౧౧. ఏకాదసకనిపాతో

[౪౫౫] ౧. మాతుపోసకజాతకవణ్ణనా

తస్స నాగస్స విప్పవాసేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మాతుపోసకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు సామజాతకవత్థుసదిసమేవ. సత్థా పన భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘మా భిక్ఖవే, ఏతం భిక్ఖుం ఉజ్ఝాయిత్థ, పోరాణకపణ్డితా తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తాపి మాతరా వియుత్తా సత్తాహం నిరాహారతాయ సుస్సమానా రాజారహం భోజనం లభిత్వాపి ‘మాతరా వినా న భుఞ్జిస్సామా’తి మాతరం దిస్వావ గోచరం గణ్హింసూ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతమాహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తపదేసే హత్థియోనియం నిబ్బత్తిత్వా సబ్బసేతో అహోసి అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో లక్ఖణసమ్పన్నో అసీతిహత్థిసహస్సపరివారో. సో జరాజిణ్ణం మాతరం పోసేసి, మాతా పనస్స అన్ధా. సో మధురమధురాని ఫలాఫలాని హత్థీనం దత్వా మాతు సన్తికం పేసేసి. హత్థీ తస్సా అదత్వా అత్తనావ ఖాదన్తి. సో పరిగ్గణ్హన్తో తం పవత్తిం ఞత్వా ‘‘యూథం ఛడ్డేత్వా మాతరమేవ పోసేస్సామీ’’తి రత్తిభాగే అఞ్ఞేసం హత్థీనం అజానన్తానం మాతరం గహేత్వా చణ్డోరణపబ్బతపాదం గన్త్వా ఏకం నళినిం ఉపనిస్సాయ ఠితాయ పబ్బతగుహాయం మాతరం ఠపేత్వా పోసేసి. అథేకో బారాణసివాసీ వనచరకో మగ్గమూళ్హో దిసం వవత్థపేతుం అసక్కోన్తో మహన్తేన సద్దేన పరిదేవి. బోధిసత్తో తస్స సద్దం సుత్వా ‘‘అయం పురిసో అనాథో, న ఖో పన మేతం పతిరూపం, యం ఏస మయి ఠితే ఇధ వినస్సేయ్యా’’తి తస్స సన్తికం గన్త్వా తం భయేన పలాయన్తం దిస్వా ‘‘అమ్భో పురిస, నత్థి తే మం నిస్సాయ భయం, మా పలాయి, కస్మా త్వం పరిదేవన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సామి, అహం మగ్గమూళ్హో, అజ్జ మే సత్తమో దివసో’’తి వుత్తే ‘‘భో పురిస, మా భాయి, అహం తం మనుస్సపథే ఠపేస్సామీ’’తి తం అత్తనో పిట్ఠియం నిసీదాపేత్వా అరఞ్ఞా నీహరిత్వా నివత్తి. సోపి పాపో ‘‘నగరం గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేస్సామీ’’తి రుక్ఖసఞ్ఞం పబ్బతసఞ్ఞం కరోన్తోవ నిక్ఖమిత్వా బారాణసిం అగమాసి.

తస్మిం కాలే రఞ్ఞో మఙ్గలహత్థీ కాలమకాసి. రాజా ‘‘సచే కేనచి కత్థచి ఓపవయ్హం కాతుం యుత్తరూపో హత్థీ దిట్ఠో అత్థి, సో ఆచిక్ఖతూ’’తి భేరిం చరాపేసి. సో పురిసో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మయా, దేవ, తుమ్హాకం ఓపవయ్హో భవితుం యుత్తరూపో సబ్బసేతో సీలవా హత్థిరాజా దిట్ఠో, అహం మగ్గం దస్సేస్సామి, మయా సద్ధిం హత్థాచరియే పేసేత్వా తం గణ్హాపేథా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘సాధూ’’తి ‘‘ఇమం మగ్గదేసకం కత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా ఇమినా వుత్తం హత్థినాగం ఆనేథా’’తి తేన సద్ధిం మహన్తేన పరివారేన హత్థాచరియం పేసేసి. సో తేన సద్ధిం గన్త్వా బోధిసత్తం నళినిం పవిసిత్వా గోచరం గణ్హన్తం పస్సి. బోధిసత్తోపి హత్థాచరియం దిస్వా ‘‘ఇదం భయం న అఞ్ఞతో ఉప్పన్నం, తస్స పురిసస్స సన్తికా ఉప్పన్నం భవిస్సతి, అహం ఖో పన మహాబలో హత్థిసహస్సమ్పి విద్ధంసేతుం సమత్థో హోమి, కుజ్ఝిత్వా సరట్ఠకం సేనావాహనం నాసేతుం, సచే పన కుజ్ఝిస్సామి, సీలం మే భిజ్జిస్సతి, తస్మా అజ్జ సత్తీహి కోట్టియమానోపి న కుజ్ఝిస్సామీ’’తి అధిట్ఠాయ సీసం నామేత్వా నిచ్చలోవ అట్ఠాసి. హత్థాచరియో పదుమసరం ఓతరిత్వా తస్స లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘ఏహి పుత్తా’’తి రజతదామసదిసాయ సోణ్డాయ గహేత్వా సత్తమే దివసే బారాణసిం పాపుణి. బోధిసత్తమాతా పన పుత్తే అనాగచ్ఛన్తే ‘‘పుత్తో మే రాజరాజమహామత్తాదీహి నీతో భవిస్సతి, ఇదాని తస్స విప్పవాసేన అయం వనసణ్డో వడ్ఢిస్సతీ’’తి పరిదేవమానా ద్వే గాథా అభాసి –

౧. ‘‘తస్స నాగస్స విప్పవాసేన, విరూళ్హో సల్లకీ చ కుటజా చ;

కురువిన్దకరవీరా భిససామా చ, నివాతే పుప్ఫితా చ కణికారా.

౨. ‘‘కోచిదేవ సువణ్ణకాయురా, నాగరాజం భరన్తి పిణ్డేన;

యత్థ రాజా రాజకుమారో వా, కవచమభిహేస్సతి అఛమ్భితో’’తి.

