౯. నవకనిపాతో
[౪౨౭] ౧. గిజ్ఝజాతకవణ్ణనా
పరిసఙ్కుపథో నామాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర ఏకో కులపుత్తో నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వాపి అత్థకామేహి ఆచరియుపజ్ఝాయేహి చేవ సబ్రహ్మచారీహి చ ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం పటిక్కమితబ్బం, ఏవం ఆలోకితబ్బం, ఏవం విలోకితబ్బం, ఏవం సమిఞ్జితబ్బం, ఏవం పసారితబ్బం, ఏవం నివాసేతబ్బం, ఏవం పారుపితబ్బం, ఏవం పత్తో గహేతబ్బో, యాపనమత్తం భత్తం గహేత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బం, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారేన భోజనే మత్తఞ్ఞునా జాగరియమనుయుత్తేన భవితబ్బం, ఇదం ఆగన్తుకవత్తం నామ జానితబ్బం, ఇదం గమికవత్తం నామ, ఇమాని చుద్దస ఖన్ధకవత్తాని, అసీతి మహావత్తాని. తత్థ తే సమ్మా వత్తితబ్బం, ఇమే తేరస ధుతఙ్గగుణా నామ, ఏతే సమాదాయ వత్తితబ్బ’’న్తి ఓవదియమానో దుబ్బచో అహోసి అక్ఖమో అప్పదక్ఖిణగ్గాహీ అనుసాసనిం. ‘‘అహం తుమ్హే న వదామి, తుమ్హే పన మం కస్మా వదథ, అహమేవ అత్తనో అత్థం వా అనత్థం వా జానిస్సామీ’’తి అత్తానం అవచనీయం అకాసి. అథస్స దుబ్బచభావం ఞత్వా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం అగుణకథం కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే తం భిక్ఖుం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు దుబ్బచోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘కస్మా భిక్ఖు ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా అత్థకామానం వచనం న కరోసి, పుబ్బేపి త్వం పణ్డితానం వచనం అకత్వా వేరమ్భవాతముఖే చుణ్ణవిచుణ్ణో జాతో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే గిజ్ఝకూటే పబ్బతే బోధిసత్తో గిజ్ఝయోనియం నిబ్బత్తి. పుత్తో పనస్స సుపత్తో నామ గిజ్ఝరాజా అనేకసహస్సగిజ్ఝపరివారో థామసమ్పన్నో అహోసి. సో మాతాపితరో పోసేసి, థామసమ్పన్నత్తా పన అతిదూరం ఉప్పతతి. అథ నం పితా ‘‘తాత, ఏత్తకం నామ ఠానం అతిక్కమిత్వా న గన్తబ్బ’’న్తి ఓవది. సో ‘‘సాధూ’’తి వత్వాపి ఏకదివసం పన వుట్ఠే దేవే గిజ్ఝేహి సద్ధిం ఉప్పతిత్వా సేసే ఓహాయ అతిభూమిం గన్త్వా వేరమ్భవాతముఖం పత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణభావం పాపుణి. సత్థా తమత్థం దస్సేన్తో అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమా గాథా అభాసి –
౧. ‘‘పరిసఙ్కుపథో నామ, గిజ్ఝపన్థో సనన్తనో;
తత్రాసి మాతాపితరో, గిజ్ఝో పోసేసి జిణ్ణకే;
తేసం అజగరమేదం, అచ్చహాసి బహుత్తసో.
౨. ‘‘పితా చ పుత్తం అవచ, జానం ఉచ్చం పపాతినం;
సుపత్తం థామసమ్పన్నం, తేజస్సిం దూరగామినం.
౩. ‘‘పరిప్లవన్తం పథవిం, యదా తాత విజానహి;
సాగరేన పరిక్ఖిత్తం, చక్కంవ పరిమణ్డలం;
తతో తాత నివత్తస్సు, మాస్సు ఏత్తో పరం గమి.
౪. ‘‘ఉదపత్తోసి వేగేన, బలీ పక్ఖీ దిజుత్తమో;
ఓలోకయన్తో వక్కఙ్గో, పబ్బతాని వనాని చ.
౫. ‘‘అద్దస్స పథవిం గిజ్ఝో, యథాసాసి పితుస్సుతం;
సాగరేన పరిక్ఖిత్తం, చక్కంవ పరిమణ్డలం.
౬. ‘‘తఞ్చ సో సమతిక్కమ్మ, పరమేవచ్చవత్తథ;
తఞ్చ వాతసిఖా తిక్ఖా, అచ్చహాసి బలిం దిజం.
౭. ‘‘నాసక్ఖాతిగతో పోసో, పునదేవ నివత్తితుం;
దిజో బ్యసనమాపాది, వేరమ్భానం వసం గతో.
౮. ‘‘తస్స పుత్తా చ దారా చ, యే చఞ్ఞే అనుజీవినో;
సబ్బే బ్యసనమాపాదుం, అనోవాదకరే దిజే.
౯. ‘‘ఏవమ్పి ఇధ వుడ్ఢానం, యో వాక్యం నావబుజ్ఝతి;
అతిసీమచరో దిత్తో, గిజ్ఝోవాతీతసాసనో;
స వే బ్యసనం పప్పోతి, అకత్వా వుడ్ఢసాసన’’న్తి.
తత్థ పరిసఙ్కుపథోతి సఙ్కుపథో. మనుస్సా హిరఞ్ఞసువణ్ణత్థాయ గచ్ఛన్తా తస్మిం పదేసే ఖాణుకే కోట్టేత్వా తేసు రజ్జుయో బన్ధిత్వా గచ్ఛన్తి, తేన సో గిజ్ఝపబ్బతే జఙ్ఘమగ్గో ‘‘సఙ్కుపథో’’తి వుచ్చతి. గిజ్ఝపన్థోతి గిజ్ఝపబ్బతమత్థకే మహామగ్గో. సనన్తనోతి పోరాణో. తత్రాసీతి తస్మిం గిజ్ఝపబ్బతమత్థకే సఙ్కుపథే ఏకో గిజ్ఝో ఆసి, సో జిణ్ణకే మాతాపితరో పోసేసి. అజగరమేదన్తి అజగరానం మేదం. అచ్చహాసీతి అతివియ ఆహరి. బహుత్తసోతి బహుసో. జానం ఉచ్చం పపాతినన్తి ‘‘పుత్తో తే అతిఉచ్చం ఠానం లఙ్ఘతీ’’తి సుత్వా ‘‘ఉచ్చే పపాతీ అయ’’న్తి జానన్తో. తేజస్సిన్తి పురిసతేజసమ్పన్నం. దూరగామినన్తి తేనేవ తేజేన దూరగామిం. పరిప్లవన్తన్తి ఉప్పలపత్తం వియ ఉదకే ఉప్లవమానం. విజానహీతి విజానాసి. చక్కంవ పరిమణ్డలన్తి యస్మిం తే పదేసే ఠితస్స సముద్దేన పరిచ్ఛిన్నో జమ్బుదీపో చక్కమణ్డలంవ పఞ్ఞాయతి, తతో తాత నివత్తాహీతి ఓవదన్తో ఏవమాహ.
