౧. కుక్కువగ్గో

[౩౯౬] ౧. కుక్కుజాతకవణ్ణనా

దియడ్ఢకుక్కూతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో రాజోవాదం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు తేసకుణజాతకే (జా. ౨.౧౭.౧ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అత్థధమ్మానుసాసకో అమచ్చో అహోసి. రాజా అగతిగమనే పతిట్ఠాయ అధమ్మేన రజ్జం కారేసి, జనపదం పీళేత్వా ధనమేవ సంహరి. బోధిసత్తో రాజానం ఓవదితుకామో ఏకం ఉపమం ఉపధారేన్తో విచరతి, రఞ్ఞో ఉయ్యానే వాసాగారం విప్పకతం హోతి అనిట్ఠితచ్ఛదనం, దారుకణ్ణికం ఆరోపేత్వా గోపానసియో పవేసితమత్తా హోన్తి. రాజా కీళనత్థాయ ఉయ్యానం గన్త్వా తత్థ విచరిత్వా తం గేహం పవిసిత్వా ఉల్లోకేన్తో కణ్ణికమణ్డలం దిస్వా అత్తనో ఉపరిపతనభయేన నిక్ఖమిత్వా బహి ఠితో పున ఓలోకేత్వా ‘‘కిం ను ఖో నిస్సాయ కణ్ణికా ఠితా, కిం నిస్సాయ గోపానసియో’’తి చిన్తేత్వా బోధిసత్తం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘దియడ్ఢకుక్కూ ఉదయేన కణ్ణికా, విదత్థియో అట్ఠ పరిక్ఖిపన్తి నం;

సా సింసపా, సారమయా అఫేగ్గుకా, కుహిం ఠితా ఉప్పరితో న ధంసతీ’’తి.

తత్థ దియడ్ఢకుక్కూతి దియడ్ఢరతనా. ఉదయేనాతి ఉచ్చత్తేన. పరిక్ఖిపన్తి నన్తి తం పనేతం అట్ఠ విదత్థియో పరిక్ఖిపన్తి, పరిక్ఖేపతో అట్ఠవిదత్థిపమాణాతి వుత్తం హోతి. కుహిం ఠితాతి కత్థ పతిట్ఠితా హుత్వా. న ధంసతీతి న పతతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘లద్ధా దాని మే రఞ్ఞో ఓవాదత్థాయ ఉపమా’’తి చిన్తేత్వా ఇమా గాథా ఆహ –

౨. ‘‘యా తింసతి సారమయా అనుజ్జుకా, పరికిరియ గోపానసియో సమం ఠితా;

తాహి సుసఙ్గహితా బలసా పీళితా, సమం ఠితా ఉప్పరితో న ధంసతి.

౩. ‘‘ఏవమ్పి మిత్తేహి దళ్హేహి పణ్డితో, అభేజ్జరూపేహి సుచీహి మన్తిభి;

సుసఙ్గహీతో సిరియా న ధంసతి, గోపానసీభారవహావ కణ్ణికా’’తి.

తత్థ యా తింసతి సారమయాతి యా ఏతా సారరుక్ఖమయా తింసతి గోపానసియో. పరికిరియాతి పరివారేత్వా. సమం ఠితాతి సమభాగేన ఠితా. బలసా పీళితాతి తాహి తాహి గోపానసీహి బలేన పీళితా సుట్ఠు సఙ్గహితా ఏకాబద్ధా హుత్వా. పణ్డితోతి ఞాణసమ్పన్నో రాజా. సుచీహీతి సుచిసమాచారేహి కల్యాణమిత్తేహి. మన్తిభీతి మన్తకుసలేహి. గోపానసీభారవహావ కణ్ణికాతి యథా గోపానసీనం భారం వహమానా కణ్ణికా న ధంసతి న పతతి, ఏవం రాజాపి వుత్తప్పకారేహి మన్తీహి అభిజ్జహదయేహి సుసఙ్గహితో సిరితో న ధంసతి న పతతి న పరిహాయతి.

రాజా బోధిసత్తే కథేన్తేయేవ అత్తనో కిరియం సల్లక్ఖేత్వా కణ్ణికాయ అసతి గోపానసియో న తిట్ఠన్తి, గోపానసీహి అసఙ్గహితా కణ్ణికా న తిట్ఠతి, గోపానసీసు భిజ్జన్తీసు కణ్ణికా పతతి, ఏవమేవ అధమ్మికో రాజా అత్తనో మిత్తామచ్చే చ బలకాయే చ బ్రాహ్మణగహపతికే చ అసఙ్గణ్హన్తో తేసు భిజ్జన్తేసు తేహి అసఙ్గహితో ఇస్సరియా ధంసతి, రఞ్ఞా నామ ధమ్మికేన భవితబ్బన్తి. అథస్స తస్మిం ఖణే పణ్ణాకారత్థాయ మాతులుఙ్గం ఆహరింసు. రాజా ‘‘సహాయ, ఇమం మాతులుఙ్గం ఖాదా’’తి బోధిసత్తం ఆహ. బోధిసత్తో తం గహేత్వా ‘‘మహారాజ, ఇమం ఖాదితుం అజానన్తా తిత్తకం వా కరోన్తి అమ్బిలం వా, జానన్తా పన పణ్డితా తిత్తకం హారేత్వా అమ్బిలం అనీహరిత్వా మాతులుఙ్గరసం అనాసేత్వావ ఖాదన్తీ’’తి రఞ్ఞో ఇమాయ ఉపమాయ ధనసఙ్ఘరణూపాయం దస్సేన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౪. ‘‘ఖరత్తచం బేల్లం యథాపి సత్థవా, అనామసన్తోపి కరోతి తిత్తకం;

సమాహరం సాదుం కరోతి పత్థివ, అసాదుం కయిరా తనుబన్ధముద్ధరం.

౫. ‘‘ఏవమ్పి గామనిగమేసు పణ్డితో, అసాహసం రాజధనాని సఙ్ఘరం;

ధమ్మానువత్తీ పటిపజ్జమానో, స ఫాతి కయిరా అవిహేఠయం పర’’న్తి.

