౨. వణ్ణారోహవగ్గో

[౩౬౧] ౧. వణ్ణారోహజాతకవణ్ణనా

వణ్ణారోహేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ద్వే అగ్గసావకే ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే ఉభోపి మహాథేరా ‘‘ఇమం అన్తోవస్సం సుఞ్ఞాగారం అనుబ్రూహేస్సామా’’తి సత్థారం ఆపుచ్ఛిత్వా గణం పహాయ సయమేవ పత్తచీవరం ఆదాయ జేతవనా నిక్ఖమిత్వా ఏకం పచ్చన్తగామం నిస్సాయ అరఞ్ఞే విహరింసు. అఞ్ఞతరోపి విఘాసాదపురిసో థేరానం ఉపట్ఠానం కరోన్తో తత్థేవ ఏకమన్తే వసి. సో థేరానం సమగ్గవాసం దిస్వా ‘‘ఇమే అతివియ సమగ్గా వసన్తి, సక్కా ను ఖో ఏతే అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్దితు’’న్తి చిన్తేత్వా సారిపుత్తత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, అయ్యేన మహామోగ్గల్లానత్థేరేన సద్ధిం తుమ్హాకం కిఞ్చి వేరం అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కిం పనావుసో’’తి. ఏస, భన్తే, మమ ఆగతకాలే ‘‘సారిపుత్తో నామ జాతిగోత్తకులపదేసేహి వా సుతగన్థపటివేధఇద్ధీహి వా మయా సద్ధిం కిం పహోతీ’’తి తుమ్హాకం అగుణమేవ కథేసీతి. థేరో సితం కత్వా ‘‘గచ్ఛ త్వం ఆవుసో’’తి ఆహ.

సో అపరస్మిమ్పి దివసే మహామోగ్గల్లానత్థేరమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా తథేవ కథేసి. సోపి నం సితం కత్వా ‘‘గచ్ఛ, త్వం, ఆవుసో’’తి వత్వా సారిపుత్తత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఆవుసో, ఏసో విఘాసాదో తుమ్హాకం సన్తికే కిఞ్చి కథేసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమావుసో, మయ్హమ్పి సన్తికే కథేసి, ఇమం నీహరితుం వట్టతీ’’తి. ‘‘సాధు, ఆవుసో, నీహరా’’తి వుత్తే థేరో ‘‘మా ఇధ వసీ’’తి అచ్ఛరం పహరిత్వా తం నీహరి. తే ఉభోపి సమగ్గవాసం వసిత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా పటిసన్థారం కత్వా ‘‘సుఖేన వస్సం వసిత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘భన్తే, ఏకో విఘాసాదో అమ్హే భిన్దితుకామో హుత్వా భిన్దితుం అసక్కోన్తో పలాయీ’’తి వుత్తే ‘‘న ఖో సో, సారిపుత్త, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస తుమ్హే ‘భిన్దిస్సామీ’తి భిన్దితుం అసక్కోన్తో పలాయీ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞే రుక్ఖదేవతా అహోసి. తదా సీహో చ బ్యగ్ఘో చ అరఞ్ఞే పబ్బతగుహాయం వసన్తి. ఏకో సిఙ్గాలో తే ఉపట్ఠహన్తో తేసం విఘాసం ఖాదిత్వా మహాకాయో హుత్వా ఏకదివసం చిన్తేసి ‘‘మయా సీహబ్యగ్ఘానం మంసం న ఖాదితపుబ్బం, మయా ఇమే ద్వే జనే భిన్దితుం వట్టతి, తతో నేసం కలహం కత్వా మతానం మంసం ఖాదిస్సామీ’’తి. సో సీహం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం, సామి, తుమ్హాకం బ్యగ్ఘేన సద్ధిం కిఞ్చి వేరం అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కిం పన, సమ్మా’’తి? ఏస, భన్తే, మమాగతకాలే ‘‘సీహో నామ సరీరవణ్ణేన వా ఆరోహపరిణాహేన వా జాతిబలవీరియేహి వా మమ కలభాగమ్పి న పాపుణాతీ’’తి తుమ్హాకం అగుణమేవ కథేసీతి. అథ నం సీహో ‘‘గచ్ఛ త్వం, న సో ఏవం కథేస్సతీ’’తి ఆహ. బ్యగ్ఘమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతేనేవ ఉపాయేన కథేసి. తం సుత్వా బ్యగ్ఘోపి సీహం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సమ్మ, త్వం కిర ఇదఞ్చిదఞ్చ వదేసీ’’తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౬౦. ‘‘వణ్ణారోహేన జాతియా, బలనిక్కమనేన చ;

సుబాహు న మయా సేయ్యో, సుదాఠ ఇతి భాససీ’’తి.

