేవ పన ఆరోహపరిణాహేన సుజాతసఙ్ఖాతాయ సమసణ్ఠానఉజుభావప్పకారాయ జాతియా చ అభిరూపో సోభగ్గప్పత్తో ఏకథమ్భపాసాదారహోతి. పాసాదన్తి తస్మా తం ఛేదాపేత్వా అహం పాసాదం కారాపేస్సామేవ. తత్థ తన్తి తం పనాహం సమ్మ దేవరాజ, తత్థ పాసాదే ఉపనేస్సామి, సో త్వం మయా సద్ధిం ఏకతో వసన్తో అగ్గగన్ధమాలాదీని లభన్తో సక్కారప్పత్తో సుఖం జీవిస్ససి, నివాసట్ఠానాభావేన మే వినాసో భవిస్సతీతి మా చిన్తయి, చిరం తే యక్ఖ జీవితం భవిస్సతీతి.

తం సుత్వా దేవరాజా ద్వే గాథా అభాసి –

౧౮. ‘‘ఏవం చిత్తం ఉదపాది, సరీరేన వినాభావో;

పుథుసో మం వికన్తిత్వా, ఖణ్డసో అవకన్తథ.

౧౯. ‘‘అగ్గే చ ఛేత్వా మజ్ఝే చ, పచ్ఛా మూలమ్హి ఛిన్దథ;

ఏవం మే ఛిజ్జమానస్స, న దుక్ఖం మరణం సియా’’తి.

తత్థ ఏవం చిత్తం ఉదపాదీతి యది ఏవం చిత్తం తవ ఉప్పన్నం. సరీరేన వినాభావోతి యది తే మమ సరీరేన భద్దసాలరుక్ఖేన సద్ధిం మమ వినాభావో పత్థితో. పుథుసోతి బహుధా. వికన్తిత్వాతి ఛిన్దిత్వా. ఖణ్డసోతి ఖణ్డాఖణ్డం కత్వా అవకన్తథ. అగ్గే చాతి అవకన్తన్తా పన పఠమం అగ్గే, తతో మజ్ఝే ఛేత్వా సబ్బపచ్ఛా మూలే ఛిన్దథ. ఏవఞ్హి మే ఛిజ్జమానస్స న దుక్ఖం మరణం సియా, సుఖం ను ఖణ్డసో భవేయ్యాతి యాచతి.

తతో రాజా ద్వే గాథా అభాసి –

౨౦. ‘‘హత్థపాదం యథా ఛిన్దే, కణ్ణనాసఞ్చ జీవతో;

తతో పచ్ఛా సిరో ఛిన్దే, తం దుక్ఖం మరణం సియా.

౨౧. ‘‘సుఖం ను ఖణ్డసో ఛిన్నం, భద్దసాల వనప్పతి;

కింహేతు కిం ఉపాదాయ, ఖణ్డసో ఛిన్నమిచ్ఛసీ’’తి.

తత్థ హత్థపాదన్తి హత్థే చ పాదే చ. తం దుక్ఖన్తి ఏవం పటిపాటియా ఛిజ్జన్తస్స చోరస్స తం మరణం దుక్ఖం సియా. సుఖం నూతి సమ్మ భద్దసాల, వజ్ఝప్పత్తా చోరా సుఖేన మరితుకామా సీసచ్ఛేదం యాచన్తి, న ఖణ్డసో ఛేదనం, త్వం పన ఏవం యాచసి, తేన తం పుచ్ఛామి ‘‘సుఖం ను ఖణ్డసో ఛిన్న’’న్తి. కింహేతూతి ఖణ్డసో ఛిన్నం నామ న సుఖం, కారణేన పనేత్థ భవితబ్బన్తి తం పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ.

అథస్స ఆచిక్ఖన్తో భద్దసాలో ద్వే గాథా అభాసి –

౨౨. ‘‘యఞ్చ హేతుముపాదాయ, హేతుం ధమ్మూపసంహితం;

ఖణ్డసో ఛిన్నమిచ్ఛామి, మహారాజ సుణోహి మే.

౨౩. ‘‘ఞాతీ మే సుఖసంవద్ధా, మమ పస్సే నివాతజా;

తేపిహం ఉపహింసేయ్య, పరేసం అసుఖోచిత’’న్తి.

తత్థ హేతుం ధమ్మూపసంహితన్తి మహారాజ, యం హేతుసభావయుత్తమేవ, న హేతుపతిరూపకం, హేతుం ఉపాదాయ ఆరబ్భ సన్ధాయాహం ఖణ్డసో ఛిన్నమిచ్ఛామి, తం ఓహితసోతో సుణోహీతి అత్థో. ఞాతీ మేతి మమ భద్దసాలరుక్ఖస్స ఛాయాయ సుఖసంవద్ధా మమ పస్సే తరుణసాలరుక్ఖేసు నిబ్బత్తా మయా కతవాతపరిత్తాణత్తా నివాతజా మమ ఞాతకా దేవసఙ్ఘా అత్థి, తే అహం విసాలసాఖవిటపో మూలే ఛిన్దిత్వా పతన్తో ఉపహింసేయ్యం, సంభగ్గవిమానే కరోన్తో వినాసేయ్యన్తి అత్థో. పరేసం అసుఖోచితన్తి ఏవం సన్తే మయా తేసం పరేసం ఞాతిదేవసఙ్ఘానం అసుఖం దుక్ఖం ఓచితం వడ్ఢితం, న చాహం తేసం దుక్ఖకామో, తస్మా భద్దసాలం ఖణ్డసో ఖణ్డసో ఛిన్దాపేమీతి అయమేత్థాధిప్పాయో.

తం సుత్వా రాజా ‘‘ధమ్మికో వతాయం, దేవపుత్తో, అత్తనో విమానవినాసతోపి ఞాతీనం విమానవినాసం న ఇచ్ఛతి, ఞాతీనం అత్థచరియం చరతి, అభయమస్స దస్సామీ’’తి తుస్సిత్వా ఓసానగాథమాహ –

౨౪. ‘‘చేతేయ్యరూపం చేతేసి, భద్దసాల వనప్పతి;

హితకామోసి ఞాతీనం, అభయం సమ్మ దమ్మి తే’’తి.

తత్థ చేతేయ్యరూపం చేతేసీతి ఞాతీసు ముదుచిత్తతాయ చిన్తేన్తో చిన్తేతబ్బయుత్తకమేవ చిన్తేసి. ఛేదేయ్యరూపం ఛేదేసీతిపి పాఠో. తస్సత్థో – ఖణ్డసో ఛిన్నమిచ్ఛన్తో ఛేదేతబ్బయుత్తకమేవ ఛేదేసీతి. అభయన్తి ఏతస్మిం తే సమ్మ, గుణే పసీదిత్వా అభయం దదామి, న మే పాసాదేనత్థో, నాహం తం ఛేదాపేస్సామి, గచ్ఛ ఞాతిసఙ్ఘపరివుతో సక్కతగరుకతో సుఖం జీవాతి ఆహ.