తత్థ విరూళ్హాతి వడ్ఢితా నామ, నత్థేత్థ సంసయోతి అసంసయవసేనేవమాహ. సల్లకీ చ కుటజా చాతి ఇన్దసాలరుక్ఖా చ కుటజరుక్ఖా చ. కురువిన్దకరవీరా భిససామా చాతి కురువిన్దరుక్ఖా చ కరవీరనామకాని మహాతిణాని చ భిసాని చ సామాకాని చాతి అత్థో. ఏతే చ సబ్బే ఇదాని వడ్ఢిస్సన్తీతి పరిదేవతి. నివాతేతి పబ్బతపాదే. పుప్ఫితాతి మమ పుత్తేన సాఖం భఞ్జిత్వా అఖాదియమానా కణికారాపి పుప్ఫితా భవిస్సన్తీతి వుత్తం హోతి. కోచిదేవాతి కత్థచిదేవ గామే వా నగరే వా. సువణ్ణకాయురాతి సువణ్ణాభరణా రాజరాజమహామత్తా. భరన్తి పిణ్డేనాతి అజ్జ మాతుపోసకం నాగరాజం రాజారహస్స భోజనస్స సువడ్ఢితేన పిణ్డేన పోసేన్తి. యత్థాతి యస్మిం నాగరాజే రాజా నిసీదిత్వా. కవచమభిహేస్సతీతి సఙ్గామం పవిసిత్వా పచ్చామిత్తానం కవచం అభిహనిస్సతి భిన్దిస్సతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యత్థ మమ పుత్తే నిసిన్నో రాజా వా రాజకుమారో వా అఛమ్భితో హుత్వా సపత్తానం కవచం హనిస్సతి, తం మే పుత్తం నాగరాజానం సువణ్ణాభరణా అజ్జ పిణ్డేన భరన్తీ’’తి.

హత్థాచరియోపి అన్తరామగ్గేవ రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి. తం సుత్వా రాజా నగరం అలఙ్కారాపేసి. హత్థాచరియో బోధిసత్తం కతగన్ధపరిభణ్డం అలఙ్కతపటియత్తం హత్థిసాలం నేత్వా విచిత్రసాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచాపేసి. రాజా నానగ్గరసభోజనం ఆదాయ గన్త్వా బోధిసత్తస్స దాపేసి. సో ‘‘మాతరం వినా గోచరం న గణ్హిస్సామీ’’తి పిణ్డం న గణ్హి. అథ నం యాచన్తో రాజా తతియం గాథమాహ –

౩. ‘‘గణ్హాహి నాగ కబళం, మా నాగ కిసకో భవ;

బహూని రాజకిచ్చాని, తాని నాగ కరిస్ససీ’’తి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో చతుత్థం గాథమాహ –

౪. ‘‘సా నూనసా కపణికా, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి.

తత్థ సా నూనసాతి మహారాజ, నూన సా ఏసా. కపణికాతి పుత్తవియోగేన కపణా. ఖాణున్తి తత్థ తత్థ పతితం రుక్ఖకలిఙ్గరం. ఘట్టేతీతి పరిదేవమానా తత్థ తత్థ పాదేన పోథేన్తీ నూన పాదేన హనతి. గిరిం చణ్డోరణం పతీతి చణ్డోరణపబ్బతాభిముఖీ, పబ్బతపాదే పరిప్ఫన్దమానాతి అత్థో.

అథ నం పుచ్ఛన్తో రాజా పఞ్చమం గాథమాహ –

౫. ‘‘కా ను తే సా మహానాగ, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి.

బోధిసత్తో ఛట్ఠం గాథమాహ –

౬. ‘‘మాతా మే సా మహారాజ, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి.

రాజా ఛట్ఠగాథాయ తమత్థం సుత్వా ముఞ్చాపేన్తో సత్తమం గాథమాహ –

౭. ‘‘ముఞ్చథేతం మహానాగం, యోయం భరతి మాతరం;

సమేతు మాతరా నాగో, సహ సబ్బేహి ఞాతిభీ’’తి.

తత్థ యోయం భరతీతి అయం నాగో ‘‘అహం, మహారాజ, అన్ధం మాతరం పోసేమి, మయా వినా మయ్హం మాతా జీవితక్ఖయం పాపుణిస్సతి, తాయ వినా మయ్హం ఇస్సరియేన అత్థో నత్థి, అజ్జ మే మాతు గోచరం అలభన్తియా సత్తమో దివసో’’తి వదతి, తస్మా యో అయం మాతరం భరతి, ఏతం మహానాగం ఖిప్పం ముఞ్చథ. సబ్బేహి ఞాతిభీతి సద్ధిం ఏస మాతరా సమేతు సమాగచ్ఛతూతి.

అట్ఠమనవమా అభిసమ్బుద్ధగాథా హోన్తి –

౮. ‘‘ముత్తో చ బన్ధనా నాగో, ముత్తమాదాయ కుఞ్జరో;

ముహుత్తం అస్సాసయిత్వా, అగమా యేన పబ్బతో.

౯. ‘‘తతో సో నళినిం గన్త్వా, సీతం కుఞ్జరసేవితం;

సోణ్డాయూదకమాహత్వా, మాతరం అభిసిఞ్చథా’’తి.

సో కిర నాగో బన్ధనా ముత్తో థోకం విస్సమిత్వా రఞ్ఞో దసరాజధమ్మగాథాయ ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘అప్పమత్తో హోహి, మహారాజా’’తి ఓవాదం దత్వా మహాజనేన గన్ధమాలాదీహి పూజియమానో నగరా నిక్ఖమిత్వా తదహేవ తం పదుమసరం పత్వా ‘‘మమ మాతరం గోచరం గాహాపేత్వావ సయం గణ్హిస్సామీ’’తి బహుం భిసముళాలం ఆదాయ సోణ్డపూరం ఉదకం గహేత్వా గుహాలేణతో నిక్ఖమిత్వా గుహాద్వారే నిసిన్నాయ మాతుయా సన్తికం గన్త్వా సత్తాహం నిరాహారతాయ మాతు సరీరస్స ఫస్సపటిలాభత్థం ఉపరి ఉదకం సిఞ్చి, తమత్థం ఆవికరోన్తో సత్థా ద్వే గాథా అభాసి. బోధిసత్తస్స మాతాపి ‘‘దేవో వస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ తం అక్కోసన్తీ దసమం గాథమాహ –

౧౦. ‘‘కోయం అనరియో దేవో, అకాలేనపి వస్సతి;

గతో మే అత్రజో పుత్తో, యో మయ్హం పరిచారకో’’తి.

తత్థ అత్రజోతి అత్తతో జాతో.

అథ నం సమస్సాసేన్తో బోధిసత్తో ఏకాదసమం గాథమాహ –

౧౧. ‘‘ఉట్ఠేహి అమ్మ కిం సేసి, ఆగతో త్యాహమత్రజో;

ముత్తోమ్హి కాసిరాజేన, వేదేహేన యసస్సినా’’తి.

తత్థ ఆగతో త్యాహన్తి ఆగతో తే అహం. వేదేహేనాతి ఞాణసమ్పన్నేన. యసస్సినాతి మహాపరివారేన తేన రఞ్ఞా మఙ్గలహత్థిభావాయ గహితోపి అహం ముత్తో, ఇదాని తవ సన్తికం ఆగతో ఉట్ఠేహి గోచరం గణ్హాహీతి.

సా తుట్ఠమానసా రఞ్ఞో అనుమోదనం కరోన్తీ ఓసానగాథమాహ –

౧౨. ‘‘చిరం జీవతు సో రాజా, కాసీనం రట్ఠవడ్ఢనో;

యో మే పుత్తం పమోచేసి, సదా వుద్ధాపచాయిక’’న్తి.