తత్థ ఖరత్తచన్తి థద్ధతచం. బేల్లన్తి మాతులుఙ్గం. ‘బేల’’న్తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. సత్థవాతి సత్థకహత్థో. అనామసన్తోతి బహితచం తనుకమ్పి అతచ్ఛన్తో ఇదం ఫలం తిత్తకం కరోతి. సమాహరన్తి సమాహరన్తో బహితచం తచ్ఛన్తో అన్తో చ అమ్బిలం అనీహరన్తో తం సాదుం కరోతి. పత్థివాతి రాజానం ఆలపతి. తనుబన్ధముద్ధరన్తి తనుకం పన తచం ఉద్ధరన్తో సబ్బసో తిత్తకస్స అనపనీతత్తా తం అసాదుమేవ కయిరా. ఏవన్తి ఏవం పణ్డితో రాజాపి అసాహసం సాహసియా తణ్హాయ వసం అగచ్ఛన్తో అగతిగమనం పహాయ రట్ఠం అపీళేత్వా ఉపచికానం వమ్మికవడ్ఢననియామేన మధుకరానం రేణుం గహేత్వా మధుకరణనియామేన చ ధనం సఙ్ఘరన్తో –

‘‘దానం సీలం పరిచ్చాగం, అజ్జవం మద్దవం తపం;

అక్కోధం అవిహింసఞ్చ, ఖన్తిఞ్చ అవిరోధన’’న్తి. –

ఇతి ఇమేసం దసన్నం రాజధమ్మానం అనువత్తనేన ధమ్మానువత్తీ హుత్వా పటిపజ్జమానో సో అత్తనో చ పరేసఞ్చ ఫాతిం వడ్ఢిం కరేయ్య పరం అవిహేఠేన్తోయేవాతి.

రాజా బోధిసత్తేన సద్ధిం మన్తేన్తో పోక్ఖరణీతీరం గన్త్వా సుపుప్ఫితం బాలసూరియవణ్ణం ఉదకేన అనుపలిత్తం పదుమం దిస్వా ఆహ – ‘‘సహాయ, ఇమం పదుమం ఉదకే సఞ్జాతమేవ ఉదకేన అలిమ్పమానం ఠిత’’న్తి. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ ఏవరూపేన భవితబ్బ’’న్తి ఓవదన్తో ఇమా గాథా ఆహ –

౬. ‘‘ఓదాతమూలం సుచివారిసమ్భవం, జాతం యథా పోక్ఖరణీసు అమ్బుజం;

పదుమం యథా అగ్గినికాసిఫాలిమం, న కద్దమో న రజో న వారి లిమ్పతి.

౭. ‘‘ఏవమ్పి వోహారసుచిం అసాహసం, విసుద్ధకమ్మన్తమపేతపాపకం;

న లిమ్పతి కమ్మకిలేస తాదిసో, జాతం యథా పోక్ఖరణీసు అమ్బుజ’’న్తి.

తత్థ ఓదాతమూలన్తి పణ్డరమూలం. అమ్బుజన్తి పదుమస్సేవ వేవచనం. అగ్గినికాసిఫాలిమన్తి అగ్గినికాసినా సూరియేన ఫాలితం వికసితన్తి అత్థో. న కద్దమో న రజో న వారి లిమ్పతీతి నేవ కద్దమో న రజో న ఉదకం లిమ్పతి, న మక్ఖేతీతి అత్థో. ‘‘లిప్పతి’’చ్చేవ వా పాఠో, భుమ్మత్థే వా ఏతాని పచ్చత్తవచనాని, ఏతేసు కద్దమాదీసు న లిప్పతి, న అల్లీయతీతి అత్థో. వోహారసుచిన్తి పోరాణకేహి ధమ్మికరాజూహి లిఖాపేత్వా ఠపితవినిచ్ఛయవోహారే సుచిం, అగతిగమనం పహాయ ధమ్మేన వినిచ్ఛయకారకన్తి అత్థో. అసాహసన్తి ధమ్మికవినిచ్ఛయే ఠితత్తాయేవ సాహసికకిరియాయ విరహితం. విసుద్ధకమ్మన్తన్తి తేనేవ అసాహసికట్ఠేన విసుద్ధకమ్మన్తం సచ్చవాదిం నిక్కోధం మజ్ఝత్తం తులాభూతం లోకస్స. అపేతపాపకన్తి అపగతపాపకమ్మం. న లిమ్పతి కమ్మకిలేస తాదిసోతి తం రాజానం పాణాతిపాతో అదిన్నాదానం కామేసుమిచ్ఛాచారో ముసావాదోతి అయం కమ్మకిలేసో న అల్లీయతి. కింకారణా? తాదిసో జాతం యథా పోక్ఖరణీసు అమ్బుజం. తాదిసో హి రాజా యథా పోక్ఖరణీసు జాతం పదుమం అనుపలిత్తం, ఏవం అనుపలిత్తో నామ హోతి.

రాజా బోధిసత్తస్స ఓవాదం సుత్వా తతో పట్ఠాయ ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కుక్కుజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౩౯౭] ౨. మనోజజాతకవణ్ణనా

యథా చాపో నిన్నమతీతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో విపక్ఖసేవకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు పన హేట్ఠా మహిళాముఖజాతకే (జా. ౧.౧.౨౬) విత్థారితమేవ. తదా పన సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస విపక్ఖసేవకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సీహో హుత్వా సీహియా సద్ధిం సంవసన్తో ద్వే పోతకే లభి – పుత్తఞ్చ ధీతరఞ్చ. పుత్తస్స మనోజోతి నామం అహోసి, సో వయప్పత్తో ఏకం సీహపోతికం గణ్హి. ఇతి తే పఞ్చ జనా అహేసుం. మనోజో వనమహింసాదయో వధిత్వా మంసం ఆహరిత్వా మాతాపితరో చ భగినిఞ్చ పజాపతిఞ్చ పోసేతి. సో ఏకదివసం గోచరభూమియం గిరియం నామ సిఙ్గాలం పలాయితుం అప్పహోన్తం ఉరేన నిపన్నం దిస్వా ‘‘కిం, సమ్మా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఉపట్ఠాతుకామోమ్హి, సామీ’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, ఉపట్ఠహస్సూ’’తి తం గహేత్వా అత్తనో వసనగుహం ఆనేసి. బోధిసత్తో తం దిస్వా ‘‘తాత మనోజ, సిఙ్గాలా నామ దుస్సీలా పాపధమ్మా అకిచ్చే నియోజేన్తి, మా ఏతం అత్తనో సన్తికే కరీ’’తి వారేతుం నాసక్ఖి.