దేవరాజా రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా అగమాసి. రాజా తస్సోవాదే ఠత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గపురం పూరేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, పుబ్బేపి తథాగతో ఞాతత్థచరియం అచరియేవా’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, తరుణసాలేసు నిబ్బత్తదేవతా బుద్ధపరిసా, భద్దసాలదేవరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

భద్దసాలజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౪౬౬] ౩. సముద్దవాణిజజాతకవణ్ణనా

కసన్తి వపన్తి తే జనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తస్స పఞ్చ కులసతాని గహేత్వా నిరయే పతితభావం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి అగ్గసావకేసు పరిసం గహేత్వా పక్కన్తేసు సోకం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ఉణ్హలోహితే ముఖతో నిక్ఖన్తే బలవవేదనాపీళితో తథాగతస్స గుణం అనుస్సరిత్వా ‘‘అహమేవ నవ మాసే తథాగతస్స అనత్థం చిన్తేసిం, సత్థు పన మయి పాపచిత్తం నామ నత్థి, అసీతిమహాథేరానమ్పి మయి ఆఘాతో నామ నత్థి, మయా కతకమ్మేన అహమేవ ఇదాని అనాథో జాతో, సత్థారాపిమ్హి విస్సట్ఠో మహాథేరేహిపి ఞాతిసేట్ఠేన రాహులత్థేరేనపి సక్యరాజకులేహిపి, గన్త్వా సత్థారం ఖమాపేస్సామీ’’తి పరిసాయ సఞ్ఞం దత్వా అత్తానం పఞ్చకేన గాహాపేత్వా రత్తిం రత్తిం గచ్ఛన్తో కోసలరట్ఠం సమ్పాపుణి. ఆనన్దత్థేరో సత్థు ఆరోచేసి ‘‘దేవదత్తో కిర, భన్తే, తుమ్హాకం ఖమాపేతుం ఆగచ్ఛతీ’’తి. ‘‘ఆనన్ద, దేవదత్తో మమ దస్సనం న లభిస్సతీ’’తి.

అథ తస్మిం సావత్థినగరద్వారం సమ్పత్తే పున థేరో ఆరోచేసి, భగవాపి తథేవ అవచ. తస్స జేతవనే పోక్ఖరణియా సమీపం ఆగతస్స పాపం మత్థకం పాపుణి, సరీరే డాహో ఉప్పజ్జి, న్హత్వా పానీయం పివితుకామో హుత్వా ‘‘మఞ్చకతో మం ఆవుసో ఓతారేథ, పానీయం పివిస్సామీ’’తి ఆహ. తస్స ఓతారేత్వా భూమియం ఠపితమత్తస్స చిత్తస్సాదే అలద్ధేయేవ మహాపథవీ వివరమదాసి. తావదేవ తం అవీచితో అగ్గిజాలా ఉట్ఠాయ పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హి. సో ‘‘పాపకమ్మం మే మత్థకం పత్త’’న్తి తథాగతస్స గుణే అనుస్సరిత్వా –

‘‘ఇమేహి అట్ఠీహి తమగ్గపుగ్గలం, దేవాతిదేవం నరదమ్మసారథిం;

సమన్తచక్ఖుం సతపుఞ్ఞలక్ఖణం, పాణేహి బుద్ధం సరణం ఉపేమీ’’తి. (మి. ప. ౪.౧.౩) –

ఇమాయ గాథాయ సరణే పతిట్ఠహన్తో అవీచిపరాయణో అహోసి. తస్స పన పఞ్చ ఉపట్ఠాకకులసతాని అహేసుం. తానిపి తప్పక్ఖికాని హుత్వా దసబలం అక్కోసిత్వా అవీచిమ్హియేవ నిబ్బత్తింసు. ఏవం సో తాని పఞ్చ కులసతాని గణ్హిత్వా అవీచిమ్హి పతిట్ఠితో.

అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో పాపో లాభసక్కారగిద్ధతాయ సమ్మాసమ్బుద్ధే అట్ఠానే కోపం బన్ధిత్వా అనాగతభయమనోలోకేత్వా పఞ్చహి కులసతేహి సద్ధిం అవీచిపరాయణో జాతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో లాభసక్కారగిద్ధో హుత్వా అనాగతభయం న ఓలోకేసి, పుబ్బేపి అనాగతభయం అనోలోకేత్వా పచ్చుప్పన్నసుఖగిద్ధేన సద్ధిం పరిసాయ మహావినాసం పత్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బారాణసితో అవిదూరే కులసహస్సనివాసో మహావడ్ఢకీగామో అహోసి. తత్థ వడ్ఢకీ ‘‘తుమ్హాకం మఞ్చం కరిస్సామ, పీఠం కరిస్సామ, గేహం కరిస్సామా’’తి వత్వా మనుస్సానం హత్థతో బహుం ఇణం గహేత్వా కిఞ్చి కాతుం న సక్ఖింసు. మనుస్సా దిట్ఠదిట్ఠే వడ్ఢకీ చోదేన్తి పలిబుద్ధన్తి. తే ఇణాయికేహి ఉపద్దుతా సుఖం వసితుం అసక్కోన్తా ‘‘విదేసం గన్త్వా యత్థ కత్థచి వసిస్సామా’’తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా రుక్ఖే ఛిన్దిత్వా మహతిం నావం బన్ధిత్వా నదిం ఓతారేత్వా ఆహరిత్వా గామతో గావుతడ్ఢయోజనమత్తే ఠానే ఠపేత్వా అడ్ఢరత్తసమయే గామం ఆగన్త్వా పుత్తదారమాదాయ నావట్ఠానం గన్త్వా నావం ఆరుయ్హ అనుక్కమేన మహాసముద్దం పవిసిత్వా వాతవేగేన విచరన్తా సముద్దమజ్ఝే ఏకం దీపకం పాపుణింసు. తస్మిం పన దీపకే సయంజాతసాలిఉచ్ఛుకదలిఅమ్బజమ్బుపనసతాలనాళికేరాదీని వివిధఫలాని అత్థి, అఞ్ఞతరో పభిన్ననావో పురిసో పఠమతరం తం దీపకం పత్వా సాలిభత్తం భుఞ్జమానో ఉచ్ఛుఆదీని ఖాదమానో థూలసరీరో నగ్గో పరూళ్హకేసమస్సు తస్మిం దీపకే పటివసతి.

వడ్ఢకీ చిన్తయింసు ‘‘సచే అయం దీపకో రక్ఖసపరిగ్గహితో భవిస్సతి, సబ్బేపి అమ్హే వినాసం పాపుణిస్సామ, పరిగ్గణ్హిస్సామ తావ న’’న్తి. అథ సత్తట్ఠ పురిసా సూరా బలవన్తో సన్నద్ధపఞ్చావుధా హుత్వా ఓతరిత్వా దీపకం పరిగ్గణ్హింసు. తస్మిం ఖణే సో పురిసో భుత్తపాతరాసో ఉచ్ఛురసం పివిత్వా సుఖప్పత్తో రమణీయే పదేసే రజతపట్టసదిసే వాలుకతలే సీతచ్ఛాయాయ ఉత్తానకో నిపజ్జిత్వా ‘‘జమ్బుదీపవాసినో కసన్తా వపన్తా ఏవరూపం సుఖం న లభన్తి, జమ్బుదీపతో మయ్హం అయమేవ దీపకో వర’’న్తి గాయమానో ఉదానం ఉదానేసి. అథ సత్థా భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘సో భిక్ఖవే పురిసో ఇమం ఉదానం ఉదానేసీ’’తి దస్సేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౨౫. ‘‘కసన్తి వపన్తి తే జనా, మనుజా కమ్మఫలూపజీవినో;

నయిమస్స దీపకస్స భాగినో, జమ్బుదీపా ఇదమేవ నో వర’’న్తి.

