౨. గన్ధారవగ్గో

[౪౦౬] ౧. గన్ధారజాతకవణ్ణనా

హిత్వా గామసహస్సానీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో భేసజ్జసన్నిధికారసిక్ఖాపదం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు పన రాజగహే సముట్ఠితం. ఆయస్మతా హి పిలిన్దవచ్ఛేన ఆరామికకులం మోచేతుం రాజనివేసనం గన్త్వా రఞ్ఞో పాసాదే ఇద్ధిబలేన సోవణ్ణమయే కతే మనుస్సా పసీదిత్వా థేరస్స పఞ్చ భేసజ్జాని పహిణింసు. సో తాని పరిసాయ విస్సజ్జేసి. పరిసా పనస్స బాహుల్లికా అహోసి, లద్ధం లద్ధం కోళమ్బేపి ఘటేపి పత్తత్థవికాయోపి పూరేత్వా పటిసామేసి. మనుస్సా దిస్వా ‘‘మహిచ్ఛా ఇమే సమణా అన్తోకోట్ఠాగారికా’’తి ఉజ్ఝాయింసు. సత్థా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘యాని ఖో పన తాని గిలానానం భిక్ఖూన’’న్తి (పారా. ౬౨౨-౬౨౩) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేత్వా ‘‘భిక్ఖవే, పోరాణకపణ్డితా అనుప్పన్నే బుద్ధే బాహిరకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పఞ్చసీలమత్తకం రక్ఖన్తాపి లోణసక్ఖరమత్తకం పునదివసత్థాయ నిదహన్తే గరహింసు, తుమ్హే పన ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా దుతియతతియదివసత్థాయ సన్నిధిం కరోన్తా అయుత్తం కరోథా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే గన్ధారరట్ఠే బోధిసత్తో గన్ధారరఞ్ఞో పుత్తో హుత్వా పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. మజ్ఝిమపదేసేపి విదేహరట్ఠే విదేహో నామ రాజా రజ్జం కారేసి. తే ద్వేపి రాజానో అదిట్ఠసహాయా హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం థిరవిస్సాసా అహేసుం. తదా మనుస్సా దీఘాయుకా హోన్తి, తింస వస్ససహస్సాని జీవన్తి. అథేకదా గన్ధారరాజా పుణ్ణముపోసథదివసే సమాదిన్నసీలో మహాతలే పఞ్ఞత్తవరపల్లఙ్కమజ్ఝగతో వివటేన సీహపఞ్జరేన పాచీనలోకధాతుం ఓలోకేన్తో అమచ్చానం ధమ్మత్థయుత్తకథం కథేన్తో నిసీది. తస్మిం ఖణే గగనతలం అతిలఙ్ఘన్తమివ పరిపుణ్ణం చన్దమణ్డలం రాహు అవత్థరి, చన్దప్పభా అన్తరధాయి. అమచ్చా చన్దాలోకం అపస్సన్తా చన్దస్స రాహునా గహితభావం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా చన్దం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం చన్దో ఆగన్తుకఉపక్కిలేసేన ఉపక్కిలిట్ఠో నిప్పభో జాతో, మయ్హమ్పేస రాజపరివారో ఉపక్కిలేసో, న ఖో పన మేతం పతిరూపం, యాహం రాహునా గహితచన్దో వియ నిప్పభో భవేయ్యం, విసుద్ధే గగనతరే విరోచన్తం చన్దమణ్డలం వియ రజ్జం పహాయ పబ్బజిస్సామి, కిం మే పరేన ఓవదితేన, కులే చ గణే చ అలగ్గో హుత్వా అత్తానమేవ ఓవదన్తో విచరిస్సామి, ఇదం మే పతిరూప’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘యం ఇచ్ఛథ, తం రాజానం కరోథా’’తి రజ్జం అమచ్చానం నియ్యాదేసి. సో రజ్జం ఛడ్డేత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా ఝానరతిసమప్పితో హిమవన్తపదేసే వాసం కప్పేసి.

విదేహరాజాపి ‘‘సుఖం మే సహాయస్సా’’తి వాణిజే పుచ్ఛిత్వా తస్స పబ్బజితభావం సుత్వా ‘‘మమ సహాయే పబ్బజితే అహం రజ్జేన కిం కరిస్సామీ’’తి సత్తయోజనికే మిథిలనగరే తియోజనసతికే విదేహరట్ఠే సోళససు గామసహస్సేసు పూరితాని కోట్ఠాగారాని, సోళససహస్సా చ నాటకిత్థియో ఛడ్డేత్వా పుత్తధీతరో అమనసికత్వా హిమవన్తపదేసం పవిసిత్వా పబ్బజిత్వా పవత్తఫలభోజనో హుత్వా సమప్పవత్తవాసం వసన్తో విచరి. తే ఉభోపి సమవత్తచారం చరన్తా అపరభాగే సమాగచ్ఛింసు, న పన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానింసు, సమ్మోదమానా ఏకతోవ సమప్పవత్తవాసం వసింసు. తదా విదేహతాపసో గన్ధారతాపసస్స ఉపట్ఠానం కరోతి. తేసం ఏకస్మిం పుణ్ణమదివసే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీదిత్వా ధమ్మత్థయుత్తకథం కథేన్తానం గగనతలే విరోచమానం చన్దమణ్డలం రాహు అవత్థరి. విదేహతాపసో ‘‘కిం ను ఖో చన్దస్స పభా నట్ఠా’’తి ఓలోకేత్వా రాహునా గహితం చన్దం దిస్వా ‘‘కో ను ఖో ఏస ఆచరియ, చన్దం అవత్థరిత్వా నిప్పభమకాసీ’’తి పుచ్ఛి. అన్తేవాసిక అయం రాహు నామ చన్దస్సేకో ఉపక్కిలేసో, విరోచితుం న దేతి, అహమ్పి రాహుగహితం చన్దమణ్డలం దిస్వా ‘‘ఇదం పరిసుద్ధస్స చన్దమణ్డలస్స ఆగన్తుకేన ఉపక్కిలేసేన నిప్పభం జాతం, మయ్హమ్పి ఇదం రజ్జం ఉపక్కిలేసో, యావ చన్దమణ్డలం రాహు వియ ఇదం నిప్పభం న కరోతి, తావ పబ్బజిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తదేవ రాహుగహితం చన్దమణ్డలం ఆరమ్మణం కత్వా మహారజ్జం ఛడ్డేత్వా పబ్బజితోతి. ‘‘ఆచరియ, త్వం గన్ధారరాజా’’తి? ‘‘ఆమ, అహ’’న్తి. ‘‘ఆచరియ, అహమ్పి విదేహరట్ఠే మిథిలనగరే విదేహరాజా నామ, నను మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం అదిట్ఠసహాయా’’తి. ‘‘కిం పన తే ఆరమ్మణం అహోసీ’’తి? అహం ‘‘తుమ్హే పబ్బజితా’’తి సుత్వా ‘‘అద్ధా పబ్బజ్జాయ మహన్తం గుణం అద్దసా’’తి తుమ్హేయేవ ఆరమ్మణం కత్వా రజ్జం పహాయ పబ్బజితోతి. తే తతో పట్ఠాయ అతివియ సమగ్గా సమ్మోదమానా పవత్తఫలభోజనా హుత్వా విహరింసు. తత్థ దీఘరత్తం వసిత్వా చ పన లోణమ్బిలసేవనత్థాయ హిమవన్తతో ఓతరిత్వా ఏకం పచ్చన్తగామం సమ్పాపుణింసు.

మనుస్సా తేసం ఇరియాపథే పసీదిత్వా భిక్ఖం దత్వా పటిఞ్ఞం గహేత్వా అరఞ్ఞే రత్తిదివట్ఠానాదీని మాపేత్వా వసాపేసుం. అన్తరామగ్గేపి నేసం భత్తకిచ్చకరణత్థాయ ఉదకఫాసుకట్ఠానే పణ్ణసాలం కారేసుం. తే పచ్చన్తగామే భిక్ఖం చరిత్వా తాయ పణ్ణసాలాయ నిసీదిత్వా పరిభుఞ్జిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం గచ్ఛన్తి. తేపి మనుస్సా తేసం ఆహారం దదమానా ఏకదా లోణం పత్తే పక్ఖిపిత్వా దేన్తి, ఏకదా పణ్ణపుటే బన్ధిత్వా దేన్తి, ఏకదా అలోణకాహారమేవ దేన్తి. తే ఏకదివసం పణ్ణపుటే బహుతరం లోణం అదంసు. విదేహతాపసో లోణం ఆదాయ గన్త్వా బోధిసత్తస్స భత్తకిచ్చకాలే పహోనకం దత్వా అత్తనోపి పమాణయుత్తం గహేత్వా అతిరేకం పణ్ణపుటే బన్ధిత్వా ‘‘అలోణకదివసే భవిస్సతీ’’తి తిణవట్టికఅన్తరే ఠపేసి. అథేకదివసం అలోణకే ఆహారే లద్ధే విదేహో గన్ధారస్స భిక్ఖాభాజనం దత్వా తిణవట్టికఅన్తరతో లోణం ఆహరిత్వా ‘‘ఆచరియ, లోణం గణ్హథా’’తి ఆహ. ‘‘అజ్జ మనుస్సేహి లోణం న దిన్నం, త్వం కుతో లభసీ’’తి? ‘‘ఆచరియ, పురిమదివసే మనుస్సా బహుం లోణమదంసు, అథాహం ‘అలోణకదివసే భవిస్సతీ’తి అతిరేకం లోణం ఠపేసి’’న్తి. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘మోఘపురిస, తియోజనసతికం విదేహరట్ఠం పహాయ పబ్బజిత్వా అకిఞ్చనభావం పత్వా ఇదాని లోణసక్ఖరాయ తణ్హం జనేసీ’’తి తజ్జేత్వా ఓవదన్తో పఠమం గాథమాహ –

౭౬. ‘‘హిత్వా గామసహస్సాని, పరిపుణ్ణాని సోళస;

కోట్ఠాగారాని ఫీతాని, సన్నిధిం దాని కుబ్బసీ’’తి.