తత్థ బలనిక్కమనేన చాతి కాయబలేన చేవ వీరియబలేన చ. సుబాహు న మయా సేయ్యోతి అయం సుబాహు నామ బ్యగ్ఘో ఏతేహి కారణేహి మయా నేవ సదిసో న ఉత్తరితరోతి సచ్చం కిర త్వం సోభనాహి దాఠాహి సమన్నాగత సుదాఠ మిగరాజ, ఏవం వదేసీతి.

తం సుత్వా సుదాఠో సేసా చతస్సో గాథా అభాసి –

౬౧. ‘‘వణ్ణారోహేన జాతియా, బలనిక్కమనేన చ;

సుదాఠో న మయా సేయ్యో, సుబాహు ఇతి భాససి.

౬౨. ‘‘ఏవం చే మం విహరన్తం, సుబాహు సమ్మ దుబ్భసి;

న దానాహం తయా సద్ధిం, సంవాసమభిరోచయే.

౬౩. ‘‘యో పరేసం వచనాని, సద్దహేయ్య యథాతథం;

ఖిప్పం భిజ్జేథ మిత్తస్మిం, వేరఞ్చ పసవే బహుం.

౬౪. ‘‘న సో మిత్తో యో సదా అప్పమత్తో, భేదాసఙ్కీ రన్ధమేవానుపస్సీ;

యస్మిఞ్చ సేతీ ఉరసీవ పుత్తో, స వే మిత్తో యో అభేజ్జో పరేహీ’’తి.

తత్థ సమ్మాతి వయస్స. దుబ్భసీతి యది ఏవం తయా సద్ధిం సమగ్గవాసం వసన్తం మం సిఙ్గాలస్స కథం గహేత్వా త్వం దుబ్భసి హనితుం ఇచ్ఛసి, ఇతో దాని పట్ఠాయ అహం తయా సద్ధిం సంవాసం న అభిరోచయే. యథాతథన్తి తథతో యథాతథం యథాతచ్ఛం అవిసంవాదకేన అరియేన వుత్తవచనం సద్ధాతబ్బం. ఏవం యో యేసం కేసఞ్చి పరేసం వచనాని సద్దహేథాతి అత్థో. యో సదా అప్పమత్తోతి యో నిచ్చం అప్పమత్తో హుత్వా మిత్తస్స విస్సాసం న దేతి, సో మిత్తో నామ న హోతీతి అత్థో. భేదాసఙ్కీతి ‘‘అజ్జ భిజ్జిస్సతి, స్వే భిజ్జిస్సతీ’’తి ఏవం మిత్తస్స భేదమేవ ఆసఙ్కతి. రన్ధమేవానుపస్సీతి ఛిద్దం వివరమేవ పస్సన్తో. ఉరసీవ పుత్తోతి యస్మిం మిత్తే మాతు హదయే పుత్తో వియ నిరాసఙ్కో నిబ్భయో సేతి.

ఇతి ఇమాహి చతూహి గాథాహి సీహేన మిత్తగుణే కథితే బ్యగ్ఘో ‘‘మయ్హం దోసో’’తి సీహం ఖమాపేసి. తే తత్థేవ సమగ్గవాసం వసింసు. సిఙ్గాలో పన పలాయిత్వా అఞ్ఞత్థ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో విఘాసాదో అహోసి, సీహో సారిపుత్తో, బ్యగ్ఘో మోగ్గల్లానో, తం కారణం పచ్చక్ఖతో దిట్ఠా తస్మిం వనే నివుత్థరుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వణ్ణారోహజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౩౬౨] ౨. సీలవీమంసజాతకవణ్ణనా