అథేకదివసం సిఙ్గాలో అస్సమంసం ఖాదితుకామో మనోజం ఆహ – ‘‘సామి, అమ్హేహి ఠపేత్వా అస్సమంసం అఞ్ఞం అఖాదితపుబ్బం నామ నత్థి, అస్సం గణ్హిస్సామా’’తి. ‘‘కహం పన, సమ్మ, అస్సా హోన్తీ’’తి? ‘‘బారాణసియం నదీతీరే’’తి. సో తస్స వచనం గహేత్వా తేన సద్ధిం అస్సానం నదియా న్హానవేలాయం గన్త్వా ఏకం అస్సం గహేత్వా పిట్ఠియం ఆరోపేత్వా వేగేన అత్తనో గుహాద్వారమేవ ఆగతో. అథస్స పితా అస్సమంసం ఖాదిత్వా ‘‘తాత, అస్సా నామ రాజభోగా, రాజానో చ నామ అనేకమాయా కుసలేహి ధనుగ్గహేహి విజ్ఝాపేన్తి, అస్సమంసఖాదనసీహా నామ దీఘాయుకా న హోన్తి, ఇతో పట్ఠాయ మా అస్సం గణ్హీ’’తి ఆహ. సో పితు వచనం అకత్వా గణ్హతేవ. ‘‘సీహో అస్సే గణ్హాతీ’’తి సుత్వా రాజా అన్తోనగరేయేవ అస్సానం పోక్ఖరణిం కారాపేసి. తతోపి ఆగన్త్వా గణ్హియేవ. రాజా అస్ససాలం కారేత్వా అన్తోసాలాయమేవ తిణోదకం దాపేసి. సీహో పాకారమత్థకేన గన్త్వా అన్తోసాలాతోపి గణ్హియేవ.

రాజా ఏకం అక్ఖణవేధిం ధనుగ్గహం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సక్ఖిస్ససి తాత, సీహం విజ్ఝితు’’న్తి ఆహ. సో ‘‘సక్కోమీ’’తి వత్వా పాకారం నిస్సాయ సీహస్స ఆగమనమగ్గే అట్టకం కారేత్వా అట్ఠాసి. సీహో ఆగన్త్వా బహిసుసానే సిఙ్గాలం ఠపేత్వా అస్సగహణత్థాయ నగరం పక్ఖన్ది. ధనుగ్గహో ఆగమనకాలే ‘‘అతితిఖిణో వేగో’’తి సీహం అవిజ్ఝిత్వా అస్సం గహేత్వా గమనకాలే గరుభారతాయ ఓలీనవేగం సీహం తిఖిణేన నారాచేన పచ్ఛాభాగే విజ్ఝి. నారాచో పురిమకాయేన నిక్ఖమిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్ది. సీహో ‘‘విద్ధోస్మీ’’తి విరవి. ధనుగ్గహో తం విజ్ఝిత్వా అసని వియ జియం పోథేసి. సిఙ్గాలో సీహస్స చ జియాయ చ సద్దం సుత్వా ‘‘సహాయో మే ధనుగ్గహేన విజ్ఝిత్వా మారితో భవిస్సతి, మతకేన హి సద్ధిం విస్సాసో నామ నత్థి, ఇదాని మమ పకతియా వసనవనమేవ గమిస్సామీ’’తి అత్తనావ సద్ధిం సల్లపన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౮. ‘‘యథా చాపో నిన్నమతి, జియా చాపి నికూజతి;

హఞ్ఞతే నూన మనోజో, మిగరాజా సఖా మమ.

౯. ‘‘హన్ద దాని వనన్తాని, పక్కమామి యథాసుఖం;

నేతాదిసా సఖా హోన్తి, లబ్భా మే జీవతో సఖా’’తి.

తత్థ యథాతి యేనాకారేనేవ చాపో నిన్నమతి. హఞ్ఞతే నూనాతి నూన హఞ్ఞతి. నేతాదిసాతి ఏవరూపా మతకా సహాయా నామ న హోన్తి. లబ్భా మేతి జీవతో మమ సహాయో నామ సక్కా లద్ధుం.

సీహోపి ఏకవేగేన గన్త్వా అస్సం గుహాద్వారే పాతేత్వా సయమ్పి మరిత్వా పతి. అథస్స ఞాతకా నిక్ఖమిత్వా తం లోహితమక్ఖితం పహారముఖేహి పగ్ఘరితలోహితం పాపజనసేవితాయ జీవితక్ఖయం పత్తం అద్దసంసు, దిస్వా చస్స మాతా పితా భగినీ పజాపతీతి పటిపాటియా చతస్సో గాథా భాసింసు –

౧౦. ‘‘న పాపజనసంసేవీ, అచ్చన్తం సుఖమేధతి;

మనోజం పస్స సేమానం, గిరియస్సానుసాసనీ.

౧౧. ‘‘న పాపసమ్పవఙ్కేన, మాతా పుత్తేన నన్దతి;

మనోజం పస్స సేమానం, అచ్ఛన్నం సమ్హి లోహితే.

౧౨. ‘‘ఏవమాపజ్జతే పోసో, పాపియో చ నిగచ్ఛతి;

యో వే హితానం వచనం, న కరోతి అత్థదస్సినం.

౧౩. ‘‘ఏవఞ్చ సో హోతి తతో చ పాపియో, యో ఉత్తమో అధమజనూపసేవీ;

పస్సుత్తమం అధమజనూపసేవితం, మిగాధిపం సరవరవేగనిద్ధుత’’న్తి.

తత్థ అచ్చన్తం సుఖమేధతీతి న చిరం సుఖం లభతి. గిరియస్సానుసాసనీతి అయం ఏవరూపా గిరియస్సానుసాసనీతి గరహన్తో ఆహ. పాపసమ్పవఙ్కేనాతి పాపేసు సమ్పవఙ్కేన పాపసహాయేన. అచ్ఛన్నన్తి నిముగ్గం. పాపియో చ నిగచ్ఛతీతి పాపఞ్చ విన్దతి. హితానన్తి అత్థకామానం. అత్థదస్సినన్తి అనాగతఅత్థం పస్సన్తానం. పాపియోతి పాపతరో. అధమజనూపసేవీతి అధమజనం ఉపసేవీ. ఉత్తమన్తి సరీరబలేన జేట్ఠకం.

పచ్ఛిమా అభిసమ్బుద్ధగాథా –

౧౪. ‘‘నిహీయతి పురిసో నిహీనసేవీ, న చ హాయేథ కదాచి తుల్యసేవీ;

సేట్ఠముపగమం ఉదేతి ఖిప్పం, తస్మాత్తనా ఉత్తరితరం భజేథా’’తి.

తత్థ నిహీయతీతి భిక్ఖవే, నిహీనసేవీ నామ మనోజో సీహో వియ నిహీయతి పరిహాయతి వినాసం పాపుణాతి. తుల్యసేవీతి సీలాదీహి అత్తనా సదిసం సేవమానో న హాయతి, వడ్ఢియేవ పనస్స హోతి. సేట్ఠముపగమన్తి సీలాదీహి ఉత్తరితరంయేవ ఉపగచ్ఛన్తో. ఉదేతి ఖిప్పన్తి సీఘమేవ సీలాదీహి గుణేహి ఉదేతి, వుద్ధిం ఉపగచ్ఛతీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే విపక్ఖసేవకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

తదా సిఙ్గాలో దేవదత్తో అహోసి, మనోజో విపక్ఖసేవకో, భగినీ ఉప్పలవణ్ణా, భరియా ఖేమా భిక్ఖునీ, మాతా రాహులమాతా, పితా సీహరాజా పన అహమేవ అహోసిన్తి.

మనోజజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౩౯౮] ౩. సుతనుజాతకవణ్ణనా

రాజా తే భత్తన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మాతుపోసకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు సామజాతకే (జా. ౨.౨౨.౨౯౬ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో దుగ్గతగహపతికులే నిబ్బత్తి, సుతనూతిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో భతిం కత్వా మాతాపితరో పోసేత్వా పితరి కాలకతే మాతరం పోసేతి. తస్మిం పన కాలే బారాణసిరాజా మిగవిత్తకో అహోసి. సో ఏకదివసం మహన్తేన పరివారేన యోజనద్వియోజనమత్తం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ‘‘యస్స ఠితట్ఠానేన మిగో పలాయతి, సో ఇమం నామ జితో’’తి సబ్బేసం ఆరోచాపేసి. అమచ్చా రఞ్ఞో ధువమగ్గట్ఠానే కోట్ఠకం ఛాదేత్వా అదంసు. మనుస్సేహి మిగానం వసనట్ఠానాని పరివారేత్వా ఉన్నాదేన్తేహి ఉట్ఠాపితేసు మిగేసు ఏకో ఏణిమిగో రఞ్ఞో ఠితట్ఠానం పటిపజ్జి. రాజా ‘‘తం విజ్ఝిస్సామీ’’తి సరం ఖిపి. ఉగ్గహితమాయో మిగో సరం మహాఫాసుకాభిముఖం ఆగచ్ఛన్తం ఞత్వా పరివత్తిత్వా సరేన విద్ధో వియ హుత్వా పతి. రాజా ‘‘మిగో మే విద్ధో’’తి గహణత్థాయ ధావి. మిగో ఉట్ఠాయ వాతవేగేన పలాయి, అమచ్చాదయో రాజానం అవహసింసు. సో మిగం అనుబన్ధిత్వా కిలన్తకాలే ఖగ్గేన ద్విధా ఛిన్దిత్వా ఏకస్మిం దణ్డకే లగ్గిత్వా కాజం వహన్తో వియ ఆగచ్ఛన్తో ‘‘థోకం విస్సమిస్సామీ’’తి మగ్గసమీపే ఠితం వటరుక్ఖం ఉపగన్త్వా నిపజ్జిత్వా నిద్దం ఓక్కమి.

తస్మిం పన వటరుక్ఖే నిబ్బత్తో మఘదేవో నామ యక్ఖో తత్థ పవిట్ఠే వేస్సవణస్స సన్తికా ఖాదితుం లభి. సో రాజానం ఉట్ఠాయ గచ్ఛన్తం ‘‘తిట్ఠ భక్ఖోసి మే’’తి హత్థే గణ్హి. ‘‘త్వం కోనామోసీ’’తి? ‘‘అహం ఇధ నిబ్బత్తయక్ఖో, ఇమం ఠానం పవిట్ఠకే ఖాదితుం లభామీ’’తి. రాజా సతిం ఉపట్ఠపేత్వా ‘‘కిం అజ్జేవ మం ఖాదిస్ససి, ఉదాహు నిబద్ధం ఖాదిస్ససీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘లభన్తో నిబద్ధం ఖాదిస్సామీ’’తి. రాజా ‘‘ఇమం అజ్జ మిగం ఖాదిత్వా మం విస్సజ్జేహి, అహం తే స్వే పట్ఠాయ ఏకాయ భత్తపాతియా సద్ధిం ఏకం మనుస్సం పేసేస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి అప్పమత్తో హోహి, అపేసితదివసే తఞ్ఞేవ ఖాదిస్సామీ’’తి. ‘‘అహం బారాణసిరాజా, మయ్హం అవిజ్జమానం నామ నత్థీ’’తి. యక్ఖో పటిఞ్ఞం గహేత్వా తం విస్సజ్జేసి. సో నగరం పవిసిత్వా తమత్థం ఏకస్స అత్థచరకస్స అమచ్చస్స కథేత్వా ‘‘ఇదాని కిం కాతబ్బ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘దివసపరిచ్ఛేదో కతో, దేవా’’తి? ‘‘న కతో’’తి. ‘‘అయుత్తం వో కతం, ఏవం సన్తేపి మా చిన్తయిత్థ, బహూ బన్ధనాగారే మనుస్సా’’తి. ‘‘తేన హి త్వం ఏతం కమ్మం కర, మయ్హం జీవితం దేహీ’’తి.

అమచ్చో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా దేవసికం బన్ధనాగారతో మనుస్సం నీహరిత్వా భత్తపాతిం గహేత్వా కఞ్చి అజానాపేత్వావ యక్ఖస్స పేసేసి. యక్ఖో భత్తం భుఞ్జిత్వా మనుస్సం ఖాదతి. అపరభాగే బన్ధనాగారాని నిమ్మనుస్సాని జాతాని. రాజా భత్తహారకం అలభన్తో మరణభయేన కమ్పి. అథ నం అమచ్చో అస్సాసేత్వా ‘‘దేవ, జీవితాసాతో ధనాసావ బలవతరా, హత్థిక్ఖన్ధే సహస్సభణ్డికం ఠపేత్వా ‘కో ఇమం ధనం గహేత్వా యక్ఖస్స భత్తం ఆదాయ గమిస్సతీ’తి భేరిం చరాపేమా’’తి వత్వా తథా కారేసి. అథ తం సుత్వా బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘అహం భతియా మాసకడ్ఢమాసకం సఙ్ఘరిత్వా కిచ్ఛేన మాతరం పోసేమి, ఇమం ధనం గహేత్వా మాతు దత్వా యక్ఖస్స సన్తికం గమిస్సామి, సచే యక్ఖం దమేతుం సక్ఖిస్సామి, ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే సక్ఖిస్సామి, మాతా మే సుఖం జీవిస్సతీ’’తి. సో తమత్థం మాతు ఆరోచేత్వా ‘‘అలం తాత, న మమ అత్థో ధనేనా’’తి ద్వే వారే పటిక్ఖిపిత్వా తతియవారే తం అనాపుచ్ఛిత్వావ ‘‘ఆహరథ, అయ్య, సహస్సం, అహం భత్తం హరిస్సామీ’’తి సహస్సం గహేత్వా మాతు దత్వా ‘‘అమ్మ, మా చిన్తయి, అహం యక్ఖం దమేత్వా మహాజనస్స సోత్థిం కరిస్సామి, అజ్జేవ తవ అస్సుకిలిన్నముఖం హాసాపేన్తోవ ఆగచ్ఛిస్సామీ’’తి మాతరం వన్దిత్వా రాజపురిసేహి సద్ధిం రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి.