ఉదపత్తోసీతి పితు ఓవాదం అకత్వా ఏకదివసం గిజ్ఝేహి సద్ధిం ఉప్పతితో తే ఓహాయ పితరా కథితట్ఠానం అగమాసి. ఓలోకయన్తోతి తం ఠానం పత్వా హేట్ఠా ఓలోకేన్తో. వక్కఙ్గోతి వఙ్కగీవో. యథాసాసి పితుస్సుతన్తి యథాస్స పితు సన్తికా సుతం ఆసి, తథేవ అద్దస, ‘‘యథాస్సాసీ’’తిపి పాఠో. పరమేవచ్చవత్తథాతి పితరా అక్ఖాతట్ఠానతో పరం అతివత్తోవ. తఞ్చ వాతసిఖా తిక్ఖాతి తం అనోవాదకం బలిమ్పి సమానం దిజం తిఖిణవేరమ్భవాతసిఖా అచ్చహాసి అతిహరి, చుణ్ణవిచుణ్ణం అకాసి. నాసక్ఖాతిగతోతి నాసక్ఖి అతిగతో. పోసోతి సత్తో. అనోవాదకరేతి తస్మిం దిజే పణ్డితానం ఓవాదం అకరోన్తే సబ్బేపి తే మహాదుక్ఖం పాపుణింసు. అకత్వా వుడ్ఢసాసనన్తి వుడ్ఢానం హితకామానం వచనం అకత్వా ఏవమేవ బ్యసనం మహాదుక్ఖం పాపుణాతి. తస్మా త్వం భిక్ఖు మా గిజ్ఝసదిసో భవ, అత్థకామానం వచనం కరోహీతి. సో సత్థారా ఏవం ఓవదితో తతో పట్ఠాయ సువచో అహోసి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దుబ్బచగిజ్ఝో ఏతరహి దుబ్బచభిక్ఖు అహోసి, గిజ్ఝపితా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
గిజ్ఝజాతకవణ్ణనా పఠమా.
[౪౨౮] ౨. కోసమ్బియజాతకవణ్ణనా
పుథుసద్దోతి ఇదం సత్థా కోసమ్బిం నిస్సాయ ఘోసితారామే విహరన్తో కోసమ్బియం భణ్డనకారకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు కోసమ్బకక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౫౧ ఆదయో) ఆగతమేవ, అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో. తదా కిర ద్వే భిక్ఖూ ఏకస్మిం ఆవాసే వసింసు వినయధరో చ సుత్తన్తికో చ. తేసు సుత్తన్తికో ఏకదివసం సరీరవలఞ్జం కత్వా ఉదకకోట్ఠకే ఆచమనఉదకావసేసం భాజనే ఠపేత్వా నిక్ఖమి. పచ్ఛా వినయధరో తత్థ పవిట్ఠో తం ఉదకం దిస్వా నిక్ఖమిత్వా ఇతరం పుచ్ఛి ‘‘ఆవుసో, తయా ఉదకం ఠపిత’’న్తి. ‘‘ఆమావుసో’’తి. ‘‘కిం పనేత్థ ఆపత్తిభావం న జానాసీ’’తి? ‘‘ఆమావుసో న జానామీ’’తి. ‘‘హోతి, ఆవుసో, ఏత్థ ఆపత్తీ’’తి? ‘‘తేన హి పటికరిస్సామి న’’న్తి. ‘‘సచే పన తే, ఆవుసో, అసఞ్చిచ్చ అసతియా కతం, నత్థి ఆపత్తీ’’తి. సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి అహోసి. వినయధరోపి అత్తనో నిస్సితకానం ‘‘అయం సుత్తన్తికో ఆపత్తిం ఆపజ్జమానోపి న జానాతీ’’తి ఆరోచేసి. తే తస్స నిస్సితకే దిస్వా ‘‘తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వాపి ఆపత్తిభావం న జానాతీ’’తి ఆహంసు. తే గన్త్వా అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స ఆరోచేసుం. సో ఏవమాహ – ‘‘అయం వినయధరో పుబ్బే ‘అనాపత్తీ’తి వత్వా ఇదాని ‘ఆపత్తీ’తి వదతి, ముసావాదీ ఏసో’’తి. తే గన్త్వా ‘‘తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో ముసావాదీ’’తి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం వడ్ఢయింసు. తతో వినయధరో ఓకాసం లభిత్వా తస్స ఆపత్తియా అదస్సనేన ఉక్ఖేపనీయకమ్మం అకాసి. తతో పట్ఠాయ తేసం పచ్చయదాయకా ఉపాసకాపి ద్వే కోట్ఠాసా అహేసుం. ఓవాదపటిగ్గాహికా భిక్ఖునియోపి ఆరక్ఖదేవతాపి ద్వే కోట్ఠాసా అహేసుం. తాసం సన్దిట్ఠసమ్భత్తా ఆకాసట్ఠదేవతాపి యావ బ్రహ్మలోకా సబ్బే పుథుజ్జనా ద్వే పక్ఖా అహేసుం. యావ అకనిట్ఠభవనా పన ఇదం కోలాహలం అగమాసి.