తత్థ కోట్ఠాగారానీతి సువణ్ణరజతమణిముత్తాదిరతనకోట్ఠాగారాని చేవ దుస్సకోట్ఠాగారాని చ ధఞ్ఞకోట్ఠాగారాని చ. ఫీతానీతి పూరాని. సన్నిధిం దాని కుబ్బసీతి ఇదాని ‘‘స్వే భవిస్సతి, తతియదివసే భవిస్సతీ’’తి లోణమత్తం సన్నిధిం కరోసీతి.

విదేహో ఏవం గరహియమానో గరహం అసహన్తో పటిపక్ఖో హుత్వా ‘‘ఆచరియ, తుమ్హే అత్తనో దోసం అదిస్వా మయ్హమేవ దోసం పస్సథ, నను తుమ్హే ‘కిం మే పరేన ఓవదితేన, అత్తానమేవ ఓవదిస్సామీ’తి రజ్జం ఛడ్డేత్వా పబ్బజితా, తుమ్హే ఇదాని మం కస్మా ఓవదథా’’తి చోదేన్తో దుతియం గాథమాహ –

౭౭. ‘‘హిత్వా గన్ధారవిసయం, పహూతధనధారియం;

పసాసనతో నిక్ఖన్తో, ఇధ దాని పసాససీ’’తి.

తత్థ పసాసనతోతి ఓవాదానుసాసనీదానతో. ఇధ దానీతి ఇదాని ఇధ అరఞ్ఞే కస్మా మం ఓవదథాతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో తతియం గాథమాహ –

౭౮. ‘‘ధమ్మం భణామి వేదేహ, అధమ్మో మే న రుచ్చతి;

ధమ్మం మే భణమానస్స, న పాపముపలిమ్పతీ’’తి.

తత్థ ధమ్మన్తి సభావం, బుద్ధాదీహి వణ్ణితం పసత్థం కారణమేవ. అధమ్మో మే న రుచ్చతీతి అధమ్మో నామ అసభావో మయ్హం కదాచిపి న రుచ్చతి. న పాపముపలిమ్పతీతి మమ సభావమేవ కారణమేవ భణన్తస్స పాపం నామ హదయే న లిమ్పతి న అల్లీయతి. ఓవాదదానం నామేతం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకబోధిసత్తానం పవేణీ. తేహి దిన్నోవాదం బాలా న గణ్హన్తి, ఓవాదదాయకస్స పన పాపం నామ నత్థి.

‘‘నిధీనంవ పవత్తారం, యం పస్సే వజ్జదస్సినం;

నిగ్గయ్హవాదిం మేధావిం, తాదిసం పణ్డితం భజే;

తాదిసం భజమానస్స, సేయ్యో హోతి న పాపియో.

‘‘ఓవదేయ్యానుసాసేయ్య, అసబ్భా చ నివారయే;

సతఞ్హి సో పియో హోతి, అసతం హోతి అప్పియో’’తి. (ధ. ప. ౭౬-౭౭);

విదేహతాపసో బోధిసత్తస్స కథం సుత్వా ‘‘ఆచరియ, అత్థనిస్సితం కథేన్తేనపి పరం ఘట్టేత్వా రోసేత్వా కథేతుం న వట్టతి, త్వం మం కుణ్ఠసత్థకేన ముణ్డేన్తో వియ అతిఫరుసం కథేసీ’’తి వత్వా చతుత్థం గాథమాహ –

౭౯. ‘‘యేన కేనచి వణ్ణేన, పరో లభతి రుప్పనం;

మహత్థియమ్పి చే వాచం, న తం భాసేయ్య పణ్డితో’’తి.

తత్థ యేన కేనచీతి ధమ్మయుత్తేనాపి కారణేన. లభతి రుప్పనన్తి ఘట్టనం దుస్సనం కుప్పనం లభతియేవ. న తం భాసేయ్యాతి తస్మా తం పరపుగ్గలం యాయ సో వాచాయ దుస్సతి, తం మహత్థియం మహన్తం అత్థనిస్సితమ్పి వాచం న భాసేయ్యాతి అత్థో.

అథస్స బోధిసత్తో పఞ్చమం గాథమాహ –

౮౦. ‘‘కామం రుప్పతు వా మా వా, భుసంవ వికిరీయతు;

ధమ్మం మే భణమానస్స, న పాపముపలిమ్పతీ’’తి.

తత్థ కామన్తి ఏకంసేన. ఇదం వుత్తం హోతి – అయుత్తకారకో పుగ్గలో ‘‘అయుత్తం తే కత’’న్తి ఓవదియమానో ఏకంసేనేవ కుజ్ఝతు వా మా వా కుజ్ఝతు, అథ వా భుసముట్ఠి వియ వికిరీయతు, మయ్హం పన ధమ్మం భణన్తస్స పాపం నామ నత్థీతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘న వో అహం, ఆనన్ద, తథా పరక్కమిస్సామి, యథా కుమ్భకారో ఆమకే ఆమకమత్తే. నిగ్గయ్హ నిగ్గయ్హాహం ఆనన్ద, వక్ఖామి, యో సారో సో ఠస్సతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౯౬) ఇమస్స సుగతోవాదస్స అనురూపాయ పటిపత్తియా ఠత్వా ‘‘యథా కుమ్భకారో భాజనేసు పునప్పునం ఆకోటేత్వా ఆకోటేత్వా ఆమకం అగ్గహేత్వా సుపక్కమేవ భాజనం గణ్హాతి, ఏవం పునప్పునం ఓవదిత్వా నిగ్గణ్హిత్వా పక్కభాజనసదిసో పుగ్గలో గహేతబ్బో’’తి దస్సేతుం పున తం ఓవదన్తో –

౮౧. ‘‘నో చే అస్స సకా బుద్ధి, వినయో వా సుసిక్ఖితో;

వనే అన్ధమహింసోవ, చరేయ్య బహుకో జనో.

౮౨. ‘‘యస్మా చ పనిధేకచ్చే, ఆచేరమ్హి సుసిక్ఖితా;

తస్మా వినీతవినయా, చరన్తి సుసమాహితా’’తి. – ఇదం గాథాద్వయమాహ;

తస్సత్థో – సమ్మ వేదేహ, ఇమేసఞ్హి సత్తానం సచే అత్తనో బుద్ధి వా పణ్డితే ఓవాదదాయకే నిస్సాయ ఆచారపణ్ణత్తివినయో వా సుసిక్ఖితో న భవేయ్య, ఏవం సన్తే యథా తిణలతాదిగహనే వనే అన్ధమహింసో గోచరాగోచరం సాసఙ్కనిరాసఙ్కఞ్చ ఠానం అజానన్తో చరతి, తథా తుమ్హాదిసో బహుకో జనో చరేయ్య. యస్మా పన ఇధ ఏకచ్చే సకాయ బుద్ధియా రహితా సత్తా ఆచరియసన్తికే ఆచారపణ్ణత్తిసుసిక్ఖితా, తస్మా ఆచరియేహి అత్తనో అత్తనో అనురూపేన వినయేన వినీతత్తా వినీతవినయా సుసమాహితా ఏకగ్గచిత్తా హుత్వా చరన్తీతి.

ఇమినా ఇదం దస్సేతి – ఇమినా హి సత్తేన గిహినా హుత్వా అత్తనో కులానురూపా, పబ్బజితేన పబ్బజితానురూపా సిక్ఖా సిక్ఖితబ్బా. గిహినోపి హి అత్తనో కులానురూపేసు కసిగోరక్ఖాదీసు సిక్ఖితావ సమ్పన్నాజీవా హుత్వా సుసమాహితా చరన్తి, పబ్బజితాపి పబ్బజితానురూపేసు పాసాదికేసు అభిక్కన్తపటిక్కన్తాదీసు అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసిక్ఖాసు సిక్ఖితావ విగతవిక్ఖేపా సుసమాహితా చరన్తి. లోకస్మిఞ్హి –

‘‘బాహుసచ్చఞ్చ సిప్పఞ్చ, వినయో చ సుసిక్ఖితో;

సుభాసితా చ యా వాచా, ఏతం మఙ్గలముత్తమ’’న్తి. (ఖు. పా. ౫.౫; సు. ని. ౨౬౪);

తం సుత్వా వేదేహతాపసో ‘‘ఆచరియ, ఇతో పట్ఠాయ మం ఓవదథ అనుసాసథ, అహం అనధివాసనజాతికతాయ తుమ్హేహి సద్ధిం కథేసిం, తం మే ఖమథా’’తి వన్దిత్వా మహాసత్తం ఖమాపేసి. తే సమగ్గవాసం వసిత్వా పున హిమవన్తమేవ అగమంసు. తత్ర బోధిసత్తో వేదేహతాపసస్స కసిణపరికమ్మం కథేసి. సో తం కత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేసి. ఇతి తే ఉభోపి అపరిహీనజ్ఝానా బ్రహ్మలోకపరాయణా అహేసుం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా వేదేహో ఆనన్దో అహోసి, గన్ధారరాజా పన అహమేవ అహోసీ’’న్తి.