తదా రాజా బోధిసత్తస్స గుణే పసీదిత్వా నళినియా అవిదూరే గామం మాపేత్వా బోధిసత్తస్స చ మాతు చస్స నిబద్ధం వత్తం పట్ఠపేసి. అపరభాగే బోధిసత్తో మాతరి కాలకతాయ తస్సా సరీరపరిహారం కత్వా కారణ్డకఅస్సమపదం నామ గతో. తస్మిం పన ఠానే హిమవన్తతో ఓతరిత్వా పఞ్చసతా ఇసయో వసింసు, తం వత్తం తేసం అదాసి. రాజా బోధిసత్తస్స సమానరూపం సిలాపటిమం కారేత్వా మహాసక్కారం పవత్తేసి. సకలజమ్బుదీపవాసినో అనుసంవచ్ఛరం సన్నిపతిత్వా హత్థిమహం నామ కరింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే మాతుపోసకభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, పాపపురిసో దేవదత్తో, హత్థాచరియో సారిపుత్తో, మాతా హత్థినీ మహామాయా, మాతుపోసకనాగో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

మాతుపోసకజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౪౫౬] ౨. జుణ్హజాతకవణ్ణనా

సుణోహి మయ్హం వచనం జనిన్దాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆనన్దత్థేరేన లద్ధవరే ఆరబ్భ కథేసి. పఠమబోధియఞ్హి వీసతి వస్సాని భగవతో అనిబద్ధుపట్ఠాకా అహేసుం. ఏకదా థేరో నాగసమాలో, ఏకదా నాగితో, ఏకదా ఉపవాణో, ఏకదా సునక్ఖత్తో, ఏకదా చున్దో, ఏకదా నన్దో, ఏకదా సాగతో, ఏకదా మేఘియో భగవన్తం ఉపట్ఠహి. అథేకదివసం భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి ‘‘భిక్ఖవే, ఇదానిమ్హి మహల్లకో, ఏకచ్చే భిక్ఖూ ‘ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామా’తి వుత్తే అఞ్ఞేన గచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే మయ్హం పత్తచీవరం భూమియం నిక్ఖిపన్తి, నిబద్ధుపట్ఠాకం మే ఏకం భిక్ఖుం జానాథా’’తి. ‘‘భన్తే, అహం ఉపట్ఠహిస్సామి, అహం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి సిరసి అఞ్జలిం కత్వా ఉట్ఠితే సారిపుత్తత్థేరాదయో ‘‘తుమ్హాకం పత్థనా మత్థకం పత్తా, అల’’న్తి పటిక్ఖిపి. తతో భిక్ఖూ ఆనన్దత్థేరం ‘‘త్వం ఆవుసో, ఉపట్ఠాకట్ఠానం యాచాహీ’’తి ఆహంసు. థేరో ‘‘సచే మే భన్తే, భగవా అత్తనా లద్ధచీవరం న దస్సతి, పిణ్డపాతం న దస్సతి, ఏకగన్ధకుటియం వసితుం న దస్సతి, మం గహేత్వా నిమన్తనం న గమిస్సతి, సచే పన భగవా మయా గహితం నిమన్తనం గమిస్సతి, సచే అహం తిరోరట్ఠా తిరోజనపదా భగవన్తం దట్ఠుం ఆగతం పరిసం ఆగతక్ఖణేయేవ దస్సేతుం లభిస్సామి, యదా మే కఙ్ఖా ఉప్పజ్జతి, తస్మిం ఖణేయేవ భగవన్తం ఉపసఙ్కమితుం లభిస్సామి, సచే యం భగవా మమ పరమ్ముఖా ధమ్మం కథేతి, తం ఆగన్త్వా మయ్హం కథేస్సతి, ఏవాహం భగవన్తం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి ఇమే చత్తారో పటిక్ఖేపే చతస్సో చ ఆయాచనాతి అట్ఠ వరే యాచి, భగవాపిస్స అదాసి.

సో తతో పట్ఠాయ పఞ్చవీసతి వస్సాని నిబద్ధుపట్ఠాకో అహోసి. సో పఞ్చసు ఠానేసు ఏతదగ్గే ఠపనం పత్వా ఆగమసమ్పదా, అధిగమసమ్పదా, పుబ్బహేతుసమ్పదా, అత్తత్థపరిపుచ్ఛాసమ్పదా, తిత్థవాససమ్పదా, యోనిసోమనసికారసమ్పదా, బుద్ధూపనిస్సయసమ్పదాతి ఇమాహి సత్తహి సమ్పదాహి సమన్నాగతో బుద్ధస్స సన్తికే అట్ఠవరదాయజ్జం లభిత్వా బుద్ధసాసనే పఞ్ఞాతో గగనమజ్ఝే చన్దో వియ పాకటో అహోసి. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, తథాగతో ఆనన్దత్థేరం వరదానేన సన్తప్పేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపాహం ఆనన్దం వరేన సన్తప్పేసిం, పుబ్బేపాహం యం యం ఏస యాచి, తం తం అదాసింయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స పుత్తో జుణ్హకుమారో నామ హుత్వా తక్కసిలాయం సిప్పం ఉగ్గహేత్వా ఆచరియస్స అనుయోగం దత్వా రత్తిభాగే అన్ధకారే ఆచరియస్స ఘరా నిక్ఖమిత్వా అత్తనో నివాసట్ఠానం వేగేన గచ్ఛన్తో అఞ్ఞతరం బ్రాహ్మణం భిక్ఖం చరిత్వా అత్తనో నివాసట్ఠానం గచ్ఛన్తం అపస్సన్తో బాహునా పహరిత్వా తస్స భత్తపాతిం భిన్దిం, బ్రాహ్మణో పతిత్వా విరవి. కుమారో కారుఞ్ఞేన నివత్తిత్వా తం హత్థే గహేత్వా ఉట్ఠాపేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘తయా, తాత, మమ భిక్ఖాభాజనం భిన్నం, భత్తమూలం మే దేహీ’’తి ఆహ. కుమారో ‘‘బ్రాహ్మణ, న దానాహం తవ భత్తమూలం దాతుం సక్కోమి, అహం ఖో పన కాసికరఞ్ఞో పుత్తో జుణ్హకుమారో నామ, మయి రజ్జే పతిట్ఠితే ఆగన్త్వా మం ధనం యాచేయ్యాసీ’’తి వత్వా నిట్ఠితసిప్పో ఆచరియం వన్దిత్వా బారాణసిం గన్త్వా పితు సిప్పం దస్సేసి. పితా ‘‘జీవన్తేన మే పుత్తో దిట్ఠో, రాజభూతమ్పి నం పస్సిస్సామీ’’తి రజ్జే అభిసిఞ్చి. సో జుణ్హరాజా నామ హుత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. బ్రాహ్మణో తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘ఇదాని మమ భత్తమూలం ఆహరిస్సామీ’’తి బారాణసిం గన్త్వా రాజానం అలఙ్కతనగరం పదక్ఖిణం కరోన్తమేవ దిస్వా ఏకస్మిం ఉన్నతప్పదేసే ఠితో హత్థం పసారేత్వా జయాపేసి. అథ నం రాజా అనోలోకేత్వావ అతిక్కమి. బ్రాహ్మణో తేన అదిట్ఠభావం ఞత్వా కథం సముట్ఠాపేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౩. ‘‘సుణోహి మయ్హం వచనం జనిన్ద, అత్థేన జుణ్హమ్హి ఇధానుపత్తో;

న బ్రాహ్మణే అద్ధికే తిట్ఠమానే, గన్తబ్బమాహు ద్విపదిన్ద సేట్ఠా’’తి.