అథేకో భిక్ఖు తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉక్ఖేపకానం ‘‘ధమ్మికేనేవ కమ్మేన అయం ఉక్ఖిత్తో, ఉక్ఖిత్తానువత్తకానం అధమ్మికేన కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో’’తి లద్ధిం, ఉక్ఖేపకేహి వారియమానానమ్పి తేసం తం అనుపరివారేత్వా చరణభావఞ్చ సత్థు ఆరోచేసి. భగవా ‘‘సమగ్గా కిర హోన్తూ’’తి ద్వే వారే పేసేత్వా ‘‘న ఇచ్ఛన్తి భన్తే సమగ్గా భవితు’’న్తి సుత్వా తతియవారే ‘‘భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి తేసం సన్తికం గన్త్వా ఉక్ఖేపకానం ఉక్ఖేపనే, ఇతరేసఞ్చ అసఞ్చిచ్చ ఆపత్తియా అదస్సనే ఆదీనవం వత్వా పక్కామి. పున తేసం తత్థేవ ఏకసీమాయం ఉపోసథాదీని కారేత్వా భత్తగ్గాదీసు భణ్డనజాతానం ‘‘ఆసనన్తరికాయ నిసీదితబ్బ’’న్తి భత్తగ్గే వత్తం పఞ్ఞాపేత్వా ‘‘ఇదానిపి భణ్డనజాతా విహరన్తీ’’తి సుత్వా తత్థ గన్త్వా ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డన’’న్తిఆదీని వత్వా అఞ్ఞతరేన భిక్ఖునా ధమ్మవాదినా భగవతో విహేసం అనిచ్ఛన్తేన ‘‘ఆగమేతు, భన్తే, భగవా ధమ్మసామి, అప్పోస్సుక్కో భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతు, మయం తేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి వుత్తే –
భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో నామ కాసిరాజా అహోసీతి బ్రహ్మదత్తేన దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో రజ్జం అచ్ఛన్దిత్వా అఞ్ఞాతకవేసేన వసన్తస్స మారితభావఞ్చేవ దీఘావుకుమారేన అత్తనో జీవితే దిన్నే తతో పట్ఠాయ తేసం సమగ్గభావఞ్చ కథేత్వా ‘‘తేసఞ్హి నామ, భిక్ఖవే, రాజూనం ఆదిన్నదణ్డానం ఆదిన్నసత్థానం ఏవరూపం ఖన్తిసోరచ్చం భవిస్సతి. ఇధ ఖో తం, భిక్ఖవే, సోభేథ, యం తుమ్హే ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజితా సమానా ఖమా చ భవేయ్యాథ సోరతా చా’’తి ఓవదిత్వా దుతియమ్పి తతియమ్పి ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డన’’న్తి వారేత్వా అనోరమన్తే దిస్వా ‘‘పరియాదిణ్ణరూపా ఖో ఇమే మోఘపురిసా, న యిమే సుకరా సఞ్ఞాపేతు’’న్తి పక్కమిత్వా పునదివసే పిణ్డపాతపటిక్కన్తో గన్ధకుటియా థోకం విస్సమిత్వా సేనాసనం సంసామేత్వా అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ సఙ్ఘమజ్ఝే ఆకాసే ఠత్వా ఇమా గాథా అభాసి –
౧౦. ‘‘పుథుసద్దో సమజనో, న బాలో కోచి మఞ్ఞథ;
సఙ్ఘస్మిం భిజ్జమానస్మిం, నాఞ్ఞం భియ్యో అమఞ్ఞరుం.
౧౧. ‘‘పరిముట్ఠా పణ్డితాభాసా, వాచాగోచరభాణినో;
యావిచ్ఛన్తి ముఖాయామం, యేన నీతా న తం విదూ.
౧౨. ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మం, అజిని మం అహాసి మే;
యే చ తం ఉపనయ్హన్తి, వేరం తేసం న సమ్మతి.
౧౩. ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మం, అజిని మం అహాసి మే;
యే చ తం నుపనయ్హన్తి, వేరం తేసూపసమ్మతి.
౧౪. ‘‘న హి వేరేన వేరాని, సమ్మన్తీధ కుదాచనం;
అవేరేన చ సమ్మన్తి, ఏస ధమ్మో సనన్తనో.
౧౫. ‘‘పరే చ న విజానన్తి, మయమేత్థ యమామసే;
యే చ తత్థ విజానన్తి, తతో సమ్మన్తి మేధగా.
౧౬. ‘‘అట్ఠిచ్ఛిన్నా పాణహరా, గవాస్సధనహారినో;
రట్ఠం విలుమ్పమానానం, తేసమ్పి హోతి సఙ్గతి;
కస్మా తుమ్హాక నో సియా.
౧౭. ‘‘సచే లభేథ నిపకం సహాయం, సద్ధించరం సాధువిహారిధీరం;
అభిభుయ్య సబ్బాని పరిస్సయాని, చరేయ్య తేనత్తమనో సతీమా.
౧౮. ‘‘నో చే లభేథ నిపకం సహాయం, సద్ధించరం సాధువిహారిధీరం;
రాజావ రట్ఠం విజితం పహాయ, ఏకో చరే మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగో.
౧౯. ‘‘ఏకస్స చరితం సేయ్యో, నత్థి బాలే సహాయతా;
ఏకో చరే న పాపాని కయిరా, అప్పోస్సుక్కో మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగో’’తి.
తత్థ పుథు మహాసద్దో అస్సాతి పుథుసద్దో. సమజనోతి సమానో ఏకసదిసో జనో, సబ్బోవాయం భణ్డనకారకజనో సమన్తతో సద్దనిచ్ఛారణేన పుథుసద్దో చేవ సదిసో చాతి వుత్తం హోతి. న బాలో కోచి మఞ్ఞథాతి తత్థ కోచి ఏకోపి ‘‘అహం బాలో’’తి న మఞ్ఞిత్థ, సబ్బే పణ్డితమానినో, సబ్బోవాయం భణ్డనకారకో జనోయేవ. నాఞ్ఞం భియ్యో అమఞ్ఞరున్తి కోచి ఏకోపి ‘‘అహం బాలో’’తి న మఞ్ఞిత్థ, భియ్యో చ సఙ్ఘస్మిం భిజ్జమానే అఞ్ఞమ్పి ఏకం ‘‘మయ్హం కారణా సఙ్ఘో భిజ్జతీ’’తి ఇదం కారణం న మఞ్ఞిత్థాతి అత్థో.
పరిముట్ఠాతి ముట్ఠస్సతినో. పణ్డితాభాసాతి అత్తనో పణ్డితమానేన పణ్డితసదిసా. వాచాగోచరభాణినోతి రా-కారస్స రస్సాదేసో కతో, వాచాగోచరా చ న సతిపట్ఠానాదిఅరియధమ్మగోచరా, భాణినో చ. కథం భాణినో? యావిచ్ఛన్తి ముఖాయామన్తి, యావ ముఖం పసారేతుం ఇచ్ఛన్తి, తావ పసారేత్వా అగ్గపాదేహి ఠత్వా భాణినో, ఏకోపి సఙ్ఘగారవేన ముఖసఙ్కోచనం న కరోతీతి అత్థో. యేన నీతాతి యేన భణ్డనేన ఇమం నిల్లజ్జభావం నీతా. న తం విదూతి ఏవం ‘‘ఆదీనవం ఇద’’న్తి తం న జానన్తి.