తతో రఞ్ఞా ‘‘తాత, త్వం భత్తం హరిస్ససీ’’తి వుత్తే ‘‘ఆమ, దేవా’’తి ఆహ. ‘‘కిం తే లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘తుమ్హాకం సువణ్ణపాదుకా, దేవా’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘దేవ, సో యక్ఖో అత్తనో రుక్ఖమూలే భూమియం ఠితకే ఖాదితుం లభతి, అహం ఏతస్స సన్తకభూమియం అట్ఠత్వా పాదుకాసు ఠస్సామీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞం కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘తుమ్హాకం ఛత్తం, దేవా’’తి. ‘‘ఇదం కిమత్థాయా’’తి? ‘‘దేవ, యక్ఖో అత్తనో రుక్ఖచ్ఛాయాయ ఠితకే ఖాదితుం లభతి, అహం తస్స రుక్ఖచ్ఛాయాయ అట్ఠత్వా ఛత్తచ్ఛాయాయ ఠస్సామీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞం కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి. ‘‘తుమ్హాకం ఖగ్గం, దేవా’’తి. ‘‘ఇమినా కో అత్థో’’తి? ‘‘దేవ, అమనుస్సాపి ఆవుధహత్థానం భాయన్తియేవా’’తి. ‘‘అఞ్ఞం కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సువణ్ణపాతిం పూరేత్వా తుమ్హాకం భుఞ్జనకభత్తం దేథ, దేవా’’తి. ‘‘కింకారణా, తాతా’’తి? ‘‘దేవ, మాదిసస్స నామ పణ్డితస్స పురిసస్స మత్తికపాతియా లూఖభోజనం హరితుం అననుచ్ఛవిక’’న్తి. ‘‘సాధు, తాతా’’తి రాజా సబ్బం దాపేత్వా తస్స వేయ్యావచ్చకరే పటిపాదేసి.

బోధిసత్తో ‘‘మహారాజ, మా భాయిత్థ, అజ్జాహం యక్ఖం దమేత్వా తుమ్హాకం సోత్థిం కత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి రాజానం వన్దిత్వా ఉపకరణాని గాహాపేత్వా తత్థ గన్త్వా మనుస్సే రుక్ఖస్సావిదూరే ఠపేత్వా సువణ్ణపాదుకం ఆరుయ్హ ఖగ్గం సన్నయ్హిత్వా సేతచ్ఛత్తం మత్థకే కత్వా కఞ్చనపాతియా భత్తం గహేత్వా యక్ఖస్స సన్తికం పాయాసి. యక్ఖో మగ్గం ఓలోకేన్తో తం దిస్వా ‘‘అయం పురిసో న అఞ్ఞేసు దివసేసు ఆగమననియామేన ఏతి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి చిన్తేసి. బోధిసత్తోపి రుక్ఖసమీపం గన్త్వా అసితుణ్డేన భత్తపాతిం అన్తోఛాయాయ కరిత్వా ఛాయాయ పరియన్తే ఠితో పఠమం గాథమాహ.

౧౫. ‘‘రాజా తే భత్తం పాహేసి, సుచిం మంసూపసేచనం;

మఘదేవస్మిం అధివత్థే, ఏహి నిక్ఖమ్మ భుఞ్జసూ’’తి.

తత్థ పాహేసీతి పహిణి. మఘదేవస్మిం అధివత్థేతి మఘదేవోతి వటరుక్ఖో వుచ్చతి, తస్మిం అధివత్థేతి దేవతం ఆలపతి.

తం సుత్వా యక్ఖో ‘‘ఇమం పురిసం వఞ్చేత్వా అన్తోఛాయాయ పవిట్ఠం ఖాదిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా దుతియం గాథమాహ –

౧౬. ‘‘ఏహి మాణవ ఓరేన, భిక్ఖమాదాయ సూపితం;

త్వఞ్చ మాణవ భిక్ఖా చ, ఉభో భక్ఖా భవిస్సథా’’తి.

తత్థ భిక్ఖన్తి మమ నిబద్ధభిక్ఖం. సూపితన్తి సూపసమ్పన్నం.

తతో బోధిసత్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౧౭. ‘‘అప్పకేన తువం యక్ఖ, థుల్లమత్థం జహిస్ససి;

భిక్ఖం తే నాహరిస్సన్తి, జనా మరణసఞ్ఞినో.

౧౮. ‘‘లద్ధాయ యక్ఖా తవ నిచ్చభిక్ఖం, సుచిం పణీతం రససా ఉపేతం;

భిక్ఖఞ్చ తే ఆహరియో నరో ఇధ, సుదుల్లభో హేహితి భక్ఖితే మయీ’’తి.

తత్థ థుల్లమత్థన్తి అప్పకేన కారణేన మహన్తం అత్థం జహిస్ససీతి దస్సేతి. నాహరిస్సన్తీతి ఇతో పట్ఠాయ మరణసఞ్ఞినో హుత్వా న ఆహరిస్సన్తి, అథ త్వం మిలాతసాఖో వియ రుక్ఖో నిరాహారో దుబ్బలో భవిస్ససీతి. లద్ధాయన్తి లద్ధఅయం లద్ధాగమనం. ఇదం వుత్తం హోతి – సమ్మ యక్ఖ, యం అహం అజ్జ ఆహరిం, ఇదం తవ నిచ్చభిక్ఖం సుచిం పణీతం ఉత్తమం రసేన ఉపేతం లద్ధాగమనం దేవసికం తే ఆగచ్ఛిస్సతి. ఆహరియోతి ఆహరణకో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘సచే త్వం ఇమం భిక్ఖం గహేత్వా ఆగతం మం భక్ఖసి, అథేవం మయి భక్ఖితే భిక్ఖఞ్చ తే ఆహరణకో అఞ్ఞో నరో ఇధ సుదుల్లభో భవిస్సతి. కింకారణా? మాదిసో హి బారాణసియం అఞ్ఞో పణ్డితమనుస్సో నామ నత్థి, మయి పన ఖాదితే సుతనుపి నామ యక్ఖేన ఖాదితో, అఞ్ఞస్స కస్స సో లజ్జిస్సతీ’’తి భత్తాహరణకం న లభిస్ససి, అథ తే ఇతో పట్ఠాయ భోజనం దుల్లభం భవిస్సతి, అమ్హాకమ్పి రాజానం గణ్హితుం న లభిస్ససి. కస్మా? రుక్ఖతో బహిభావేన. సచే పనిదం భత్తం భుఞ్జిత్వా మం పహిణిస్ససి, అహం తే రఞ్ఞో కథేత్వా నిబద్ధం భత్తం పేసేస్సామి, అత్తానమ్పి చ తే ఖాదితుం న దస్సామి, అహమ్పి తవ సన్తికే ఠానే న ఠస్సామి, పాదుకాసు ఠస్సామి, రుక్ఖచ్ఛాయాయమ్పి తే న ఠస్సామి, అత్తనో ఛత్తచ్ఛాయాయమేవ ఠస్సామి, సచే పన మయా సద్ధిం విరుజ్ఝిస్ససి, ఖగ్గేన తం ద్విధా భిన్దిస్సామి, అహఞ్హి అజ్జ ఏతదత్థమేవ సజ్జో హుత్వా ఆగతోతి. ఏవం కిర నం మహాసత్తో తజ్జేసి.