తత్థ తే జనాతి తే జమ్బుదీపవాసినో జనా. కమ్మఫలూపజీవినోతి నానాకమ్మానం ఫలూపజీవినో సత్తా.

అథ తే దీపకం పరిగ్గణ్హన్తా పురిసా తస్స గీతసద్దం సుత్వా ‘‘మనుస్ససద్దో వియ సుయ్యతి, జానిస్సామ న’’న్తి సద్దానుసారేన గన్త్వా తం పురిసం దిస్వా ‘‘యక్ఖో భవిస్సతీ’’తి భీతతసితా సరే సన్నహింసు. సోపి తే దిస్వా అత్తనో వధభయేన ‘‘నాహం, సామి, యక్ఖో, పురిసోమ్హి, జీవితం మే దేథా’’తి యాచన్తో ‘‘పురిసా నామ తుమ్హాదిసా నగ్గా న హోన్తీ’’తి వుత్తే పునప్పునం యాచిత్వా మనుస్సభావం విఞ్ఞాపేసి. తే తం పురిసం ఉపసఙ్కమిత్వా సమ్మోదనీయం కథం సుత్వా తస్స తత్థ ఆగతనియామం పుచ్ఛింసు. సోపి సబ్బం తేసం కథేత్వా ‘‘తుమ్హే అత్తనో పుఞ్ఞసమ్పత్తియా ఇధాగతా, అయం ఉత్తమదీపో, న ఏత్థ సహత్థేన కమ్మం కత్వా జీవన్తి, సయంజాతసాలీనఞ్చేవ ఉచ్ఛుఆదీనఞ్చేత్థ అన్తో నత్థీతి అనుక్కణ్ఠన్తా వసథా’’తి ఆహ. ఇధ పన వసన్తానం అమ్హాకం అఞ్ఞో పరిపన్థో నత్థి, అఞ్ఞం భయం ఏత్థ నత్థి, అయం పన అమనుస్సపరిగ్గహితో, అమనుస్సా తుమ్హాకం ఉచ్చారపస్సావం దిస్వా కుజ్ఝేయ్యుం, తస్మా తం కరోన్తా వాలుకం వియూహిత్వా వాలుకాయ పటిచ్ఛాదేయ్యాథ, ఏత్తకం ఇధ భయం, అఞ్ఞం నత్థి, నిచ్చం అప్పమత్తా భవేయ్యాథాతి. తే తత్థ వాసం ఉపగచ్ఛింసు. తస్మిం పన కులసహస్సే పఞ్చన్నం పఞ్చన్నం కులసతానం జేట్ఠకా ద్వే వడ్ఢకీ అహేసుం. తేసు ఏకో బాలో అహోసి రసగిద్ధో, ఏకో పణ్డితో రసేసు అనల్లీనో.

అపరభాగే సబ్బేపి తే తత్థ సుఖం వసన్తా థూలసరీరా హుత్వా చిన్తయింసు ‘‘చిరం పీతా నో సురా, ఉచ్ఛురసేన మేరయం కత్వా పివిస్సామా’’తి. తే మేరయం కారేత్వా పివిత్వా మదవసేన గాయన్తా నచ్చన్తా కీళన్తా పమత్తా తత్థ తత్థ ఉచ్చారపస్సావం కత్వా అప్పటిచ్ఛాదేత్వా దీపకం జేగుచ్ఛం పటికూలం కరింసు. దేవతా ‘‘ఇమే అమ్హాకం కీళామణ్డలం పటికూలం కరోన్తీ’’తి కుజ్ఝిత్వా ‘‘మహాసముద్దం ఉత్తరాపేత్వా దీపకధోవనం కరిస్సామా’’తి మన్తేత్వా ‘‘అయం కాళపక్ఖో, అజ్జ అమ్హాకం సమాగమో చ భిన్నో, ఇతో దాని పన్నరసమే దివసే పుణ్ణమీఉపోసథదివసే చన్దస్సుగ్గమనవేలాయ సముద్దం ఉబ్బత్తేత్వా సబ్బేపిమే ఘాతేస్సామా’’తి దివసం ఠపయింసు. అథ నేసం అన్తరే ఏకో ధమ్మికో దేవపుత్తో ‘‘మా ఇమే మమ పస్సన్తస్స నస్సింసూ’’తి అనుకమ్పాయ తేసు సాయమాసం భుఞ్జిత్వా ఘరద్వారే సుఖకథాయ నిసిన్నేసు సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో సకలదీపం ఏకోభాసం కత్వా ఉత్తరాయ దిసాయ ఆకాసే ఠత్వా ‘‘అమ్భో వడ్ఢకీ, దేవతా తుమ్హాకం కుద్ధా. ఇమస్మిం ఠానే మా వసిత్థ, ఇతో అడ్ఢమాసచ్చయేన హి దేవతా సముద్దం ఉబ్బత్తేత్వా సబ్బేవ తుమ్హే ఘాతేస్సన్తి, ఇతో నిక్ఖమిత్వా పలాయథా’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౨౬. ‘‘తిపఞ్చరత్తూపగతమ్హి చన్దే, వేగో మహా హేహితి సాగరస్స;

ఉప్లవిస్సం దీపమిమం ఉళారం, మా వో వధీ గచ్ఛథ లేణమఞ్ఞ’’న్తి.

తత్థ ఉప్లవిస్సన్తి ఇమం దీపకం ఉప్లవన్తో అజ్ఝోత్థరన్తో అభిభవిస్సతి. మా వో వధీతి సో సాగరవేగో తుమ్హే మా వధి.

ఇతి సో తేసం ఓవాదం దత్వా అత్తనో ఠానమేవ గతో. తస్మిం గతే అపరో సాహసికో కక్ఖళో దేవపుత్తో ‘‘ఇమే ఇమస్స వచనం గహేత్వా పలాయేయ్యుం, అహం నేసం గమనం నివారేత్వా సబ్బేపిమే మహావినాసం పాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా దిబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో సకలదీపం ఏకోభాసం కరోన్తో ఆగన్త్వా దక్ఖిణాయ దిసాయ ఆకాసే ఠత్వా ‘‘ఏకో దేవపుత్తో ఇధాగతో, నో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆగతో’’తి వుత్తే ‘‘సో వో కిం కథేసీ’’తి వత్వా ‘‘ఇమం నామ, సామీ’’తి వుత్తే ‘‘సో తుమ్హాకం ఇధ నివాసం న ఇచ్ఛతి, దోసేన కథేతి, తుమ్హే అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా ఇధేవ వసథా’’తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౨౭. ‘‘న జాతుయం సాగరవారివేగో, ఉప్లవిస్సం దీపమిమం ఉళారం;

తం మే నిమిత్తేహి బహూహి దిట్ఠం, మా భేథ కిం సోచథ మోదథవ్హో.

౨౮. ‘‘పహూతభక్ఖం బహుఅన్నపానం, పత్తత్థ ఆవాసమిమం ఉళారం;

న వో భయం పటిపస్సామి కిఞ్చి, ఆపుత్తపుత్తేహి పమోదథవ్హో’’తి.