సీలం సేయ్యోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం సీలవీమంసకబ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. తం కిర రాజా ‘‘ఏస సీలసమ్పన్నో’’తి అఞ్ఞేహి బ్రాహ్మణేహి అతిరేకం కత్వా పస్సతి. సో చిన్తేసి ‘‘కిం ను ఖో మం రాజా ‘సీలసమ్పన్నో’తి అఞ్ఞేహి అతిరేకం కత్వా పస్సతి, ఉదాహు ‘సుతధరయుత్తో’తి, వీమంసిస్సామి తావ సీలస్స వా సుతస్స వా మహన్తభావ’’న్తి. సో ఏకదివసం హేరఞ్ఞికఫలకతో కహాపణం గణ్హి. హేరఞ్ఞికో గరుభావేన న కిఞ్చి ఆహ, దుతియవారేపి న కిఞ్చి ఆహ. తతియవారే పన తం ‘‘విలోపఖాదకో’’తి గాహాపేత్వా రఞ్ఞో దస్సేత్వా ‘‘కిం ఇమినా కత’’న్తి వుత్తే ‘‘కుటుమ్బం విలుమ్పతీ’’తి ఆహ. ‘‘సచ్చం కిర, బ్రాహ్మణా’’తి? ‘‘న, మహారాజ, కుటుమ్బం విలుమ్పామి, మయ్హం పన ‘సీలం ను ఖో మహన్తం, సుతం ను ఖో’తి కుక్కుచ్చం అహోసి, స్వాహం ‘ఏతేసు కతరం ను ఖో మహన్త’న్తి వీమంసన్తో తయో వారే కహాపణం గణ్హిం, తం మం ఏస బన్ధాపేత్వా తుమ్హాకం దస్సేతి. ఇదాని మే సుతతో సీలస్స మహన్తభావో ఞాతో, న మే ఘరావాసేనత్థో, పబ్బజిస్సామహ’’న్తి పబ్బజ్జం అనుజానాపేత్వా ఘరద్వారం అనోలోకేత్వావ జేతవనం గన్త్వా సత్థారం పబ్బజ్జం యాచి. తస్స సత్థా పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ దాపేసి. సో అచిరూపసమ్పన్నో విపస్సనం విపస్సిత్వా అగ్గఫలే పతిట్ఠహి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకబ్రాహ్మణో అత్తనో సీలం వీమంసిత్వా పబ్బజితో విపస్సిత్వా అరహత్తం పత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదాని అయమేవ, పుబ్బే పణ్డితాపి సీలం వీమంసిత్వా పబ్బజిత్వా అత్తనో పతిట్ఠం కరింసుయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా బారాణసిం ఆగన్త్వా రాజానం పస్సి. రాజా తస్స పురోహితట్ఠానం అదాసి. సో పఞ్చ సీలాని రక్ఖతి. రాజాపి నం ‘‘సీలవా’’తి గరుం కత్వా పస్సి. సో చిన్తేసి ‘‘కిం ను ఖో రాజా ‘సీలవా’తి మం గరుం కత్వా పస్సతి, ఉదాహు ‘సుతధరయుత్తో’’’తి. సబ్బం పచ్చుప్పన్నవత్థుసదిసమేవ. ఇధ పన సో బ్రాహ్మణో ‘‘ఇదాని మే సుతతో సీలస్స మహన్తభావో ఞాతో’’తి వత్వా ఇమా పఞ్చ గాథా అభాసి –

౬౫. ‘‘సీలం సేయ్యో సుతం సేయ్యో, ఇతి మే సంసయో అహు;

సీలమేవ సుతా సేయ్యో, ఇతి మే నత్థి సంసయో.

౬౬. ‘‘మోఘా జాతి చ వణ్ణో చ, సీలమేవ కిరుత్తమం;

సీలేన అనుపేతస్స, సుతేనత్థో న విజ్జతి.

౬౭. ‘‘ఖత్తియో చ అధమ్మట్ఠో, వేస్సో చాధమ్మనిస్సితో;

తే పరిచ్చజ్జుభో లోకే, ఉపపజ్జన్తి దుగ్గతిం.

౬౮. ‘‘ఖత్తియా బ్రాహ్మణా వేస్సా, సుద్దా చణ్డాలపుక్కుసా;

ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, భవన్తి తిదివే సమా.

౬౯. ‘‘న వేదా సమ్పరాయాయ, న జాతి నాపి బన్ధవా;

సకఞ్చ సీలం సంసుద్ధం, సమ్పరాయాయ సుఖాయ చా’’తి.

తత్థ సీలమేవ సుతా సేయ్యోతి సుతపరియత్తితో సతగుణేన సహస్సగుణేన సీలమేవ ఉత్తరితరన్తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా సీలం నామేతం ఏకవిధం సంవరవసేన, దువిధం చారిత్తవారిత్తవసేన, తివిధం కాయికవాచసికమానసికవసేన, చతుబ్బిధం పాతిమోక్ఖసంవరఇన్ద్రియసంవరఆజీవపారిసుద్ధిపచ్చయసన్నిస్సితవసేనాతి మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన్తో సీలస్స వణ్ణం అభాసి.

మోఘాతి అఫలా తుచ్ఛా. జాతీతి ఖత్తియకులాదీసు నిబ్బత్తి. వణ్ణోతి సరీరవణ్ణో అభిరూపభావో. యా హి యస్మా సీలరహితస్స జాతిసమ్పదా వా వణ్ణసమ్పదా వా సగ్గసుఖం దాతుం న సక్కోతి, తస్మా ఉభయమ్పి తం ‘‘మోఘ’’న్తి ఆహ. సీలమేవ కిరాతి అనుస్సవవసేన వదతి, న పన సయం జానాతి. అనుపేతస్సాతి అనుపగతస్స. సుతేనత్థో న విజ్జతీతి సీలరహితస్స సుతపరియత్తిమత్తేన ఇధలోకే వా పరలోకే వా కాచి వడ్ఢి నామ నత్థి.