యే చ తం ఉపనయ్హన్తీతి తం ‘‘అక్కోచ్ఛి మ’’న్తిఆదికం ఆకారం యే ఉపనయ్హన్తి. సనన్తనోతి పోరాణో. పరేతి పణ్డితే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞే భణ్డనకారకా పరే నామ. తే ఏత్థ సఙ్ఘమజ్ఝే కోలాహలం కరోన్తా ‘‘మయం యమామసే ఉపయమామ నస్సామ, సతతం సమితం మచ్చుసన్తికం గచ్ఛామా’’తి న జానన్తి. యే చ తత్థ విజానన్తీతి యే తత్థ పణ్డితా ‘‘మయం మచ్చుసమీపం గచ్ఛామా’’తి విజానన్తి. తతో సమ్మన్తి మేధగాతి భిక్ఖవే, ఏవఞ్హి తే జానన్తా యోనిసోమనసికారం ఉప్పాదేత్వా మేధగానం కలహానం వూపసమాయ పటిపజ్జన్తి.
అట్ఠిచ్ఛిన్నాతి అయం గాథా బ్రహ్మదత్తఞ్చ దీఘావుకుమారఞ్చ సన్ధాయ వుత్తా. తేసమ్పి హోతి సఙ్గతి. కస్మా తుమ్హాకం న హోతి? యేసం వో నేవ మాతాపితూనం అట్ఠీని ఛిన్నాని, న పాణా హటా, న గవాస్సధనాని హటాని. ఇదం వుత్తం హోతి – భిక్ఖవే, తేసఞ్హి నామ ఆదిన్నదణ్డానం ఆదిన్నసత్థానం రాజూనం ఏవరూపా సఙ్గతి సమాగమో ఆవాహవివాహసమ్బన్ధం కత్వా ఏకతో పానభోజనం హోతి, తుమ్హే ఏవరూపే సాసనే పబ్బజిత్వా అత్తనో వేరమత్తమ్పి జహితుం న సక్కోథ, కో తుమ్హాకం భిక్ఖుభావోతి.
సచే లభేథాతిఆదిగాథాయో పణ్డితసహాయస్స చ బాలసహాయస్స చ వణ్ణావణ్ణదీపనత్థం వుత్తా. అభిభుయ్య సబ్బాని పరిస్సయానీతి సబ్బే పాకటపరిస్సయే చ పటిచ్ఛన్నపరిస్సయే చ అభిభవిత్వా తేన సద్ధిం అత్తమనో సతిమా చరేయ్య. రాజావ రట్ఠం విజితం పహాయాతి యథా అత్తనో విజితం రట్ఠం మహాజనకరాజా చ అరిన్దమరాజా చ పహాయ ఏకకోవ చరింసు, ఏవం చరేయ్యాతి అత్థో. మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగోతి మాతఙ్గో అరఞ్ఞే నాగోవ. మాతఙ్గోతి హత్థీ వుచ్చతి, నాగోతి మహన్తాధివచనమేతం. యథా హి మాతుపోసకో మాతఙ్గనాగో అరఞ్ఞే ఏకకో చరి, న చ పాపాని అకాసి, యథా చ సీలవహత్థినాగో. యథా చ పాలిలేయ్యకో, ఏవం ఏకో చరే, న చ పాపాని కయిరాతి వుత్తం హోతి.
సత్థా ఏవం కథేత్వాపి తే భిక్ఖూ సమగ్గే కాతుం అసక్కోన్తో బాలకలోణకగామం గన్త్వా భగుత్థేరస్స ఏకీభావే ఆనిసంసం కథేత్వా తతో తిణ్ణం కులపుత్తానం వసనట్ఠానం గన్త్వా తేసం సామగ్గివాసే ఆనిసంసం కథేత్వా తతో పాలిలేయ్యకవనసణ్డం గన్త్వా తత్థ తేమాసం వసిత్వా పున కోసమ్బిం అగన్త్వా సావత్థిమేవ అగమాసి. కోసమ్బివాసినోపి ఉపాసకా ‘‘ఇమే ఖో అయ్యా, కోసమ్బకా భిక్ఖూ బహునో అమ్హాకం అనత్థస్స కారకా, ఇమేహి ఉబ్బాళ్హో భగవా పక్కన్తో, ఇమేసం నేవ అభివాదనాదీని కరిస్సామ, న ఉపగతానం పిణ్డపాతం దస్సామ, ఏవం ఇమే పక్కమిస్సన్తి వా వేరం విరమిస్సన్తి వా భగవన్తం వా పసాదేస్సన్తీ’’తి సమ్మన్తయిత్వా తథేవ అకంసు. తే తేన దణ్డకమ్మేన పీళితా సావత్థిం గన్త్వా భగవన్తం ఖమాపేసుం.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘పితా సుద్ధోదనమహారాజా అహోసి, మాతా మహామాయా, దీఘావుకుమారో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
కోసమ్బియజాతకవణ్ణనా దుతియా.