గన్ధారజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౪౦౭] ౨. మహాకపిజాతకవణ్ణనా

అత్తానం సఙ్కమం కత్వాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఞాతత్థచరియం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు భద్దసాలజాతకే (జా. ౧.౧౨.౧౩ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. తదా పన ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సమ్మాసమ్బుద్ధో ఞాతకానం అత్థం చరతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తథాగతో ఞాతీనం అత్థం చరియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కపియోనియం నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఆరోహపరిణాహసమ్పన్నో థామబలూపేతో పఞ్చహత్థిబలపరిమాణో అసీతిసహస్సకపిగణపరివుతో హిమవన్తపదేసే వసతి. తత్థ గఙ్గాతీరం నిస్సాయ సాఖావిటపసమ్పన్నో సన్దచ్ఛాయో బహలపత్తో పబ్బతకూటం వియ సముగ్గతో అమ్బరుక్ఖో అహోసి ‘‘నిగ్రోధరుక్ఖో’’తిపి వదన్తి. తస్స మధురాని ఫలాని దిబ్బగన్ధరసాని మహన్తాని మహన్తకుమ్భప్పమాణాని. తస్స ఏకిస్సా సాఖాయ ఫలాని థలే పతన్తి, ఏకిస్సా సాఖాయ గఙ్గాజలే, ద్విన్నం సాఖానం ఫలాని మజ్ఝే రుక్ఖమూలే పతన్తి. బోధిసత్తో కపిగణం ఆదాయ తత్థ ఫలాని ఖాదన్తో ‘‘ఏకస్మిం కాలే ఇమస్స రుక్ఖస్స ఉదకే పతితం ఫలం నిస్సాయ అమ్హాకం భయం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఉదకమత్థకే సాఖాయ ఏకఫలమ్పి అనవసేసేత్వా పుప్ఫకాలే కళాయమత్తకాలతో పట్ఠాయ ఖాదాపేతి చేవ పాతాపేతి చ. ఏవం సన్తేపి అసీతివానరసహస్సేహి అదిట్ఠం కిపిల్లికపుటపటిచ్ఛన్నం ఏకం పక్కఫలం నదియం పతిత్వా ఉద్ధఞ్చ అధో చ జాలం బన్ధాపేత్వా ఉదకకీళం కీళన్తస్స బారాణసిరఞ్ఞో ఉద్ధంజాలే లగ్గి. రఞ్ఞో దివసం కీళిత్వా సాయం గమనసమయే కేవట్టా జాలం ఉక్ఖిపన్తా తం దిస్వా ‘‘అసుకఫలం నామా’’తి అజానన్తా రఞ్ఞో దస్సేసుం.

రాజా ‘‘కింఫలం నామేత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘న జానామ, దేవా’’తి. ‘‘కే జానిస్సన్తీ’’తి? ‘‘వనచరకా, దేవా’’తి. సో వనచరకే పక్కోసాపేత్వా తేసం సన్తికా ‘‘అమ్బపక్క’’న్తి సుత్వా ఛురికాయ ఛిన్దిత్వా పఠమం వనచరకే ఖాదాపేత్వా పచ్ఛా అత్తనాపి ఖాది, ఇత్థాగారస్సాపి అమచ్చానమ్పి దాపేసి. రఞ్ఞో అమ్బపక్కరసో సకలసరీరం ఫరిత్వా అట్ఠాసి. సో రసతణ్హాయ బజ్ఝిత్వా తస్స రుక్ఖస్స ఠితట్ఠానం వనచరకే పుచ్ఛిత్వా తేహి ‘‘హిమవన్తపదేసే నదీతీరే’’తి వుత్తే బహూ నావాసఙ్ఘాటే బన్ధాపేత్వా వనచరకేహి దేసితమగ్గేన ఉద్ధంసోతం అగమాసి. ‘‘ఏత్తకాని దివసానీ’’తి పరిచ్ఛేదో న కథితో, అనుపుబ్బేన పన తం ఠానం పత్వా ‘‘ఏసో దేవ, రుక్ఖో’’తి వనచరకా రఞ్ఞో ఆచిక్ఖింసు. రాజా నావం ఠపేత్వా మహాజనపరివుతో పదసా తత్థ గన్త్వా రుక్ఖమూలే సయనం పఞ్ఞపాపేత్వా అమ్బపక్కాని ఖాదిత్వా నానగ్గరసభోజనం భుఞ్జిత్వా నిపజ్జి, సబ్బదిసాసు ఆరక్ఖం ఠపేత్వా అగ్గిం కరింసు.

మహాసత్తో మనుస్సేసు నిద్దం ఓక్కన్తేసు అడ్ఢరత్తసమయే పరిసాయ సద్ధిం అగమాసి. అసీతిసహస్సవానరా సాఖాయ సాఖం చరన్తా అమ్బాని ఖాదన్తి. రాజా పబుజ్ఝిత్వా కపిగణం దిస్వా మనుస్సే ఉట్ఠాపేత్వా ధనుగ్గహే పక్కోసాపేత్వా ‘‘యథా ఏతే ఫలఖాదకా వానరా న పలాయన్తి, తథా తే పరిక్ఖిపిత్వా విజ్ఝథ, స్వే అమ్బాని చేవ వానరమంసఞ్చ ఖాదిస్సామీ’’తి ఆహ. ధనుగ్గహా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా రుక్ఖం పరివారేత్వా సరే సన్నయ్హిత్వా అట్ఠంసు. తే దిస్వా వానరా మరణభయభీతా పలాయితుం అసక్కోన్తా మహాసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, ‘పలాయనమక్కటే విజ్ఝిస్సామా’తి రుక్ఖం పరివారేత్వా ధనుగ్గహా ఠితా, కిం కరోమా’’తి పుచ్ఛిత్వా కమ్పమానా అట్ఠంసు. బోధిసత్తో ‘‘మా భాయిత్థ, అహం వో జీవితం దస్సామీ’’తి వానరగణం సమస్సాసేత్వా ఉజుకం ఉగ్గతసాఖం ఆరుయ్హ గఙ్గాభిముఖం గతసాఖం గన్త్వా తస్సా పరియన్తతో పక్ఖన్దిత్వా ధనుసతమత్తం ఠానం అతిక్కమ్మ గఙ్గాతీరే ఏకస్మిం గుమ్బమత్థకే పతిత్వా తతో ఓరుయ్హ ‘‘మమాగతట్ఠానం ఏత్తకం భవిస్సతీ’’తి ఆకాసం పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఏకం వేత్తలతం మూలే ఛిన్దిత్వా సోధేత్వా ‘‘ఏత్తకం ఠానం రుక్ఖే బజ్ఝిస్సతి, ఏత్తకం ఆకాసట్ఠం భవిస్సతీ’’తి ఇమాని ద్వే ఠానాని వవత్థపేత్వా అత్తనో కటియం బన్ధనట్ఠానం న సల్లక్ఖేసి.

సో తం లతం ఆదాయ ఏకం కోటిం గఙ్గాతీరే పతిట్ఠితరుక్ఖే బన్ధిత్వా ఏకం అత్తనో కటియం బన్ధిత్వా వాతచ్ఛిన్నవలాహకో వియ వేగేన ధనుసతమత్తం ఠానం లఙ్ఘిత్వా కటియం బన్ధనట్ఠానస్స అసల్లక్ఖితత్తా రుక్ఖం పాపుణితుం అసక్కోన్తో ఉభోహి హత్థేహి అమ్బసాఖం దళ్హం గణ్హిత్వా వానరగణస్స సఞ్ఞమదాసి ‘‘సీఘం మమ పిట్ఠిం మద్దమానా వేత్తలతాయ సోత్థిగమనం గచ్ఛథా’’తి. అసీతిసహస్సవానరా మహాసత్తం వన్దిత్వా ఖమాపేత్వా తథా అగమంసు. తదా దేవదత్తోపి మక్కటో హుత్వా తేసం అబ్భన్తరే హోతి. సో ‘‘అయం మే పచ్చామిత్తస్స పిట్ఠిం పస్సితుం కాలో’’తి ఉచ్చం సాఖం ఆరుయ్హ వేగం జనేత్వా తస్స పిట్ఠియం పతి. మహాసత్తస్స హదయం భిజ్జి, బలవవేదనా ఉప్పజ్జి. సోపి తం వేదనాప్పత్తం కత్వా పక్కామి. మహాసత్తో ఏకకోవ అహోసి. రాజా అనిద్దాయన్తో వానరేహి చ మహాసత్తేన చ కతకిరియం సబ్బం దిస్వా ‘‘అయం తిరచ్ఛానో హుత్వా అత్తనో జీవితం అగణేత్వా పరిసాయ సోత్థిభావమేవ అకాసీ’’తి చిన్తేన్తో నిపజ్జి.

సో పభాతాయ రత్తియా మహాసత్తస్స తుస్సిత్వా ‘‘న యుత్తం ఇమం కపిరాజానం నాసేతుం, ఉపాయేన నం ఓతారేత్వా పటిజగ్గిస్సామీ’’తి అన్తోగఙ్గాయ నావాసఙ్ఘాటం ఠపేత్వా తత్థ అట్టకం బన్ధాపేత్వా సణికం మహాసత్తం ఓతారాపేత్వా పిట్ఠియం కాసావవత్థం పత్థరాపేత్వా గఙ్గోదకేన న్హాపేత్వా ఫాణితోదకం పాయేత్వా పరిసుద్ధసరీరం సహస్సపాకతేలేన అబ్భఞ్జాపేత్వా సయనపిట్ఠే ఏళకచమ్మం సన్థరాపేత్వా సణికం తత్థ నిపజ్జాపేత్వా అత్తనా నీచే ఆసనే నిసీదిత్వా పఠమం గాథమాహ –

౮౩. ‘‘అత్తానం సఙ్కమం కత్వా, యో సోత్థిం సమతారయి;

కిం త్వం తేసం కిమే తుయ్హం, హోన్తి ఏతే మహాకపీ’’తి.

తస్సత్థో – అమ్భో మహాకపి, యో త్వం అత్తానం సఙ్కమం కత్వా తులం ఆరోపేత్వా జీవితం పరిచ్చజిత్వా ఇమే వానరే సోత్థిం సమతారయి, ఖేమేన సన్తారేసి; కిం త్వం తేసం హోసి, కిమే తుయ్హం వా కింసు ఏతే హోన్తీతి?

తం సుత్వా బోధిసత్తో రాజానం ఓవదన్తో సేసగాథా అభాసి –

౮౪. ‘‘రాజాహం ఇస్సరో తేసం, యూథస్స పరిహారకో;

తేసం సోకపరేతానం, భీతానం తే అరిన్దమ.

౮౫. ‘‘ఉల్లఙ్ఘయిత్వా అత్తానం, విస్సట్ఠధనునో సతం;

తతో అపరపాదేసు, దళ్హం బన్ధం లతాగుణం.

౮౬. ‘‘ఛిన్నబ్భమివ వాతేన, నుణ్ణో రుక్ఖం ఉపాగమిం;

సోహం అప్పభవం తత్థ, సాఖం హత్థేహి అగ్గహిం.

౮౭. ‘‘తం మం వియాయతం సన్తం, సాఖాయ చ లతాయ చ;

సమనుక్కమన్తా పాదేహి, సోత్థిం సాఖామిగా గతా.

౮౮. ‘‘తం మం న తపతే బన్ధో, మతో మే న తపేస్సతి;

సుఖమాహరితం తేసం, యేసం రజ్జమకారయిం.