తతో పరా ద్వే గాథా జాతియా మోఘభావదస్సనత్థం వుత్తా. తత్థ తే పరిచ్చజ్జుభో లోకేతి తే దుస్సీలా దేవలోకఞ్చ మనుస్సలోకఞ్చాతి ఉభోపి లోకే పరిచ్చజిత్వా దుగ్గతిం ఉపపజ్జన్తి. చణ్డాలపుక్కుసాతి ఛవఛడ్డకచణ్డాలా చ పుప్ఫఛడ్డకపుక్కుసా చ. భవన్తి తిదివే సమాతి ఏతే సబ్బేపి సీలానుభావేన దేవలోకే నిబ్బత్తా సమా హోన్తి నిబ్బిసేసా, దేవాత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి.

పఞ్చమగాథా సబ్బేసమ్పి సుతాదీనం మోఘభావదస్సనత్థం వుత్తా. తస్సత్థో – మహారాజ, ఏతే వేదాదయో ఠపేత్వా ఇధలోకే యసమత్తదానం సమ్పరాయే దుతియే వా తతియే వా భవే యసం వా సుఖం వా దాతుం నామ న సక్కోన్తి, పరిసుద్ధం పన అత్తనో సీలమేవ తం దాతుం సక్కోతీతి.

ఏవం మహాసత్తో సీలగుణే థోమేత్వా రాజానం పబ్బజ్జం అనుజానాపేత్వా తం దివసమేవ హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సీలం వీమంసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజితో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సీలవీమంసజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౩౬౩] ౩. హిరిజాతకవణ్ణనా

హిరిం తరన్తన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికస్స సహాయం పచ్చన్తవాసిసేట్ఠిం ఆరబ్భ కథేసి. ద్వేపి వత్థూని ఏకకనిపాతే నవమవగ్గస్స పరియోసానజాతకే విత్థారితానేవ. ఇధ పన ‘‘పచ్చన్తవాసిసేట్ఠినో మనుస్సా అచ్ఛిన్నసబ్బసాపతేయ్యా అత్తనో సన్తకస్స అస్సామినో హుత్వా పలాతా’’తి బారాణసిసేట్ఠిస్స ఆరోచితే బారాణసిసేట్ఠి ‘‘అత్తనో సన్తికం ఆగతానం కత్తబ్బం అకరోన్తా నామ పటికారకే న లభన్తియేవా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౭౦. ‘‘హిరిం తరన్తం విజిగుచ్ఛమానం, తవాహమస్మీ ఇతి భాసమానం;

సేయ్యాని కమ్మాని అనాదియన్తం, నేసో మమన్తి ఇతి నం విజఞ్ఞా.

౭౧. ‘‘యఞ్హి కయిరా తఞ్హి వదే, యం న కయిరా న తం వదే;

అకరోన్తం భాసమానం, పరిజానన్తి పణ్డితా.

౭౨. ‘‘న సో మిత్తో యో సదా అప్పమత్తో, భేదాసఙ్కీ రన్ధమేవానుపస్సీ;

యస్మిఞ్చ సేతీ ఉరసీవ పుత్తో, స వే మిత్తో యో అభేజ్జో పరేహి.

౭౩. ‘‘పామోజ్జకరణం ఠానం, పసంసావహనం సుఖం;

ఫలానిసంసో భావేతి, వహన్తో పోరిసం ధురం.

౭౪. ‘‘పవివేకరసం పిత్వా, రసం ఉపసమస్స చ;

నిద్దరో హోతి నిప్పాపో, ధమ్మప్పీతిరసం పివ’’న్తి.

తత్థ హిరిం తరన్తన్తి లజ్జం అతిక్కన్తం. విజిగుచ్ఛమానన్తి మిత్తభావేన జిగుచ్ఛయమానం. తవాహమస్మీతి ‘‘తవ అహం మిత్తో’’తి కేవలం వచనమత్తేనేవ భాసమానం. సేయ్యాని కమ్మానితి ‘‘దస్సామి కరిస్సామీ’’తి వచనస్స అనురూపాని ఉత్తమకమ్మాని. అనాదియన్తన్తి అకరోన్తం. నేసో మమన్తి ఏవరూపం పుగ్గలం ‘‘న ఏసో మమ మిత్తో’’తి విజఞ్ఞా.

పామోజ్జకరణం ఠానన్తి దానమ్పి సీలమ్పి భావనాపి పణ్డితేహి కల్యాణమిత్తేహి సద్ధిం మిత్తభావోపి. ఇధ పన వుత్తప్పకారం మిత్తభావమేవ సన్ధాయేవమాహ. పణ్డితేన హి కల్యాణమిత్తేన సద్ధిం మిత్తభావో పామోజ్జమ్పి కరోతి, పసంసమ్పి వహతి. ఇధలోకపరలోకేసు కాయికచేతసికసుఖహేతుతో ‘‘సుఖ’’న్తిపి వుచ్చతి, తస్మా ఏతం ఫలఞ్చ ఆనిసంసఞ్చ సమ్పస్సమానో ఫలానిసంసో కులపుత్తో పురిసేహి వహితబ్బం దానసీలభావనామిత్తభావసఙ్ఖాతం చతుబ్బిధమ్పి పోరిసం ధురం వహన్తో ఏతం మిత్తభావసఙ్ఖాతం పామోజ్జకరణం ఠానం పసంసావహనం సుఖం భావేతి వడ్ఢేతి, న పణ్డితేహి మిత్తభావం భిన్దతీతి దీపేతి.