[౪౨౯] ౩. మహాసువజాతకవణ్ణనా
దుమో యదా హోతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా కోసలజనపదే అఞ్ఞతరం పచ్చన్తగామం ఉపనిస్సాయ అరఞ్ఞే విహాసి. మనుస్సా తస్స రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని సమ్పాదేత్వా గమనాగమనసమ్పన్నే ఠానే సేనాసనం కత్వా సక్కచ్చం ఉపట్ఠహింసు. తస్స వస్సూపగతస్స పఠమమాసేయేవ సో గామో ఝాయి, మనుస్సానం బీజమత్తమ్పి అవసిట్ఠం నాహోసి. తే తస్స పణీతం పిణ్డపాతం దాతుం నాసక్ఖింసు. సో సప్పాయసేనాసనేపి పిణ్డపాతేన కిలమన్తో మగ్గం వా ఫలం వా నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి. అథ నం తేమాసచ్చయేన సత్థారం వన్దితుం ఆగతం సత్థా పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కచ్చి భిక్ఖు పిణ్డపాతేన న కిలమన్తోసి, సేనాసనసప్పాయఞ్చ అహోసీ’’తి పుచ్ఛి. సో తమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘తస్స సేనాసనం సప్పాయ’’న్తి ఞత్వా ‘‘భిక్ఖు సమణేన నామ సేనాసనసప్పాయే సతి లోలుప్పచారం పహాయ కిఞ్చిదేవ యథాలద్ధం పరిభుఞ్జిత్వా సన్తుట్ఠేన సమణధమ్మం కాతుం వట్టతి. పోరాణకపణ్డితా తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అత్తనో నివాససుక్ఖరుక్ఖే చుణ్ణం ఖాదన్తాపి లోలుప్పచారం పహాయ సన్తుట్ఠా మిత్తధమ్మం అభిన్దిత్వా అఞ్ఞత్థ న గమింసు, త్వం పన కస్మా ‘పిణ్డపాతో పరిత్తో లూఖో’తి సప్పాయసేనాసనం పరిచ్చజీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే హిమవన్తే గఙ్గాతీరే ఏకస్మిం ఉదుమ్బరవనే అనేకసతసహస్సా సుకా వసింసు. తత్ర ఏకో సువరాజా అత్తనో నివాసరుక్ఖస్స ఫలేసు ఖీణేసు యదేవ అవసిట్ఠం హోతి అఙ్కురో వా పత్తం వా తచో వా పపటికా వా, తం ఖాదిత్వా గఙ్గాయ పానీయం పివిత్వా పరమప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠో హుత్వా అఞ్ఞత్థ న గచ్ఛతి. తస్స అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠభావగుణేన సక్కస్స భవనం కమ్పి. సక్కో ఆవజ్జమానో తం దిస్వా తస్స వీమంసనత్థం అత్తనో ఆనుభావేన తం రుక్ఖం సుక్ఖాపేసి. రుక్ఖో ఖాణుకమత్తో హుత్వా ఛిద్దావఛిద్దో వాతే పహరన్తే ఆకోటియమానో వియ అట్ఠాసి. తస్స ఛిద్దేహి చుణ్ణాని నిక్ఖమన్తి. సువరాజా తాని చుణ్ణాని ఖాదిత్వా గఙ్గాయ పానీయం పివిత్వా అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా వాతాతపం అగణేత్వా ఉదుమ్బరఖాణుకే నిసీది. సక్కో తస్స పరమప్పిచ్ఛభావం ఞత్వా ‘‘మిత్తధమ్మగుణం కథాపేత్వా వరమస్స దత్వా ఉదుమ్బరం అమతఫలం కరిత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి ఏకో హంసరాజా హుత్వా సుజం అసురకఞ్ఞం పురతో కత్వా తం ఉదుమ్బరవనం గన్త్వా అవిదూరే ఏకరుక్ఖస్స సాఖాయ నిసీదిత్వా తేన సద్ధిం కథం సముట్ఠాపేన్తో పఠమం గాథమాహ –
౨౦. ‘‘దుమో యదా హోతి ఫలూపపన్నో, భుఞ్జన్తి నం విహఙ్గమా సమ్పతన్తా;
ఖీణన్తి ఞత్వాన దుమం ఫలచ్చయే, దిసోదిసం యన్తి తతో విహఙ్గమా’’తి.
తస్సత్థో – సువరాజ, రుక్ఖో నామ యదా ఫలసమ్పన్నో హోతి, తదా తం సాఖతో సాఖం సమ్పతన్తావ విహఙ్గమా భుఞ్జన్తి, తం పన ఖీణం ఞత్వా ఫలానం అచ్చయేన తతో రుక్ఖతో దిసోదిసం విహఙ్గమా గచ్ఛన్తీతి.
ఏవఞ్చ పన వత్వా తతో నం ఉయ్యోజేతుం దుతియం గాథమాహ –
౨౧. ‘‘చర చారికం లోహితతుణ్డ మా మరి, కిం త్వం సువ సుక్ఖదుమమ్హి ఝాయసి;
తదిఙ్ఘ మం బ్రూహి వసన్తసన్నిభ, కస్మా సువ సుక్ఖదుమం న రిఞ్చసీ’’తి.
తత్థ ఝాయసీతి కింకారణా సుక్ఖఖాణుమత్థకే ఝాయన్తో పజ్ఝాయన్తో తిట్ఠసి. ఇఙ్ఘాతి చోదనత్థే నిపాతో. వసన్తసన్నిభాతి వసన్తకాలే వనసణ్డో సువగణసమోకిణ్ణో వియ నీలోభాసో హోతి, తేన తం ‘‘వసన్తసన్నిభా’’తి ఆలపతి. న రిఞ్చసీతి న ఛడ్డేసి.
అథ నం సువరాజా ‘‘అహం హంస అత్తనో కతఞ్ఞుకతవేదితాయ ఇమం రుక్ఖం న జహామీ’’తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –
౨౨. ‘‘యే వే సఖీనం సఖారో భవన్తి, పాణచ్చయే దుక్ఖసుఖేసు హంస;
ఖీణం అఖీణమ్పి న తం జహన్తి, సన్తో సతం ధమ్మమనుస్సరన్తా.
౨౩. ‘‘సోహం సతం అఞ్ఞతరోస్మి హంస, ఞాతీ చ మే హోతి సఖా చ రుక్ఖో;
తం నుస్సహే జీవికత్థో పహాతుం, ఖీణన్తి ఞత్వాన న హేస ధమ్మో’’తి.
తత్థ యే వే సఖీనం సఖారో భవన్తీతి యే సహాయానం సహాయా హోన్తి. ఖీణం అఖీణమ్పీతి పణ్డితా నామ అత్తనో సహాయం భోగపరిక్ఖయేన ఖీణమ్పి అఖీణమ్పి న జహన్తి. సతం ధమ్మమనుస్సరన్తాతి పణ్డితానం పవేణిం అనుస్సరమానా. ఞాతీ చ మేతి హంసరాజ, అయం రుక్ఖో సమ్పియాయనత్థేన మయ్హం ఞాతి చ సమాచిణ్ణచరణతాయ సఖా చ. జీవికత్థోతి తమహం జీవికాయ అత్థికో హుత్వా పహాతుం న సక్కోమి.
సక్కో తస్స వచనం సుత్వా తుట్ఠో పసంసిత్వా వరం దాతుకామో ద్వే గాథా అభాసి –
౨౪. ‘‘సాధు సక్ఖి కతం హోతి, మేత్తి సంసతి సన్థవో;
సచేతం ధమ్మం రోచేసి, పాసంసోసి విజానతం.
౨౫. ‘‘సో తే సువ వరం దమ్మి, పత్తయాన విహఙ్గమ;
వరం వరస్సు వక్కఙ్గ, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసీ’’తి.
