౮. అట్ఠకనిపాతో

[౪౧౭] ౧. కచ్చానిజాతకవణ్ణనా

ఓదాతవత్థా సుచి అల్లకేసాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం మాతుపోసకం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సావత్థియం కులదారకో ఆచారసమ్పన్నో పితరి కాలకతే మాతుదేవతో హుత్వా ముఖధోవనదన్తకట్ఠదానన్హాపనపాదధోవనాదివేయ్యావచ్చకమ్మేన చేవ యాగుభత్తాదీహి చ మాతరం పటిజగ్గి. అథ నం మాతా ‘‘తాత, తవ అఞ్ఞానిపి ఘరావాసకిచ్చాని అత్థి, ఏకం సమజాతికం కులకుమారికం గణ్హాహి, సా మం పోసేస్సతి, త్వమ్పి అత్తనో కమ్మం కరిస్ససీ’’తి ఆహ. ‘‘అమ్మ, అహం అత్తనో హితసుఖం అపచ్చాసీసమానో తుమ్హే ఉపట్ఠహామి, కో అఞ్ఞో ఏవం ఉపట్ఠహిస్సతీ’’తి? ‘‘కులవడ్ఢనకమ్మం నామ తాత, కాతుం వట్టతీ’’తి. ‘‘న మయ్హం ఘరావాసేన అత్థో, అహం తుమ్హే ఉపట్ఠహిత్వా తుమ్హాకం ధూమకాలే పబ్బజిస్సామీ’’తి. అథస్స మాతా పునప్పునం యాచిత్వాపి మనం అలభమానా తస్స ఛన్దం అగ్గహేత్వా సమజాతికం కులకుమారికం ఆనేసి. సో మాతరం అప్పటిక్ఖిపిత్వా తాయ సద్ధిం సంవాసం కప్పేసి. సాపి ‘‘మయ్హం సామికో మహన్తేన ఉస్సాహేన మాతరం ఉపట్ఠహతి, అహమ్పి నం ఉపట్ఠహిస్సామి, ఏవమస్స పియా భవిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహి. సో ‘‘అయం మే మాతరం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహీ’’తి తతో పట్ఠాయ లద్ధలద్ధాని మధురఖాదనీయాదీని తస్సాయేవ దేతి. సా అపరభాగే చిన్తేసి ‘‘అయం లద్ధలద్ధాని మధురఖాదనీయాదీని మయ్హఞ్ఞేవ దేతి, అద్ధా మాతరం నీహరితుకామో భవిస్సతి, నీహరణూపాయమస్సా కరిస్సామీ’’తి ఏవం అయోనిసో ఉమ్ముజ్జిత్వా ఏకం దివసం ఆహ – ‘‘సామి, తయి బహి నిక్ఖమన్తే తవ మాతా మం అక్కోసతీ’’తి. సో తుణ్హీ అహోసి.

సా చిన్తేసి – ‘‘ఇమం మహల్లికం ఉజ్ఝాపేత్వా పుత్తస్స పటికూలం కారేస్సామీ’’తి. తతో పట్ఠాయ యాగుం దదమానా అచ్చుణ్హం వా అతిసీతలం వా అతిలోణం వా అలోణం వా దేతి. ‘‘అమ్మ, అచ్చుణ్హా’’తి వా ‘‘అతిలోణా’’తి వా వుత్తే పూరేత్వా సీతోదకం పక్ఖిపతి. పున ‘‘అతిసీతలా, అలోణాయేవా’’తి వుత్తే ‘‘ఇదానేవ ‘అచ్చుణ్హా, అతిలోణా’తి వత్వా పున ‘అతిసీతలా, అలోణా’తి వదసి, కా తం తోసేతుం సక్ఖిస్సతీ’’తి మహాసద్దం కరోతి. న్హానోదకమ్పి అచ్చుణ్హం కత్వా పిట్ఠియం ఆసిఞ్చతి. ‘‘అమ్మ, పిట్ఠి మే దహతీ’’తి చ వుత్తే పున పూరేత్వా సీతోదకం పక్ఖిపతి. ‘‘అతిసీతం, అమ్మా’’తి వుత్తే ‘‘ఇదానేవ ‘అచ్చుణ్హ’న్తి వత్వా పున ‘అతిసీత’న్తి వదతి, కా ఏతిస్సా అవమానం సహితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి పటివిస్సకానం కథేసి. ‘‘అమ్మ, మఞ్చకే మే బహూ మఙ్గులా’’తి చ వుత్తా మఞ్చకం నీహరిత్వా తస్స ఉపరి అత్తనో మఞ్చకం పోథేత్వా ‘‘పోథితో మే’’తి అతిహరిత్వా పఞ్ఞపేతి. మహాఉపాసికా దిగుణేహి మఙ్గులేహి ఖజ్జమానా సబ్బరత్తిం నిసిన్నావ వీతినామేత్వా ‘‘అమ్మ, సబ్బరత్తిం మఙ్గులేహి ఖాదితామ్హీ’’తి వదతి. ఇతరా ‘‘హియ్యో తే మఞ్చకో పోథితో, కా ఇమిస్సా కిచ్చం నిత్థరితుం సక్కోతీ’’తి పటివత్వా ‘‘ఇదాని నం పుత్తేన ఉజ్ఝాపేస్సామీ’’తి తత్థ తత్థ ఖేళసిఙ్ఘాణికాదీని విప్పకిరిత్వా ‘‘కా ఇమం సకలగేహం అసుచిం కరోతీ’’తి వుత్తే ‘‘మాతా తే ఏవరూపం కరోతి, ‘మా కరీ’తి వుచ్చమానా కలహం కరోతి, అహం ఏవరూపాయ కాళకణ్ణియా సద్ధిం ఏకగేహే వసితుం న సక్కోమి, ఏతం వా ఘరే వసాపేహి, మం వా’’తి ఆహ.

సో తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘భద్దే, త్వం తరుణా యత్థ కత్థచి గన్త్వా జీవితుం సక్కా, మాతా పన మే జరాదుబ్బలా, అహమేవస్సా పటిసరణం, త్వం నిక్ఖమిత్వా అత్తనో కులగేహం గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. సా తస్స వచనం సుత్వా భీతా చిన్తేసి ‘‘న సక్కా ఇమం మాతు అన్తరే భిన్దితుం, ఏకంసేనస్స మాతా పియా, సచే పనాహం కులఘరం గమిస్సం, విధవవాసం వసన్తీ దుక్ఖితా భవిస్సామి, పురిమనయేనేవ సస్సుం ఆరాధేత్వా పటిజగ్గిస్సామీ’’తి. సా తతో పట్ఠాయ పురిమసదిసమేవ తం పటిజగ్గి. అథేకదివసం సో ఉపోసకో ధమ్మస్సవనత్థాయ జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ‘‘కిం, ఉపాసక, త్వం పుఞ్ఞకమ్మేసు న పమజ్జసి, మాతుఉపట్ఠానకమ్మం పూరేసీ’’తి చ వుత్తో ‘‘ఆమ, భన్తే, సా పన మమ మాతా మయ్హం అరుచియాయేవ ఏకం కులదారికం ఆనేసి, సా ఇదఞ్చిదఞ్చ అనాచారకమ్మం అకాసీ’’తి సబ్బం సత్థు ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇతి భగవా సా ఇత్థీ నేవ మం మాతు అన్తరే భిన్దితుం సక్ఖి, ఇదాని నం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహతీ’’తి ఆహ. సత్థా తస్స కథం సుత్వా ‘‘ఇదాని తావ త్వం ఉపాసక, తస్సా వచనం న అకాసి, పుబ్బే పనేతిస్సా వచనేన తవ మాతరం నిక్కడ్ఢిత్వా మం నిస్సాయ పున గేహం ఆనేత్వా పటిజగ్గీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే అఞ్ఞతరస్స కులస్స పుత్తో పితరి కాలకతే మాతుదేవతో హుత్వా వుత్తనియామేనేవ మాతరం పటిజగ్గీతి సబ్బం హేట్ఠా కథితనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. ‘‘అహం ఏవరూపాయ కాళకణ్ణియా సద్ధిం వసితుం న సక్కోమి, ఏతం వా ఘరే వసాపేహి, మం వా’’తి వుత్తే తస్సా కథం గహేత్వా ‘‘మాతుయేవ మే దోసో’’తి మాతరం ఆహ ‘‘అమ్మ, త్వం నిచ్చం ఇమస్మిం ఘరే కలహం కరోసి, ఇతో నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞస్మిం యథారుచితే ఠానే వసాహీ’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి రోదమానా నిక్ఖమిత్వా ఏకం సమిద్ధకులం నిస్సాయ భతిం కత్వా దుక్ఖేన జీవికం కప్పేసి. సస్సుయా ఘరా నిక్ఖన్తకాలే సుణిసాయ గబ్భో పతిట్ఠహి. సా ‘‘తాయ కాళకణ్ణియా గేహే వసమానాయ గబ్భమ్పి న పటిలభిం, ఇదాని మే గబ్భో లద్ధో’’తి పతినో చ పటివిస్సకానఞ్చ కథేన్తీ విచరతి.