తత్థ న జాతుయన్తి న జాతు అయం. మా భేథాతి మా భాయిత్థ. మోదథవ్హోతి పమోదితా పీతిసోమనస్సజాతా హోథ. ఆపుత్తపుత్తేహీతి యావ పుత్తానమ్పి పుత్తేహి పమోదథ, నత్థి వో ఇమస్మిం ఠానే భయన్తి.

ఏవం సో ఇమాహి ద్వీహి గాథాహి తే అస్సాసేత్వా పక్కామి. తస్స పక్కన్తకాలే ధమ్మికదేవపుత్తస్స వచనం అనాదియన్తో బాలవడ్ఢకీ ‘‘సుణన్తు మే, భోన్తో, వచన’’న్తి సేసవడ్ఢకీ ఆమన్తేత్వా పఞ్చమం గాథమాహ –

౨౯. ‘‘యో దేవోయం దక్ఖిణాయం దిసాయం, ఖేమన్తి పక్కోసతి తస్స సచ్చం;

న ఉత్తరో వేది భయాభయస్స, మా భేథ కిం సోచథ మోదథవ్హో’’తి.

తత్థ దక్ఖిణాయన్తి దక్ఖిణాయ, అయమేవ వా పాఠో.

తం సుత్వా రసగిద్ధా పఞ్చసతా వడ్ఢకీ తస్స బాలస్స వచనం ఆదియింసు. ఇతరో పన పణ్డితవడ్ఢకీ తస్స వచనం అనాదియన్తో తే వడ్ఢకీ ఆమన్తేత్వా చతస్సో గాథా అభాసి –

౩౦. ‘‘యథా ఇమే విప్పవదన్తి యక్ఖా, ఏకో భయం సంసతి ఖేమమేకో;

తదిఙ్ఘ మయ్హం వచనం సుణాథ, ఖిప్పం లహుం మా వినస్సిమ్హ సబ్బే.

౩౧. ‘‘సబ్బే సమాగమ్మ కరోమ నావం, దోణిం దళ్హం సబ్బయన్తూపపన్నం;

సచే అయం దక్ఖిణో సచ్చమాహ, మోఘం పటిక్కోసతి ఉత్తరోయం;

సా చేవ నో హేహితి ఆపదత్థా, ఇమఞ్చ దీపం న పరిచ్చజేమ.

౩౨. ‘‘సచే చ ఖో ఉత్తరో సచ్చమాహ, మోఘం పటిక్కోసతి దక్ఖిణోయం;

తమేవ నావం అభిరుయ్హ సబ్బే, ఏవం మయం సోత్థి తరేము పారం.

౩౩. ‘‘న వే సుగణ్హం పఠమేన సేట్ఠం, కనిట్ఠమాపాథగతం గహేత్వా;

యో చీధ తచ్ఛం పవిచేయ్య గణ్హతి, స వే నరో సేట్ఠముపేతి ఠాన’’న్తి.

తత్థ విప్పవదన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధం వదన్తి. లహున్తి పురిమస్స అత్థదీపనం. దోణిన్తి గమ్భీరం మహానావం. సబ్బయన్తూపపన్నన్తి సబ్బేహి ఫియారిత్తాదీహి యన్తేహి ఉపపన్నం. సా చేవ నో హేహితి ఆపదత్థాతి సా చ నో నావా పచ్ఛాపి ఉప్పన్నాయ ఆపదాయ అత్థా భవిస్సతి, ఇమఞ్చ దీపం న పరిచ్చజిస్సామ. తరేమూతి తరిస్సామ. న వే సుగణ్హన్తి న వే సుఖేన గణ్హితబ్బం. సేట్ఠన్తి ఉత్తమం తథం సచ్చం. కనిట్ఠన్తి పఠమవచనం ఉపాదాయ పచ్ఛిమవచనం కనిట్ఠం నామ. ఇధాపి ‘‘న వే సుగణ్హ’’న్తి అనువత్తతేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – అమ్భో వడ్ఢకీ, యేన కేనచి పఠమేన వుత్తవచనం ‘‘ఇదమేవ సేట్ఠం తథం సచ్చ’’న్తి సుఖం న గణ్హితబ్బమేవ, యథా చ తం, ఏవం కనిట్ఠం గచ్ఛా వుత్తవచనమ్పి ‘‘ఇదమేవ తథం సచ్చ’’న్తి న గణ్హితబ్బం. యం పన సోతవిసయం ఆపాథగతం హోతి, తం ఆపాథగతం గహేత్వా యో ఇధ పణ్డితపురిసో పురిమవచనఞ్చ పచ్ఛిమవచనఞ్చ పవిచేయ్య విచినిత్వా తీరేత్వా ఉపపరిక్ఖిత్వా తచ్ఛం గణ్హాతి, యం తథం సచ్చం సభావభూతం, తదేవ పచ్చక్ఖం కత్వా గణ్హాతి. స వే నరో సేట్ఠముపేతి ఠానన్తి సో ఉత్తమం ఠానం ఉపేతి అధిగచ్ఛతి విన్దతి లభతీతి.

సో ఏవఞ్చ పన వత్వా ఆహ – ‘‘అమ్భో, మయం ద్విన్నమ్పి దేవతానం వచనం కరిస్సామ, నావం తావ సజ్జేయ్యామ. సచే పఠమస్స వచనం సచ్చం భవిస్సతి, తం నావం అభిరుహిత్వా పలాయిస్సామ, అథ ఇతరస్స వచనం సచ్చం భవిస్సతి, నావం ఏకమన్తే ఠపేత్వా ఇధేవ వసిస్సామా’’తి. ఏవం వుత్తే బాలవడ్ఢకీ ‘‘అమ్భో, త్వం ఉదకపాతియం సుసుమారం పస్ససి, అతీవ దీఘం పస్ససి, పఠమదేవపుత్తో అమ్హేసు దోసవసేన కథేసి, పచ్ఛిమో సినేహేనేవ, ఇమం ఏవరూపం వరదీపం పహాయ కుహిం గమిస్సామ, సచే పన త్వం గన్తుకామో, తవ పరిసం గణ్హిత్వా నావం కరోహి, అమ్హాకం నావాయ కిచ్చం నత్థీ’’తి ఆహ. పణ్డితో అత్తనో పరిసం గహేత్వా నావం సజ్జేత్వా నావాయ సబ్బూపకరణాని ఆరోపేత్వా సపరిసో నావాయ అట్ఠాసి.

తతో పుణ్ణమదివసే చన్దస్స ఉగ్గమనవేలాయ సముద్దతో ఊమి ఉత్తరిత్వా జాణుకపమాణా హుత్వా దీపకం ధోవిత్వా గతా. పణ్డితో సముద్దస్స ఉత్తరణభావం ఞత్వా నావం విస్సజ్జేసి. బాలవడ్ఢకిపక్ఖికాని పఞ్చ కులసతాని ‘‘సముద్దతో ఊమి దీపధోవనత్థాయ ఆగతా, ఏత్తకమేవ ఏత’’న్తి కథేన్తా నిసీదింసు. తతో పటిపాటియా కటిప్పమాణా పురిసప్పమాణా తాలప్పమాణా సత్తతాలప్పమాణా సాగరఊమి దీపకమ్పి వుయ్హమానా ఆగఞ్ఛి. పణ్డితో ఉపాయకుసలతాయ రసే అలగ్గో సోత్థినా గతో, బాలవడ్ఢకీ రసగిద్ధేన అనాగతభయం అనోలోకేన్తో పఞ్చహి కులసతేహి సద్ధిం వినాసం పత్తో.