తత్థ సాధూతి సమ్పహంసనం. సక్ఖి కతం హోతి, మేత్తి సంసతి సన్థవోతి సఖిభావో చ మేత్తి చ పరిసమజ్ఝే సన్థవో చాతి తయా మిత్తం కతం సాధు హోతి లద్ధకం భద్దకమేవ. సచేతం ధమ్మన్తి సచే ఏతం మిత్తధమ్మం. విజానతన్తి ఏవం సన్తే విఞ్ఞూనం పసంసితబ్బయుత్తకోసీతి అత్థో. సో తేతి సో అహం తుయ్హం. వరస్సూతి ఇచ్ఛస్సు. యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసీతి యం కిఞ్చి మనసా ఇచ్ఛసి, సబ్బం తం వరం దదామి తేతి.
తం సుత్వా సువరాజా వరం గణ్హన్తో సత్తమం గాథమాహ –
౨౬. ‘‘వరఞ్చ మే హంస భవం దదేయ్య, అయఞ్చ రుక్ఖో పునరాయుం లభేథ;
సో సాఖవా ఫలిమా సంవిరూళ్హో, మధుత్థికో తిట్ఠతు సోభమానో’’తి.
తత్థ సాఖవాతి సాఖసమ్పన్నో. ఫలిమాతి ఫలేన ఉపేతో. సంవిరూళ్హోతి సమన్తతో విరూళ్హపత్తో తరుణపత్తసమ్పన్నో హుత్వా. మధుత్థికోతి సంవిజ్జమానమధురఫలేసు పక్ఖిత్తమధు వియ మధురఫలో హుత్వాతి అత్థో.
అథస్స సక్కో వరం దదమానో అట్ఠమం గాథమాహ –
౨౭. ‘‘తం పస్స సమ్మ ఫలిమం ఉళారం, సహావ తే హోతు ఉదుమ్బరేన;
సో సాఖవా ఫలిమా సంవిరూళ్హో, మధుత్థికో తిట్ఠతు సోభమానో’’తి.
తత్థ సహావ తే హోతు ఉదుమ్బరేనాతి తవ ఉదుమ్బరేన సద్ధిం సహ ఏకతోవ వాసో హోతు.
ఏవఞ్చ పన వత్వా సక్కో తం అత్తభావం విజహిత్వా అత్తనో చ సుజాయ చ ఆనుభావం దస్సేత్వా గఙ్గాతో హత్థేన ఉదకం గహేత్వా ఉదుమ్బరఖాణుకం పహరి. తావదేవ సాఖావిటపసచ్ఛన్నో మధురఫలో రుక్ఖో ఉట్ఠహిత్వా ముణ్డమణిపబ్బతో వియ విలాససమ్పన్నో అట్ఠాసి. సువరాజా తం దిస్వా సోమనస్సప్పత్తో సక్కస్స థుతిం కరోన్తో నవమం గాథమాహ –
౨౮. ‘‘ఏవం సక్క సుఖీ హోహి, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;
యథాహమజ్జ సుఖితో, దిస్వాన సఫలం దుమ’’న్తి.
సక్కోపి తస్స వరం దత్వా ఉదుమ్బరం అమతఫలం కత్వా సద్ధిం సుజాయ అత్తనో ఠానమేవ గతో. తమత్థం దీపయమానా ఓసానే అభిసమ్బుద్ధగాథా ఠపితా –
౨౯. ‘‘సువస్స చ వరం దత్వా, కత్వాన సఫలం దుమం;
పక్కామి సహ భరియాయ, దేవానం నన్దనం వన’’న్తి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం భిక్ఖు పోరాణకపణ్డితా తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తాపి అలోలుప్పచారా అహేసుం. త్వం పన కస్మా ఏవరూపే సాసనే పబ్బజిత్వా లోలుప్పచారం చరసి, గచ్ఛ తత్థేవ వసాహీ’’తి కమ్మట్ఠానమస్స కథేత్వా జాతకం సమోధానేసి. సో భిక్ఖు తత్థ గన్త్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో అరహత్తం పాపుణి. తదా సక్కో అనురుద్ధో అహోసి, సువరాజా పన అహమేవ అహోసిన్తి.
మహాసువజాతకవణ్ణనా తతియా.
[౪౩౦] ౪. చూళసువజాతకవణ్ణనా
సన్తి రుక్ఖాతి ఇదం సత్థా సావత్థియం జేతవనే విహరన్తో వేరఞ్జకణ్డం ఆరబ్భ కథేసి. సత్థరి వేరఞ్జాయం వస్సం వసిత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం అనుప్పత్తే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, తథాగతో ఖత్తియసుఖుమాలో బుద్ధసుఖుమాలో మహన్తేన ఇద్ధానుభావేన సమన్నాగతోపి వేరఞ్జబ్రాహ్మణేన నిమన్తితో తేమాసం వసన్తో మారావట్టనవసేన తస్స సన్తికా ఏకదివసమ్పి భిక్ఖం అలభిత్వా లోలుప్పచారం పహాయ తేమాసం పత్థపులకపిట్ఠోదకేన యాపేన్తో అఞ్ఞత్థ న అగమాసి, అహో తథాగతానం అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠభావో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘అనచ్ఛరియం, భిక్ఖవే, తథాగతస్స ఇదాని లోలుప్పచారప్పహానం, పుబ్బేపి తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తోపి లోలుప్పచారం పహాసి’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి. సబ్బమ్పి వత్థు పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.
౩౦. ‘‘సన్తి రుక్ఖా హరిపత్తా, దుమా నేకఫలా బహూ;
కస్మా ను సుక్ఖే కోళాపే, సువస్స నిరతో మనో.
౩౧. ‘‘ఫలస్స ఉపభుఞ్జిమ్హా, నేకవస్సగణే బహూ;
అఫలమ్పి విదిత్వాన, సావ మేత్తి యథా పురే.
౩౨. ‘‘సుక్ఖఞ్చ రుక్ఖం కోళాపం, ఓపత్తమఫలం దుమం;
ఓహాయ సకుణా యన్తి, కిం దోసం పస్ససే దిజ.
౩౩. ‘‘యే ఫలత్థా సమ్భజన్తి, అఫలోతి జహన్తి నం;
అత్తత్థపఞ్ఞా దుమ్మేధా, తే హోన్తి పక్ఖపాతినో.
౩౪. ‘‘సాధు సక్ఖి కతం హోతి, మేత్తి సంసతి సన్థవో;
సచేతం ధమ్మం రోచేసి, పాసంసోసి విజానతం.
౩౫. ‘‘సో తే సువ వరం దమ్మి, పత్తయాన విహఙ్గమ;
వరం వరస్సు వక్కఙ్గ, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి.
౩౬. ‘‘అపి నామ నం పస్సేయ్యం, సపత్తం సఫలం దుమం;
దలిద్దోవ నిధిం లద్ధా, నన్దేయ్యాహం పునప్పునం.