అపరభాగే పుత్తం విజాయిత్వా సామికం ఆహ ‘‘తవ మాతరి గేహే వసమానాయ పుత్తం న లభిం, ఇదాని మే లద్ధో, ఇమినాపి కారణేన తస్సా కాళకణ్ణిభావం జానాహీ’’తి. ఇతరా ‘‘మమ కిర నిక్కడ్ఢితకాలే పుత్తం లభీ’’తి సుత్వా చిన్తేసి ‘‘అద్ధా ఇమస్మిం లోకే ధమ్మో మతో భవిస్సతి, సచే హి ధమ్మో మతో న భవేయ్య, మాతరం పోథేత్వా నిక్కడ్ఢన్తా పుత్తం న లభేయ్యుం, సుఖం న జీవేయ్యుం, ధమ్మస్స మతకభత్తం దస్సామీ’’తి. సా ఏకదివసం తిలపిట్ఠఞ్చ తణ్డులఞ్చ పచనథాలిఞ్చ దబ్బిఞ్చ ఆదాయ ఆమకసుసానం గన్త్వా తీహి మనుస్ససీసేహి ఉద్ధనం కత్వా అగ్గిం జాలేత్వా ఉదకం ఓరుయ్హ ససీసం న్హత్వా సాటకం నివాసేత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా ఉద్ధనట్ఠానం గన్త్వా కేసే మోచేత్వా తణ్డులే ధోవితుం ఆరభి. తదా బోధిసత్తో సక్కో దేవరాజా అహోసి. బోధిసత్తా చ నామ అప్పమత్తా హోన్తి, సో తస్మిం ఖణే లోకం ఓలోకేన్తో తం దుక్ఖప్పత్తం ‘‘ధమ్మో మతో’’తి సఞ్ఞాయ ధమ్మస్స మతకభత్తం దాతుకామం దిస్వా ‘‘అజ్జ మయ్హం బలం దస్సేస్సామీ’’తి బ్రాహ్మణవేసేన మహామగ్గం పటిపన్నో వియ హుత్వా తం దిస్వా మగ్గా ఓక్కమ్మ తస్సా సన్తికే ఠత్వా ‘‘అమ్మ, సుసానే ఆహారం పచన్తా నామ నత్థి, త్వం ఇమినా ఇధ పక్కేన తిలోదనేన కిం కరిస్ససీ’’తి కథం సముట్ఠాపేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘ఓదాతవత్థా సుచి అల్లకేసా, కచ్చాని కిం కుమ్భిమధిస్సయిత్వా;

పిట్ఠా తిలా ధోవసి తణ్డులాని, తిలోదనో హేహితి కిస్సహేతూ’’తి.

తత్థ కచ్చానీతి తం గోత్తేన ఆలపతి. కుమ్భిమధిస్సయిత్వాతి పచనథాలికం మనుస్ససీసుద్ధనం ఆరోపేత్వా. హేహితీతి అయం తిలోదనో కిస్స హేతు భవిస్సతి, కిం అత్తనా భుఞ్జిస్ససి, ఉదాహు అఞ్ఞం కారణమత్థీతి.

అథస్స సా ఆచిక్ఖన్తీ దుతియం గాథమాహ –

౨. ‘‘న ఖో అయం బ్రాహ్మణ భోజనత్థా, తిలోదనో హేహితి సాధుపక్కో;

ధమ్మో మతో తస్స పహుత్తమజ్జ, అహం కరిస్సామి సుసానమజ్ఝే’’తి.

తత్థ ధమ్మోతి జేట్ఠాపచాయనధమ్మో చేవ తివిధసుచరితధమ్మో చ. తస్స పహుత్తమజ్జాతి తస్సాహం ధమ్మస్స ఇదం మతకభత్తం కరిస్సామీతి అత్థో.

తతో సక్కో తతియం గాథమాహ –

౩. ‘‘అనువిచ్చ కచ్చాని కరోహి కిచ్చం, ధమ్మో మతో కో ను తవేవ సంసి;

సహస్సనేత్తో అతులానుభావో, న మియ్యతీ ధమ్మవరో కదాచీ’’తి.

తత్థ అనువిచ్చాతి ఉపపరిక్ఖిత్వా జానిత్వా. కో ను తవేవ సంసీతి కో ను తవ ఏవం ఆచిక్ఖి. సహస్సనేత్తోతి అత్తానం ధమ్మవరం ఉత్తమధమ్మం కత్వా దస్సేన్తో ఏవమాహ.

తం వచనం సుత్వా ఇతరా ద్వే గాథా అభాసి –

౪. ‘‘దళ్హప్పమాణం మమ ఏత్థ బ్రహ్మే, ధమ్మో మతో నత్థి మమేత్థ కఙ్ఖా;

యే యేవ దాని పాపా భవన్తి, తే తేవ దాని సుఖితా భవన్తి.

౫. ‘‘సుణిసా హి మయ్హం వఞ్ఝా అహోసి, సా మం వధిత్వాన విజాయి పుత్తం;

సా దాని సబ్బస్స కులస్స ఇస్సరా, అహం పనమ్హి అపవిద్ధా ఏకికా’’తి.

తత్థ దళ్హప్పమాణన్తి దళ్హం థిరం నిస్సంసయం బ్రాహ్మణ ఏత్థ మమ పమాణన్తి వదతి. యే యేతి తస్స మతభావే కారణం దస్సేన్తీ ఏవమాహ. వధిత్వానాతి పోథేత్వా నిక్కడ్ఢిత్వా. అపవిద్ధాతి ఛడ్డితా అనాథా హుత్వా ఏకికా వసామి.

తతో సక్కో ఛట్ఠం గాథమాహ –

౬. ‘‘జీవామి వోహం న మతోహమస్మి, తవేవ అత్థాయ ఇధాగతోస్మి;

యా తం వధిత్వాన విజాయి పుత్తం, సహావ పుత్తేన కరోమి భస్మ’’న్తి.

తత్థ వోతి నిపాతమత్తం.

ఇతరా తం సుత్వా ‘‘ధీ అహం కిం కథేసిం, మమ నత్తు అమరణకారణం కరిస్సామీ’’తి సత్తమం గాథమాహ –

౭. ‘‘ఏవఞ్చ తే రుచ్చతి దేవరాజ, మమేవ అత్థాయ ఇధాగతోసి;

అహఞ్చ పుత్తో సుణిసా చ నత్తా, సమ్మోదమానా ఘరమావసేమా’’తి.

అథస్సా సక్కో అట్ఠమం గాథమాహ –

౮. ‘‘ఏవఞ్చ తే రుచ్చతి కాతియాని, హతాపి సన్తా న జహాసి ధమ్మం;

తువఞ్చ పుత్తో సుణిసా చ నత్తా, సమ్మోదమానా ఘరమావసేథా’’తి.

తత్థ హతాపి సన్తాతి యది త్వం పోథితాపి నిక్కడ్ఢితాపి సమానా తవ దారకేసు మేత్తధమ్మం న జహాసి, ఏవం సన్తే యథా త్వం ఇచ్ఛసి, తథా హోతు, అహం తే ఇమస్మిం గుణే పసన్నోతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా అలఙ్కతపటియత్తో సక్కో అత్తనో ఆనుభావేన ఆకాసే ఠత్వా ‘‘కచ్చాని త్వం మా భాయి, పుత్తో చ తే సుణిసా చ మమానుభావేన ఆగన్త్వా అన్తరామగ్గే తం ఖమాపేత్వా ఆదాయ గమిస్సన్తి, అప్పమత్తా హోహీ’’తి వత్వా అత్తనో ఠానమేవ గతో. తేపి సక్కానుభావేన తస్సా గుణం అనుస్సరిత్వా ‘‘కహం నో మాతా’’తి అన్తోగామే మనుస్సే పుచ్ఛిత్వా ‘‘సుసానాభిముఖం గతా’’తి సుత్వా ‘‘అమ్మ, అమ్మా’’తి సుసానమగ్గం పటిపజ్జిత్వా తం దిస్వావ పాదేసు పతిత్వా ‘‘అమ్మ, అమ్హాకం దోసం ఖమాహీ’’తి తం ఖమాపేసుం. సాపి నత్తారం గణ్హి. ఇతి తే సమ్మోదమానా గేహం గన్త్వా తతో పట్ఠాయ సమగ్గవాసం వసింసు.

౯. ‘‘సా కాతియానీ సుణిసాయ సద్ధిం, సమ్మోదమానా ఘరమావసిత్థ;

పుత్తో చ నత్తా చ ఉపట్ఠహింసు, దేవానమిన్దేన అధిగ్గహీతా’’తి. –

అయం అభిసమ్బుద్ధగాథా.