౮౯. ‘‘ఏసా తే ఉపమా రాజ, తం సుణోహి అరిన్దమ;

రఞ్ఞా రట్ఠస్స యోగ్గస్స, బలస్స నిగమస్స చ;

సబ్బేసం సుఖమేట్ఠబ్బం, ఖత్తియేన పజానతా’’తి.

తత్థ తేసన్తి తేసం అసీతిసహస్సానం వానరానం. భీతానం తేతి తవ విజ్ఝనత్థాయ ఆణాపేత్వా ఠితస్స భీతానం. అరిన్దమాతి రాజానం ఆలపతి. రాజా హి చోరాదీనం అరీనం దమనతో ‘‘అరిన్దమో’’తి వుచ్చతి. విస్సట్ఠధనునో సతన్తి అనారోపితధనుసతప్పమాణం ఠానం అత్తానం ఆకాసే ఉల్లఙ్ఘయిత్వా విస్సజ్జేత్వా తతో ఇమమ్హా రుక్ఖా లఙ్ఘయిత్వా గతట్ఠానతో. అపరపాదేసూతి పచ్ఛాపాదేసు. ఇదం కటిభాగం సన్ధాయ వుత్తం. బోధిసత్తో హి కటిభాగే తం లతాగుణం దళ్హం బన్ధిత్వా పచ్ఛిమపాదేహి భూమియం అక్కమిత్వా విస్సజ్జేత్వా వాతవేగేన ఆకాసం పక్ఖన్ది. నుణ్ణో రుక్ఖం ఉపాగమిన్తి వాతచ్ఛిన్నం అబ్భమివ అత్తనో వేగజనితేన వాతేన నుణ్ణో. యథా వాతచ్ఛిన్నబ్భం వాతేన, ఏవం అత్తనో వేగేన నుణ్ణో హుత్వా ఇమం అమ్బరుక్ఖం ఉపాగమిం. అప్పభవన్తి సో అహం తత్థ ఆకాసప్పదేసే రుక్ఖం పాపుణితుం అప్పహోన్తో తస్స రుక్ఖస్స సాఖం హత్థేహి అగ్గహేసిన్తి అత్థో.

వియాయతన్తి రుక్ఖసాఖాయ చ వేత్తలతాయ చ వీణాయ భమరతన్తి వియ వితతం ఆకడ్ఢితసరీరం. సమనుక్కమన్తాతి మయా అనుఞ్ఞాతా మం వన్దిత్వా పాదేహి అనుక్కమన్తా నిరన్తరమేవ అక్కమన్తా సోత్థిం గతా. తం మం న తపతే బన్ధోతి తం మం నాపి సో వల్లియా బన్ధో తపతి, నాపి ఇదాని మరణం తపేస్సతి. కింకారణా? సుఖమాహరితం తేసన్తి యస్మా యేసం అహం రజ్జమకారయిం, తేసం మయా సుఖమాహరితం. ఏతే హి ‘‘మహారాజ, అయం నో ఉప్పన్నం దుక్ఖం హరిత్వా సుఖం ఆహరిస్సతీ’’తి మం రాజానం అకంసు. అహమ్పి ‘‘తుమ్హాకం ఉప్పన్నం దుక్ఖం హరిస్సామి’’చ్చేవ ఏతేసం రాజా జాతో. తం అజ్జ మయా ఏతేసం మరణదుక్ఖం హరిత్వా జీవితసుఖం ఆహటం, తేన మం నాపి బన్ధో తపతి, న మరణవధో తపేస్సతి.

ఏసా తే ఉపమాతి ఏసా తే మహారాజ, మయా కతకిరియాయ ఉపమా. తం సుణోహీతి తస్మా ఇమాయ ఉపమాయ సంసన్దేత్వా అత్తనో దియ్యమానం ఓవాదం సుణాహి. రఞ్ఞా రట్ఠస్సాతి మహారాజ, రఞ్ఞా నామ ఉచ్ఛుయన్తే ఉచ్ఛుం వియ రట్ఠం అపీళేత్వా చతుబ్బిధం అగతిగమనం పహాయ చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గణ్హన్తేన దససు రాజధమ్మేసు పతిట్ఠాయ మయా వియ అత్తనో జీవితం పరిచ్చజిత్వా ‘‘కిన్తిమే రట్ఠవాసినో విగతభయా గిమ్హకాలే వివటద్వారే ఞాతీహి చ పరివారకేహి చ పరివారితా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా సీతేన వాతేన బీజియమానా యథారుచి అత్తనో అత్తనో సన్తకం పరిభుఞ్జన్తా కాయికచేతసికసుఖసమఙ్గినో భవేయ్యు’’న్తి సకలరట్ఠస్స చ రథసకటాదియుత్తవాహనస్స యోగ్గస్స చ పత్తిసఙ్ఖాతస్స బలస్స చ నిగమజనపదసఙ్ఖాతస్స నిగమస్స చ సబ్బేసం సుఖమేవ ఏసితబ్బం గవేసితబ్బన్తి అత్థో. ఖత్తియేన పజానతాతి ఖేత్తానం అధిపతిభావేన ‘‘ఖత్తియో’’తి లద్ధనామేన పన ఏతేన అవసేససత్తే అతిక్కమ్మ పజానతా ఞాణసమ్పన్నేన భవితబ్బన్తి.

ఏవం మహాసత్తో రాజానం ఓవదన్తో అనుసాసన్తోవ కాలమకాసి. రాజా అమచ్చే పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇమస్స కపిరాజస్స రాజూనం వియ సరీరకిచ్చం కరోథా’’తి వత్వా ఇత్థాగారమ్పి ఆణాపేసి ‘‘తుమ్హే రత్తవత్థనివత్థా వికిణ్ణకేసా దణ్డదీపికహత్థా కపిరాజానం పరివారేత్వా ఆళాహనం గచ్ఛథా’’తి. అమచ్చా దారూనం సకటసతమత్తేన చితకం కరిత్వా రాజూనం కరణనియామేనేవ మహాసత్తస్స సరీరకిచ్చం కత్వా సీసకపాలం గహేత్వా రఞ్ఞో సన్తికం అగమంసు. రాజా మహాసత్తస్స ఆళాహనే చేతియం కారేత్వా దీపే జాలాపేత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా సీసకపాలం సువణ్ణఖచితం కారేత్వా కున్తగ్గే ఠపేత్వా పురతో కత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేన్తో బారాణసిం గన్త్వా అన్తోరాజద్వారే ఠపేత్వా సకలనగరం సజ్జాపేత్వా సత్తాహం ధాతుపూజం కారేసి. అథ నం ధాతుం గహేత్వా చేతియం కారేత్వా యావజీవం గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా బోధిసత్తస్స ఓవాదే పతిట్ఠాయ దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తో ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, దుట్ఠకపి దేవదత్తో, పరిసా బుద్ధపరిసా, కపిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మహాకపిజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౪౦౮] ౩. కుమ్భకారజాతకవణ్ణనా

అమ్బాహమద్దం వనమన్తరస్మిన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కిలేసనిగ్గహం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు పానీయజాతకే (జా. ౧.౧౧.౫౯ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. తదా పన సావత్థియం పఞ్చసతా సహాయకా పబ్బజిత్వా అన్తోకోటిసన్థారే వసమానా అడ్ఢరత్తసమయే కామవితక్కం వితక్కయింసు. సత్థా అత్తనో సావకే రత్తియా తయో వారే, దివసస్స తయో వారేతి రత్తిన్దివం ఛ వారే ఓలోకేన్తో కికీ అణ్డం వియ, చమరీ వాలధిం వియ, మాతా పియపుత్తం వియ, ఏకచక్ఖుకో పురిసో చక్ఖుం వియ రక్ఖతి, తస్మిం తస్మింయేవ ఖణే ఉప్పన్నకిలేసం నిగ్గణ్హాతి. సో తం దివసం అడ్ఢరత్తసమయే జేతవనం పరిగ్గణ్హన్తో తేసం భిక్ఖూనం వితక్కసముదాచారం ఞత్వా ‘‘ఇమేసం భిక్ఖూనం అబ్భన్తరే అయం కిలేసో వడ్ఢన్తో అరహత్తస్స హేతుం భిన్దిస్సతి, ఇదానేవ నేసం కిలేసం నిగ్గణ్హిత్వా అరహత్తం దస్సామీ’’తి గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా ఆనన్దత్థేరం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఆనన్ద, అన్తోకోటిసన్థారే వసనకభిక్ఖూ సబ్బే సన్నిపాతేహీ’’తి సన్నిపాతాపేత్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, అన్తోపవత్తకిలేసానం వసే వత్తితుం వట్టతి, కిలేసో హి వడ్ఢమానో పచ్చామిత్తో వియ మహావినాసం పాపేతి, భిక్ఖునా నామ అప్పమత్తకమ్పి కిలేసం నిగ్గణ్హితుం వట్టతి, పోరాణకపణ్డితా అప్పమత్తకం ఆరమ్మణం దిస్వా అబ్భన్తరే పవత్తకిలేసం నిగ్గణ్హిత్వా పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసినగరస్స ద్వారగామే కుమ్భకారకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా ఏకం పుత్తఞ్చ ధీతరఞ్చ లభిత్వా కుమ్భకారకమ్మం నిస్సాయ పుత్తదారం పోసేసి. తదా కలిఙ్గరట్ఠే దన్తపురనగరే కరణ్డకో నామ రాజా మహన్తేన పరివారేన ఉయ్యానం గచ్ఛన్తో ఉయ్యానద్వారే ఫలభారభరితం మధురఫలం అమ్బరుక్ఖం దిస్వా హత్థిక్ఖన్ధవరగతోయేవ హత్థం పసారేత్వా ఏకం అమ్బపిణ్డం గహేత్వా ఉయ్యానం పవిసిత్వా మఙ్గలసిలాయ నిసిన్నో దాతబ్బయుత్తకానం దత్వా అమ్బం పరిభుఞ్జి. ‘‘రఞ్ఞా గహితకాలతో పట్ఠాయ సేసేహి నామ గహేతబ్బమేవా’’తి అమచ్చాపి బ్రాహ్మణగహపతికాదయోపి అమ్బాని పాతేత్వా ఖాదింసు. పచ్ఛా ఆగతా రుక్ఖం ఆరుయ్హ ముగ్గరేహి పోథేత్వా ఓభగ్గవిభగ్గసాఖం కత్వా ఆమకఫలమ్పి అసేసేత్వా ఖాదింసు.