పవివేకరసన్తి కాయచిత్తఉపధివివేకానం రసం తే వివేకే నిస్సాయ ఉప్పన్నం సోమనస్సరసం. ఉపసమస్స చాతి కిలేసూపసమేన లద్ధసోమనస్సస్స. నిద్దరో హోతి నిప్పాపోతి సబ్బకిలేసదరథాభావేన నిద్దరో, కిలేసాభావేన నిప్పాపో హోతి. ధమ్మప్పీతిరసన్తి ధమ్మపీతిసఙ్ఖాతం రసం, విముత్తిపీతిం పివన్తోతి అత్థో.

ఇతి మహాసత్తో పాపమిత్తసంసగ్గతో ఉబ్బిగ్గో పవివేకరసేన అమతమహానిబ్బానం పాపేత్వా దేసనాయ కూటం గణ్హి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పచ్చన్తవాసీ ఇదాని పచ్చన్తవాసీయేవ, తదా బారాణసిసేట్ఠి అహమేవ అహోసి’’న్తి.

హిరిజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౩౬౪] ౪. ఖజ్జోపనకజాతకవణ్ణనా

౭౫-౭౯. కో ను సన్తమ్హి పజ్జోతేతి అయం ఖజ్జోపనకపఞ్హో మహాఉమఙ్గే విత్థారతో ఆవి భవిస్సతి.

ఖజ్జోపనకజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౩౬౫] ౫. అహితుణ్డికజాతకవణ్ణనా

ధుత్తోమ్హీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం మహల్లకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా సాలూకజాతకే (జా. ౧.౩.౧౦౬ ఆదయో) విత్థారితం. ఇధాపి సో మహల్లకో ఏకం గామదారకం పబ్బాజేత్వా అక్కోసతి పహరతి. దారకో పలాయిత్వా విబ్భమి. దుతియమ్పి నం పబ్బాజేత్వా తథేవాకాసి. దుతియమ్పి విబ్భమిత్వా పున యాచియమానో ఓలోకేతుమ్పి న ఇచ్ఛి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ మహల్లకో అత్తనో సామణేరేన సహాపి వినాపి వత్తితుం న సక్కోతి, ఇతరో తస్స దోసం దిస్వా పున ఓలోకేతుమ్పి న ఇచ్ఛి, సుహదయో కుమారకో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస సామణేరో సుహదయోవ, సకిం దోసం దిస్వా పున ఓలోకేతుమ్పి న ఇచ్ఛీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ధఞ్ఞవాణిజకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ధఞ్ఞవిక్కయేన జీవికం కప్పేసి. అథేకో అహితుణ్డికో మక్కటం గహేత్వా సిక్ఖాపేత్వా అహిం కీళాపేన్తో బారాణసియం ఉస్సవే ఘుట్ఠే తం మక్కటం ధఞ్ఞవాణిజకస్స సన్తికే ఠపేత్వా అహిం కీళాపేన్తో సత్త దివసాని విచరి. సోపి వాణిజో మక్కటస్స ఖాదనీయం భోజనీయం అదాసి. అహితుణ్డికో సత్తమే దివసే ఉస్సవకీళనతో ఆగన్త్వా తం మక్కటం వేళుపేసికాయ తిక్ఖత్తుం పహరిత్వా తం ఆదాయ ఉయ్యానం గన్త్వా బన్ధిత్వా నిద్దం ఓక్కమి. మక్కటో బన్ధనం మోచేత్వా అమ్బరుక్ఖం ఆరుయ్హ అమ్బాని ఖాదన్తో నిసీది. సో పబుద్ధో రుక్ఖే మక్కటం దిస్వా ‘‘ఏతం మయా ఉపలాపేత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి తేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౮౦. ‘‘ధుత్తోమ్హి సమ్మ సుముఖ, జూతే అక్ఖపరాజితో;

హరేహి అమ్బపక్కాని, వీరియం తే భక్ఖయామసే’’తి.

తత్థ అక్ఖపరాజితోతి అక్ఖేహి పరాజితో. హరేహీతి పాతేహి. అయమేవ వా పాఠో.

తం సుత్వా మక్కటో సేసగాథా అభాసి –

౮౧. ‘‘అలికం వత మం సమ్మ, అభూతేన పసంససి;

కో తే సుతో వా దిట్ఠో వా, సుముఖో నామ మక్కటో.