ఇతో పరా సానుసాసనీ తమత్థం దీపయమానా తిస్సో అభిసమ్బుద్ధగాథా హోన్తి –

౩౪. ‘‘యథాపి తే సాగరవారిమజ్ఝే, సకమ్మునా సోత్థి వహింసు వాణిజా;

అనాగతత్థం పటివిజ్ఝియాన, అప్పమ్పి నాచ్చేతి స భూరిపఞ్ఞో.

౩౫. ‘‘బాలా చ మోహేన రసానుగిద్ధా, అనాగతం అప్పటివిజ్ఝియత్థం;

పచ్చుప్పన్నే సీదన్తి అత్థజాతే, సముద్దమజ్ఝే యథా తే మనుస్సా.

౩౬. ‘‘అనాగతం పటికయిరాథ కిచ్చం, ‘మా మం కిచ్చం కిచ్చకాలే బ్యధేసి’;

తం తాదిసం పటికతకిచ్చకారిం, న తం కిచ్చం కిచ్చకాలే బ్యధేతీ’’తి.

తత్థ సకమ్మునాతి అనాగతభయం దిస్వా పురేతరం కతేన అత్తనో కమ్మేన. సోత్థి వహింసూతి ఖేమేన గమింసు. వాణిజాతి సముద్దే విచరణభావేన వడ్ఢకీ వుత్తా. పటివిజ్ఝియానాతి ఏవం, భిక్ఖవే, పఠమతరం కత్తబ్బం అనాగతం అత్థం పటివిజ్ఝిత్వా ఇధలోకే భూరిపఞ్ఞో కులపుత్తో అప్పమత్తకమ్పి అత్తనో అత్థం న అచ్చేతి నాతివత్తతి, న హాపేతీతి అత్థో. అప్పటివిజ్ఝియత్థన్తి అప్పటివిజ్ఝిత్వా అత్థం, పఠమమేవ కత్తబ్బం అకత్వాతి అత్థో. పచ్చుప్పన్నేతి యదా తం అనాగతం అత్థజాతం ఉప్పజ్జతి, తదా తస్మిం పచ్చుప్పన్నే సీదన్తి, అత్థే జాతే అత్తనో పతిట్ఠం న లభన్తి, సముద్దే తే బాలవడ్ఢకీ మనుస్సా వియ వినాసం పాపుణన్తి.

అనాగతన్తి భిక్ఖవే, పణ్డితపురిసో అనాగతం పఠమతరం కత్తబ్బకిచ్చం సమ్పరాయికం వా దిట్ఠధమ్మికం వా పటికయిరాథ, పురేతరమేవ కరేయ్య. కింకారణా? మా మం కిచ్చం కిచ్చకాలే బ్యధేసి, పురే కత్తబ్బఞ్హి పురే అకయిరమానం పచ్ఛా పచ్చుప్పన్నభావప్పత్తం అత్తనో కిచ్చకాలే కాయచిత్తాబాధేన బ్యధేతి, తం మం మా బ్యధేసీతి పఠమమేవ నం పణ్డితో కరేయ్య. తం తాదిసన్తి యథా పణ్డితం పురిసం. పటికతకిచ్చకారిన్తి పటికచ్చేవ కత్తబ్బకిచ్చకారినం. తం కిచ్చం కిచ్చకాలేతి అనాగతం కిచ్చం కయిరమానం పచ్ఛా పచ్చుప్పన్నభావప్పత్తం అత్తనో కిచ్చకాలే కాయచిత్తాబాధకాలే తాదిసం పురిమం న బ్యధేతి న బాధతి. కస్మా? పురేయేవ కతత్తాతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి దేవదత్తో పచ్చుప్పన్నసుఖే లగ్గో అనాగతభయం అనోలోకేత్వా సపరిసో వినాసం పత్తో’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బాలవడ్ఢకీ దేవదత్తో అహోసి, దక్ఖిణదిసాయ ఠితో అధమ్మికదేవపుత్తో కోకాలికో, ఉత్తరదిసాయ ఠితో ధమ్మికదేవపుత్తో సారిపుత్తో, పణ్డితవడ్ఢకీ పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సముద్దవాణిజజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౪౬౭] ౪. కామజాతకవణ్ణనా

కామం కామయమానస్సాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర సావత్థివాసీ బ్రాహ్మణో అచిరవతీతీరే ఖేత్తకరణత్థాయ అరఞ్ఞం కోటేసి. సత్థా తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసన్తో మగ్గా ఓక్కమ్మ తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కిం కరోసి బ్రాహ్మణా’’తి వత్వా ‘‘ఖేత్తట్ఠానం కోటాపేమి భో, గోతమా’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, బ్రాహ్మణ, కమ్మం కరోహీ’’తి వత్వా అగమాసి. ఏతేనేవ ఉపాయేన ఛిన్నరుక్ఖే హారేత్వా ఖేత్తస్స సోధనకాలే కసనకాలే కేదారబన్ధనకాలే వపనకాలేతి పునప్పునం గన్త్వా తేన సద్ధిం పటిసన్థారమకాసి. వపనదివసే పన సో బ్రాహ్మణో ‘‘అజ్జ, భో గోతమ, మయ్హం వప్పమఙ్గలం, అహం ఇమస్మిం సస్సే నిప్ఫన్నే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దస్సామీ’’తి ఆహ. సత్థా తుణ్హీభావేన అధివాసేత్వా పక్కామి. పునేకదివసం బ్రాహ్మణో సస్సం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. సత్థాపి తత్థ గన్త్వా ‘‘కిం కరోసి బ్రాహ్మణా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సస్సం ఓలోకేమి భో గోతమా’’తి వుత్తే ‘‘సాధు బ్రాహ్మణా’’తి వత్వా పక్కామి. తదా బ్రాహ్మణో చిన్తేసి ‘‘సమణో గోతమో అభిణ్హం ఆగచ్ఛతి, నిస్సంసయం భత్తేన అత్థికో, దస్సామహం తస్స భత్త’’న్తి. తస్సేవం చిన్తేత్వా గేహం గతదివసే సత్థాపి తత్థ అగమాసి. అథ బ్రాహ్మణస్స అతివియ విస్సాసో అహోసి. అపరభాగే పరిణతే సస్సే ‘‘స్వే ఖేత్తం లాయిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా నిపన్నే బ్రాహ్మణే అచిరవతియా ఉపరి సబ్బరత్తిం కరకవస్సం వస్సి. మహోఘో ఆగన్త్వా ఏకనాళిమత్తమ్పి అనవసేసం కత్వా సబ్బం సస్సం సముద్దం పవేసేసి. బ్రాహ్మణో ఓఘమ్హి పతితే సస్సవినాసం ఓలోకేత్వా సకభావేన సణ్ఠాతుం నాహోసి, బలవసోకాభిభూతో హత్థేన ఉరం పహరిత్వా పరిదేవమానో రోదన్తో నిపజ్జి.