రాజా దివసం ఉయ్యానే కీళిత్వా సాయన్హసమయే అలఙ్కతహత్థిక్ఖన్ధవరే నిసీదిత్వా గచ్ఛన్తో తం రుక్ఖం దిస్వా హత్థితో ఓతరిత్వా రుక్ఖమూలం గన్త్వా రుక్ఖం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం పాతోవ పస్సన్తానం అతిత్తికరో ఫలభారభరితో సోభమానో అట్ఠాసి, ఇదాని గహితఫలో ఓభగ్గవిభగ్గో అసోభమానో ఠితో’’తి చిన్తేత్వా పున అఞ్ఞతో ఓలోకేన్తో అపరం నిప్ఫలం అమ్బరుక్ఖం దిస్వా ‘‘ఏస రుక్ఖో అత్తనో నిప్ఫలభావేన ముణ్డమణిపబ్బతో వియ సోభమానో ఠితో, అయం పన సఫలభావేన ఇమం బ్యసనం పత్తో, ఇదం అగారమజ్ఝమ్పి ఫలితరుక్ఖసదిసం, పబ్బజ్జా నిప్ఫలరుక్ఖసదిసా, సధనస్సేవ భయం అత్థి, నిద్ధనస్స భయం నత్థి, మయాపి నిప్ఫలరుక్ఖేన వియ భవితబ్బ’’న్తి ఫలరుక్ఖం ఆరమ్మణం కత్వా రుక్ఖమూలే ఠితకోవ తీణి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తేత్వా ‘‘విద్ధంసితా దాని మే మాతుకుచ్ఛికుటికా, ఛిన్నా తీసు భవేసు పటిసన్ధి, సోధితా సంసారఉక్కారభూమి, సోసితో మయా అస్సుసముద్దో, భిన్నో అట్ఠిపాకారో, నత్థి మే పున పటిసన్ధీ’’తి ఆవజ్జేన్తో సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితోవ అట్ఠాసి.

అథ నం అమచ్చా ఆహంసు ‘‘అతిబహుం ఠితత్థ, మహారాజా’’తి. ‘‘న మయం మహారాజానో, పచ్చేకబుద్ధా నామ మయ’’న్తి. ‘‘పచ్చేకబుద్ధా నామ తుమ్హాదిసా న హోన్తి, దేవా’’తి. ‘‘అథ కీదిసా హోన్తీ’’తి? ‘‘ఓరోపితకేసమస్సుకాసావవత్థపటిచ్ఛన్నా కులే వా గణే వా అలగ్గా వాతచ్ఛిన్నవలాహకరాహుముత్తచన్దమణ్డలపటిభాగా హిమవన్తే నన్దమూలకపబ్భారే వసన్తి, ఏవరూపా దేవ, పచ్చేకబుద్ధా’’తి. తస్మిం ఖణే రాజా హత్థం ఉక్ఖిపిత్వా సీసం పరామసి, తావదేవస్స గిహిలిఙ్గం అన్తరధాయి, సమణలిఙ్గం పాతురహోసి.

‘‘తిచీవరఞ్చ పత్తో చ, వాసి సూచి చ బన్ధనం;

పరిస్సావనేన అట్ఠేతే, యుత్తయోగస్స భిక్ఖునో’’తి. –

ఏవం వుత్తా సమణపరిక్ఖారా కాయపటిబద్ధావ అహేసుం. సో ఆకాసే ఠత్వా మహాజనస్స ఓవాదం దత్వా అనిలపథేన ఉత్తరహిమవన్తే నన్దమూలకపబ్భారమేవ అగమాసి.

గన్ధారరట్ఠేపి తక్కసిలనగరే నగ్గజి నామ రాజా ఉపరిపాసాదే పల్లఙ్కమజ్ఝగతో ఏకం ఇత్థిం ఏకేకహత్థే ఏకేకం మణివలయం పిళన్ధిత్వా అవిదూరే నిసీదిత్వా గన్ధం పిసమానం దిస్వా ‘‘ఏతాని వలయాని ఏకేకభావేన న ఘట్టేన్తి న విరవన్తీ’’తి ఓలోకేన్తో నిసీది. అథ సా దక్ఖిణహత్థతో వలయం వామహత్థేయేవ పిళన్ధిత్వా దక్ఖిణహత్థేన గన్ధం సఙ్కడ్ఢిత్వా పిసితుం ఆరభి, వామహత్థే వలయం దుతియం ఆగమ్మ ఘట్టియమానం సద్దమకాసి. రాజా తాని ద్వే వలయాని అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టేన్తాని విరవన్తాని దిస్వా చిన్తేసి ‘‘ఇదం వలయం ఏకేకకాలే న ఘట్టేసి, దుతియం ఆగమ్మ ఘట్టేతి, సద్దం కరోతి, ఏవమేవ ఇమే సత్తాపి ఏకేకా న ఘట్టేన్తి న వివదన్తి, ద్వే తయో హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టేన్తి, కలహం కరోన్తి. అహం పన కస్మీరగన్ధారేసు ద్వీసు రజ్జేసు రట్ఠవాసినో విచారేమి, మయాపి ఏకవలయసదిసేన హుత్వా పరం అవిచారేత్వా అత్తానమేవ విచారేన్తేన వసితుం వట్టతీ’’తి సఙ్ఘట్టనవలయం ఆరమ్మణం కత్వా యథానిసిన్నోవ తీణి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తేసి. సేసం పురిమసదిసమేవ.

విదేహరట్ఠే మిథిలనగరే నిమి నామ రాజా భుత్తపాతరాసో అమచ్చగణపరివుతో వివటసీహపఞ్జరేన అన్తరవీథిం పేక్ఖమానో అట్ఠాసి. అథేకో సేనో సూనాపణతో మంసపేసిం గహేత్వా ఆకాసం పక్ఖన్ది. తమేనం ఇతో చితో చ గిజ్ఝాదయో సకుణా సమ్పరివారేత్వా ఆహారహేతు తుణ్డేన విజ్ఝన్తా పక్ఖేహి పహరన్తా పాదేహి మద్దన్తా అగమంసు. సో అత్తనో వధం అసహమానో తం మంసం ఛడ్డేసి. అఞ్ఞో గణ్హి, సకుణా ఇమం ముఞ్చిత్వా తం అనుబన్ధింసు. తేనపి విస్సట్ఠం అఞ్ఞో అగ్గహేసి, తమ్పి తథేవ విహేఠేసుం. రాజా తే సకుణే దిస్వా చిన్తేసి ‘‘యో యో మంసపేసిం గణ్హి, తస్స తస్సేవ దుక్ఖం, యో యో తం విస్సజ్జేసి, తస్స తస్సేవ సుఖం, ఇమేపి పఞ్చ కామగుణే యో యో గణ్హాతి, తస్స తస్సేవ దుక్ఖం, ఇతరస్స సుఖం, ఇమే హి బహూనం సాధారణా, మయ్హం ఖో పన సోళస ఇత్థిసహస్సాని, మయా విస్సట్ఠమంసపిణ్డేన వియ సేనేన పఞ్చ కామగుణే పహాయ సుఖితేన భవితుం వట్టతీ’’తి. సో యోనిసో మనసి కరోన్తో యథాఠితోవ తీణి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తేసి. సేసం పురిమసదిసమేవ.

ఉత్తరపఞ్చాలరట్ఠే కపిలనగరే దుమ్ముఖో నామ రాజా భుత్తపాతరాసో సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో అమచ్చగణపరివుతో వివటసీహపఞ్జరే రాజఙ్గణం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే గోపాలకా వజద్వారం వివరింసు, ఉసభా వజతో నిక్ఖమిత్వా కిలేసవసేన ఏకం గావిం అనుబన్ధింసు. తత్థేకో తిఖిణసిఙ్గో మహాఉసభో అఞ్ఞం ఉసభం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా కిలేసమచ్ఛేరాభిభూతో తిఖిణేన సిఙ్గేన అన్తరసత్థిమ్హి పహరి. తస్స పహారముఖేన అన్తాని నిక్ఖమింసు, సో తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి. రాజా తం దిస్వా చిన్తేసి ‘‘ఇమే సత్తా తిరచ్ఛానగతే ఆదిం కత్వా కిలేసవసేన దుక్ఖం పాపుణన్తి, అయం ఉసభో కిలేసం నిస్సాయ జీవితక్ఖయం పత్తో, అఞ్ఞేపి సత్తా కిలేసేహేవ కమ్పన్తి, మయా ఇమేసం సత్తానం కమ్పనకిలేసే పహాతుం వట్టతీ’’తి. సో ఠితకోవ తీణి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తేసి. సేసం పురిమసదిసమేవ.

అథేకదివసం చత్తారో పచ్చేకబుద్ధా భిక్ఖాచారవేలం సల్లక్ఖేత్వా నన్దమూలకపబ్భారా నిక్ఖమ్మ అనోతత్తదహే నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా కతసరీరపటిజగ్గనా మనోసిలాతలే ఠత్వా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఇద్ధియా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా పఞ్చవణ్ణవలాహకే మద్దమానా గన్త్వా బారాణసినగరద్వారగామకస్స అవిదూరే ఓతరిత్వా ఏకస్మిం ఫాసుకట్ఠానే చీవరం పారుపిత్వా పత్తం గహేత్వా ద్వారగామం పవిసిత్వా పిణ్డాయ చరన్తా బోధిసత్తస్స గేహద్వారం సమ్పాపుణింసు. బోధిసత్తో తే దిస్వా తుట్ఠచిత్తో హుత్వా గేహం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా దక్ఖిణోదకం దత్వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన పరివిసిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా సఙ్ఘత్థేరం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం పబ్బజ్జా అతివియ సోభతి, విప్పసన్నాని వో ఇన్ద్రియాని, పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో, కిం ను ఖో ఆరమ్మణం దిస్వా తుమ్హే ఇమం భిక్ఖాచరియపబ్బజ్జం ఉపగతా’’తి పుచ్ఛి. యథా చ సఙ్ఘత్థేరం, ఏవం సేసేపి ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి. అథస్స తే చత్తారోపి జనా ‘‘అహం అసుకనగరే అసుకరట్ఠే అసుకరాజా నామ హుత్వా’’తిఆదినా నయేన అత్తనో అత్తనో అభినిక్ఖమనవత్థూని కథేత్వా పటిపాటియా ఏకేకం గాథమాహంసు –

౯౦. ‘‘అమ్బాహమద్దం వనమన్తరస్మిం, నిలోభాసం ఫలితం సంవిరూళ్హం;

తమద్దసం ఫలహేతు విభగ్గం, తం దిస్వా భిక్ఖాచరియం చరామి.