తత్థ సా కాతియానీతి భిక్ఖవే, సా కచ్చానగోత్తా. దేవానమిన్దేన అధిగ్గహీతాతి దేవిన్దేన సక్కేన అనుగ్గహితా హుత్వా తస్సానుభావేన సమగ్గవాసం వసింసూతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా మాతుపోసకో ఏతరహి మాతుపోసకో అహోసి, భరియాపిస్స తదా భరియాయేవ, సక్కో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

కచ్చానిజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౪౧౮] ౨. అట్ఠసద్దజాతకవణ్ణనా

ఇదం పురే నిన్నమాహూతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరఞ్ఞో అడ్ఢరత్తసమయే సుతం భింసనకం అవినిబ్భోగసద్దం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా లోహకుమ్భిజాతకే (జా. ౧.౪.౫౩ ఆదయో) కథితసదిసమేవ. ఇధ పన సత్థా ‘‘మయ్హం, భన్తే, ఇమేసం సద్దానం సుతత్తా కిన్తి భవిస్సతీ’’తి వుత్తే ‘‘మా భాయి, మహారాజ, న తే ఏతేసం సుతపచ్చయా కోచి అన్తరాయో భవిస్సతి, న హి, మహారాజ, ఏవరూపం భయానకం అవినిబ్భోగసద్దం త్వమేవేకో సుణి, పుబ్బేపి రాజానో ఏవరూపం సద్దం సుత్వా బ్రాహ్మణానం కథం గహేత్వా సబ్బచతుక్కయఞ్ఞం యజితుకామా పణ్డితానం వచనం సుత్వా యఞ్ఞహరణత్థాయ గహితసత్తే విస్సజ్జేత్వా నగరే మాఘాతభేరిం చరాపేసు’’న్తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అసీతికోటివిభవే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం ఉగ్గహితసిప్పో మాతాపితూనం అచ్చయేన రతనవిలోకనం కత్వా సబ్బం విభవజాతం దానముఖే విస్సజ్జేత్వా కామే పహాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా అపరభాగే లోణమ్బిలసేవనత్థాయ మనుస్సపథం చరన్తో బారాణసిం పత్వా రాజుయ్యానే వసి. తదా బారాణసిరాజా సిరిసయనే నిసిన్నో అడ్ఢరత్తసమయే అట్ఠ సద్దే అస్సోసి – పఠమం రాజనివేసనసామన్తా ఉయ్యానే ఏకో బకో సద్దమకాసి, దుతియం తస్మిం సద్దే అనుపచ్ఛిన్నేయేవ హత్థిసాలాయ తోరణనివాసినీ కాకీ సద్దమకాసి, తతియం రాజగేహే కణ్ణికాయం నివుత్థఘుణపాణకో సద్దమకాసి, చతుత్థం రాజగేహే పోసావనియకోకిలో సద్దమకాసి, పఞ్చమం తత్థేవ పోసావనియమిగో సద్దమకాసి, ఛట్ఠం తత్థేవ పోసావనియవానరో సద్దమకాసి, సత్తమం తత్థేవ పోసావనియకిన్నరో సద్దమకాసి, అట్ఠమం తస్మిం సద్దే అనుపచ్ఛిన్నేయేవ రాజనివేసనమత్థకేన ఉయ్యానం గచ్ఛన్తో పచ్చేకబుద్ధో ఏకం ఉదానం ఉదానేన్తో సద్దమకాసి.

బారాణసిరాజా ఇమే అట్ఠ సద్దే సుత్వా భీతతసితో పునదివసే బ్రాహ్మణే పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా ‘‘అన్తరాయో తే, మహారాజ, భవిస్సతి, సబ్బచతుక్కయఞ్ఞం యజిస్సామా’’తి వత్వా రఞ్ఞా ‘‘యథారుచితం కరోథా’’తి అనుఞ్ఞాతా హట్ఠపహట్ఠా రాజకులతో నిక్ఖమిత్వా యఞ్ఞకమ్మం ఆరభింసు. అథ నేసం జేట్ఠకస్స యఞ్ఞకారబ్రాహ్మణస్స అన్తేవాసీ మాణవో పణ్డితో బ్యత్తో ఆచరియం ఆహ – ‘‘ఆచరియ, ఏవరూపం కక్ఖళం ఫరుసం అసాతం బహూనం సత్తానం వినాసకమ్మం మా కరీ’’తి. ‘‘తాత, త్వం కిం జానాసి, సచేపి అఞ్ఞం కిఞ్చి న భవిస్సతి, మచ్ఛమంసం తావ బహుం ఖాదితుం లభిస్సామా’’తి. ‘‘ఆచరియ, కుచ్ఛిం నిస్సాయ నిరయే నిబ్బత్తనకమ్మం మా కరోథా’’తి. తం సుత్వా సేసబ్రాహ్మణా ‘‘అయం అమ్హాకం లాభన్తరాయం కరోతీ’’తి తస్స కుజ్ఝింసు. మాణవో తేసం భయేన ‘‘తేన హి తుమ్హేవ మచ్ఛమంసఖాదనూపాయం కరోథా’’తి వత్వా నిక్ఖమిత్వా బహినగరే రాజానం నివారేతుం సమత్థం ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణం ఉపధారేన్తో రాజుయ్యానం గన్త్వా బోధిసత్తం దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, కిం తుమ్హాకం సత్తేసు అనుకమ్పా నత్థి, రాజా బహూ సత్తే మారేత్వా యఞ్ఞం యజాపేతి, కిం వో మహాజనస్స బన్ధనమోక్ఖం కాతుం న వట్టతీ’’తి ఆహ. ‘‘మాణవ, ఏత్థ నేవ రాజా అమ్హే జానాతి, న మయం రాజానం జానామా’’తి. ‘‘జానాథ పన, భన్తే, రఞ్ఞా సుతసద్దానం నిప్ఫత్తి’’న్తి? ‘‘ఆమ, జానామీ’’తి. ‘‘జానన్తా రఞ్ఞో కస్మా న కథేథా’’తి? ‘‘మాణవ కిం సక్కా ‘అహం జానామీ’తి నలాటే సిఙ్గం బన్ధిత్వా చరితుం, సచే ఇధాగన్త్వా పుచ్ఛిస్సతి, కథేస్సామీ’’తి.

మాణవో వేగేన రాజకులం గన్త్వా ‘‘కిం, తాతా’’తి వుత్తే ‘‘మహారాజ, తుమ్హేహి సుతసద్దానం నిప్ఫత్తిం జాననకో ఏకో తాపసో తుమ్హాకం ఉయ్యానే మఙ్గలసిలాయం నిసిన్నో ‘సచే మం పుచ్ఛిస్సతి, కథేస్సామీ’తి వదతి, గన్త్వా తం పుచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి ఆహ. రాజా వేగేన తత్థ గన్త్వా తాపసం వన్దిత్వా కతపటిసన్థారో నిసీదిత్వా ‘‘సచ్చం కిర, భన్తే, తుమ్హే మయా సుతసద్దానం నిప్ఫత్తిం జానాథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి కథేథ తం మే’’తి. ‘‘మహారాజ, తేసం సుతపచ్చయా తవ కోచి అన్తరాయో నత్థి, పోరాణుయ్యానే పన తే ఏకో బకో అత్థి, సో గోచరం అలభన్తో జిఘచ్ఛాయ పరేతో పఠమం సద్దమకాసీ’’తి తస్స కిరియం అత్తనో ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧౦. ‘‘ఇదం పురే నిన్నమాహు, బహుమచ్ఛం మహోదకం;

ఆవాసో బకరాజస్స, పేత్తికం భవనం మమ;

త్యజ్జ భేకేన యాపేమ, ఓకం న విజహామసే’’తి.

తత్థ ఇదన్తి మఙ్గలపోక్ఖరణిం సన్ధాయ వదతి. సా హి పుబ్బే ఉదకతుమ్బేన ఉదకే పవిసన్తే మహోదకా బహుమచ్ఛా, ఇదాని పన ఉదకస్స పచ్ఛిన్నత్తా న మహోదకా జాతా. త్యజ్జ భేకేనాతి తే మయం అజ్జ మచ్ఛే అలభన్తా మణ్డూకమత్తేన యాపేమ. ఓకన్తి ఏవం జిఘచ్ఛాయ పీళితాపి వసనట్ఠానం న విజహామ.

ఇతి, మహారాజ, సో బకో జిఘచ్ఛాపీళితో సద్దమకాసి. సచేపి తం జిఘచ్ఛాతో మోచేతుకామో, తం ఉయ్యానం సోధాపేత్వా పోక్ఖరణిం ఉదకస్స పూరేహీతి. రాజా తథా కారేతుం ఏకం అమచ్చం ఆణాపేసి.

‘‘హత్థిసాలతోరణే పన తే, మహారాజ, ఏకా కాకీ వసమానా అత్తనో పుత్తసోకేన దుతియం సద్దమకాసి, తతోపి తే భయం నత్థీ’’తి వత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౧. ‘‘కో దుతియం అసీలిస్స, బన్ధరస్సక్ఖి భేచ్ఛతి;

కో మే పుత్తే కులావకం, మఞ్చ సోత్థిం కరిస్సతీ’’తి.

వత్వా చ పన ‘‘కో నామ తే, మహారాజ, హత్థిసాలాయ హత్థిమేణ్డో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బన్ధరో నామ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏకక్ఖికాణో సో, మహారాజా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. మహారాజ, హత్థిసాలాయ తే ద్వారతోరణే ఏకా కాకీ కులావకం కత్వా అణ్డకాని నిక్ఖిపి. తాని పరిణతాని కాకపోతకా నిక్ఖన్తా, హత్థిమేణ్డో హత్థిం ఆరుయ్హ సాలతో నిక్ఖమన్తో చ పవిసన్తో చ అఙ్కుసకేన కాకిమ్పి పుత్తకేపిస్సా పహరతి, కులావకమ్పి విద్ధంసేతి. సా తేన దుక్ఖేన పీళితా తస్స అక్ఖిభేదనం ఆయాచన్తీ ఏవమాహ, సచే తే కాకియా మేత్తచిత్తం అత్థి, ఏతం బన్ధరం పక్కోసాపేత్వా కులావకవిద్ధంసనతో వారేహీతి. రాజా తం పక్కోసాపేత్వా పరిభాసిత్వా హారేత్వా అఞ్ఞస్స తం హత్థిం అదాసి.