యక్ఖో ‘‘యుత్తరూపం మాణవో వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా పసన్నచిత్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౧౯. ‘‘మమేవ సుతనో అత్థో, యథా భాససి మాణవ;

మయా త్వం సమనుఞ్ఞాతో, సోత్థిం పస్సాహి మాతరం.

౨౦. ‘‘ఖగ్గం ఛత్తఞ్చ పాతిఞ్చ, గచ్ఛమాదాయ మాణవ;

సోత్థిం పస్సతు తే మాతా, త్వఞ్చ పస్సాహి మాతర’’న్తి.

తత్థ సుతనోతి బోధిసత్తం ఆలపతి. యథా భాససీతి యథా త్వం భాససి, తథా యో ఏస తయా భాసితో అత్థో, ఏసో మమేవత్థో, మయ్హమేవ వడ్ఢీతి.

యక్ఖస్స కథం సుత్వా బోధిసత్తో ‘‘మమ కమ్మం నిప్ఫన్నం, దమితో మే యక్ఖో, బహుఞ్చ ధనం లద్ధం, రఞ్ఞో చ వచనం కత’’న్తి తుట్ఠచిత్తో యక్ఖస్స అనుమోదనం కరోన్తో ఓసానగాథమాహ –

౨౧. ‘‘ఏవం యక్ఖ సుఖీ హోహి, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;

ధనఞ్చ మే అధిగతం, రఞ్ఞో చ వచనం కత’’న్తి. –

వత్వా చ పన యక్ఖం ఆమన్తేత్వా ‘‘సమ్మ, త్వం పుబ్బే అకుసలకమ్మం కత్వా కక్ఖళో ఫరుసో పరేసం లోహితమంసభక్ఖో యక్ఖో హుత్వా నిబ్బత్తో, ఇతో పట్ఠాయ పాణాతిపాతాదీని మా కరీ’’తి సీలే చ ఆనిసంసం, దుస్సీల్యే చ ఆదీనవం కథేత్వా యక్ఖం పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘కిం తే అరఞ్ఞవాసేన, ఏహి నగరద్వారే తం నిసీదాపేత్వా అగ్గభత్తలాభిం కరోమీ’’తి యక్ఖేన సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా ఖగ్గాదీని యక్ఖం గాహాపేత్వా బారాణసిం అగమాసి. ‘‘సుతను మాణవో యక్ఖం గహేత్వా ఏతీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా అమచ్చపరివుతో బోధిసత్తస్స పచ్చుగ్గమనం కత్వా యక్ఖం నగరద్వారే నిసీదాపేత్వా అగ్గభత్తలాభినం కత్వా నగరం పవిసిత్వా భేరిం చరాపేత్వా నాగరే సన్నిపాతాపేత్వా బోధిసత్తస్స గుణం కథేత్వా సేనాపతిట్ఠానం అదాసి. అయఞ్చ బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే మాతుపోసకభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా యక్ఖో అఙ్గులిమాలో అహోసి, రాజా ఆనన్దో, మాణవో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

సుతనుజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౩౯౯] ౪. మాతుపోసకగిజ్ఝజాతకవణ్ణనా

తే కథం ను కరిస్సన్తీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం మాతుపోసకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు సామజాతకే (జా. ౨.౨౨.౨౯౬ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గిజ్ఝయోనియం నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో వుద్ధే పరిహీనచక్ఖుకే మాతాపితరో గిజ్ఝగుహాయం ఠపేత్వా గోమంసాదీని ఆహరిత్వా పోసేసి. తస్మిం కాలే బారాణసియం సుసానే ఏకో నేసాదో అనియమేత్వా గిజ్ఝానం పాసే ఓడ్డేసి. అథేకదివసం బోధిసత్తో గోమంసాదిం పరియేసన్తో సుసానం పవిట్ఠో పాదేన పాసే బజ్ఝిత్వా అత్తనో న చిన్తేసి, వుద్ధే పరిహీనచక్ఖుకే మాతాపితరో అనుస్సరిత్వా ‘‘కథం ను ఖో మే మాతాపితరో యాపేస్సన్తి, మమ బద్ధభావమ్పి అజానన్తా అనాథా నిప్పచ్చయా పబ్బతగుహాయమేవ సుస్సిత్వా మరిస్సన్తి మఞ్ఞే’’తి విలపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౨౨. ‘‘తే కథం ను కరిస్సన్తి, వుద్ధా గిరిదరీసయా;

అహం బద్ధోస్మి పాసేన, నిలీయస్స వసం గతో’’తి.

తత్థ నిలీయస్సాతి ఏవంనామకస్స నేసాదపుత్తస్స.

అథ నేసాదపుత్తో గిజ్ఝరాజస్స పరిదేవితసద్దం సుత్వా దుతియం గాథమాహ –

౨౩. ‘‘కిం గిజ్ఝ పరిదేవసి, కా ను తే పరిదేవనా;

న మే సుతో వా దిట్ఠో వా, భాసన్తో మానుసిం దిజో’’తి.

గిజ్ఝో ఆహ –

౨౪. ‘‘భరామి మాతాపితరో, వుద్ధే గిరిదరీసయే;

తే కథం ను కరిస్సన్తి, అహం వసం గతో తవా’’తి.

నేసాదో ఆహ –

౨౫. ‘‘యం ను గిజ్ఝో యోజనసతం, కుణపాని అవేక్ఖతి;

కస్మా జాలఞ్చ పాసఞ్చ, ఆసజ్జాపి న బుజ్ఝసీ’’తి.