సత్థా పచ్చూససమయే సోకాభిభూతం బ్రాహ్మణం దిస్వా ‘‘బ్రాహ్మణస్సావస్సయో భవిస్సామీ’’తి పునదివసే సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తో భిక్ఖూ విహారం పేసేత్వా పచ్ఛాసమణేన సద్ధిం తస్స గేహద్వారం అగమాసి. బ్రాహ్మణో సత్థు ఆగతభావం సుత్వా ‘‘పటిసన్థారత్థాయ మే సహాయో ఆగతో భవిస్సతీ’’తి పటిలద్ధస్సాసో ఆసనం పఞ్ఞపేసి. సత్థా పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, కస్మా త్వం దుమ్మనోసి, కిం తే అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. భో గోతమ, అచిరవతీతీరే మయా రుక్ఖచ్ఛేదనతో పట్ఠాయ కతం కమ్మం తుమ్హే జానాథ, అహం ‘‘ఇమస్మిం సస్సే నిప్ఫన్నే తుమ్హాకం దానం దస్సామీ’’తి విచరామి, ఇదాని మే సబ్బం తం సస్సం మహోఘో సముద్దమేవ పవేసేసి, కిఞ్చి అవసిట్ఠం నత్థి, సకటసతమత్తం ధఞ్ఞం వినట్ఠం, తేన మే మహాసోకో ఉప్పన్నోతి. ‘‘కిం పన, బ్రాహ్మణ, సోచన్తస్స నట్ఠం పునాగచ్ఛతీ’’తి. ‘‘నో హేతం భో గోతమా’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే కస్మా సోచసి, ఇమేసం సత్తానం ధనధఞ్ఞం నామ ఉప్పజ్జనకాలే ఉప్పజ్జతి, నస్సనకాలే నస్సతి, కిఞ్చి సఙ్ఖారగతం అనస్సనధమ్మం నామ నత్థి, మా చిన్తయీ’’తి. ఇతి నం సత్థా సమస్సాసేత్వా తస్స సప్పాయధమ్మం దేసేన్తో కామసుత్తం (సు. ని. ౭౭౨ ఆదయో) కథేసి. సుత్తపరియోసానే సోచన్తో బ్రాహ్మణో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థా తం నిస్సోకం కత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం అగమాసి. ‘‘సత్థా అసుకం నామ బ్రాహ్మణం సోకసల్లసమప్పితం నిస్సోకం కత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసీ’’తి సకలనగరం అఞ్ఞాసి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, దసబలో బ్రాహ్మణేన సద్ధిం మిత్తం కత్వా విస్సాసికో హుత్వా ఉపాయేనేవ తస్స సోకసల్లసమప్పితస్స ధమ్మం దేసేత్వా తం నిస్సోకం కత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపాహం ఏతం నిస్సోకమకాసి’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తస్స రఞ్ఞో ద్వే పుత్తా అహేసుం. సో జేట్ఠకస్స ఉపరజ్జం అదాసి, కనిట్ఠస్స సేనాపతిట్ఠానం. అపరభాగే బ్రహ్మదత్తే కాలకతే అమచ్చా జేట్ఠకస్స అభిసేకం పట్ఠపేసుం. సో ‘‘న మయ్హం రజ్జేనత్థో, కనిట్ఠస్స మే దేథా’’తి వత్వా పునప్పునం యాచియమానోపి పటిక్ఖిపిత్వా కనిట్ఠస్స అభిసేకే కతే ‘‘న మే ఇస్సరియేనత్థో’’తి ఉపరజ్జాదీనిపి న ఇచ్ఛి. ‘‘తేన హి సాదూని భోజనాని భుఞ్జన్తో ఇధేవ వసాహీ’’తి వుత్తేపి ‘‘న మే ఇమస్మిం నగరే కిచ్చం అత్థీ’’తి బారాణసితో నిక్ఖమిత్వా పచ్చన్తం గన్త్వా ఏకం సేట్ఠికులం నిస్సాయ సహత్థేన కమ్మం కరోన్తో వసి. తే అపరభాగే తస్స రాజకుమారభావం ఞత్వా కమ్మం కాతుం నాదంసు, కుమారపరిహారేనేవ తం పరిహరింసు. అపరభాగే రాజకమ్మికా ఖేత్తప్పమాణగ్గహణత్థాయ తం గామం అగమంసు. సేట్ఠి రాజకుమారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సామి, మయం తుమ్హే పోసేమ, కనిట్ఠభాతికస్స పణ్ణం పేసేత్వా అమ్హాకం బలిం హారేథా’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘అహం అసుకసేట్ఠికులం నామ ఉపనిస్సాయ వసామి, మం నిస్సాయ ఏతేసం బలిం విస్సజ్జేహీ’’తి పణ్ణం పేసేసి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి వత్వా తథా కారేసి.

అథ నం సకలగామవాసినోపి జనపదవాసినోపి ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మయం తుమ్హాకఞ్ఞేవ బలిం దస్సామ, అమ్హాకమ్పి సుఙ్కం విస్సజ్జాపేహీ’’తి ఆహంసు. సో తేసమ్పి అత్థాయ పణ్ణం పేసేత్వా విస్సజ్జాపేసి. తతో పట్ఠాయ తే తస్సేవ బలిం అదంసు. అథస్స మహాలాభసక్కారో అహోసి, తేన సద్ధిఞ్ఞేవస్స తణ్హాపి మహతీ జాతా. సో అపరభాగేపి సబ్బం జనపదం యాచి, ఉపడ్ఢరజ్జం యాచి, కనిట్ఠోపి తస్స అదాసియేవ. సో తణ్హాయ వడ్ఢమానాయ ఉపడ్ఢరజ్జేనపి అసన్తుట్ఠో ‘‘రజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి జనపదపరివుతో తం నగరం గన్త్వా బహినగరే ఠత్వా ‘‘రజ్జం వా మే దేతు యుద్ధం వా’’తి కనిట్ఠస్స పణ్ణం పహిణి. కనిట్ఠో చిన్తేసి ‘‘అయం బాలో పుబ్బే రజ్జమ్పి ఉపరజ్జాదీనిపి పటిక్ఖిపిత్వా ఇదాని ‘యుద్ధేన గణ్హామీ’తి వదతి, సచే ఖో పనాహం ఇమం యుద్ధేన మారేస్సామి, గరహా మే భవిస్సతి, కిం మే రజ్జేనా’’తి. అథస్స ‘‘అలం యుద్ధేన, రజ్జం గణ్హతూ’’తి పేసేసి. సో రజ్జం గణ్హిత్వా కనిట్ఠస్స ఉపరజ్జం దత్వా తతో పట్ఠాయ రజ్జం కారేన్తో తణ్హావసికో హుత్వా ఏకేన రజ్జేన అసన్తుట్ఠో ద్వే తీణి రజ్జాని పత్థేత్వా తణ్హాయ కోటిం నాద్దస.