‘‘పాసాదకణ్ణికాయ పన తే, మహారాజ, ఏకో ఘుణపాణకో వసతి. సో తత్థ ఫేగ్గుం ఖాదిత్వా తస్మిం ఖీణే సారం ఖాదితుం నాసక్ఖి, సో భక్ఖం అలభిత్వా నిక్ఖమితుమ్పి అసక్కోన్తో పరిదేవమానో తతియం సద్దమకాసి, తతోపి తే భయం నత్థీ’’తి వత్వా తస్స కిరియం అత్తనో ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా తతియం గాథమాహ –

౧౨. ‘‘సబ్బా పరిక్ఖతా ఫేగ్గు, యావ తస్సా గతీ అహు;

ఖీణభక్ఖో మహారాజ, సారే న రమతీ ఘుణో’’తి.

తత్థ యావ తస్సా గతీ అహూతి యావ తస్సా ఫేగ్గుయా నిప్ఫత్తి అహోసి, సా సబ్బా ఖాదితా. న రమతీతి ‘‘మహారాజ, సో పాణకో తతో నిక్ఖమిత్వా గమనట్ఠానమ్పి అపస్సన్తో పరిదేవతి, నీహరాపేహి న’’న్తి ఆహ. రాజా ఏకం పురిసం ఆణాపేత్వా ఉపాయేన నం నీహరాపేసి.

‘‘నివేసనే పన తే, మహారాజ, ఏకా పోసావనియా కోకిలా అత్థీ’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘మహారాజ, సా అత్తనా నివుత్థపుబ్బం వనసణ్డం సరిత్వా ఉక్కణ్ఠిత్వా ‘కదా ను ఖో ఇమమ్హా పఞ్జరా ముచ్చిత్వా రమణీయం వనసణ్డం గచ్ఛిస్సామీ’తి చతుత్థం సద్దమకాసి, తతోపి తే భయం నత్థీ’’తి వత్వా చతుత్థం గాథమాహ –

౧౩. ‘‘సా నూనాహం ఇతో గన్త్వా, రఞ్ఞో ముత్తా నివేసనా;

అత్తానం రమయిస్సామి, దుమసాఖనికేతినీ’’తి.

తత్థ దుమసాఖనికేతినీతి సుపుప్ఫితాసు రుక్ఖసాఖాసు సకనికేతా హుత్వా. ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘ఉక్కణ్ఠితా, మహారాజ, సా కోకిలా, విస్సజ్జేహి న’’న్తి ఆహ. రాజా తథా కారేసి.

‘‘నివేసనే పన తే, మహారాజ, ఏకో పోసావనియో మిగో అత్థీ’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘మహారాజ, సో ఏకో యూథపతి అత్తనో మిగిం అనుస్సరిత్వా కిలేసవసేన ఉక్కణ్ఠితో పఞ్చమం సద్దమకాసి, తతోపి తే భయం నత్థీ’’తి వత్వా పఞ్చమం గాథమాహ –

౧౪. ‘‘సో నూనాహం ఇతో గన్త్వా, రఞ్ఞో ముత్తో నివేసనా;

అగ్గోదకాని పిస్సామి, యూథస్స పురతో వజ’’న్తి.

తత్థ అగ్గోదకానీతి అగ్గఉదకాని, అఞ్ఞేహి మిగేహి పఠమతరం అపీతాని అనుచ్ఛిట్ఠోదకాని యూథస్స పురతో గచ్ఛన్తో కదా ను ఖో పివిస్సామీతి.

మహాసత్తో తమ్పి మిగం విస్సజ్జాపేత్వా ‘‘నివేసనే పన తే, మహారాజ, పోసావనియో మక్కటో అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘సోపి, మహారాజ, హిమవన్తపదేసే యూథపతి మక్కటీహి సద్ధిం కామగిద్ధో హుత్వా విచరన్తో భరతేన నామ లుద్దేన ఇధ ఆనీతో, ఇదాని ఉక్కణ్ఠిత్వా తత్థేవ గన్తుకామో ఛట్ఠం సద్దమకాసి, తతోపి తే భయం నత్థీ’’తి వత్వా ఛట్ఠం గాథమాహ –

౧౫. ‘‘తం మం కామేహి సమ్మత్తం, రత్తం కామేసు ముచ్ఛితం;

ఆనయీ భరతో లుద్దో, బాహికో భద్దమత్థు తే’’తి.

తత్థ బాహికోతి బాహికరట్ఠవాసీ. భద్దమత్థు తేతి ఇమమత్థం సో వానరో ఆహ, తుయ్హం పన భద్దమత్థు, విస్సజ్జేహి నన్తి.

మహాసత్తో తం వానరం విస్సజ్జాపేత్వా ‘‘నివేసనే పన తే, మహారాజ, పోసావనియో కిన్నరో అత్థీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అత్థీ’’తి వుత్తే ‘‘సో, మహారాజ, అత్తనో కిన్నరియా కతగుణం అనుస్సరిత్వా కిలేసాతురో సద్దమకాసి. సో హి తాయ సద్ధిం ఏకదివసం తుఙ్గపబ్బతసిఖరం ఆరుహి. తే తత్థ వణ్ణగన్ధరససమ్పన్నాని నానాపుప్ఫాని ఓచినన్తా పిళన్ధన్తా సూరియం అత్థఙ్గతం న సల్లక్ఖేసుం, అత్థఙ్గతే సూరియే ఓతరన్తానం అన్ధకారో అహోసి. తత్ర నం కిన్నరీ ‘సామి, అన్ధకారో వత్తతి, అపక్ఖలన్తో అప్పమాదేన ఓతరాహీ’తి వత్వా హత్థే గహేత్వా ఓతారేసి, సో తాయ తం వచనం అనుస్సరిత్వా సద్దమకాసి, తతోపి తే భయం నత్థీ’’తి తం కారణం అత్తనో ఞాణబలేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా పాకటం కరోన్తో సత్తమం గాథమాహ –

౧౬. ‘‘అన్ధకారతిమిసాయం, తుఙ్గే ఉపరిపబ్బతే;

సా మం సణ్హేన ముదునా, మా పాదం ఖలి యస్మనీ’’తి.

తత్థ అన్ధకారతిమిసాయన్తి అన్ధభావకారకే తమే. తుఙ్గేతి తిఖిణే. సణ్హేన ముదునాతి మట్ఠేన ముదుకేన వచనేన. మా పాదం ఖలి యస్మనీతి య-కారో బ్యఞ్జనసన్ధివసేన గహితో. ఇదం వుత్తం హోతి – సా మం కిన్నరీ సణ్హేన ముదకేన వచనేన ‘‘సామి, అప్పమత్తో హోహి, మా పాదం ఖలి అస్మని, యథా తే ఉపక్ఖలిత్వా పాదో పాసాణస్మిం న ఖలతి, తథా ఓతరా’’తి వత్వా హత్థేన గహేత్వా ఓతారేసీతి.

ఇతి మహాసత్తో కిన్నరేన కతసద్దకారణం కథేత్వా తం విస్సజ్జాపేత్వా ‘‘మహారాజ, అట్ఠమో ఉదానసద్దో అహోసి. నన్దమూలకపబ్భారస్మిం కిర ఏకో పచ్చేకబుద్ధో అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారపరిక్ఖయం ఞత్వా ‘మనుస్సపథం గన్త్వా బారాణసిరఞ్ఞో ఉయ్యానే పరినిబ్బాయిస్సామి, తస్స మే మనుస్సా సరీరనిక్ఖేపం కారేత్వా సాధుకీళం కీళిత్వా ధాతుపూజం కత్వా సగ్గపథం పూరేస్సన్తీ’తి ఇద్ధానుభావేన ఆగచ్ఛన్తో తవ పాసాదస్స మత్థకం పత్తకాలే ఖన్ధభారం ఓతారేత్వా నిబ్బానపురపవేసనదీపనం ఉదానం ఉదానేసీ’’తి పచ్చేకబుద్ధేన వుత్తం గాథమాహ –

౧౭. ‘‘అసంసయం జాతిఖయన్తదస్సీ, న గబ్భసేయ్యం పునరావజిస్సం;

అయమన్తిమా పచ్ఛిమా గబ్భసేయ్యా, ఖీణో మే సంసారో పునబ్భవాయా’’తి.

తస్సత్థో – జాతియా ఖయన్తసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానస్స దిట్ఠత్తా జాతిఖయన్తదస్సీ అహం అసంసయం పున గబ్భసేయ్యం న ఆవజిస్సం, అయం మే అన్తిమా జాతి, పచ్ఛిమా గబ్భసేయ్యా, ఖీణో మే పునబ్భవాయ ఖన్ధపటిపాటిసఙ్ఖాతో సంసారోతి.