తత్థ జుణ్హమ్హీతి మహారాజ, తయి జుణ్హమ్హి అహం ఏకేన అత్థేన ఇధానుప్పత్తో, న నిక్కారణా ఇధాగతోమ్హీతి దీపేతి. అద్ధికేతి అద్ధానం ఆగతే. గన్తబ్బన్తి తం అద్ధికం అద్ధానమాగతం యాచమానం బ్రాహ్మణం అనోలోకేత్వావ గన్తబ్బన్తి పణ్డితా న ఆహు న కథేన్తీతి.

రాజా తస్స వచనం సుత్వా హత్థిం వజిరఙ్కుసేన నిగ్గహేత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౪. ‘‘సుణోమి తిట్ఠామి వదేహి బ్రహ్మే, యేనాసి అత్థేన ఇధానుపత్తో;

కం వా త్వమత్థం మయి పత్థయానో, ఇధాగమో బ్రహ్మే తదిఙ్ఘ బ్రూహీ’’తి.

తత్థ ఇఙ్ఘాతి చోదనత్థే నిపాతో.

తతో పరం బ్రాహ్మణస్స చ రఞ్ఞో చ వచనపటివచనవసేన సేసగాథా కథితా –

౧౫. ‘‘దదాహి మే గామవరాని పఞ్చ, దాసీసతం సత్త గవంసతాని;

పరోసహస్సఞ్చ సువణ్ణనిక్ఖే, భరియా చ మే సాదిసీ ద్వే దదాహి.

౧౬. ‘‘తపో ను తే బ్రాహ్మణ భింసరూపో, మన్తా ను తే బ్రాహ్మణ చిత్తరూపా;

యక్ఖా ను తే అస్సవా సన్తి కేచి, అత్థం వా మే అభిజానాసి కత్తం.

౧౭. ‘‘న మే తపో అత్థి న చాపి మన్తా, యక్ఖాపి మే అస్సవా నత్థి కేచి;

అత్థమ్పి తే నాభిజానామి కత్తం, పుబ్బే చ ఖో సఙ్గతిమత్తమాసి.

౧౮. ‘‘పఠమం ఇదం దస్సనం జానతో మే, న తాభిజానామి ఇతో పురత్థా;

అక్ఖాహి మే పుచ్ఛితో ఏతమత్థం, కదా కుహిం వా అహు సఙ్గమో నో.

౧౯. ‘‘గన్ధారరాజస్స పురమ్హి రమ్మే, అవసిమ్హసే తక్కసీలాయం దేవ;

తత్థన్ధకారమ్హి తిమీసికాయం, అంసేన అంసం సమఘట్టయిమ్హ.

౨౦. ‘‘తే తత్థ ఠత్వాన ఉభో జనిన్ద, సారాణియం వీతిసారయిమ్హ తత్థ;

సాయేవ నో సఙ్గతిమత్తమాసి, తతో న పచ్ఛా న పురే అహోసి.

౨౧. ‘‘యదా కదాచి మనుజేసు బ్రహ్మే, సమాగమో సప్పురిసేన హోతి;

న పణ్డితా సఙ్గతిసన్థవాని, పుబ్బే కతం వాపి వినాసయన్తి.

౨౨. ‘‘బాలావ ఖో సఙ్గతిసన్థవాని, పుబ్బే కతం వాపి వినాసయన్తి;

బహుమ్పి బాలేసు కతం వినస్సతి, తథా హి బాలా అకతఞ్ఞురూపా.

౨౩. ‘‘ధీరా చ ఖో సఙ్గతిసన్థవాని, పుబ్బే కతం వాపి న నాసయన్తి;

అప్పమ్పి ధీరేసు కతం న నస్సతి, తథా హి ధీరా సుకతఞ్ఞురూపా.

౨౪. ‘‘దదామి తే గామవరాని పఞ్చ, దాసీసతం సత్త గవంసతాని;

పరోసహస్సఞ్చ సువణ్ణనిక్ఖే, భరియా చ తే సాదిసీ ద్వే దదామి.

౨౫. ‘‘ఏవం సతం హోతి సమేచ్చ రాజ, నక్ఖత్తరాజారివ తారకానం;

ఆపూరతీ కాసిపతీ తథాహం, తయాపి మే సఙ్గమో అజ్జ లద్ధో’’తి.

తత్థ సాదిసీతి రూపవణ్ణజాతికులపదేసేన మయా సాదిసీ ఏకసదిసా ద్వే మహాయసా భరియా చ మే దేహీతి అత్థో. భింసరూపోతి కిం ను తే బ్రాహ్మణ బలవరూపసీలాచారగుణసఙ్ఖాతం తపోకమ్మం అత్థీతి పుచ్ఛతి. మన్తా ను తేతి ఉదాహు విచిత్రరూపా సబ్బత్థసాధకా మన్తా తే అత్థి. అస్సవాతి వచనకారకా ఇచ్ఛితిచ్ఛితదాయకా యక్ఖా వా తే కేచి సన్తి. కత్తన్తి కతం, ఉదాహు తయా కతం కిఞ్చి మమ అత్థం అభిజానాసీతి పుచ్ఛతి. సఙ్గతిమత్తన్తి సమాగమమత్తం తయా సద్ధిం పుబ్బే మమ ఆసీతి వదతి. జానతో మేతి జానన్తస్స మమ ఇదం పఠమం తవ దస్సనం. న తాభిజానామీతి న తం అభిజానామి. తిమీసికాయన్తి బహలతిమిరాయం రత్తియం. తే తత్థ ఠత్వానాతి తే మయం తస్మిం అంసేన అంసం ఘట్టితట్ఠానే ఠత్వా వీతిసారయిమ్హ తత్థాతి తస్మింయేవ ఠానే సరితబ్బయుత్తకం కథం వీతిసారయిమ్హ, అహం ‘‘భిక్ఖాభాజనం మే తయా భిన్నం, భత్తమూలం మే దేహీ’’తి అవచం, త్వం ‘‘ఇదానాహం తవ భత్తమూలం దాతుం న సక్కోమి, అహం ఖో పన కాసికరఞ్ఞో పుత్తో జుణ్హకుమారో నామ, మయి రజ్జే పతిట్ఠితే ఆగన్త్వా మం ధనం యాచేయ్యాసీ’’తి అవచాతి ఇమం సారణీయకథం కరిమ్హాతి ఆహ. సాయేవ నో సఙ్గతిమత్తమాసీతి దేవ, అమ్హాకం సాయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్గతిమత్తమాసి, ఏకముహుత్తికమహోసీతి దీపేతి. తతోతి తతో పన తంముహుత్తికమిత్తధమ్మతో పచ్ఛా వా పురే వా కదాచి అమ్హాకం సఙ్గతి నామ న భూతపుబ్బా.