౩౭. ‘‘తతో అమతమాదాయ, అభిసిఞ్చి మహీరుహం;
తస్స సాఖా విరూహింసు, సీతచ్ఛాయా మనోరమా.
౩౮. ‘‘ఏవం సక్క సుఖీ హోహి, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;
యథాహమజ్జ సుఖితో, దిస్వాన సఫలం దుమం.
౩౯. ‘‘సువస్స చ వరం దత్వా, కత్వాన సఫలం దుమం;
పక్కామి సహ భరియాయ, దేవానం నన్దనం వన’’న్తి. –
పఞ్హపటిపఞ్హాపి అత్థోపి పురిమనయేనేవ వేదితబ్బా, అనుత్తానపదమేవ పన వణ్ణయిస్సామ.
హరిపత్తాతి నీలపత్తసచ్ఛన్నా. కోళాపేతి వాతే పహరన్తే ఆకోటితసద్దం వియ ముఞ్చమానే నిస్సారే. సువస్సాతి ఆయస్మతో సువరాజస్స కస్మా ఏవరూపే రుక్ఖే మనో నిరతో. ఫలస్సాతి ఫలం అస్స రుక్ఖస్స. నేకవస్సగణేతి అనేకవస్సగణే. బహూతి సమానేపి అనేకసతే న ద్వే తయో, అథ ఖో బహూవ. విదిత్వానాతి హంసరాజ ఇదాని అమ్హాకం ఇమం రుక్ఖం అఫలం విదిత్వాపి యథా పురే ఏతేన సద్ధిం మేత్తి, సావ మేత్తి, తఞ్హి మయం న భిన్దామ, మేత్తిం భిన్దన్తా హి అనరియా అసప్పురిసా నామ హోన్తీతి పకాసేన్తో ఏవమాహ.
ఓపత్తన్తి అవపత్తం నిప్పత్తం పతితపత్తం. కిం దోసం పస్ససేతి అఞ్ఞే సకుణా ఏతం ఓహాయ అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తి, త్వం ఏవం గమనే కిం నామ దోసం పస్ససి. యే ఫలత్థాతి యే పక్ఖినో ఫలత్థాయ ఫలకారణా సమ్భజన్తి ఉపగచ్ఛన్తి, అఫలోతి ఞత్వా ఏతం జహన్తి. అత్తత్థపఞ్ఞాతి అత్తనో అత్థాయ పఞ్ఞా, పరం అనోలోకేత్వా అత్తనియేవ వా ఠితా ఏతేసం పఞ్ఞాతి అత్తత్థపఞ్ఞా. పక్ఖపాతినోతి తే అత్తనోయేవ వుడ్ఢిం పచ్చాసీసమానా మిత్తపక్ఖం పాతేన్తి నాసేన్తీతి పక్ఖపాతినో నామ హోన్తి. అత్తపక్ఖేయేవ వా పతన్తీతి పక్ఖపాతినో.
అపి నామ నన్తి హంసరాజ, సచే మే మనోరథో నిప్ఫజ్జేయ్య, తయా దిన్నో వరో సమ్పజ్జేయ్య, అపి నామ అహం ఇమం రుక్ఖం సపత్తం సఫలం పున పస్సేయ్యం, తతో దలిద్దో నిధిం లభిత్వావ పునప్పునం ఏతం అభినన్దేయ్యం, తం దిస్వావ పమోదేయ్యం. అమతమాదాయాతి అత్తనో ఆనుభావేన ఠితో గఙ్గోదకం గహేత్వా అభిసిఞ్చయీతి అత్థో. ఇమస్మిం జాతకే ఇమాయ సద్ధిం ద్వే అభిసమ్బుద్ధగాథా హోన్తి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సక్కో అనురుద్ధో అహోసి, సువరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
చూళసువజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.
[౪౩౧] ౫. హరితచజాతకవణ్ణనా
సుతం మేతం మహాబ్రహ్మేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి భిక్ఖుం ఏకం అలఙ్కతమాతుగామం దిస్వా ఉక్కణ్ఠితం దీఘకేసనఖలోమం విబ్భమితుకామం ఆచరియుపజ్ఝాయేహి అరుచియా ఆనీతం. సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కింకారణా’’తి వత్వా ‘‘అలఙ్కతమాతుగామం దిస్వా కిలేసవసేన, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు కిలేసో నామ గుణవిద్ధంసకో అప్పస్సాదో నిరయే నిబ్బత్తాపేతి, ఏస పన కిలేసో కింకారణా తం న కిలమేస్సతి? న హి సినేరుం పహరిత్వా పహరణవాతో పురాణపణ్ణస్స లజ్జతి, ఇమఞ్హి కిలేసం నిస్సాయ బోధిఞాణస్స అనుపదం చరమానా పఞ్చఅభిఞ్ఞఅట్ఠసమాపత్తిలాభినో విసుద్ధమహాపురిసాపి సతిం ఉపట్ఠపేతుం అసక్కోన్తా ఝానం అన్తరధాపేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం నిగమే అసీతికోటివిభవే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, కఞ్చనఛవితాయ పనస్స ‘‘హరితచకుమారో’’తి నామం కరింసు. సో వయప్పత్తో తక్కసిలం గన్త్వా ఉగ్గహితసిప్పో కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా మాతాపితూనం అచ్చయేన ధనవిలోకనం కత్వా ‘‘ధనమేవ పఞ్ఞాయతి, ధనస్స ఉప్పాదకా న పఞ్ఞాయన్తి, మయాపి మరణముఖే చుణ్ణవిచుణ్ణేన భవితబ్బ’’న్తి మరణభయభీతో మహాదానం దత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా సత్తమే దివసే అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా తత్థ చిరం వనమూలఫలాహారో యాపేత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ పబ్బతా ఓతరిత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం పత్వా రాజుయ్యానే వసిత్వా పునదివసే బారాణసియం భిక్ఖాయ చరన్తో రాజద్వారం సమ్పాపుణి. రాజా తం దిస్వా పసన్నచిత్తో పక్కోసాపేత్వా సముస్సితసేతచ్ఛత్తే రాజపల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా నానగ్గరసభోజనం భోజేత్వా అనుమోదనావసానే అతిరేకతరం పసీదిత్వా ‘‘కహం, భన్తే, గచ్ఛథా’’తి వత్వా ‘‘వస్సావాసట్ఠానం ఉపధారేమ, మహారాజా’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, భన్తే’’తి భుత్తపాతరాసో తం ఆదాయ ఉయ్యానం గన్త్వా తత్థ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీని కారాపేత్వా ఉయ్యానపాలం పరిచారకం కత్వా దత్వా వన్దిత్వా నిక్ఖమి. మహాసత్తో తతో పట్ఠాయ నిబద్ధం రఞ్ఞో గేహే భుఞ్జన్తో ద్వాదస వస్సాని తత్థ వసి.