‘‘ఇదఞ్చ పన సో ఉదానం వత్వా ఇమం ఉయ్యానవనం ఆగమ్మ ఏకస్స సుపుప్ఫితస్స సాలస్స మూలే పరినిబ్బుతో, ఏహి, మహారాజ, సరీరకిచ్చమస్స కరిస్సామా’’తి మహాసత్తో రాజానం గహేత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స పరినిబ్బుతట్ఠానం గన్త్వా సరీరం దస్సేసి. రాజా తస్స సరీరం దిస్వా సద్ధిం బలకాయేన గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా బోధిసత్తస్స వచనం నిస్సాయ యఞ్ఞం హారేత్వా సబ్బసత్తానం జీవితదానం దత్వా నగరే మాఘాతభేరిం చరాపేత్వా సత్తాహం సాధుకీళం కీళిత్వా సబ్బగన్ధచితకే మహన్తేన సక్కారేన పచ్చేకబుద్ధస్స సరీరం ఝాపేత్వా ధాతుయో చతుమహాపథే థూపం కారేసి. బోధిసత్తోపి రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘అప్పమత్తో హోహీ’’తి ఓవదిత్వా హిమవన్తమేవ పవిసిత్వా బ్రహ్మవిహారేసు పరికమ్మం కత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘మహారాజ, తస్స సద్దస్స సుతకారణా తవ కోచి అన్తరాయో నత్థీ’’తి యఞ్ఞం హరాపేత్వా ‘‘మహాజనస్స జీవితం దేహీ’’తి జీవితదానం దాపేత్వా నగరే ధమ్మభేరిం చరాపేత్వా ధమ్మం దేసేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, మాణవో సారిపుత్తో, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అట్ఠసద్దజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౪౧౯] ౩. సులసాజాతకవణ్ణనా

ఇదం సువణ్ణకాయూరన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అనాథపిణ్డికస్స దాసిం ఆరబ్భ కథేసి. సా కిర ఏకస్మిం ఉస్సవదివసే దాసిగణేన సద్ధిం ఉయ్యానం గచ్ఛన్తీ అత్తనో సామినిం పుఞ్ఞలక్ఖణదేవిం ఆభరణం యాచి. సా తస్సా సతసహస్సమూలం అత్తనో ఆభరణం అదాసి. సా తం పిళన్ధిత్వా దాసిగణేన సద్ధిం ఉయ్యానం పావిసి. అథేకో చోరో తస్సా ఆభరణే లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘‘ఇమం మారేత్వా ఆభరణం హరిస్సామీ’’తి తాయ సద్ధిం సల్లపన్తో ఉయ్యానం గన్త్వా తస్సా మచ్ఛమంససురాదీని అదాసి. సా ‘‘కిలేసవసేన దేతి మఞ్ఞే’’తి గహేత్వా ఉయ్యానకీళం కీళిత్వా వీమంసనత్థాయ సాయన్హసమయే నిపన్నే దాసిగణే ఉట్ఠాయ తస్స సన్తికం అగమాసి. సో ‘‘భద్దే, ఇమం ఠానం అప్పటిచ్ఛన్నం, థోకం పురతో గచ్ఛామా’’తి ఆహ. తం సుత్వా ఇతరా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే సక్కా రహస్సకమ్మం కాతుం, అయం పన నిస్సంసయం మం మారేత్వా పిళన్ధనభణ్డం హరితుకామో భవిస్సతి, హోతు, సిక్ఖాపేస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘సామి, సురామదేన మే సుక్ఖం సరీరం, పానీయం తావ మం పాయేహీ’’తి ఏకం కూపం నేత్వా ‘‘ఇతో మే పానీయం ఓసిఞ్చా’’తి రజ్జుఞ్చ ఘటఞ్చ దస్సేసి. చోరో రజ్జుం కూపే ఓతారేసి, అథ నం ఓనమిత్వా ఉదకం ఓసిఞ్చన్తం మహబ్బలదాసీ ఉభోహి హత్థేహి ఆణిసదం పహరిత్వా కూపే ఖిపిత్వా ‘‘న త్వం ఏత్తకేన మరిస్ససీ’’తి ఏకం మహన్తం ఇట్ఠకం మత్థకే ఆసుమ్భి. సో తత్థేవ జీవితక్ఖయం పత్తో. సాపి నగరం పవిసిత్వా సామినియా ఆభరణం దదమానా ‘‘మనమ్హి అజ్జ ఇమం ఆభరణం నిస్సాయ మతా’’తి సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి, సాపి అనాథపిణ్డికస్స ఆరోచేసి, అనాథపిణ్డికో తథాగతస్స ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో, గహపతి, ఇదానేవ సా దాసీ ఠానుప్పత్తికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా, పుబ్బేపి సమన్నాగతావ, న చ ఇదానేవ తాయ సో మారితో, పుబ్బేపి నం మారేసియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే సులసా నామ నగరసోభినీ పఞ్చసతవణ్ణదాసిపరివారా అహోసి, సహస్సేన రత్తిం గచ్ఛతి. తస్మింయేవ నగరే సత్తుకో నామ చోరో అహోసి నాగబలో, రత్తిభాగే ఇస్సరఘరాని పవిసిత్వా యథారుచిం విలుమ్పతి. నాగరా సన్నిపతిత్వా రఞ్ఞో ఉపక్కోసింసు. రాజా నగరగుత్తికం ఆణాపేత్వా తత్థ తత్థ గుమ్బం ఠపాపేత్వా చోరం గణ్హాపేత్వా ‘‘సీసమస్స ఛిన్దథా’’తి ఆహ. తం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా చతుక్కే చతుక్కే కసాహి తాళేత్వా ఆఘాతనం నేన్తి. ‘‘చోరో కిర గహితో’’తి సకలనగరం సఙ్ఖుభి. తదా సులసా వాతపానే ఠత్వా అన్తరవీథిం ఓలోకేన్తీ తం దిస్వా పటిబద్ధచిత్తా హుత్వా ‘‘సచే ఇమం చోరోతి గహితపురిసం మోచేతుం సక్ఖిస్సామి, ఇదం కిలిట్ఠకమ్మం అకత్వా ఇమినావ సద్ధిం సమగ్గవాసం కప్పేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా హేట్ఠా కణవేరజాతకే (జా. ౧.౪.౬౯ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ నగరగుత్తికస్స సహస్సం పేసేత్వా తం మోచేత్వా తేన సద్ధిం సమ్మోదమానా సమగ్గవాసం వసి. చోరో తిణ్ణం చతున్నం మాసానం అచ్చయేన చిన్తేసి ‘‘అహం ఇమస్మింయేవ ఠానే వసితుం న సక్ఖిస్సామి, తుచ్ఛహత్థేన పలాయితుమ్పి న సక్కా, సులసాయ పిళన్ధనభణ్డం సతసహస్సం అగ్ఘతి, సులసం మారేత్వా ఇదం గణ్హిస్సామీ’’తి. అథ నం ఏకదివసం ఆహ – ‘‘భద్దే, అహం తదా రాజపురిసేహి నీయమానో అసుకపబ్బతమత్థకే రుక్ఖదేవతాయ బలికమ్మం పటిస్సుణిం, సా మం బలికమ్మం అలభమానా భాయాపేతి, బలికమ్మమస్సా కరోమా’’తి. ‘‘సాధు, సామి, సజ్జేత్వా పేసేహీ’’తి. ‘‘భద్దే, పేసేతుం న వట్టతి, మయం ఉభోపి సబ్బాభరణపటిమణ్డితా మహన్తేన పరివారేన గన్త్వా దస్సామా’’తి. ‘‘సాధు, సామి, తథా కరోమా’’తి.

అథ నం తథా కారేత్వా పబ్బతపాదం గతకాలే ఆహ – ‘‘భద్దే, మహాజనం దిస్వా దేవతా బలికమ్మం న సమ్పటిచ్ఛిస్సతి, మయం ఉభోవ అభిరుహిత్వా దేమా’’తి. సో తాయ ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛితో తం బలిపాతిం ఉక్ఖిపాపేత్వా సయం సన్నద్ధపఞ్చావుధో హుత్వా పబ్బతమత్థకం అభిరుహిత్వా ఏకం సతపోరిసపపాతం నిస్సాయ జాతరుక్ఖమూలే బలిభాజనం ఠపాపేత్వా ‘‘భద్దే, నాహం బలికమ్మత్థాయ ఆగతో, తం పన మారేత్వా పిళన్ధనం తే గహేత్వా గమిస్సామీతి ఆగతోమ్హి, తవ పిళన్ధనం ఓముఞ్చిత్వా ఉత్తరసాటకేన భణ్డికం కరోహీ’’తి ఆహ. ‘‘సామి, మం కస్మా మారేసీ’’తి? ‘‘ధనకారణా’’తి. ‘‘సామి, మయా కతగుణం అనుస్సర, అహం తం బన్ధిత్వా నీయమానం సేట్ఠిపుత్తేన పరివత్తేత్వా బహుం ధనం దత్వా జీవితం లభాపేసిం, దేవసికం సహస్సం లభమానాపి అఞ్ఞం పురిసం న ఓలోకేమి, ఏవఞ్హి తవ ఉపకారికం మా మం మారేహి, బహుఞ్చ తే ధనం దస్సామి, తవ దాసీ చ భవిస్సామీ’’తి యాచన్తీ పఠమం గాథమాహ –

౧౮. ‘‘ఇదం సువణ్ణకాయూరం, ముత్తా వేళురియా బహూ;

సబ్బం హరస్సు భద్దన్తే, మఞ్చ దాసీతి సావయా’’తి.