గిజ్ఝరాజా ఆహ –

౨౬. ‘‘యదా పరాభవో హోతి, పోసో జీవితసఙ్ఖయే;

అథ జాలఞ్చ పాసఞ్చ, ఆసజ్జాపి న బుజ్ఝతీ’’తి.

౨౭. ‘‘భరస్సు మాతాపితరో, వుద్ధే గిరిదరీసయే;

మయా త్వం సమనుఞ్ఞాతో, సోత్థిం పస్సాహి ఞాతకే.

౨౮. ‘‘ఏవం లుద్దక నన్దస్సు, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;

భరిస్సం మాతాపితరో, వుద్ధే గిరిదరీసయే’’తి. –

నేసాదపుత్తేన దుతియా, గిజ్ఝేన తతియాతి ఇమా గాథా పటిపాటియా వుత్తా.

తత్థ యం నూతి యం ను ఏతం లోకే కథీయతి. గిజ్ఝో యోజనసతం, కుణపాని అవేక్ఖతీతి యోజనసతం అతిక్కమ్మ ఠితానిపి కుణపాని పస్సతి, తం యది తథం, అథ కస్మా త్వం ఇమం జాలఞ్చ పాసఞ్చ ఆసజ్జాపి న బుజ్ఝసి, సన్తికం ఆగన్త్వాపి న జానాసీతి.

పరాభవోతి వినాసో. భరస్సూతి ఇదం సో బోధిసత్తస్స ధమ్మకథం సుత్వా ‘‘పణ్డితో గిజ్ఝరాజా పరిదేవన్తో న అత్తనో పరిదేవతి, మాతాపితూనం పరిదేవతి, నాయం మారేతుం యుత్తో’’తి తుస్సిత్వా ఆహ, వత్వా చ పన పియచిత్తేన ముదుచిత్తేన పాసం మోచేసి.

అథస్స బోధిసత్తో మరణముఖా పముత్తో సుఖితో అనుమోదనం కరోన్తో ఓసానగాథం వత్వా ముఖపూరం మంసం ఆదాయ మాతాపితూనం అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే మాతుపోసకభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

తదా నేసాదపుత్తో ఛన్నో అహోసి, మాతాపితరో మహారాజకులాని, గిజ్ఝరాజా పన అహమేవ అహోసిన్తి.

మాతుపోసకగిజ్ఝజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౪౦౦] ౫. దబ్భపుప్ఫజాతకవణ్ణనా

అనుతీరచారీ భద్దన్తేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉపనన్దం సక్యపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి సాసనే పబ్బజిత్వా అప్పిచ్ఛతాదిగుణే పహాయ మహాతణ్హో అహోసి. వస్సూపనాయికాయ ద్వే తయో విహారే పరిగ్గహేత్వా ఏకస్మిం ఛత్తం వా ఉపాహనం వా ఏకస్మిం కత్తరయట్ఠిం వా ఉదకతుమ్బం వా ఠపేత్వా ఏకస్మిం సయం వసతి. సో ఏకస్మిం జనపదవిహారే వస్సం ఉపగన్త్వా ‘‘భిక్ఖూహి నామ అప్పిచ్ఛేహి భవితబ్బ’’న్తి ఆకాసే చన్దం ఉట్ఠాపేన్తో వియ భిక్ఖూనం పచ్చయసన్తోసదీపకం అరియవంసపటిపదం కథేసి. తం సుత్వా భిక్ఖూ మనాపాని పత్తచీవరాని ఛడ్డేత్వా మత్తికాపత్తాని చేవ పంసుకూలచీవరాని చ గణ్హింసు. సో తాని అత్తనో వసనట్ఠానే ఠపేత్వా వుత్థవస్సో పవారేత్వా యానకం పూరేత్వా జేతవనం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ఏకస్స అరఞ్ఞవిహారస్స పిట్ఠిభాగే పాదే వల్లియా పలిబుద్ధో ‘‘అద్ధా ఏత్థ కిఞ్చి లద్ధబ్బం భవిస్సతీ’’తి తం విహారం పావిసి. తత్థ పన ద్వే మహల్లకా భిక్ఖూ వస్సం ఉపగచ్ఛింసు. తే ద్వే చ థూలసాటకే ఏకఞ్చ సుఖుమకమ్బలం లభిత్వా భాజేతుం అసక్కోన్తా తం దిస్వా ‘‘థేరో నో భాజేత్వా దస్సతీ’’తి తుట్ఠచిత్తా ‘‘మయం, భన్తే, ఇమం వస్సావాసికం భాజేతుం న సక్కోమ, ఇమం నో నిస్సాయ వివాదో హోతి, ఇదం అమ్హాకం భాజేత్వా దేథా’’తి ఆహంసు. సో ‘‘సాధు భాజేస్సామీ’’తి ద్వే థూలసాటకే ద్విన్నమ్పి భాజేత్వా ‘‘అయం అమ్హాకం వినయధరానం పాపుణాతీ’’తి కమ్బలం గహేత్వా పక్కామి.

తేపి థేరా కమ్బలే సాలయా తేనేవ సద్ధిం జేతవనం గన్త్వా వినయధరానం భిక్ఖూనం తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘లబ్భతి ను ఖో, భన్తే, వినయధరానం ఏవం విలోపం ఖాదితు’’న్తి ఆహంసు. భిక్ఖూ ఉపనన్దత్థేరేన ఆభతం పత్తచీవరరాసిం దిస్వా ‘‘మహాపుఞ్ఞోసి త్వం ఆవుసో, బహుం తే పత్తచీవరం లద్ధ’’న్తి వదింసు. సో ‘‘కుతో మే ఆవుసో, పుఞ్ఞం, ఇమినా మే ఉపాయేన ఇదం లద్ధ’’న్తి సబ్బం కథేసి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, ఉపనన్దో సక్యపుత్తో మహాతణ్హో మహాలోభో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఉపనన్దేన పటిపదాయ అనుచ్ఛవికం కతం, పరస్స పటిపదం కథేన్తేన నామ భిక్ఖునా పఠమం అత్తనో అనుచ్ఛవికం కత్వా పచ్ఛా పరో ఓవదితబ్బో’’తి.