న పణ్డితాతి బ్రాహ్మణ పణ్డితా నామ తంముహుత్తికం సఙ్గతిం వా చిరకాలసన్థవాని వా యం కిఞ్చి పుబ్బే కతగుణం వా న నాసేన్తి. బహుమ్పీతి బహుకమ్పి. అకతఞ్ఞురూపాతి యస్మా బాలా అకతఞ్ఞుసభావా, తస్మా తేసు బహుమ్పి కతం నస్సతీతి అత్థో. సుకతఞ్ఞురూపాతి సుట్ఠు కతఞ్ఞుసభావా. ఏత్థాపి తత్థాపి తథా హీతి హి-కారో కారణత్థో. దదామి తేతి బ్రాహ్మణేన యాచితయాచితం దదన్తో ఏవమాహ. ఏవం సతన్తి బ్రాహ్మణో రఞ్ఞో అనుమోదనం కరోన్తో వదతి, సతం సప్పురిసానం ఏకవారమ్పి సమేచ్చ సఙ్గతి నామ ఏవం హోతి. నక్ఖత్తరాజారివాతి ఏత్థ ర-కారో నిపాతమత్తం. తారకానన్తి తారకగణమజ్ఝే. కాసిపతీతి రాజానమాలపతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘దేవ, కాసిరట్ఠాధిపతి యథా చన్దో తారకానం మజ్ఝే ఠితో తారకగణపరివుతో పాటిపదతో పట్ఠాయ యావ పుణ్ణమా ఆపూరతి, తథా అహమ్పి అజ్జ తయా దిన్నేహి గామవరాదీహి ఆపూరామీ’’తి. తయాపి మేతి మయా పుబ్బే తయా సద్ధిం లద్ధోపి సఙ్గమో అలద్ధోవ, అజ్జ పన మమ మనోరథస్స నిప్ఫన్నత్తా మయా తయా సహ సఙ్గమో లద్ధో నామాతి నిప్ఫన్నం మే తయా సద్ధిం మిత్తఫలన్తి వదతి. బోధిసత్తో తస్స మహన్తం యసం అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపాహం ఆనన్దం వరేన సన్తప్పేసిం యేవా’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రాహ్మణో ఆనన్దో అహోసి, రాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

జుణ్హజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౪౫౭] ౩. ధమ్మదేవపుత్తజాతకవణ్ణనా

యసోకరో పుఞ్ఞకరోహమస్మీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తస్స పథవిపవేసనం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో తథాగతేన సద్ధిం పటివిరుజ్ఝిత్వా పథవిం పవిట్ఠో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న ఇదానేవేస, భిక్ఖవే, మమ జినచక్కే పహారం దత్వా పథవిం పవిట్ఠో, పుబ్బేపి ధమ్మచక్కే పహారం దత్వా పథవిం పవిసిత్వా అవీచిపరాయణో జాతోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కామావచరదేవలోకే ధమ్మో నామ దేవపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, దేవదత్తో అధమ్మో నామ. తేసు ధమ్మో దిబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో దిబ్బరథవరమభిరుయ్హ అచ్ఛరాగణపరివుతో మనుస్సేసు సాయమాసం భుఞ్జిత్వా అత్తనో అత్తనో ఘరద్వారే సుఖకథాయ నిసిన్నేసు పుణ్ణముపోసథదివసే గామనిగమజనపదరాజధానీసు ఆకాసే ఠత్వా ‘‘పాణాతిపాతాదీహి దసహి అకుసలకమ్మపథేహి విరమిత్వా మాతుపట్ఠానధమ్మం పితుపట్ఠానధమ్మం తివిధసుచరితధమ్మఞ్చ పూరేథ, ఏవం సగ్గపరాయణా హుత్వా మహన్తం యసం అనుభవిస్సథా’’తి మనుస్సే దస కుసలకమ్మపథే సమాదపేన్తో జమ్బుదీపం పదక్ఖిణం కరోతి. అధమ్మో పన దేవపుత్తో ‘‘పాణం హనథా’’తిఆదినా నయేన దస అకుసలకమ్మపథే సమాదపేన్తో జమ్బుదీపం వామం కరోతి. అథ తేసం ఆకాసే రథా సమ్ముఖా అహేసుం. అథ నేసం పరిసా ‘‘తుమ్హే కస్స, తుమ్హే కస్సా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘మయం ధమ్మస్స, మయం అధమ్మస్సా’’తి వత్వా మగ్గా ఓక్కమిత్వా ద్విధా జాతా. ధమ్మోపి అధమ్మం ఆమన్తేత్వా ‘‘సమ్మ, త్వం అధమ్మో, అహం ధమ్మో, మగ్గో మయ్హం అనుచ్ఛవికో, తవ రథం ఓక్కామేత్వా మయ్హం మగ్గం దేహీ’’తి పఠమం గాథమాహ –

౨౬. ‘‘యసోకరో పుఞ్ఞకరోహమస్మి, సదాత్థుతో సమణబ్రాహ్మణానం;

మగ్గారహో దేవమనుస్సపూజితో, ధమ్మో అహం దేహి అధమ్మ మగ్గ’’న్తి.

తత్థ యసోకరోతి అహం దేవమనుస్సానం యసదాయకో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. సదాత్థుతోతి సదా థుతో నిచ్చపసత్థో. తతో పరా –

౨౭. ‘‘అధమ్మయానం దళ్హమారుహిత్వా, అసన్తసన్తో బలవాహమస్మి;

స కిస్స హేతుమ్హి తవజ్జ దజ్జం, మగ్గం అహం ధమ్మ అదిన్నపుబ్బం.

౨౮. ‘‘ధమ్మో హవే పాతురహోసి పుబ్బే, పచ్ఛా అధమ్మో ఉదపాది లోకే;

జేట్ఠో చ సేట్ఠో చ సనన్తనో చ, ఉయ్యాహి జేట్ఠస్స కనిట్ఠ మగ్గా.