౮౨. ‘‘అజ్జాపి మే తం మనసి, యం మం త్వం అహితుణ్డిక;

ధఞ్ఞాపణం పవిసిత్వా, మత్తో ఛాతం హనాసి మం.

౮౩. ‘‘తాహం సరం దుక్ఖసేయ్యం, అపి రజ్జమ్పి కారయే;

నేవాహం యాచితో దజ్జం, తథా హి భయతజ్జితో.

౮౪. ‘‘యఞ్చ జఞ్ఞా కులే జాతం, గబ్భే తిత్తం అమచ్ఛరిం;

తేన సఖిఞ్చ మిత్తఞ్చ, ధీరో సన్ధాతుమరహతీ’’తి.

తత్థ అలికం వతాతి ముసా వత. అభూతేనాతి అవిజ్జమానేన. కో తేతి క్వ తయా. సుముఖోతి సున్దరముఖో. అహితుణ్డికాతి తం ఆలపతి. ‘‘అహికోణ్డికా’’తిపి పాఠో. ఛాతన్తి జిఘచ్ఛాభిభూతం దుబ్బలం కపణం. హనాసీతి వేళుపేసికాయ తిక్ఖత్తుం పహరసి. తాహన్తి తం అహం. సరన్తి సరన్తో. దుక్ఖసేయ్యన్తి తస్మిం ఆపణే దుక్ఖసయనం. అపి రజ్జమ్పి కారయేతి సచేపి బారాణసిరజ్జం గహేత్వా మయ్హం దత్వా మం రజ్జం కారేయ్యాసి, ఏవమ్పి తం నేవాహం యాచితో దజ్జం, తం ఏకమ్పి అమ్బపక్కం అహం తయా యాచితో న దదేయ్యం. కింకారణా? తథా హి భయతజ్జితోతి, తథా హి అహం తయా భయేన తజ్జితోతి అత్థో.

గబ్భే తిత్తన్తి సుభోజనరసేన మాతుకుచ్ఛియంయేవ అలఙ్కతపటియత్తే సయనగబ్భేయేవ వా తిత్తం భోగాసాయ అకపణం. సఖిఞ్చ మిత్తఞ్చాతి సఖిభావఞ్చ మిత్తభావఞ్చ తథారూపేన కులజాతేన తిత్తేన అకపణేన అమచ్ఛరినా సద్ధిం పణ్డితో సన్ధాతుం పున ఘటేతుం అరహతి, తయా పన కపణేన అహితుణ్డికేన సద్ధిం కో మిత్తభావం పున ఘటేతున్తి అత్థో. ఏవఞ్చ పన వత్వా వానరో వనం సహసా పావిసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అహితుణ్డికో మహల్లకో అహోసి, మక్కటో సామణేరో, ధఞ్ఞవాణిజో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అహితుణ్డికజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౩౬౬] ౬. గుమ్బియజాతకవణ్ణనా

మధువణ్ణం మధురసన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కిం దిస్వా’’తి వత్వా ‘‘అలఙ్కతమాతుగామ’’న్తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు ఇమే పఞ్చ కామగుణా నామ ఏకేన గుమ్బియేన యక్ఖేన హలాహలవిసం పక్ఖిపిత్వా మగ్గే ఠపితమధుసదిసా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సత్థవాహకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో బారాణసితో పఞ్చహి సకటసతేహి భణ్డం ఆదాయ వోహారత్థాయ గచ్ఛన్తో మహావత్తనిఅటవిద్వారం పత్వా సత్థకే సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘అమ్భో, ఇమస్మిం మగ్గే విసపణ్ణపుప్ఫఫలాదీని అత్థి, తుమ్హే కిఞ్చి అఖాదితపుబ్బం ఖాదన్తా మం అపుచ్ఛిత్వా మా ఖాదిత్థ, అమనుస్సాపి విసం పక్ఖిపిత్వా భత్తపుటమధుకఫలాని మగ్గే ఠపేన్తి, తానిపి మం అనాపుచ్ఛిత్వా మా ఖాదిత్థా’’తి ఓవాదం దత్వా మగ్గం పటిపజ్జి. అథేకో గుమ్బియో నామ యక్ఖో అటవియా మజ్ఝట్ఠానే మగ్గే పణ్ణాని అత్థరిత్వా హలాహలవిససంయుత్తాని మధుపిణ్డాని ఠపేత్వా సయం మగ్గసామన్తే మధుం గణ్హన్తో వియ రుక్ఖే కోట్టేన్తో విచరతి. అజానన్తా ‘‘పుఞ్ఞత్థాయ ఠపితాని భవిస్సన్తీ’’తి ఖాదిత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణన్తి. అమనుస్సా ఆగన్త్వా తే ఖాదన్తి. బోధిసత్తస్స సత్థకమనుస్సాపి తాని దిస్వా ఏకచ్చే లోలజాతికా అధివాసేతుం అసక్కోన్తా ఖాదింసు, పణ్డితజాతికా ‘‘పుచ్ఛిత్వా ఖాదిస్సామా’’తి గహేత్వా అట్ఠంసు. బోధిసత్తో తే దిస్వా హత్థగతాని ఛడ్డాపేసి, యేహి పఠమతరం ఖాదితాని, తే మరింసు. యేహి అడ్ఢఖాదితాని, తేసం వమనవిరేచనం దత్వా వన్తకాలే చతుమధురం అదాసి. ఇతి తే తస్స ఆనుభావేన జీవితం పటిలభింసు. బోధిసత్తో సోత్థినా ఇచ్ఛితట్ఠానం గన్త్వా భణ్డం విస్సజ్జేత్వా అత్తనో గేహమేవ అగమాసి. తమత్థం కథేన్తో సత్థా ఇమా అభిసమ్బుద్ధగాథా అభాసి –