౯౧. ‘‘సేలం సుమట్ఠం నరవీరనిట్ఠితం, నారీ యుగం ధారయి అప్పసద్దం;

దుతియఞ్చ ఆగమ్మ అహోసి సద్దో, తం దిస్వా భిక్ఖాచరియం చరామి.

౯౨. ‘‘దిజా దిజం కుణపమాహరన్తం, ఏకం సమానం బహుకా సమేచ్చ;

ఆహారహేతూ పరిపాతయింసు, తం దిస్వా భిక్ఖాచరియం చరామి.

౯౩. ‘‘ఉసభాహమద్దం యూథస్స మజ్ఝే, చలక్కకుం వణ్ణబలూపపన్నం;

తమద్దసం కామహేతు వితున్నం, తం దిస్వా భిక్ఖాచరియం చరామీ’’తి.

తత్థ అమ్బాహమద్దన్తి అమ్బరుక్ఖం అహం అద్దసం. వనమన్తరస్మిన్తి వనఅన్తరే, అమ్బవనమజ్ఝేతి అత్థో. సంవిరూళ్హన్తి సువడ్ఢితం. తమద్దసన్తి తం ఉయ్యానతో నిక్ఖన్తో ఫలహేతు విభగ్గం పున అద్దసం. తం దిస్వాతి తం ఫలహేతు విభగ్గం దిస్వా పటిలద్ధసంవేగో పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తేత్వా ఇమం భిక్ఖాచరియపబ్బజ్జం ఉపగతోస్మి, తస్మా భిక్ఖాచరియం చరామీతి. ఇదం సో ఫలహేతు విభగ్గం అమ్బరుక్ఖం దస్సనతో పట్ఠాయ సబ్బం చిత్తాచారం కథేసి. సేసానం విస్సజ్జనేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పనేత్థ అనుత్తానపదవణ్ణనా – సేలన్తి మణివలయం. నరవీరనిట్ఠితన్తి వీరనరేహి నిట్ఠితం, పణ్డితపురిసేహి కతన్తి అత్థో. యుగన్తి ఏకేకస్మిం ఏకేకం కత్వా ఏకం వలయయుగళం. దిజా దిజన్తి గహితమంసపిణ్డం దిజం అవసేసదిజా. కుణపమాహరన్తన్తి మంసపిణ్డం ఆదాయ ఆహరన్తం. సమేచ్చాతి సమాగన్త్వా సన్నిపతిత్వా. పరిపాతయింసూతి కోట్టేన్తా అనుబన్ధింసు. ఉసభాహమద్దన్తి ఉసభం అహం అద్దసం. చలక్కకున్తి చలక్కకుధం.

బోధిసత్తో ఏకేకం గాథం సుత్వా ‘‘సాధు, భన్తే, తుమ్హాకమేవ తం ఆరమ్మణం అనురూప’’న్తి ఏకేకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స థుతిం అకాసి. తఞ్చ పన చతూహి జనేహి దేసితం ధమ్మకథం సుత్వా ఘరావాసే అనపేక్ఖో హుత్వా పక్కన్తేసు పచ్చేకబుద్ధేసు భుత్తపాతరాసో సుఖనిసిన్నో భరియం ఆమన్తేత్వా ‘‘భద్దే, ఏతే చత్తారో పచ్చేకబుద్ధా రజ్జం పహాయ పబ్బజిత్వా అకిఞ్చనా అపలిబోధా పబ్బజ్జాసుఖేన వీతినామేన్తి, అహం పన భతియా జీవికం కప్పేమి, కిం మే ఘరావాసేన, త్వం పుత్తకే సఙ్గణ్హన్తీ గేహే వసా’’తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౯౪. ‘‘కరణ్డకో కలిఙ్గానం, గన్ధారానఞ్చ నగ్గజి;

నిమిరాజా విదేహానం, పఞ్చాలానఞ్చ దుమ్ముఖో;

ఏతే రట్ఠాని హిత్వాన, పబ్బజింసు అకిఞ్చనా.

౯౫. ‘‘సబ్బేపిమే దేవసమా సమాగతా, అగ్గీ యథా పజ్జలితో తథేవిమే;

అహమ్పి ఏకో చరిస్సామి భగ్గవి, హిత్వాన కామాని యథోధికానీ’’తి.

తాసం అత్థో – భద్దే, ఏస సఙ్ఘత్థేరో పచ్చేకబుద్ధో దన్తపురే నామ నగరే కరణ్డకో నామ కలిఙ్గానం జనపదస్స రాజా, దుతియో తక్కసిలనగరే నగ్గజి నామ గన్ధారానం జనపదస్స రాజా, తతియో మిథిలనగరే నిమి నామ విదేహానం జనపదస్స రాజా, చతుత్థో కపిలనగరే దుమ్ముఖో నామ ఉత్తరపఞ్చాలానం జనపదస్స రాజా, ఏతే ఏవరూపాని రట్ఠాని హిత్వా అకిఞ్చనా హుత్వా పబ్బజింసు. సబ్బేపిమేతి ఇమే పన సబ్బేపి విసుద్ధిదేవేహి పురిమపచ్చేకబుద్ధేహి సమానా ఏకతో సమాగతా. అగ్గీ యథాతి యథా హి అగ్గి పజ్జలితో ఓభాసతి. తథేవిమేతి ఇమేపి తథేవ సీలాదీహి పఞ్చహి గుణేహి ఓభాసన్తి. యథా ఏతే, తథా అహమ్పి పబ్బజిత్వా ఏకో చరిస్సామీతి అత్థో. భగ్గవీతి భరియం ఆలపతి. హిత్వాన కామానీతి రూపాదయో వత్థుకామే హిత్వా. యథోధికానీతి అత్తనో ఓధివసేన ఠితాని. ఇదం వుత్తం హోతి – రూపాదిఓధివసేన యథాఠితే కామే పహాయ అహమ్పి పబ్బజిత్వా ఏకో చరిస్సామీతి. ‘‘యతోధికానీ’’తిపి పాఠో, తస్సత్థో – యతో ఉపరతో ఓధి ఏతేసన్తి యతోధికాని, ఉపరతకోట్ఠాసాని. పబ్బజిస్సామీతి చిన్తితకాలతో పట్ఠాయ హి కిలేసకామానం ఏకో కోట్ఠాసో ఉపరతో నామ హోతి నిరుద్ధో, తస్స వత్థుభూతో కామకోట్ఠాసోపి ఉపరతోవ హోతీతి.

సా తస్స కథం సుత్వా ‘‘మయ్హమ్పి ఖో సామి, పచ్చేకబుద్ధానం ధమ్మకథం సుతకాలతో పట్ఠాయ అగారే చిత్తం న సణ్ఠాతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౯౬. ‘‘అయమేవ కాలో న హి అఞ్ఞో అత్థి, అనుసాసితా మే న భవేయ్య పచ్ఛా;

అహమ్పి ఏకా చరిస్సామి భగ్గవ, సకుణీవ ముత్తా పురిసస్స హత్థా’’తి.

తత్థ అనుసాసితా మే న భవేయ్య పచ్ఛాతి అనుసాసకో ఓవాదకో న భవేయ్య దుల్లభత్తా ఓవాదకానం, తస్మా అయమేవ పబ్బజితుం కాలో, న హి అఞ్ఞో అత్థీతి దస్సేతి. సకుణీవ ముత్తాతి యథా సాకుణికేన గహేత్వా సకుణపచ్ఛియం ఖిత్తాసు సకుణీసు తస్స హత్థతో ముత్తా ఏకా సకుణీ అనిలపథం లఙ్ఘయిత్వా యథారుచితట్ఠానం గన్త్వా ఏకికావ చరేయ్య, తథా అహమ్పి తవ హత్థతో ముత్తా ఏకికా చరిస్సామీతి సయమ్పి పబ్బజితుకామా హుత్వా ఏవమాహ.

బోధిసత్తో తస్సా కథం సుత్వా తుణ్హీ అహోసి. సా పన బోధిసత్తం వఞ్చేత్వా పురేతరం పబ్బజితుకామా ‘‘సామి, పానీయతిత్థం గమిస్సామి, దారకే ఓలోకేహీ’’తి ఘటం ఆదాయ గచ్ఛన్తీ వియ పలాయిత్వా నగరసామన్తే తాపసానం సన్తికే గన్త్వా పబ్బజి. బోధిసత్తో తస్సా అనాగమనం ఞత్వా సయం దారకే పోసేసి. అపరభాగే తేసు థోకం వడ్ఢిత్వా అత్తనో అయానయజాననసమత్థతం సమ్పత్తేసు తేసం వీమంసనత్థం ఏకదివసం భత్తం పచన్తో థోకం ఉత్తణ్డులం పచి, ఏకదివసం థోకం కిలిన్నం, ఏకదివసం సుపక్కం, ఏకదివసం అతికిలిన్నం, ఏకదివసం అలోణకం, ఏకదివసం అతిలోణకం. దారకా ‘‘తాత, అజ్జ భత్తం ఉత్తణ్డులం, అజ్జ కిలిన్నం, అజ్జ సుపక్కం, అజ్జ అతికిలిన్నం, అజ్జ అలోణకం, అజ్జ అతిలోణక’’న్తి ఆహంసు. తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘ఆమ, తాతా’’తి వత్వా చిన్తేసి ‘‘ఇమే దారకా ఇదాని ఆమపక్కలోణికఅతిలోణికాని జానన్తి, అత్తనో ధమ్మతాయ జీవితుం సక్ఖిస్సన్తి, మయా పబ్బజితుం వట్టతీ’’తి. అథ తే దారకే ఞాతకానం దత్వా పటిచ్ఛాపేత్వా ‘‘అమ్మతాతా, ఇమే దారకే సాధుకం పోసేథా’’తి వత్వా సో ఞాతకానం పరిదేవన్తానఞ్ఞేవ నగరా నిక్ఖమిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా నగరస్స సామన్తేయేవ వసి.