౨౯. ‘‘న యాచనాయ నపి పాతిరూపా, న అరహతా తేహం దదేయ్యం మగ్గం;

యుద్ధఞ్చ నో హోతు ఉభిన్నమజ్జ, యుద్ధమ్హి యో జేస్సతి తస్స మగ్గో.

౩౦. ‘‘సబ్బా దిసా అనువిసటోహమస్మి, మహబ్బలో అమితయసో అతుల్యో;

గుణేహి సబ్బేహి ఉపేతరూపో, ధమ్మో అధమ్మ త్వం కథం విజేస్ససి.

౩౧. ‘‘లోహేన వే హఞ్ఞతి జాతరూపం, న జాతరూపేన హనన్తి లోహం;

సచే అధమ్మో హఞ్ఛతి ధమ్మమజ్జ, అయో సువణ్ణం వియ దస్సనేయ్యం.

౩౨. ‘‘సచే తువం యుద్ధబలో అధమ్మ, న తుయ్హ వుడ్ఢా చ గరూ చ అత్థి;

మగ్గఞ్చ తే దమ్మి పియాప్పియేన, వాచాదురుత్తానిపి తే ఖమామీ’’తి. –

ఇమా ఛ గాథా తేసఞ్ఞేవ వచనపటివచనవసేన కథితా.

తత్థ స కిస్స హేతుమ్హి తవజ్జ దజ్జన్తి సోమ్హి అహం అధమ్మో అధమ్మయానం రథం ఆరుళ్హో అభీతో బలవా. కింకారణా అజ్జ భో ధమ్మ, కస్సచి అదిన్నపుబ్బం మగ్గం తుయ్హం దమ్మీతి. పుబ్బేతి పఠమకప్పికకాలే ఇమస్మిం లోకే దసకుసలకమ్మపథధమ్మో చ పుబ్బే పాతురహోసి, పచ్ఛా అధమ్మో. జేట్ఠో చాతి పురే నిబ్బత్తభావేన అహం జేట్ఠో చ సేట్ఠో చ పోరాణకో చ, త్వం పన కనిట్ఠో, తస్మా మగ్గా ఉయ్యాహీతి వదతి. నపి పాతిరూపాతి అహఞ్హి తే నేవ యాచనాయ న పతిరూపవచనేన మగ్గారహతాయ మగ్గం దదేయ్యం. అనువిసటోతి అహం చతస్సో దిసా చతస్సో అనుదిసాతి సబ్బా దిసా అత్తనో గుణేన పత్థటో పఞ్ఞాతో పాకటో. లోహేనాతి అయముట్ఠికేన. హఞ్ఛతీతి హనిస్సతి. తువం యుద్ధబలో అధమ్మాతి సచే త్వం యుద్ధబలోసి అధమ్మ. వుడ్ఢా చ గరూ చాతి యది తుయ్హం ‘‘ఇమే వుడ్ఢా, ఇమే గరూ పణ్డితా’’తి ఏవం నత్థి. పియాప్పియేనాతి పియేనాపి అప్పియేనాపి దదన్తో పియేన వియ తే మగ్గం దదామీతి అత్థో.

బోధిసత్తేన పన ఇమాయ గాథాయ కథితక్ఖణేయేవ అధమ్మో రథే ఠాతుం అసక్కోన్తో అవంసిరో పథవియం పతిత్వా పథవియా వివరే దిన్నే గన్త్వా అవీచిమ్హియేవ నిబ్బత్తి. ఏతమత్థం విదిత్వా భగవా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా సేసగాథా అభాసి –

౩౩. ‘‘ఇదఞ్చ సుత్వా వచనం అధమ్మో, అవంసిరో పతితో ఉద్ధపాదో;

యుద్ధత్థికో చే న లభామి యుద్ధం, ఏత్తావతా హోతి హతో అధమ్మో.

౩౪. ‘‘ఖన్తీబలో యుద్ధబలం విజేత్వా, హన్త్వా అధమ్మం నిహనిత్వ భూమ్యా;

పాయాసి విత్తో అభిరుయ్హ సన్దనం, మగ్గేనేవ అతిబలో సచ్చనిక్కమో.

౩౫. ‘‘మాతా పితా సమణబ్రాహ్మణా చ, అసమ్మానితా యస్స సకే అగారే;

ఇధేవ నిక్ఖిప్ప సరీరదేహం, కాయస్స భేదా నిరయం వజన్తి తే;

యథా అధమ్మో పతితో అవంసిరో.

౩౬. ‘‘మాతా పితా సమణబ్రాహ్మణా చ, సుసమ్మానితా యస్స సకే అగారే;

ఇధేవ నిక్ఖిప్ప సరీరదేహం, కాయస్స భేదా సుగతిం వజన్తి తే;

యథాపి ధమ్మో అభిరుయ్హ సన్దన’’న్తి.

తత్థ యుద్ధత్థికో చేతి అయం తస్స విలాపో, సో కిరేవం విలపన్తోయేవ పతిత్వా పథవిం పవిట్ఠో. ఏత్తావతాతి భిక్ఖవే, యావతా పథవిం పవిట్ఠో, తావతా అధమ్మో హతో నామ హోతి. ఖన్తీబలోతి భిక్ఖవే, ఏవం అధమ్మో పథవిం పవిట్ఠో అధివాసనఖన్తీబలో తం యుద్ధబలం విజేత్వా వధిత్వా భూమియం నిహనిత్వా పాతేత్వా విత్తజాతతాయ విత్తో అత్తనో రథం ఆరుయ్హ మగ్గేనేవ సచ్చనిక్కమో తథపరక్కమో ధమ్మదేవపుత్తో పాయాసి. అసమ్మానితాతి అసక్కతా. సరీరదేహన్తి ఇమస్మింయేవ లోకే సరీరసఙ్ఖాతం దేహం నిక్ఖిపిత్వా. నిరయం వజన్తీతి యస్స పాపపుగ్గలస్స ఏతే సక్కారారహా గేహే అసక్కతా, తథారూపా యథా అధమ్మో పతితో అవంసిరో, ఏవం అవంసిరా నిరయం వజన్తీతి అత్థో. సుగతిం వజన్తీతి యస్స పనేతే సక్కతా, తాదిసా పణ్డితా యథాపి ధమ్మో సన్దనం అభిరుయ్హ దేవలోకం గతో, ఏవం సుగతిం వజన్తీతి.

సత్థా ఏవం ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి దేవదత్తో మయా సద్ధిం పటివిరుజ్ఝిత్వా పథవిం పవిట్ఠో’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అధమ్మో దేవపుత్తో దేవదత్తో అహోసి, పరిసాపిస్స దేవదత్తపరిసా, ధమ్మో పన అహమేవ, పరిసా బుద్ధపరిసాయేవా’’తి.