తత్థ కాయూరన్తి గీవాయం పిళన్ధనపసాధనం కాయూరం. సావయాతి మహాజనమజ్ఝే సావేత్వా దాసిం కత్వా గణ్హాతి.

తతో సత్తుకేన –

౧౯. ‘‘ఓరోపయస్సు కల్యాణి, మా బాళ్హం పరిదేవసి;

న చాహం అభిజానామి, అహన్త్వా ధనమాభత’’న్తి. –

అత్తనో అజ్ఝాసయానురూపం దుతియగాథాయ వుత్తాయ సులసా ఠానుప్పత్తికారణం పటిలభిత్వా ‘‘అయం చోరో మయ్హం జీవితం న దస్సతి, ఉపాయేన నం పఠమతరం పపాతే పాతేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా గాథాద్వయమాహ –

౨౦. ‘‘యతో సరామి అత్తానం, యతో పత్తాస్మి విఞ్ఞుతం;

న చాహం అభిజానామి, అఞ్ఞం పియతరం తయా.

౨౧. ‘‘ఏహి తం ఉపగూహిస్సం, కరిస్సఞ్చ పదక్ఖిణం;

న హి దాని పున అత్థి, మమ తుయ్హఞ్చ సఙ్గమో’’తి.

సత్తుకో తస్సాధిప్పాయం అజానన్తో ‘‘సాధు, భద్దే, ఏహి ఉపగూహస్సు మ’’న్తి ఆహ. సులసా తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా ఉపగూహిత్వా ‘‘ఇదాని తం, సామి, చతూసు పస్సేసు వన్దిస్సామీ’’తి వత్వా పాదపిట్ఠియం సీసం ఠపేత్వా బాహుపస్సే వన్దిత్వా పచ్ఛిమపస్సం గన్త్వా వన్దమానా వియ హుత్వా నాగబలా గణికా చోరం ద్వీసు పచ్ఛాపాదేసు గహేత్వా హేట్ఠా సీసం కత్వా సతపోరిసే నరకే ఖిపి. సో తత్థేవ చుణ్ణవిచుణ్ణం పత్వా మరి. తం కిరియం దిస్వా పబ్బతమత్థకే నిబ్బత్తదేవతా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౨. ‘‘న హి సబ్బేసు ఠానేసు, పురిసో హోతి పణ్డితో;

ఇత్థీపి పణ్డితా హోతి, తత్థ తత్థ విచక్ఖణా.

౨౩. ‘‘న హి సబ్బేసు ఠానేసు, పురిసో హోతి పణ్డితో;

ఇత్థీపి పణ్డితా హోతి, లహుం అత్థం విచిన్తికా.

౨౪. ‘‘లహుఞ్చ వత ఖిప్పఞ్చ, నికట్ఠే సమచేతయి;

మిగం పుణ్ణాయతేనేవ, సులసా సత్తుకం వధి.

౨౫. ‘‘యోధ ఉప్పతితం అత్థం, న ఖిప్పమనుబుజ్ఝతి;

సో హఞ్ఞతి మన్దమతి, చోరోవ గిరిగబ్భరే.

౨౬. ‘‘యో చ ఉప్పతితం అత్థం, ఖిప్పమేవ నిబోధతి;

ముచ్చతే సత్తుసమ్బాధా, సులసా సత్తుకామివా’’తి.

తత్థ పణ్డితా హోతీతి ఇత్థీపి పణ్డితా తత్థ తత్థ విచక్ఖణా హోతి, అథ వా ఇత్థీ పణ్డితా చేవ తత్థ తత్థ విచక్ఖణా చ హోతి. లహుం అత్థం విచిన్తికాతి లహుం ఖిప్పం అత్థం విచిన్తికా. లహుఞ్చ వతాతి అదన్ధఞ్చ వత. ఖిప్పఞ్చాతి అచిరేనేవ. నికట్ఠే సమచేతయీతి సన్తికే ఠితావ తస్స మరణూపాయం చిన్తేసి. పుణ్ణాయతేనేవాతి పూరితధనుస్మిం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఛేకో మిగలుద్దకో సకణ్డపుణ్ణధనుస్మిం ఖిప్పం మిగం వధతి, ఏవం సులసా సత్తుకం వధీతి. యోధాతి యో ఇమస్మిం సత్తలోకే. నిబోధతీతి జానాతి. సత్తుకామివాతి సత్తుకా ఇవ, యథా సులసా ముత్తా, ఏవం ముచ్చతీతి అత్థో.

ఇతి సులసా చోరం వధిత్వా పబ్బతా ఓరుయ్హ అత్తనో పరిజనస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘అయ్యపుత్తో కహ’’న్తి పుట్ఠా ‘‘మా తం పుచ్ఛథా’’తి వత్వా రథం అభిరుహిత్వా నగరమేవ పావిసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా తే ఉభోపి ఇమేయేవ అహేసుం, దేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సులసాజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౪౨౦] ౪. సుమఙ్గలజాతకవణ్ణనా

భుసమ్హి కుద్ధోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో రాజోవాదసుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తదా పన సత్థా రఞ్ఞా యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన రజ్జం కారేసి, మహాదానం పవత్తేసి. తస్స సుమఙ్గలో నామ ఉయ్యానపాలో అహోసి. అథేకో పచ్చేకబుద్ధో నన్దమూలకపబ్భారా నిక్ఖమిత్వా చారికం చరమానో బారాణసిం పత్వా ఉయ్యానే వసిత్వా పునదివసే నగరం పిణ్డాయ పావిసి. తమేనం రాజా దిస్వా పసన్నచిత్తో వన్దిత్వా పాసాదం ఆరోపేత్వా రాజాసనే నిసీదాపేత్వా నానగ్గరసేహి ఖాదనీయభోజనీయేహి పరివిసిత్వా అనుమోదనం సుత్వా పసన్నో అత్తనో ఉయ్యానే వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గాహాపేత్వా ఉయ్యానం పవేసేత్వా సయమ్పి భుత్తపాతరాసో తత్థ గన్త్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీని సంవిదహిత్వా సుమఙ్గలం నామ ఉయ్యానపాలం వేయ్యావచ్చకరం కత్వా నగరం పావిసి. పచ్చేకబుద్ధో తతో పట్ఠాయ నిబద్ధం రాజగేహే భుఞ్జన్తో తత్థ చిరం వసి, సుమఙ్గలోపి నం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహి.

అథేకదివసం పచ్చేకబుద్ధో సుమఙ్గలం ఆమన్తేత్వా ‘‘అహం కతిపాహం అసుకగామం నిస్సాయ వసిత్వా ఆగచ్ఛిస్సామి, రఞ్ఞో ఆరోచేహీ’’తి వత్వా పక్కామి. సుమఙ్గలోపి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. పచ్చేకబుద్ధో కతిపాహం తత్థ వసిత్వా సాయం సూరియే అత్థఙ్గతే తం ఉయ్యానం పచ్చాగమి. సుమఙ్గలో తస్స ఆగతభావం అజానన్తో అత్తనో గేహం అగమాసి. పచ్చేకబుద్ధోపి పత్తచీవరం పటిసామేత్వా థోకం చఙ్కమిత్వా పాసాణఫలకే నిసీది. తం దివసం పన ఉయ్యానపాలస్స ఘరం పాహునకా ఆగమింసు. సో తేసం సూపబ్యఞ్జనత్థాయ ‘‘ఉయ్యానే అభయలద్ధం మిగం మారేస్సామీ’’తి ధనుం ఆదాయ ఉయ్యానం గన్త్వా మిగం ఉపధారేన్తో పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ‘‘మహామిగో భవిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ సరం సన్నయ్హిత్వా విజ్ఝి. పచ్చేకబుద్ధో సీసం వివరిత్వా ‘‘సుమఙ్గలా’’తి ఆహ. సో సంవేగప్పత్తో వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, అహం తుమ్హాకం ఆగతభావం అజానన్తో ‘మిగో’తి సఞ్ఞాయ విజ్ఝిం, ఖమథ మే’’తి వత్వా ‘‘హోతు దాని కిం కరిస్ససి, ఏహి సరం లుఞ్చిత్వా గణ్హాహీ’’తి వుత్తే వన్దిత్వా సరం లుఞ్చి, మహతీ వేదనా ఉప్పజ్జి. పచ్చేకబుద్ధో తత్థేవ పరినిబ్బాయి. ఉయ్యానపాలో ‘‘సచే రాజా జానిస్సతి, నాసేస్సతీ’’తి పుత్తదారం గహేత్వా తతోవ పలాయి. తావదేవ ‘‘పచ్చేకబుద్ధో పరినిబ్బుతో’’తి దేవతానుభావేన సకలనగరం ఏకకోలాహలం జాతం.