౮౫. ‘‘మధువణ్ణం మధురసం, మధుగన్ధం విసం అహు;

గుమ్బియో ఘాసమేసానో, అరఞ్ఞే ఓదహీ విసం.

౮౬. ‘‘మధు ఇతి మఞ్ఞమానా, యే తం విసమఖాదిసుం;

తేసం తం కటుకం ఆసి, మరణం తేనుపాగముం.

౮౭. ‘‘యే చ ఖో పటిసఙ్ఖాయ, విసం తం పరివజ్జయుం;

తే ఆతురేసు సుఖితా, డయ్హమానేసు నిబ్బుతా.

౮౮. ‘‘ఏవమేవ మనుస్సేసు, విసం కామా సమోహితా;

ఆమిసం బన్ధనఞ్చేతం, మచ్చువేసో గుహాసయో.

౮౯. ‘‘ఏవమేవ ఇమే కామే, ఆతురా పరిచారికే;

యే సదా పరివజ్జేన్తి, సఙ్గం లోకే ఉపచ్చగు’’న్తి.

తత్థ గుమ్బియోతి తస్మిం వనగుమ్బే విచరణేన ఏవంలద్ధనామో యక్ఖో. ఘాసమేసానోతి ‘‘తం విసం ఖాదిత్వా మతే ఖాదిస్సామీ’’తి ఏవం అత్తనో ఘాసం పరియేసన్తో. ఓదహీతి తం మధునా సమానవణ్ణగన్ధరసం విసం నిక్ఖిపి. కటుకం ఆసీతి తిఖిణం అహోసి. మరణం తేనుపాగమున్తి తేన విసేన తే సత్తా మరణం ఉపగతా.

ఆతురేసూతి విసవేగేన ఆసన్నమరణేసు. డయ్హమానేసూతి విసతేజేనేవ డయ్హమానేసు. విసం కామా సమోహితాతి యథా తస్మిం వత్తనిమహామగ్గే విసం సమోహితం నిక్ఖిత్తం, ఏవం మనుస్సేసుపి యే ఏతే రూపాదయో పఞ్చ వత్థుకామా తత్థ తత్థ సమోహితా నిక్ఖిత్తా, తే ‘‘విస’’న్తి వేదితబ్బా. ఆమిసం బన్ధనఞ్చేతన్తి ఏతే పఞ్చ కామగుణా నామ ఏవం ఇమస్స మచ్ఛభూతస్స లోకస్స మారబాలిసికేన పక్ఖిత్తం ఆమిసఞ్చేవ, భవాభవతో నిక్ఖమితుం అప్పదానేన అన్దుఆదిప్పభేదం నానప్పకారం బన్ధనఞ్చ. మచ్చువేసో గుహాసయోతి సరీరగుహాయ వసనకో మరణమచ్చువేసో.

ఏవమేవ ఇమే కామేతి యథా వత్తనిమహామగ్గే విసం నిక్ఖిత్తం, ఏవం తత్థ తత్థ నిక్ఖిత్తే ఇమే కామే. ఆతురాతి ఏకన్తమరణధమ్మతాయ ఆతురా ఆసన్నమరణా పణ్డితమనుస్సా. పరిచారికేతి కిలేసపరిచారికే కిలేసబన్ధకే. యే సదా పరివజ్జేన్తీతి యే వుత్తప్పకారా పణ్డితపురిసా నిచ్చం ఏవరూపే కామే వజ్జేన్తి. సఙ్గం లోకేతి లోకే సఙ్గనట్ఠేన ‘‘సఙ్గ’’న్తి లద్ధనామం రాగాదిభేదం కిలేసజాతం. ఉపచ్చగున్తి అతీతా నామాతి వేదితబ్బా, అతిక్కమన్తీతి వా అత్థో.

సత్థా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా సత్థవాహో అహమేవ అహోసిన్తి.