అథేకదివసం రాజా పచ్చన్తం కుపితం వూపసమేతుం గచ్ఛన్తో ‘‘అమ్హాకం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం మా పమజ్జీ’’తి మహాసత్తం దేవియా నియ్యాదేత్వా అగమాసి. తతో పట్ఠాయ సా మహాసత్తం సహత్థా పరివిసతి. అథేకదివసం సా భోజనం సమ్పాదేత్వా తస్మిం చిరాయమానే గన్ధోదకేన న్హత్వా సణ్హం మట్ఠసాటకం నివాసేత్వా సీహపఞ్జరం వివరాపేత్వా సరీరే వాతం పహరాపేన్తీ ఖుద్దకమఞ్చకే నిపజ్జి. మహాసత్తోపి దివాతరం సునివత్థో సుపారుతో భిక్ఖాభాజనం ఆదాయ ఆకాసేనాగన్త్వా సీహపఞ్జరం పాపుణి. దేవియా తస్స వాకచిరసద్దం సుత్వా వేగేన ఉట్ఠహన్తియా మట్ఠసాటకో భస్సి, మహాసత్తస్స విసభాగారమ్మణం చక్ఖుం పటిహఞ్ఞి. అథస్స అనేకవస్సకోటిసతసహస్సకాలే అబ్భన్తరే నివుత్థకిలేసో కరణ్డకే సయితఆసీవిసో వియ ఉట్ఠహిత్వా ఝానం అన్తరధాపేసి. సో సతిం ఉపట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తో గన్త్వా దేవిం హత్థే గణ్హి, తావదేవ సాణిం పరిక్ఖిపింసు. సో తాయ సద్ధిం లోకధమ్మం సేవిత్వా భుఞ్జిత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా తతో పట్ఠాయ దేవసికం తథేవ అకాసి. తస్స తాయ సద్ధిం లోకధమ్మపటిసేవనం సకలనగరే పాకటం జాతం. అమచ్చా ‘‘హరితచతాపసో ఏవమకాసీ’’తి రఞ్ఞో పణ్ణం పహిణింసు. రాజా ‘‘మం భిన్దితుకామా ఏవం వదన్తీ’’తి అసద్దహిత్వా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా బారాణసిం పచ్చాగన్త్వా నగరం పదక్ఖిణం కత్వా దేవియా సన్తికం గన్త్వా ‘‘సచ్చం, కిర మమ అయ్యో హరితచతాపసో తయా సద్ధిం లోకధమ్మం పటిసేవతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సచ్చం, దేవా’’తి. సో తస్సాపి అసద్దహిత్వా ‘‘తమేవ పటిపుచ్ఛిస్సామీ’’తి ఉయ్యానం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా తం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –
౪౦. ‘‘సుతం మేతం మహాబ్రహ్మే, కామే భుఞ్జతి హారితో;
కచ్చేతం వచనం తుచ్ఛం, కచ్చి సుద్ధో ఇరియ్యసీ’’తి.
తత్థ కచ్చేతన్తి కచ్చి ఏతం ‘‘హారితో కామే పరిభుఞ్జతీ’’తి అమ్హేహి సుతం వచనం తుచ్ఛం అభూతం, కచ్చి త్వం సుద్ధో ఇరియ్యసి విహరసీతి.
సో చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా ‘నాహం పరిభుఞ్జామీ’తి వుత్తేపి మమ సద్దహిస్సతేవ, ఇమస్మిం లోకే సచ్చసదిసీ పతిట్ఠా నామ నత్థి. ఉజ్ఝితసచ్చా హి బోధిమూలే నిసీదిత్వా బోధిం పాపుణితుం న సక్కోన్తి, మయా సచ్చమేవ కథేతుం వట్టతీ’’తి. బోధిసత్తస్స హి ఏకచ్చేసు ఠానేసు పాణాతిపాతోపి అదిన్నాదానమ్పి కామేసుమిచ్ఛాచారోపి సురామేరయమజ్జపానమ్పి హోతియేవ, అత్థభేదకవిసంవాదనం పురక్ఖత్వా ముసావాదో నామ న హోతి, తస్మా సో సచ్చమేవ కథేన్తో దుతియం గాథమాహ –
౪౧. ‘‘ఏవమేతం మహారాజ, యథా తే వచనం సుతం;
కుమ్మగ్గం పటిపన్నోస్మి, మోహనేయ్యేసు ముచ్ఛితో’’తి.
తత్థ మోహనేయ్యేసూతి కామగుణేసు. కామగుణేసు హి లోకో ముయ్హతి, తే చ లోకం మోహయన్తి, తస్మా తే ‘‘మోహనేయ్యా’’తి వుచ్చన్తీతి.
తం సుత్వా రాజా తతియం గాథమాహ –
౪౨. ‘‘అదు పఞ్ఞా కిమత్థియా, నిపుణా సాధుచిన్తినీ;
యాయ ఉప్పతితం రాగం, కిం మనో న వినోదయే’’తి.
తత్థ అదూతి నిపాతో. ఇదం వుత్తం హోతి – భన్తే, గిలానస్స నామ భేసజ్జం, పిపాసితస్స పానీయం పటిసరణం, తుమ్హాకం పనేసా నిపుణా సాధూనం అత్థానం చిన్తినీ పఞ్ఞా కిమత్థియా, యాయ పున ఉప్పతితం రాగం కిం మనో న వినోదయే, కిం చిత్తం వినోదేతుం నాసక్ఖీతి.
అథస్స కిలేసబలం దస్సేన్తో హారితో చతుత్థం గాథమాహ –
౪౩. ‘‘చత్తారోమే మహారాజ, లోకే అతిబలా భుసా;
రాగో దోసో మదో మోహో, యత్థ పఞ్ఞా న గాధతీ’’తి.
తత్థ యత్థాతి యేసు పరియుట్ఠానం పత్తేసు మహోఘే పతితా వియ పఞ్ఞా గాధం పతిట్ఠం న లభతి.
తం సుత్వా రాజా పఞ్చమం గాథమాహ –
౪౪. ‘‘అరహా సీలసమ్పన్నో, సుద్ధో చరతి హారితో;
మేధావీ పణ్డితో చేవ, ఇతి నో సమ్మతో భవ’’న్తి.