పునదివసే మనుస్సా ఉయ్యానం గన్త్వా పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ‘‘ఉయ్యానపాలో పచ్చేకబుద్ధం మారేత్వా పలాతో’’తి రఞ్ఞో కథయింసు. రాజా మహన్తేన పరివారేన ఉయ్యానం గన్త్వా సత్తాహం సరీరపూజం కత్వా మహన్తేన సక్కారేన ఝాపేత్వా ధాతుయో ఆదాయ చేతియం కత్వా తం పూజేన్తో ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. సుమఙ్గలోపి ఏకసంవచ్ఛరం వీతినామేత్వా ‘‘రఞ్ఞో చిత్తం జానిస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా ఏకం అమచ్చం పస్సిత్వా ‘‘మయి రఞ్ఞో చిత్తం జానాహీ’’తి ఆహ. అమచ్చోపి రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా తస్స గుణం కథేసి. రాజా అసుణన్తో వియ అహోసి. పున కిఞ్చి అవత్వా రఞ్ఞో అనత్తమనభావం సుమఙ్గలస్స కథేసి. సో దుతియసంవచ్ఛరేపి ఆగన్త్వా తథేవ రాజా తుణ్హీ అహోసి. తతియసంవచ్ఛరే ఆగన్త్వా పుత్తదారం గహేత్వావ ఆగమి. అమచ్చో రఞ్ఞో చిత్తముదుభావం ఞత్వా తం రాజద్వారే ఠపేత్వా తస్సాగతభావం రఞ్ఞో కథేసి. రాజా తం పక్కోసాపేత్వా పటిసన్థారం కత్వా ‘‘సుమఙ్గల, కస్మా తయా మమ పుఞ్ఞక్ఖేత్తం పచ్చేకబుద్ధో మారితో’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘నాహం, దేవ, ‘పచ్చేకబుద్ధం మారేమీ’తి మారేసిం, అపిచ ఖో ఇమినా నామ కారణేన ఇదం నామ అకాసి’’న్తి తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. అథ నం రాజా ‘‘తేన హి మా భాయీ’’తి సమస్సాసేత్వా పున ఉయ్యానపాలమేవ అకాసి.

అథ నం సో అమచ్చో పుచ్ఛి ‘‘దేవ, కస్మా తుమ్హే ద్వే వారే సుమఙ్గలస్స గుణం సుత్వాపి కిఞ్చి న కథయిత్థ, కస్మా పన తతియవారే సుత్వా తం పక్కోసిత్వా అనుకమ్పిత్థా’’తి? రాజా ‘‘తాత, రఞ్ఞా నామ కుద్ధేన సహసా కిఞ్చి కాతుం న వట్టతి, తేనాహం పుబ్బే తుణ్హీ హుత్వా తతియవారే సుమఙ్గలే మమ చిత్తస్స ముదుభావం ఞత్వా తం పక్కోసాపేసి’’న్తి రాజవత్తం కథేన్తో ఇమా గాథా ఆహ –

౨౭. ‘‘భుసమ్హి కుద్ధోతి అవేక్ఖియాన, న తావ దణ్డం పణయేయ్య ఇస్సరో;

అట్ఠానసో అప్పతిరూపమత్తనో, పరస్స దుక్ఖాని భుసం ఉదీరయే.

౨౮. ‘‘యతో చ జానేయ్య పసాదమత్తనో, అత్థం నియుఞ్జేయ్య పరస్స దుక్కటం;

తదాయమత్థోతి సయం అవేక్ఖియ, అథస్స దణ్డం సదిసం నివేసయే.

౨౯. ‘‘న చాపి ఝాపేతి పరం న అత్తనం, అముచ్ఛితో యో నయతే నయానయం;

యో దణ్డధారో భవతీధ ఇస్సరో, స వణ్ణగుత్తో సిరియా న ధంసతి.

౩౦. ‘‘యే ఖత్తియా సే అనిసమ్మకారినో, పణేన్తి దణ్డం సహసా పముచ్ఛితా;

అవణ్ణసంయుతా జహన్తి జీవితం, ఇతో విముత్తాపి చ యన్తి దుగ్గతిం.

౩౧. ‘‘ధమ్మే చ యే అరియప్పవేదితే రతా, అనుత్తరా తే వచసా మనసా కమ్మునా చ;

తే సన్తిసోరచ్చసమాధిసణ్ఠితా, వజన్తి లోకం దుభయం తథావిధా.

౩౨. ‘‘రాజాహమస్మి నరపమదానమిస్సరో, సచేపి కుజ్ఝామి ఠపేమి అత్తనం;

నిసేధయన్తో జనతం తథావిధం, పణేమి దణ్డం అనుకమ్ప యోనిసో’’తి.

తత్థ అవేక్ఖియానాతి అవేక్ఖిత్వా జానిత్వా. ఇదం వుత్తం హోతి – తాత, పథవిస్సరో రాజా నామ ‘‘అహం భుసం కుద్ధో బలవకోధాభిభూతో’’తి ఞత్వా అట్ఠవత్థుకాదిభేదం దణ్డం పరస్స న పణయేయ్య న వత్తేయ్య. కింకారణా? కుద్ధో హి అట్ఠవత్థుకం సోళసవత్థుకం కత్వా అట్ఠానేన అకారణేన అత్తనో రాజభావస్స అననురూపం ‘‘ఇమం ఏత్తకం నామ ఆహరథ, ఇదఞ్చ తస్స కరోథా’’తి పరస్స భుసం దుక్ఖాని బలవదుక్ఖాని ఉదీరయే.

యతోతి యదా. ఇదం వుత్తం హోతి – యదా పన రాజా పరస్మిం ఉప్పన్నం అత్తనో పసాదం జానేయ్య, అథ పరస్స దుక్కటం అత్థం నియుఞ్జేయ్య ఉపపరిక్ఖేయ్య, తదా ఏవం నియుఞ్జన్తో ‘‘అయం నామేత్థ అత్థో, అయం ఏతస్స దోసో’’తి సయం అత్తపచ్చక్ఖం కత్వా అథస్స అపరాధకారకస్స అట్ఠవత్థుకహేతు అట్ఠేవ, సోళసవత్థుకహేతు సోళసేవ కహాపణే గణ్హమానో దణ్డం సదిసం కతదోసానురూపం నివేసయే ఠపేయ్య పవత్తేయ్యాతి.

అముచ్ఛితోతి ఛన్దాదీహి అగతికిలేసేహి అముచ్ఛితో అనభిభూతో హుత్వా యో నయానయం నయతే ఉపపరిక్ఖతి, సో నేవ పరం ఝాపేతి, న అత్తానం. ఛన్దాదివసేన హి అహేతుకం దణ్డం పవత్తేన్తో పరమ్పి తేన దణ్డేన ఝాపేతి దహతి పీళేతి, అత్తానమ్పి తతోనిదానేన పాపేన. అయం పన న పరం ఝాపేతి, న అత్తానం. యో దణ్డధారో భవతీధ ఇస్సరోతి యో ఇధ పథవిస్సరో రాజా ఇధ సత్తలోకే దోసానుచ్ఛవికం దణ్డం పవత్తేన్తో దణ్డధారో హోతి. స వణ్ణగుత్తోతి గుణవణ్ణేన చేవ యసవణ్ణేన చ గుత్తో రక్ఖితో సిరియా న ధంసతి న పరిహాయతి. అవణ్ణసంయుతా జహన్తీతి అధమ్మికా లోలరాజానో అవణ్ణేన యుత్తా హుత్వా జీవితం జహన్తి.

ధమ్మే చ యే అరియప్పవేదితేతి యే రాజానో ఆచారఅరియేహి ధమ్మికరాజూహి పవేదితే దసవిధే రాజధమ్మే రతా. అనుత్తరా తేతి తే వచసా మనసా కమ్మునా చ తీహిపి ఏతేహి అనుత్తరా జేట్ఠకా. తే సన్తిసోరచ్చసమాధిసణ్ఠితాతి తే అగతిపహానేన కిలేససన్తియఞ్చ సుసీల్యసఙ్ఖాతే సోరచ్చే చ ఏకగ్గతాసమాధిమ్హి చ సణ్ఠితా పతిట్ఠితా ధమ్మికరాజానో. వజన్తి లోకం దుభయన్తి ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా మనుస్సలోకతో దేవలోకం, దేవలోకతో మనుస్సలోకన్తి ఉభయలోకమేవ వజన్తి, నిరయాదీసు న నిబ్బత్తన్తి. నరపమదానన్తి నరానఞ్చ నారీనఞ్చ. ఠపేమి అత్తనన్తి కుద్ధోపి కోధవసేన అగన్త్వా అత్తానం పోరాణకరాజూహి ఠపితనయస్మింయేవ ధమ్మే ఠపేమి, వినిచ్ఛయధమ్మం న భిన్దామీతి.

ఏవం ఛహి గాథాహి రఞ్ఞా అత్తనో గుణే కథితే సబ్బాపి రాజపరిసా తుట్ఠా ‘‘అయం సీలాచారగుణసమ్పత్తి తుమ్హాకఞ్ఞేవ అనురూపా’’తి రఞ్ఞో గుణే కథేసుం. సుమఙ్గలో పన పరిసాయ కథితావసానే ఉట్ఠాయ రాజానం వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ రఞ్ఞో థుతిం కరోన్తో తిస్సో గాథా అభాసి –

౩౩. ‘‘సిరీ చ లక్ఖీ చ తవేవ ఖత్తియ, జనాధిప మా విజహి కుదాచనం;

అక్కోధనో నిచ్చపసన్నచిత్తో, అనీఘో తువం వస్ససతాని పాలయ.