ధమ్మదేవపుత్తజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౪౫౮] ౪. ఉదయజాతకవణ్ణనా

ఏకా నిసిన్నాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు కుసజాతకే (జా. ౨.౨౦.౧ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. సత్థా పన తం భిక్ఖుం ‘‘సచ్చం కిర త్వం ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు కస్మా కిలేసవసేన ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా ఉక్కణ్ఠితోసి? పోరాణకపణ్డితా సమిద్ధే ద్వాదసయోజనికే సురున్ధననగరే రజ్జం కారేన్తా దేవచ్ఛరపటిభాగాయ ఇత్థియా సద్ధిం సత్త వస్ససతాని ఏకగబ్భే వసన్తాపి ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా లోభవసేన న ఓలోకేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే కాసిరట్ఠే సురున్ధననగరే కాసిరాజా రజ్జం కారేసి, తస్స నేవ పుత్తో, న ధీతా అహోసి. సో అత్తనో దేవియో ‘‘పుత్తే పత్థేథా’’తి ఆహ. అగ్గమహేసీపి రఞ్ఞో వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా అకాసి. తదా బోధిసత్తో బ్రహ్మలోకా చవిత్వా తస్సేవ రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి. అథస్స మహాజనస్స హదయం వడ్ఢేత్వా జాతభావేన ‘‘ఉదయభద్దో’’తి నామం కరింసు. కుమారస్స పదసా చరణకాలే అఞ్ఞోపి సత్తో బ్రహ్మలోకా చవిత్వా తస్సేవ రఞ్ఞో అఞ్ఞతరాయ దేవియా కుచ్ఛిమ్హి కుమారికా హుత్వా నిబ్బత్తి, తస్సాపి ‘‘ఉదయభద్దా’’తి నామం కరింసు. కుమారో వయప్పత్తో సబ్బసిప్పనిప్ఫత్తిం పాపుణి, జాతబ్రహ్మచారీ పన అహోసి, సుపినన్తేనపి మేథునధమ్మం న జానాతి, న తస్స కిలేసేసు చిత్తం అల్లీయి. రాజా పుత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చితుకామో ‘‘కుమారస్స ఇదాని రజ్జసుఖసేవనకాలో, నాటకాపిస్స పచ్చుపట్ఠాపేస్సామీ’’తి సాసనం పేసేసి. బోధిసత్తో ‘‘న మయ్హం రజ్జేనత్థో, కిలేసేసు మే చిత్తం న అల్లీయతీ’’తి పటిక్ఖిపిత్వా పునప్పునం వుచ్చమానో రత్తజమ్బునదమయం ఇత్థిరూపం కారేత్వా ‘‘ఏవరూపం ఇత్థిం లభమానో రజ్జం సమ్పటిచ్ఛిస్సామీ’’తి మాతాపితూనం పేసేసి. తే తం సువణ్ణరూపకం సకలజమ్బుదీపం పరిహారాపేత్వా తథారూపం ఇత్థిం అలభన్తా ఉదయభద్దం అలఙ్కారేత్వా తస్స సన్తికే ఠపేసుం. సా తం సువణ్ణరూపకం అభిభవిత్వా అట్ఠాసి. అథ నేసం అనిచ్ఛమానానఞ్ఞేవ వేమాతికం భగినిం ఉదయభద్దకుమారిం అగ్గమహేసిం కత్వా బోధిసత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చింసు. తే పన ద్వేపి బ్రహ్మచరియవాసమేవ వసింసు.

అపరభాగే మాతాపితూనం అచ్చయేన బోధిసత్తో రజ్జం కారేసి. ఉభో ఏకగబ్భే వసమానాపి లోభవసేన ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం న ఓలోకేసుం, అపిచ ఖో పన ‘‘యో అమ్హేసు పఠమతరం కాలం కరోతి, సో నిబ్బత్తట్ఠానతో ఆగన్త్వా ‘అసుకట్ఠానే నిబ్బత్తోస్మీ’తి ఆరోచేతూ’’తి సఙ్గరమకంసు. అథ ఖో బోధిసత్తో అభిసేకతో సత్తవస్ససతచ్చయేన కాలమకాసి. అఞ్ఞో రాజా నాహోసి, ఉదయభద్దాయయేవ ఆణా పవత్తి. అమచ్చా రజ్జం అనుసాసింసు. బోధిసత్తోపి చుతిక్ఖణే తావతింసభవనే సక్కత్తం పత్వా యసమహన్తతాయ సత్తాహం అనుస్సరితుం నాసక్ఖి. ఇతి సో మనుస్సగణనాయ సత్తవస్ససతచ్చయేన ఆవజ్జేత్వా ‘‘ఉదయభద్దం రాజధీతరం ధనేన వీమంసిత్వా సీహనాదం నదాపేత్వా ధమ్మం దేసేత్వా సఙ్గరం మోచేత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. తదా కిర మనుస్సానం దసవస్ససహస్సాయుకకాలో హోతి. రాజధీతాపి తం దివసం రత్తిభాగే పిహితేసు ద్వారేసు ఠపితఆరక్ఖే సత్తభూమికపాసాదవరతలే అలఙ్కతసిరిగబ్భే ఏకికావ నిచ్చలా అత్తనో సీలం ఆవజ్జమానా నిసీది. అథ సక్కో సువణ్ణమాసకపూరం ఏకం సువణ్ణపాతిం ఆదాయ ఆగన్త్వా సయనగబ్భేయేవ పాతుభవిత్వా ఏకమన్తం ఠితో తాయ సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౩౭. ‘‘ఏకా నిసిన్నా సుచి సఞ్ఞతూరూ, పాసాదమారుయ్హ అనిన్దితఙ్గీ;

యాచామి తం కిన్నరనేత్తచక్ఖు, ఇమేకరత్తిం ఉభయో వసేమా’’తి.

తత్థ సుచీతి సుచివత్థనివత్థా. సఞ్ఞతూరూతి సుట్ఠు ఠపితఊరూ, ఇరియాపథం సణ్ఠపేత్వా సుచివత్థా ఏకికావ నిసిన్నాసీతి వుత్తం హోతి. అనిన్దితఙ్గీతి పాదన్తతో యావ కేసగ్గా అనిన్దితసరీరా పరమసోభగ్గప్పత్తసరీరా. కిన్నరనేత్తచక్ఖూతి తీహి మణ్డలేహి పఞ్చహి చ పసాదేహి ఉపసోభితత్తా కిన్నరానం నేత్తసదిసేహి చక్ఖూహి సమన్నాగతే. ఇమేకరత్తిన్తి ఇమం ఏకరత్తం అజ్జ ఇమస్మిం అలఙ్కతసయనగబ్భే ఏకతో వసేయ్యామాతి యాచతి.

తతో రాజధీతా ద్వే గాథా అభాసి –

౩౮. ‘‘ఓకిణ్ణన్తరపరిఖం, దళ్హమట్టాలకోట్ఠకం;

రక్ఖితం ఖగ్గహత్థేహి, దుప్పవేసమిదం పురం.