తదా సక్కో దేవరాజా ‘‘కే ను ఖో లోకే మాతాపితరో ఉపట్ఠహన్తి, కే దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తి, కే తణ్హావసికా’’తి ఓలోకేన్తో తస్స తణ్హావసికభావం ఞత్వా ‘‘అయం బాలో బారాణసిరజ్జేనపి న తుస్సతి, అహం సిక్ఖాపేస్సామి న’’న్తి మాణవకవేసేన రాజద్వారే ఠత్వా ‘‘ఏకో ఉపాయకుసలో మాణవో ద్వారే ఠితో’’తి ఆరోచాపేత్వా ‘‘పవిసతూ’’తి వుత్తే పవిసిత్వా రాజానం జయాపేత్వా ‘‘కింకారణా ఆగతోసీ’’తి వుత్తే ‘‘మహారాజ తుమ్హాకం కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థి, రహో పచ్చాసీసామీ’’తి ఆహ. సక్కానుభావేన తావదేవ మనుస్సా పటిక్కమింసు. అథ నం మాణవో ‘‘అహం, మహారాజ, ఫీతాని ఆకిణ్ణమనుస్సాని సమ్పన్నబలవాహనాని తీణి నగరాని పస్సామి, అహం తే అత్తనో ఆనుభావేన తేసు రజ్జం గహేత్వా దస్సామి, పపఞ్చం అకత్వా సీఘం గన్తుం వట్టతీ’’తి ఆహ. సో తణ్హావసికో రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సక్కానుభావేన ‘‘కో వా త్వం, కుతో వా ఆగతో, కిం వా తే లద్ధుం వట్టతీ’’తి న పుచ్ఛి. సోపి ఏత్తకం వత్వా తావతింసభవనమేవ అగమాసి.

రాజా అమచ్చే పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఏకో మాణవో ‘అమ్హాకం తీణి రజ్జాని గహేత్వా దస్సామీ’తి ఆహ, తం పక్కోసథ, నగరే భేరిం చరాపేత్వా బలకాయం సన్నిపాతాపేథ, పపఞ్చం అకత్వా తీణి రజ్జాని గణ్హిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘కిం పన తే, మహారాజ, తస్స మాణవస్స సక్కారో వా కతో, నివాసట్ఠానం వా పుచ్ఛిత’’న్తి వుత్తే ‘‘నేవ సక్కారం అకాసిం, న నివాసట్ఠానం పుచ్ఛిం, గచ్ఛథ నం ఉపధారేథా’’తి ఆహ. ఉపధారేన్తా నం అదిస్వా ‘‘మహారాజ, సకలనగరే మాణవం న పస్సామా’’తి ఆరోచేసుం. తం సుత్వా రాజా దోమనస్సజాతో ‘‘తీసు నగరేసు రజ్జం నట్ఠం, మహన్తేనమ్హి యసేన పరిహీనో, ‘నేవ మే పరిబ్బయం అదాసి, న చ పుచ్ఛి నివాసట్ఠాన’న్తి మయ్హం కుజ్ఝిత్వా మాణవో అనాగతో భవిస్సతీ’’తి పునప్పునం చిన్తేసి. అథస్స తణ్హావసికస్స సరీరే డాహో ఉప్పజ్జి, సరీరే పరిడయ్హన్తే ఉదరం ఖోభేత్వా లోహితపక్ఖన్దికా ఉదపాది. ఏకం భాజనం పవిసతి, ఏకం నిక్ఖమతి, వేజ్జా తికిచ్ఛితుం న సక్కోన్తి, రాజా కిలమతి. అథస్స బ్యాధితభావో సకలనగరే పాకటో అహోసి.

తదా బోధిసత్తో తక్కసిలతో సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా బారాణసినగరే మాతాపితూనం సన్తికం ఆగతో తం రఞ్ఞో పవత్తిం సుత్వా ‘‘అహం తికిచ్ఛిస్సామీ’’తి రాజద్వారం గన్త్వా ‘‘ఏకో కిర తరుణమాణవో తుమ్హే తికిచ్ఛితుం ఆగతో’’తి ఆరోచాపేసి. రాజా ‘‘మహన్తమహన్తా దిసాపామోక్ఖవేజ్జాపి మం తికిచ్ఛితుం న సక్కోన్తి, కిం తరుణమాణవో సక్ఖిస్సతి, పరిబ్బయం దత్వా విస్సజ్జేథ న’’న్తి ఆహ. తం సుత్వా మాణవో ‘‘మయ్హం వేజ్జకమ్మేన వేతనం నత్థి, అహం తికిచ్ఛామి, కేవలం భేసజ్జమూలమత్తం దేతూ’’తి ఆహ. తం సుత్వా రాజా ‘‘సాధూ’’తి పక్కోసాపేసి. మాణవో రాజానం వన్దిత్వా ‘‘మా భాయి, మహారాజ, అహం తే తికిచ్ఛామి, అపిచ ఖో పన మే రోగస్స సముట్ఠానం ఆచిక్ఖాహీ’’తి ఆహ. రాజా హరాయమానో ‘‘కిం తే సముట్ఠానేన, భేసజ్జం ఏవ కరోహీ’’తి ఆహ. మహారాజ, వేజ్జా నామ ‘‘అయం బ్యాధి ఇమం నిస్సాయ సముట్ఠితో’’తి ఞత్వా అనుచ్ఛవికం భేసజ్జం కరోన్తీతి. రాజా ‘‘సాధు తాతా’’తి సముట్ఠానం కథేన్తో ‘‘ఏకేన మాణవేన ఆగన్త్వా తీసు నగరేసు రజ్జం గహేత్వా దస్సామీ’’తిఆదిం కత్వా సబ్బం కథేత్వా ‘‘ఇతి మే తాత, తణ్హం నిస్సాయ బ్యాధి ఉప్పన్నో, సచే తికిచ్ఛితుం సక్కోసి, తికిచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. కిం పన మహారాజ, సోచనాయ తాని నగరాని సక్కా లద్ధున్తి? ‘‘న సక్కా తాతా’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే కస్మా సోచసి, మహారాజ, సబ్బమేవ హి సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకవత్థుం అత్తనో కాయం ఆదిం కత్వా పహాయ గమనీయం, చతూసు నగరేసు రజ్జం గహేత్వాపి త్వం ఏకప్పహారేనేవ న చతస్సో భత్తపాతియో భుఞ్జిస్ససి, న చతూసు సయనేసు సయిస్ససి, న చత్తారి వత్థయుగాని అచ్ఛాదేస్ససి, తణ్హావసికేన నామ భవితుం న వట్టతి, అయఞ్హి తణ్హా నామ వడ్ఢమానా చతూహి అపాయేహి ముచ్చితుం న దేతీతి.

ఇతి నం మహాసత్తో ఓవదిత్వా అథస్స ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౩౭. ‘‘కామం కామయమానస్స, తస్స చే తం సమిజ్ఝతి;

అద్ధా పీతిమనో హోతి, లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతి.

౩౮. ‘‘కామం కామయమానస్స, తస్స చే తం సమిజ్ఝతి;

తతో నం అపరం కామే, ఘమ్మే తణ్హంవ విన్దతి.

౩౯. ‘‘గవంవ సిఙ్గినో సిఙ్గం, వడ్ఢమానస్స వడ్ఢతి;

ఏవం మన్దస్స పోసస్స, బాలస్స అవిజానతో;

భియ్యో తణ్హా పిపాసా చ, వడ్ఢమానస్స వడ్ఢతి.

౪౦. ‘‘పథబ్యా సాలియవకం, గవాస్సం దాసపోరిసం;

దత్వా చ నాలమేకస్స, ఇతి విద్వా సమం చరే.

౪౧. ‘‘రాజా పసయ్హ పథవిం విజిత్వా, ససాగరన్తం మహిమావసన్తో;

ఓరం సముద్దస్స అతిత్తరూపో, పారం సముద్దస్సపి పత్థయేథ.

౪౨. ‘‘యావ అనుస్సరం కామే, మనసా తిత్తి నాజ్ఝగా;

తతో నివత్తా పటిక్కమ్మ దిస్వా, తే వే సుతిత్తా యే పఞ్ఞాయ తిత్తా.