అథ నం ఏకదివసం బారాణసియం భిక్ఖాయ చరన్తం పరిబ్బాజికా దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘అయ్య, దారకా తే నాసితా మఞ్ఞే’’తి ఆహ. మహాసత్తో ‘‘నాహం దారకే నాసేమి, తేసం అత్తనో అయానయజాననకాలే పబ్బజితోమ్హి, త్వం తేసం అచిన్తేత్వా పబ్బజ్జాయ అభిరమా’’తి వత్వా ఓసానగాథమాహ –

౯౭. ‘‘ఆమం పక్కఞ్చ జానన్తి, అథో లోణం అలోణకం;

తమహం దిస్వాన పబ్బజిం, చరేవ త్వం చరామహ’’న్తి.

తత్థ తమహన్తి తం అహం దారకానం కిరియం దిస్వా పబ్బజితో. చరేవ త్వం చరామహన్తి త్వమ్పి భిక్ఖాచరియమేవ చర, అహమ్పి భిక్ఖాచరియమేవ చరిస్సామీతి.

ఇతి సో పరిబ్బాజికం ఓవదిత్వా ఉయ్యోజేసి. సాపి ఓవాదం గహేత్వా మహాసత్తం వన్దిత్వా యథారుచితం ఠానం గతా. ఠపేత్వా కిర తం దివసం న తే పున అఞ్ఞమఞ్ఞం అద్దసంసు. బోధిసత్తో చ ఝానాభిఞ్ఞం నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే తే పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. తదా ధీతా ఉప్పలవణ్ణా అహోసి, పుత్తో రాహులకుమారో, పరిబ్బాజికా రాహులమాతా, పరిబ్బాజకో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

కుమ్భకారజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౪౦౯] ౪. దళ్హధమ్మజాతకవణ్ణనా

అహం చే దళ్హధమ్మస్సాతి ఇదం సత్థా కోసమ్బిం నిస్సాయ ఘోసితారామే విహరన్తో ఉదేనస్స రఞ్ఞో భద్దవతికం హత్థినిం ఆరబ్భ కథేసి. తస్సా పన హత్థినియా లద్ధవిధానఞ్చ ఉదేనస్స రాజవంసో చ మాతఙ్గజాతకే (జా. ౧.౧౫.౧ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. ఏకదివసం పన సా హత్థినీ నగరా నిక్ఖమన్తీ భగవన్తం పాతోవ అరియగణపరివుతం అనోమాయ బుద్ధసిరియా నగరం పిణ్డాయ పవిసన్తం దిస్వా తథాగతస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘భగవా సబ్బఞ్ఞు సబ్బలోకనిత్థరణ ఉదేనో వంసరాజా మం తరుణకాలే కమ్మం నిత్థరితుం సమత్థకాలే ‘ఇమం నిస్సాయ మయా జీవితఞ్చ రజ్జఞ్చ దేవీ చ లద్ధా’తి పియాయిత్వా మహన్తం పరిహారం అదాసి, సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా ఠితట్ఠానం గన్ధేన పరిభణ్డం కారేత్వా మత్థకే సువణ్ణతారకఖచితవితానం బన్ధాపేత్వా సమన్తా చిత్రసాణిం పరిక్ఖిపాపేత్వా గన్ధతేలేన దీపం జాలాపేత్వా ధూమతట్టకం ఠపాపేత్వా కరీసఛడ్డనట్ఠానే సువణ్ణకటాహం పతిట్ఠపాపేత్వా మం చిత్తత్థరణపిట్ఠే ఠపేసి, రాజారహఞ్చ మే నానగ్గరసభోజనం దాపేసి. ఇదాని పన మే మహల్లకకాలే కమ్మం నిత్థరితుం అసమత్థకాలే సబ్బం తం పరిహారం అచ్ఛిన్ది, అనాథా నిప్పచ్చయా హుత్వా అరఞ్ఞే కేతకాని ఖాదన్తీ జీవామి, అఞ్ఞం మయ్హం పటిసరణం నత్థి, ఉదేనం మమ గుణం సల్లక్ఖాపేత్వా పోరాణకపరిహారం మే పటిపాకతికం కారేథ భగవా’’తి పరిదేవమానా తథాగతం యాచి.

సత్థా ‘‘గచ్ఛ త్వం, అహం తే రఞ్ఞో కథేత్వా యసం పటిపాకతికం కారేస్సామీ’’తి వత్వా రఞ్ఞో నివేసనద్వారం అగమాసి. రాజా తథాగతం అన్తోనివేసనం పవేసేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స మహాదానం పవత్తేసి. సత్థా భత్తకిచ్చపరియోసానే అనుమోదనం కరోన్తో ‘‘మహారాజ, భద్దవతికా కహ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘న జానామి, భన్తే’’తి. ‘‘మహారాజ, ఉపకారకానం యసం దత్వా మహల్లకకాలే గహేతుం నామ న వట్టతి, కతఞ్ఞునా కతవేదినా భవితుం వట్టతి. భద్దవతికా ఇదాని మహల్లికా జరాజిణ్ణా అనాథా హుత్వా అరఞ్ఞే కేతకాని ఖాదన్తీ జీవతి, తం జిణ్ణకాలే అనాథం కాతుం తుమ్హాకం అయుత్త’’న్తి భద్దవతికాయ గుణం కథేత్వా ‘‘సబ్బం పోరాణకపరిహారం పటిపాకతికం కరోహీ’’తి వత్వా పక్కామి. రాజా తథా అకాసి. ‘‘తథాగతేన కిర భద్దవతికాయ గుణం కథేత్వా పోరాణకయసో పటిపాకతికో కారితో’’తి సకలనగరం పత్థరి, భిక్ఖుసఙ్ఘేపి సా పవత్తి పాకటా జాతా. అథ భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సత్థారా కిర భద్దవతికాయ గుణం కథేత్వా పోరాణకయసో పటిపాకతికో కారితో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తథాగతో ఏతిస్సా గుణం కథేత్వా నట్ఠయసం పటిపాకతికం కారేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం దళ్హధమ్మో నామ రాజా రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో అమచ్చకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తం రాజానం ఉపట్ఠహి. సో తస్స సన్తికా మహన్తం యసం లభిత్వా అమచ్చరతనట్ఠానే అట్ఠాసి. తదా తస్స రఞ్ఞో ఏకా ఓట్ఠిబ్యాధి హత్థినీ థామబలసమ్పన్నా మహబ్బలా అహోసి. సా ఏకదివసం యోజనసతం గచ్ఛతి, రఞ్ఞో దూతేయ్యహరణకిచ్చం కరోతి, సఙ్గామే యుద్ధం కత్వా సత్తు మద్దనం కరోతి. రాజా ‘‘అయం మే బహూపకారా’’తి తస్సా సబ్బాలఙ్కారం దత్వా ఉదేనేన భద్దవతికాయ దిన్నసదిసం సబ్బం పరిహారం దాపేసి. అథస్సా జిణ్ణదుబ్బలకాలే రాజా సబ్బం యసం గణ్హి. సా తతో పట్ఠాయ అనాథా హుత్వా అరఞ్ఞే తిణపణ్ణాని ఖాదన్తీ జీవతి. అథేకదివసం రాజకులే భాజనేసు అప్పహోన్తేసు రాజా కుమ్భకారం పక్కోసాపేత్వా ‘‘భాజనాని కిర నప్పహోన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘గోమయాహరణయానకే యోజేతుం గోణే న లభామి, దేవా’’తి. రాజా తస్స కథం సుత్వా ‘‘అమ్హాకం ఓట్ఠిబ్యాధి కహ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్తనో ధమ్మతాయ చరతి, దేవా’’తి. రాజా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ తం యోజేత్వా గోమయం ఆహరా’’తి తం కుమ్భకారస్స అదాసి. కుమ్భకారో ‘‘సాధు, దేవా’’తి తథా అకాసి.

అథేకదివసం సా నగరా నిక్ఖమమానా నగరం పవిసన్తం బోధిసత్తం దిస్వా వన్దిత్వా తస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా పరిదేవమానా ‘‘సామి, రాజా మం ‘తరుణకాలే బహూపకారా’తి సల్లక్ఖేత్వా మహన్తం యసం దత్వా ఇదాని మహల్లకకాలే సబ్బం అచ్ఛిన్దిత్వా మయి చిత్తమ్పి న కరోతి, అహం పన అనాథా అరఞ్ఞే తిణపణ్ణాని ఖాదన్తీ జీవామి, ఏవం దుక్ఖప్పత్తం మం ఇదాని యానకే యోజేతుం కుమ్భకారస్స అదాసి, ఠపేత్వా తుమ్హే అఞ్ఞం మయ్హం పటిసరణం నత్థి, మయా రఞ్ఞో కతూపకారం తుమ్హే జానాథ, సాధు ఇదాని మే నట్ఠం యసం పటిపాకతికం కరోథా’’తి వత్వా తిస్సో గాథా అభాసి –

౯౮. ‘‘అహం చే దళ్హధమ్మస్స, వహన్తీ నాభిరాధయిం;

ధరన్తీ ఉరసి సల్లం, యుద్ధే విక్కన్తచారినీ.

౯౯. ‘‘నూన రాజా న జానాతి, మమ విక్కమపోరిసం;

సఙ్గామే సుకతన్తాని, దూతవిప్పహితాని చ.

౧౦౦. ‘‘సా నూనాహం మరిస్సామి, అబన్ధు అపరాయినీ;

తదా హి కుమ్భకారస్స, దిన్నా ఛకణహారికా’’తి.