‘‘అత్తానమేవ పఠమం, పతిరూపే నివేసయే;

అథఞ్ఞమనుసాసేయ్య, న కిలిస్సేయ్య పణ్డితో’’తి. (ధ. ప. ౧౫౮) –

ఇమాయ ధమ్మపదే గాథాయ ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఉపనన్దో ఇదానేవ, పుబ్బేపేస మహాతణ్హో మహాలోభోవ, న చ పన ఇదానేవ, పుబ్బేపేస ఇమేసం సన్తకం విలుమ్పియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో నదీతీరే రుక్ఖదేవతా అహోసి. తదా ఏకో సిఙ్గాలో మాయావిం నామ భరియం గహేత్వా నదీతీరే ఏకస్మిం ఠానే వసి. అథేకదివసం సిఙ్గాలీ సిఙ్గాలం ఆహ ‘‘దోహళో మే సామి, ఉప్పన్నో, అల్లరోహితమచ్ఛం ఖాదితుం ఇచ్ఛామీ’’తి. సిఙ్గాలో ‘‘అప్పోస్సుక్కా హోహి, ఆహరిస్సామి తే’’తి నదీతీరే చరన్తో వల్లియా పాదే పలిబుజ్ఝిత్వా అనుతీరమేవ అగమాసి. తస్మిం ఖణే గమ్భీరచారీ చ అనుతీరచారీ చాతి ద్వే ఉద్దా మచ్ఛే పరియేసన్తా తీరే అట్ఠంసు. తేసు గమ్భీరచారీ మహన్తం రోహితమచ్ఛం దిస్వా వేగేన ఉదకే పవిసిత్వా తం నఙ్గుట్ఠే గణ్హి. బలవా మచ్ఛో పరికడ్ఢన్తో యాసి. సో గమ్భీరచారీ ఉద్దో ‘‘మహామచ్ఛో ఉభిన్నమ్పి నో పహోస్సతి, ఏహి మే సహాయో హోహీ’’తి ఇతరేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౨౯. ‘‘అనుతీరచారీ భద్దన్తే, సహాయమనుధావ మం;

మహా మే గహితో మచ్ఛో, సో మం హరతి వేగసా’’తి.

తత్థ సహాయమనుధావ మన్తి సహాయ అనుధావ మం, సన్ధివసేన మ-కారో వుత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథాహం ఇమినా మచ్ఛేన న సంహీరామి, ఏవం మం నఙ్గుట్ఠఖణ్డే గహేత్వా త్వం అనుధావాతి.

తం సుత్వా ఇతరో దుతియం గాథమాహ –

౩౦. ‘‘గమ్భీరచారీ భద్దన్తే, దళ్హం గణ్హాహి థామసా;

అహం తం ఉద్ధరిస్సామి, సుపణ్ణో ఉరగామివా’’తి.

తత్థ థామసాతి థామేన. ఉద్ధరిస్సామీతి నీహరిస్సామి. సుపణ్ణో ఉరగామివాతి గరుళో సప్పం వియ.

అథ ద్వేపి తే ఏకతో హుత్వా రోహితమచ్ఛం నీహరిత్వా థలే ఠపేత్వా మారేత్వా ‘‘త్వం భాజేహి, త్వం భాజేహీ’’తి కలహం కత్వా భాజేతుం అసక్కోన్తా ఠపేత్వా నిసీదింసు. తస్మిం కాలే సిఙ్గాలో తం ఠానం అనుప్పత్తో. తే తం దిస్వా ఉభోపి పచ్చుగ్గమనం కత్వా ‘‘అయం, సమ్మ, దబ్భపుప్ఫమచ్ఛో అమ్హేహి ఏకతో హుత్వా గహితో, తం నో భాజేతుం అసక్కోన్తానం వివాదో ఉప్పన్నో, సమభాగం నో భాజేత్వా దేహీ’’తి తతియం గాథమాహంసు –

౩౧. ‘‘వివాదో నో సముప్పన్నో, దబ్భపుప్ఫ సుణోహి మే;

సమేహి మేధగం సమ్మా, వివాదో వూపసమ్మత’’న్తి.

తత్థ దబ్భపుప్ఫాతి దబ్భపుప్ఫసమానవణ్ణతాయ తం ఆలపన్తి. మేధగన్తి కలహం.

తేసం వచనం సుత్వా సిఙ్గాలో అత్తనో బలం దీపేన్తో –

౩౨. ‘‘ధమ్మట్ఠోహం పురే ఆసిం, బహూ అడ్డా మే తీరితా;

సమేమి మేధగం సమ్మా, వివాదో వూపసమ్మత’’న్తి. –

ఇదం గాథం వత్వా భాజేన్తో –

౩౩. ‘‘అనుతీరచారి నఙ్గుట్ఠం, సీసం గమ్భీరచారినో;

అచ్చాయం మజ్ఝిమో ఖణ్డో, ధమ్మట్ఠస్స భవిస్సతీ’’తి. –

ఇమం గాథమాహ –

తత్థ పఠమగాథాయ అయమత్థో – అహం పుబ్బే రాజూనం వినిచ్ఛయామచ్చో ఆసిం, తేన మయా వినిచ్ఛయే నిసీదిత్వా బహూ అడ్డా తీరితా, తేసం తేసం బ్రాహ్మణగహపతికాదీనం బహూ అడ్డా తీరితా వినిచ్ఛితా, స్వాహం తుమ్హాదిసానం సమజాతికానం చతుప్పదానం అడ్డం తీరేతుం కిం న సక్ఖిస్సామి, అహం వో సమేమి మేధగం, సమ్మా మం నిస్సాయ తుమ్హాకం వివాదో వూపసమ్మతూతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా మచ్ఛం తయో కోట్ఠాసే కత్వా అనుతీరచారి త్వం నఙ్గుట్ఠం గణ్హ, సీసం గమ్భీరచారినో హోతు. అచ్చాయం మజ్ఝిమో ఖణ్డోతి అపిచ అయం మజ్ఝిమో కోట్ఠాసో. అథ వా అచ్చాతి అతిచ్చ, ఇమే ద్వే కోట్ఠాసే అతిక్కమిత్వా ఠితో అయం మజ్ఝిమో ఖణ్డో ధమ్మట్ఠస్స వినిచ్ఛయసామికస్స మయ్హం భవిస్సతీతి.

ఏవం తం మచ్ఛం విభజిత్వా ‘‘తుమ్హే కలహం అకత్వా నఙ్గుట్ఠఞ్చ సీసఞ్చ ఖాదథా’’తి వత్వా మజ్ఝిమఖణ్డం ముఖేన డంసిత్వా తేసం పస్సన్తానంయేవ పలాయి. తే సహస్సం పరాజితా వియ దుమ్ముఖా నిసీదిత్వా గాథమాహంసు –

౩౪. ‘‘చిరమ్పి భక్ఖో అభవిస్స, సచే న వివదేమసే;

అసీసకం అనఙ్గుట్ఠం, సిఙ్గాలో హరతి రోహిత’’న్తి.

తత్థ చిరమ్పీతి ద్వే తయో దివసే సన్ధాయ వుత్తం.