౪౩. ‘‘పఞ్ఞాయ తిత్తినం సేట్ఠం, న సో కామేహి తప్పతి;

పఞ్ఞాయ తిత్తం పురిసం, తణ్హా న కురుతే వసం.

౪౪. ‘‘అపచినేథేవ కామానం, అప్పిచ్ఛస్స అలోలుపో;

సముద్దమత్తో పురిసో, న సో కామేహి తప్పతి.

౪౫. ‘‘రథకారోవ చమ్మస్స, పరికన్తం ఉపాహనం;

యం యం చజతి కామానం, తం తం సమ్పజ్జతే సుఖం;

సబ్బఞ్చే సుఖమిచ్ఛేయ్య, సబ్బే కామే పరిచ్చజే’’తి.

తత్థ కామన్తి వత్థుకామమ్పి కిలేసకామమ్పి. కామయమానస్సాతి పత్థయమానస్స. తస్స చే తం సమిజ్ఝతీతి తస్స పుగ్గలస్స తం కామితవత్థు సమిజ్ఝతి చే, నిప్ఫజ్జతి చేతి అత్థో. తతో నం అపరం కామేతి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం. అపరన్తి పరభాగదీపనం. కామేతి ఉపయోగబహువచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే కామం కామయమానస్స తం కామితవత్థు సమిజ్ఝతి, తస్మిం సమిద్ధే తతో పరం సో పుగ్గలో కామయమానో యథా నామ ఘమ్మే గిమ్హకాలే వాతాతపేన కిలన్తో తణ్హం విన్దతి, పానీయపిపాసం పటిలభతి, ఏవం భియ్యో కామతణ్హాసఙ్ఖాతే కామే విన్దతి పటిలభతి, రూపతణ్హాదికా తణ్హా చస్స వడ్ఢతియేవాతి. గవంవాతి గోరూపస్స వియ. సిఙ్గినోతి మత్థకం పదాలేత్వా ఉట్ఠితసిఙ్గస్స. మన్దస్సాతి మన్దపఞ్ఞస్స. బాలస్సాతి బాలధమ్మే యుత్తస్స. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా వచ్ఛకస్స వడ్ఢన్తస్స సరీరేనేవ సద్ధిం సిఙ్గం వడ్ఢతి, ఏవం అన్ధబాలస్సపి అప్పత్తకామతణ్హా చ పత్తకామపిపాసా చ అపరాపరం వడ్ఢతీతి.

సాలియవకన్తి సాలిఖేత్తయవఖేత్తం. ఏతేన సాలియవాదికం సబ్బం ధఞ్ఞం దస్సేతి, దుతియపదేన సబ్బం ద్విపదచతుప్పదం దస్సేతి. పఠమపదేన వా సబ్బం అవిఞ్ఞాణకం, ఇతరేన సవిఞ్ఞాణకం. దత్వా చాతి దత్వాపి. ఇదం వుత్తం హోతి – తిట్ఠన్తు తీణి రజ్జాని, సచే సో మాణవో అఞ్ఞం వా సకలమ్పి పథవిం సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకరతనపూరం కస్సచి దత్వా గచ్ఛేయ్య, ఇదమ్పి ఏత్తకం వత్థు ఏకస్సేవ అపరియన్తం, ఏవం దుప్పూరా ఏసా తణ్హా నామ. ఇతి విద్వా సమం చరేతి ఏవం జానన్తో పురిసో తణ్హావసికో అహుత్వా కాయసమాచారాదీని పూరేన్తో చరేయ్య.

ఓరన్తి ఓరిమకోట్ఠాసం పత్వా తేన అతిత్తరూపో పున సముద్దపారమ్పి పత్థయేథ. ఏవం తణ్హావసికసత్తా నామ దుప్పూరాతి దస్సేతి. యావాతి అనియామితపరిచ్ఛేదో. అనుస్సరన్తి అనుస్సరన్తో. నాజ్ఝగాతి న విన్దతి. ఇదం వుత్తం హోతి – మహారాజ, పురిసో అపరియన్తేపి కామే మనసా అనుస్సరన్తో తిత్తిం న విన్దతి, పత్తుకామోవ హోతి, ఏవం కామేసు సత్తానం తణ్హా వడ్ఢతేవ. తతో నివత్తాతి తతో పన వత్థుకామకిలేసకామతో చిత్తేన నివత్తిత్వా కాయేన పటిక్కమ్మ ఞాణేన ఆదీనవం దిస్వా యే పఞ్ఞాయ తిత్తా పరిపుణ్ణా, తే తిత్తా నామ.

పఞ్ఞాయ తిత్తినం సేట్ఠన్తి పఞ్ఞాయ తిత్తీనం అయం పరిపుణ్ణసేట్ఠో, అయమేవ వా పాఠో. న సో కామేహి తప్పతీతి ‘‘న హీ’’తిపి పాఠో. యస్మా పఞ్ఞాయ తిత్తో పురిసో కామేహి న పరిడయ్హతీతి అత్థో. న కురుతే వసన్తి తాదిసఞ్హి పురిసం తణ్హా వసే వత్తేతుం న సక్కోతి, స్వేవ పన తణ్హాయ ఆదీనవం దిస్వా సరభఙ్గమాణవో వియ చ అడ్ఢమాసకరాజా వియ చ తణ్హావసే న పవత్తతీతి అత్థో. అపచినేథేవాతి విద్ధంసేథేవ. సముద్దమత్తోతి మహతియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా సముద్దప్పమాణో. సో మహన్తేన అగ్గినాపి సముద్దో వియ కిలేసకామేహి న తప్పతి న డయ్హతి.

రథకారోతి చమ్మకారో. పరికన్తన్తి పరికన్తన్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా చమ్మకారో ఉపాహనం పరికన్తన్తో యం యం చమ్మస్స అగయ్హూపగట్ఠానం హోతి, తం తం చజిత్వా ఉపాహనం కత్వా ఉపాహనమూలం లభిత్వా సుఖితో హోతి, ఏవమేవ పణ్డితో చమ్మకారసత్థసదిసాయ పఞ్ఞాయ కన్తన్తో యం యం ఓధిం కామానం చజతి, తేన తేనస్స కామోధినా రహితం తం తం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మఞ్చ సుఖం సమ్పజ్జతి విగతదరథం, సచే పన సబ్బమ్పి కాయకమ్మాదిసుఖం విగతపరిళాహమేవ ఇచ్ఛేయ్య, కసిణం భావేత్వా ఝానం నిబ్బత్తేత్వా సబ్బే కామే పరిచ్చజేతి.

బోధిసత్తస్స పన ఇమం గాథం కథేన్తస్స రఞ్ఞో సేతచ్ఛత్తం ఆరమ్మణం కత్వా ఓదాతకసిణజ్ఝానం ఉదపాది, రాజాపి అరోగో అహోసి. సో తుట్ఠో సయనా వుట్ఠహిత్వా ‘‘ఏత్తకా వేజ్జా మం తికిచ్ఛితుం నాసక్ఖింసు, పణ్డితమాణవో పన అత్తనో ఞాణోసధేన మం నిరోగం అకాసీ’’తి తేన సద్ధిం సల్లపన్తో దసమం గాథమాహ –

౪౬. ‘‘అట్ఠ తే భాసితా గాథా, సబ్బా హోన్తి సహస్సియా;