౩౪. ‘‘గుణేహి ఏతేహి ఉపేత ఖత్తియ, ఠితమరియవత్తీ సువచో అకోధనో;

సుఖీ అనుప్పీళ పసాస మేదినిం, ఇతో విముత్తోపి చ యాహి సుగ్గతిం.

౩౫. ‘‘ఏవం సునీతేన సుభాసితేన, ధమ్మేన ఞాయేన ఉపాయసో నయం;

నిబ్బాపయే సఙ్ఖుభితం మహాజనం, మహావ మేఘో సలిలేన మేదిని’’న్తి.

తత్థ సిరీ చ లక్ఖీ చాతి పరివారసమ్పత్తి చ పఞ్ఞా చ. అనీఘోతి నిద్దుక్ఖో హుత్వా. ఉపేత ఖత్తియాతి ఉపేతో ఖత్తియ, అయమేవ వా పాఠో. ఠితమరియవత్తీతి ఠితఅరియవత్తి, అరియవత్తి నామ దసరాజధమ్మసఙ్ఖాతం పోరాణరాజవత్తం, తత్థ పతిట్ఠితత్తా ఠితరాజధమ్మో హుత్వాతి అత్థో. అనుప్పీళ పసాస మేదినిన్తి అనుప్పీళం పసాస మేదినిఞ్చ, అయమేవ వా పాఠో. సునీతేనాతి సునయేన సుట్ఠు కారణేన. ధమ్మేనాతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మేన. ఞాయేనాతి పురిమపదస్సేవ వేవచనం. ఉపాయసోతి ఉపాయకోసల్లేన. నయన్తి నయన్తో రజ్జం అనుసాసన్తో ధమ్మికరాజా. నిబ్బాపయేతి ఇమాయ పటిపత్తియా కాయికచేతసికదుక్ఖం దరథం అపనేన్తో కాయికచేతసికదుక్ఖసఙ్ఖుభితమ్పి మహాజనం మహామేఘో సలిలేన మేదినిం వియ నిబ్బాపేయ్య, త్వమ్పి తథేవ నిబ్బాపేహీతి దస్సేన్తో ఏవమాహ.

సత్థా కోసలరఞ్ఞో ఓవాదవసేన ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పచ్చేకబుద్ధో పరినిబ్బుతో, సుమఙ్గలో ఆనన్దో అహోసి, రాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సుమఙ్గలజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౪౨౧] ౫. గఙ్గమాలజాతకవణ్ణనా

అఙ్గారజాతాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉపోసథకమ్మం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసఞ్హి సత్థా ఉపోసథికే ఉపాసకే ఆమన్తేత్వా ‘‘ఉపాసకా సాధురూపం వో కతం ఉపోసథం ఉపవసన్తేహి, దానం దాతబ్బం, సీలం రక్ఖితబ్బం, కోధో న కాతబ్బో, మేత్తా భావేతబ్బా, ఉపోసథవాసో వసితబ్బో, పోరాణకపణ్డితా హి ఏకం ఉపడ్ఢుపోసథకమ్మం నిస్సాయ మహాయసం లభింసూ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే తస్మిం నగరే సుచిపరివారో నామ సేట్ఠి అహోసి అసీతికోటిధనవిభవో దానాదిపుఞ్ఞాభిరతో. తస్స పుత్తదారాపి పరిజనోపి అన్తమసో తస్మిం ఘరే వచ్ఛపాలకాపి సబ్బే మాసస్స ఛ దివసే ఉపోసథం ఉపవసన్తి. తదా బోధిసత్తో ఏకస్మిం దలిద్దకులే నిబ్బత్తిత్వా భతిం కత్వా కిచ్ఛేన జీవతి. సో ‘‘భతిం కరిస్సామీ’’తి తస్స గేహం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో ‘‘కిం ఆగతోసీ’’తి వుత్తే ‘‘తుమ్హాకం గేహే భతియా కమ్మకరణత్థ’’న్తి ఆహ. సేట్ఠి అఞ్ఞేసం భతికానం ఆగతదివసేయేవ ‘‘ఇమస్మిం గేహే కమ్మం కరోన్తా సీలం రక్ఖన్తి, సీలం రక్ఖితుం సక్కోన్తా కమ్మం కరోథా’’తి వదతి, బోధిసత్తస్స పన సీలరక్ఖణఆచిక్ఖణే సఞ్ఞం అకత్వా ‘‘సాధు, తాత, అత్తనో భతిం జానిత్వా కమ్మం కరోహీ’’తి ఆహ. సో తతో పట్ఠాయ సువచో హుత్వా ఉరం దత్వా అత్తనో కిలమథం అగణేత్వా తస్స సబ్బకిచ్చాని కరోతి, పాతోవ కమ్మన్తం గన్త్వా సాయం ఆగచ్ఛతి.

అథేకదివసం నగరే ఛణం ఘోసేసుం. మహాసేట్ఠి దాసిం ఆమన్తేత్వా ‘‘అజ్జుపోసథదివసో, గేహే కమ్మకరానం పాతోవ భత్తం పచిత్వా దేహి, కాలస్సేవ భుఞ్జిత్వా ఉపోసథికా భవిస్సన్తీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ కమ్మన్తం అగమాసి, ‘‘అజ్జుపోసథికో భవేయ్యాసీ’’తి తస్స కోచి నారోచేసి. సేసకమ్మకరా పాతోవ భుఞ్జిత్వా ఉపోసథికావ అహేసుం. సేట్ఠిపి సపుత్తదారో సపరిజనో ఉపోసథం అధిట్ఠహి, సబ్బేపి ఉపోసథికా అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా సీలం ఆవజ్జేన్తా నిసీదింసు. బోధిసత్తో సకలదివసం కమ్మం కత్వా సూరియత్థఙ్గమనవేలాయ ఆగతో. అథస్స భత్తకారికా హత్థధోవనం దత్వా పాతియం భత్తం వడ్ఢేత్వా ఉపనామేసి. బోధిసత్తో ‘‘అఞ్ఞేసు దివసేసు ఇమాయ వేలాయ మహాసద్దో హోతి, అజ్జ కహం గతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సబ్బే ఉపోసథం సమాదియిత్వా అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానాని గతా’’తి. తం సుత్వా బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘ఏత్తకానం సీలవన్తానం అన్తరే అహం ఏకో దుస్సీలో హుత్వా న వసిస్సామి, ఇదాని ఉపోసథఙ్గేసు అధిట్ఠితేసు హోతి ను ఖో ఉపోసథకమ్మం, నో’’తి. సో గన్త్వా సేట్ఠిం పుచ్ఛి. అథ నం సేట్ఠి ‘‘తాత పాతోవ అనధిట్ఠితత్తా సకలం ఉపోసథకమ్మం న హోతి, ఉపడ్ఢుపోసథకమ్మం పన హోతీ’’తి ఆహ.

సో ‘‘ఏత్తకమ్పి హోతూ’’తి సేట్ఠిస్స సన్తికే సమాదిన్నసీలో హుత్వా ఉపోసథకమ్మం అధిట్ఠాయ అత్తనో వసనోకాసం పవిసిత్వా సీలం ఆవజ్జేన్తో నిపజ్జి. అథస్స సకలదివసం నిరాహారతాయ పచ్ఛిమయామసమనన్తరే సత్థకవాతా సముట్ఠహింసు. సేట్ఠినా నానావిధాని భేసజ్జాని ఆహరిత్వా ‘‘భుఞ్జా’’తి వుచ్చమానోపి ‘‘ఉపోసథం న భిన్దిస్సామి, జీవితపరియన్తికం కత్వా సమాదియి’’న్తి ఆహ. బలవవేదనా ఉప్పజ్జి, అరుణుగ్గమనవేలాయ సతిం పచ్చుపట్ఠాపేతుం నాసక్ఖి. అథ నం ‘‘ఇదాని మరిస్సతీ’’తి నీహరిత్వా ‘‘ఓసారకే నిపజ్జాపేసుం. తస్మిం ఖణే బారాణసిరాజా రథవరగతో మహన్తేన పరివారేన నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తో తం ఠానం సమ్పాపుణి. బోధిసత్తో తస్స సిరిం ఓలోకేత్వా తస్మిం లోభం ఉప్పాదేత్వా రజ్జం పత్థేసి. సో చవిత్వా ఉపడ్ఢుపోసథకమ్మనిస్సన్దేన తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. సా లద్ధగబ్భపరిహారా దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయి, ‘‘ఉదయకుమారో’’తిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పాపుణి, జాతిస్సరఞాణేన అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా ‘‘అప్పకస్స కమ్మస్స ఫలం మమ ఇద’’న్తి అభిక్ఖణం ఉదానం ఉదానేసి. సో పితు అచ్చయేన రజ్జం పత్వాపి అత్తనో మహన్తం సిరివిభవం ఓలోకేత్వా తదేవ ఉదానం ఉదానేసి.