౩౯. ‘‘దహరస్స యువినో చాపి, ఆగమో చ న విజ్జతి;

అథ కేన ను వణ్ణేన, సఙ్గమం ఇచ్ఛసే మయా’’తి.

తత్థ ఓకిణ్ణన్తరపరిఖన్తి ఇదం ద్వాదసయోజనికం సురున్ధనపురం అన్తరన్తరా ఉదకపరిఖానం కద్దమపరిఖానం సుక్ఖపరిఖానం ఓకిణ్ణత్తా ఓకిణ్ణన్తరపరిఖం. దళ్హమట్టాలకోట్ఠకన్తి థిరతరేహి అట్టాలకేహి ద్వారకోట్ఠకేహి చ సమన్నాగతం. ఖగ్గహత్థేహీతి ఆవుధహత్థేహి దసహి యోధసహస్సేహి రక్ఖితం. దుప్పవేసమిదం పురన్తి ఇదం సకలపురమ్పి తస్స అన్తో మాపితం మయ్హం నివాసపురమ్పి ఉభయం కస్సచి పవిసితుం న సక్కా. ఆగమో చాతి ఇధ ఇమాయ వేలాయ తరుణస్స వా యోబ్బనప్పత్తస్స వా థామసమ్పన్నయోధస్స వా అఞ్ఞస్స వా మహన్తమ్పి పణ్ణాకారం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తస్స ఆగమో నామ నత్థి. సఙ్గమన్తి అథ త్వం కేన కారణేన ఇమాయ వేలాయ మయా సహ సమాగమం ఇచ్ఛసీతి.

అథ సక్కో చతుత్థం గాథమాహ –

౪౦. ‘‘యక్ఖోహమస్మి కల్యాణి, ఆగతోస్మి తవన్తికే;

త్వం మం నన్దయ భద్దన్తే, పుణ్ణకంసం దదామి తే’’తి.

తస్సత్థో – కల్యాణి, సున్దరదస్సనే అహమేకో దేవపుత్తో దేవతానుభావేన ఇధాగతో, త్వం అజ్జ మం నన్దయ తోసేహి, అహం తే ఇమం సువణ్ణమాసకపుణ్ణం సువణ్ణపాతిం దదామీతి.

తం సుత్వా రాజధీతా పఞ్చమం గాథమాహ –

౪౧. ‘‘దేవంవ యక్ఖం అథ వా మనుస్సం, న పత్థయే ఉదయమతిచ్చ అఞ్ఞం;

గచ్ఛేవ త్వం యక్ఖ మహానుభావ, మా చస్సు గన్త్వా పునరావజిత్థా’’తి.

తస్సత్థో – అహం దేవరాజ, దేవం వా యక్ఖం వా ఉదయం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞం న పత్థేమి, సో త్వం గచ్ఛేవ, మా ఇధ అట్ఠాసి, న మే తయా ఆభతేన పణ్ణాకారేన అత్థో, గన్త్వా చ మా ఇమం ఠానం పునరావజిత్థాతి.

సో తస్సా సీహనాదం సుత్వా అట్ఠత్వా గతసదిసో హుత్వా తత్థేవ అన్తరహితో అట్ఠాసి. సో పునదివసే తాయ వేలాయమేవ సువణ్ణమాసకపూరం రజతపాతిం ఆదాయ తాయ సద్ధిం సల్లపన్తో ఛట్ఠం గాథమాహ –

౪౨. ‘‘యా సా రతి ఉత్తమా కామభోగినం, యంహేతు సత్తా విసమం చరన్తి;

మా తం రతిం జీయి తువం సుచిమ్హితే, దదామి తే రూపియం కంసపూర’’న్తి.

తస్సత్థో – భద్దే, రాజధీతే యా ఏసా కామభోగిసత్తానం రతీసు మేథునకామరతి నామ ఉత్తమా రతి, యస్సా రతియా కారణా సత్తా కాయదుచ్చరితాదివిసమం చరన్తి, తం రతిం త్వం భద్దే, సుచిమ్హితే మనాపహసితే మా జీయి, అహమ్పి ఆగచ్ఛన్తో న తుచ్ఛహత్థో ఆగతో, హియ్యో సువణ్ణమాసకపూరం సువణ్ణపాతిం ఆహరిం, అజ్జ రూపియపాతిం, ఇమం తే అహం రూపియపాతిం సువణ్ణపూరం దదామీతి.

రాజధీతా చిన్తేసి ‘‘అయం కథాసల్లాపం లభన్తో పునప్పునం ఆగమిస్సతి, న దాని తేన సద్ధిం కథేస్సామీ’’తి. సా కిఞ్చి న కథేసి.

సక్కో తస్సా అకథితభావం ఞత్వా తత్థేవ అన్తరహితో హుత్వా పునదివసే తాయమేవ వేలాయ లోహపాతిం కహాపణపూరం ఆదాయ ‘‘భద్దే, త్వం మం కామరతియా సన్తప్పేహి, ఇమం తే కహాపణపూరం లోహపాతిం దస్సామీ’’తి ఆహ. తం దిస్వా రాజధీతా సత్తమం గాథమాహ –

౪౩. ‘‘నారిం నరో నిజ్ఝపయం ధనేన, ఉక్కంసతీ యత్థ కరోతి ఛన్దం;

విపచ్చనీకో తవ దేవధమ్మో, పచ్చక్ఖతో థోకతరేన ఏసీ’’తి.

తస్సత్థో – భో పురిస, త్వం జళో. నరో హి నామ నారిం కిలేసరతికారణా ధనేన నిజ్ఝాపేన్తో సఞ్ఞాపేన్తో యత్థ నారియా ఛన్దం కరోతి, తం ఉక్కంసతి వణ్ణేత్వా థోమేత్వా బహుతరేన ధనేన పలోభేతి, తుయ్హం పనేసో దేవసభావో విపచ్చనీకో, త్వఞ్హి మయా పచ్చక్ఖతో థోకతరేన ఏసి, పఠమదివసే సువణ్ణపూరం సువణ్ణపాతిం ఆహరిత్వా, దుతియదివసే సువణ్ణపూరం రూపియపాతిం, తతియదివసే కహాపణపూరం లోహపాతిం ఆహరసీతి.

తం సుత్వా సక్కో ‘‘భద్దే రాజకుమారి, అహం ఛేకవాణిజో న నిరత్థకేన అత్థం నాసేమి, సచే త్వం ఆయునా వా వణ్ణేన వా వడ్ఢేయ్యాసి, అహం తే పణ్ణాకారం వడ్ఢేత్వా ఆహరేయ్యం, త్వం పన పరిహాయసేవ, తేనాహమ్పి ధనం పరిహాపేమీ’’తి వత్వా తిస్సో గాథా అభాసి –

౪౪. ‘‘ఆయు చ వణ్ణో చ మనుస్సలోకే, నిహీయతి మనుజానం సుగత్తే;