తత్థ వహన్తీతి దూతేయ్యహరణం సఙ్గామే బలకోట్ఠకభిన్దనం తం తం కిచ్చం వహన్తీ నిత్థరన్తీ. ధరన్తీ ఉరసి సల్లన్తి ఉరస్మిం బద్ధం కణ్డం వా అసిం వా సత్తిం వా యుద్ధకాలే సత్తూనం ఉపరి అభిహరన్తీ. విక్కన్తచారినీతి విక్కమం పరక్కమం కత్వా పరబలవిజయేన యుద్ధే విక్కన్తగామినీ. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే సామి, అహం ఇమాని కిచ్చాని కరోన్తీ రఞ్ఞో దళ్హధమ్మస్స చిత్తం నారాధయిం న పరితోసేసిం, కో దాని అఞ్ఞో తస్స చిత్తం ఆరాధయిస్సతీతి.

మమ విక్కమపోరిసన్తి మయా కతం పురిసపరక్కమం. సుకతన్తానీతి సుకతాని. యథా హి కమ్మానేవ కమ్మన్తాని, వనానేవ వనన్తాని, ఏవమిధ సుకతానేవ ‘‘సుకతన్తానీ’’తి వుత్తాని. దూతవిప్పహితాని చాతి గలే పణ్ణం బన్ధిత్వా ‘‘అసుకరఞ్ఞో నామ దేహీ’’తి పహితాయ మయా ఏకదివసేనేవ యోజనసతం గన్త్వా కతాని దూతపేసనాని చ. నూన రాజా న జానాతీతి నూన తుమ్హాకం ఏస రాజా ఏతాని మయా కతాని కిచ్చాని న జానాతి. అపరాయినీతి అప్పతిట్ఠా అప్పటిసరణా. తదా హీతి తథా హి, అయమేవ వా పాఠో. దిన్నాతి అహం రఞ్ఞా ఛకణహారికా కత్వా కుమ్భకారస్స దిన్నాతి.

బోధిసత్తో తస్సా కథం సుత్వా ‘‘త్వం మా సోచి, అహం రఞ్ఞో కథేత్వా తవ యసం పటిపాకతికం కరిస్సామీ’’తి తం సమస్సాసేత్వా నగరం పవిసిత్వా భుత్తపాతరాసో రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా కథం సముట్ఠాపేత్వా ‘‘మహారాజ, నను తుమ్హాకం అసుకా నామ ఓట్ఠిబ్యాధి అసుకట్ఠానే చ అసుకట్ఠానే చ ఉరే సల్లం బన్ధిత్వా సఙ్గామం నిత్థరి, అసుకదివసం నామ గీవాయ పణ్ణం బన్ధిత్వా పేసితా యోజనసతం అగమాసి, తుమ్హేపిస్సా మహన్తం యసం అదత్థ, సా ఇదాని కహ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘తమహం కుమ్భకారస్స గోమయహరణత్థాయ అదాసి’’న్తి. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘అయుత్తం ఖో, మహారాజ, తుమ్హాకం తం కుమ్భకారస్స యానకే యోజనత్థాయ దాతు’’న్తి వత్వా రఞ్ఞో ఓవాదవసేన చతస్సో గాథా అభాసి –

౧౦౧. ‘‘యావతాసీసతీ పోసో, తావదేవ పవీణతి;

అత్థాపాయే జహన్తి నం, ఓట్ఠిబ్యాధింవ ఖత్తియో.

౧౦౨. ‘‘యో పుబ్బే కతకల్యాణో, కతత్థో నావబుజ్ఝతి;

అత్థా తస్స పలుజ్జన్తి, యే హోన్తి అభిపత్థితా.

౧౦౩. ‘‘యో పుబ్బే కతకల్యాణో, కతత్థో మనుబుజ్ఝతి;

అత్థా తస్స పవడ్ఢన్తి, యే హోన్తి అభిపత్థికా.

౧౦౪. ‘‘తం వో వదామి భద్దన్తే, యావన్తేత్థ సమాగతా;

సబ్బే కతఞ్ఞునో హోథ, చిరం సగ్గమ్హి ఠస్సథా’’తి.

తత్థ పఠమగాథాయ తావ అత్థో – ఇధేకచ్చో అఞ్ఞాణజాతికో పోసో యావతాసీసతీ, యావ ‘‘ఇదం నామ మే అయం కాతుం సక్ఖిస్సతీ’’తి పచ్చాసీసతి, తావదేవ తం పురిసం పవీణతి భజతి సేవతి, తస్స పన అత్థాపాయే వడ్ఢియా అపగమనే పరిహీనకాలే తం నానాకిచ్చేసు పత్థితం పోసం ఏకచ్చే బాలా ఇమం ఓట్ఠిబ్యాధిం అయం ఖత్తియో వియ జహన్తి.

కతకల్యాణోతి పరేన అత్తనో కతకల్యాణకమ్మో. కతత్థోతి నిప్ఫాదితకిచ్చో. నావబుజ్ఝతీతి పచ్ఛాపి తం పరేన కతం ఉపకారం తస్స జరాజిణ్ణకాలే అసమత్థకాలే న సరతి, అత్తనా దిన్నమ్పి యసం పున గణ్హాతి. పలుజ్జన్తీతి భిజ్జన్తి నస్సన్తి. యే హోన్తి అభిపత్థితాతి యే కేచి అత్థా ఇచ్ఛితా నామ హోన్తి, సబ్బే నస్సన్తీతి దీపేతి. మిత్తదుబ్భిపుగ్గలస్స హి పత్థితపత్థితం అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తబీజం వియ నస్సతి. కతత్థో మనుబుజ్ఝతీతి కతత్థో అనుబుజ్ఝతి, మ-కారో బ్యఞ్జనసన్ధివసేన గహితో. తం వో వదామీతి తేన కారణేన తుమ్హే వదామి. ఠస్సథాతి కతఞ్ఞునో హుత్వా చిరకాలం సగ్గమ్హి దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తా పతిట్ఠహిస్సథ.

ఏవం మహాసత్తో రాజానం ఆదిం కత్వా సన్నిపతితానం సబ్బేసం ఓవాదం అదాసి. తం సుత్వా రాజా ఓట్ఠిబ్యాధియా యసం పటిపాకతికం అకాసి. బోధిసత్తస్స చ ఓవాదే ఠత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఓట్ఠిబ్యాధి భద్దవతికా అహోసి, రాజా ఆనన్దో, అమచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

దళ్హధమ్మజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౪౧౦] ౫. సోమదత్తజాతకవణ్ణనా

యో మం పురే పచ్చుడ్డేతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం మహల్లకం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిరేకం సామణేరం పబ్బాజేసి, సామణేరో తస్స ఉపకారకో హుత్వా తథారూపేన రోగేన కాలమకాసి. మహల్లకో తస్మిం కాలకతే రోదన్తో పరిదేవన్తో విచరతి. తం దిస్వా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకమహల్లకో సామణేరస్స కాలకిరియాయ రోదన్తో పరిదేవన్తో విచరతి, మరణస్సతికమ్మట్ఠానరహితో మఞ్ఞే’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస ఇమస్మిం మతే రోదియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తావతింసభవనే సక్కత్తం కారేసి. అథేకో కాసిగామవాసీ బ్రాహ్మణమహాసాలో కామే పహాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఉఞ్ఛాచరియాయ వనమూలఫలాఫలేహి యాపేన్తో వాసం కప్పేసి. ఏకదివసం ఫలాఫలత్థాయ గతో ఏకం హత్థిఛాపం దిస్వా అత్తనో అస్సమం ఆనేత్వా పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా సోమదత్తోతిస్స నామం కత్వా తిణపణ్ణాని ఖాదాపేన్తో పటిజగ్గి. సో వయప్పత్తో మహాసరీరో హుత్వా ఏకదివసం బహుం భోజనం గహేత్వా అజీరకేన దుబ్బలో అహోసి. తాపసో తం అస్సమపదే కత్వా ఫలాఫలత్థాయ గతో, తస్మిం అనాగతేయేవ హత్థిపోతకో కాలమకాసి. తాపసో ఫలాఫలం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తో ‘‘అఞ్ఞేసు దివసేసు మే పుత్తో పచ్చుగ్గమనం కరోతి, అజ్జ న దిస్సతి, కహం ను ఖో గతో’’తి పరిదేవన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౦౫. ‘‘యో మం పురే పచ్చుడ్డేతి, అరఞ్ఞే దూరమాయతో;

సో న దిస్సతి మాతఙ్గో, సోమదత్తో కుహిం గతో’’తి.

తత్థ పురేతి ఇతో పురే. పచ్చుడ్డేతీతి పచ్చుగ్గచ్ఛతి. అరఞ్ఞే దూరన్తి ఇమస్మిం నిమ్మనుస్సే అరఞ్ఞే మం దూరం పచ్చుడ్డేతి. ఆయతోతి ఆయామసమ్పన్నో.

ఏవం పరిదేవమానో ఆగన్త్వా తం చఙ్కమనకోటియం పతితం దిస్వా గలే గహేత్వా పరిదేవమానో దుతియం గాథమాహ –

౧౦౬. ‘‘అయం వా సో మతో సేతి, అల్లసిఙ్గంవ వచ్ఛితో;

భూమ్యా నిపతితో సేతి, అమరా వత కుఞ్జరో’’తి.

తత్థ అయం వాతి విభావనత్థే వా-సద్దో. అయమేవ సో, న అఞ్ఞోతి తం విభావేన్తో ఏవమాహ. అల్లసిఙ్గన్తి మాలువలతాయ అగ్గపవాలం. వచ్ఛితోతి ఛిన్నో, గిమ్హకాలే మజ్ఝన్హికసమయే తత్తవాలికాపులినే నఖేన ఛిన్దిత్వా పాతితో మాలువలతాయ అఙ్కురో వియాతి వుత్తం హోతి. భూమ్యాతి భూమియం. అమరా వతాతి మతో వత, ‘‘అమరీ’’తిపి పాఠో.

తస్మిం ఖణే సక్కో లోకం ఓలోకేన్తో తం దిస్వా ‘‘అయం తాపసో పుత్తదారం పహాయ పబ్బజితో, ఇదాని హత్థిపోతకే పుత్తసఞ్ఞం కత్వా పరిదేవతి, సంవేజేత్వా నం సతిం పటిలభాపేస్సామీ’’తి తస్స అస్సమపదం ఆగన్త్వా ఆకాసే ఠితోవ తతియం గాథమాహ –