గుమ్బియజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౩౬౭] ౭. సాళియజాతకవణ్ణనా

య్వాయం సాళియఛాపోతీతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో తాసకారకోపి భవితుం నాసక్ఖీ’’తి వచనం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస మమ తాసకారకోపి భవితుం నాసక్ఖీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గామకే కుటుమ్బికకులే నిబ్బత్తిత్వా తరుణకాలే పంసుకీళకేహి దారకేహి సద్ధిం గామద్వారే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే కీళతి. తదా ఏకో దుబ్బలవేజ్జో గామే కిఞ్చి అలభిత్వా నిక్ఖమన్తో తం ఠానం పత్వా ఏకం సప్పం విటపబ్భన్తరేన సీసం నీహరిత్వా నిద్దాయన్తం దిస్వా ‘‘మయా గామే కిఞ్చి న లద్ధం, ఇమే దారకే వఞ్చేత్వా సప్పేన డంసాపేత్వా తికిచ్ఛిత్వా కిఞ్చిదేవ గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా బోధిసత్తం ఆహ ‘‘సచే సాళియఛాపం పస్సేయ్యాసి, గణ్హేయ్యాసీ’’తి. ‘‘ఆమ, గణ్హేయ్య’’న్తి. ‘‘పస్సేసో విటపబ్భన్తరే సయితో’’తి. సో తస్స సప్పభావం అజానన్తో రుక్ఖం ఆరుయ్హ తం గీవాయం గహేత్వా ‘‘సప్పో’’తి ఞత్వా నివత్తితుం అదేన్తో సుగ్గహితం గహేత్వా వేగేన ఖిపి. సో గన్త్వా వేజ్జస్స గీవాయం పతితో గీవం పలివేఠేత్వా ‘‘కర కరా’’తి డంసిత్వా తత్థేవ నం పాతేత్వా పలాయి. మనుస్సా పరివారయింసు.

మహాసత్తో సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౯౦. ‘‘య్వాయం సాళియఛాపోతి, కణ్హసప్పం అగాహయి;

తేన సప్పేనయం దట్ఠో, హతో పాపానుసాసకో.

౯౧. ‘‘అహన్తారమహన్తారం, యో నరో హన్తుమిచ్ఛతి;

ఏవం సో నిహతో సేతి, యథాయం పురిసో హతో.

౯౨. ‘‘అహన్తారమఘాతేన్తం, యో నరో హన్తుమిచ్ఛతి;

ఏవం సో నిహతో సేతి, యథాయం పురిసో హతో.

౯౩. ‘‘యథా పంసుముట్ఠిం పురిసో, పటివాతం పటిక్ఖిపే;

తమేవ సో రజో హన్తి, తథాయం పురిసో హతో.

౯౪. ‘‘యో అప్పదుట్ఠస్స నరస్స దుస్సతి, సుద్ధస్స పోసస్స అనఙ్గణస్స;

తమేవ బాలం పచ్చేతి పాపం, సుఖుమో రజో పటివాతంవ ఖిత్తో’’తి.

తత్థ య్వాయన్తి యో అయం, అయమేవ వా పాఠో. సప్పేనయన్తి సో అయం తేన సప్పేన దట్ఠో. పాపానుసాసకోతి పాపకం అనుసాసకో.

అహన్తారన్తి అపహరన్తం. అహన్తారన్తి అమారేన్తం. సేతీతి మతసయనం సయతి. అఘాతేన్తన్తి అమారేన్తం. సుద్ధస్సాతి నిరపరాధస్స. పోసస్సాతి సత్తస్స. అనఙ్గణస్సాతి ఇదమ్పి నిరపరాధభావఞ్ఞేవ సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చేతీతి కమ్మసరిక్ఖకం హుత్వా పతిఏతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దుబ్బలవేజ్జో దేవదత్తో అహోసి, పణ్డితదారకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సాళియజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౩౬౮] ౮. తచసారజాతకవణ్ణనా

అమిత్తహత్థత్థగతాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్ఞాపారమిం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తథాగతో పఞ్ఞవా ఉపాయకుసలోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గామకే కుటుమ్బికకులే నిబ్బత్తిత్వాతి సబ్బం పురిమజాతకనియామేనేవ కథేతబ్బం. ఇధ పన వేజ్జే మతే గామవాసినో మనుస్సా ‘‘మనుస్సమారకా’’తి తే దారకే కుదణ్డకేహి బన్ధిత్వా ‘‘రఞ్ఞో దస్సేస్సామా’’తి బారాణసిం నయింసు. బోధిసత్తో అన్తరామగ్గేయేవ సేసదారకానం ఓవాదం అదాసి ‘‘తుమ్హే మా భాయథ, రాజానం దిస్వాపి అభీతా తుట్ఠిన్ద్రియా భవేయ్యాథ, రాజా అమ్హేహి సద్ధిం పఠమతరం కథేస్సతి, తతో పట్ఠాయ అహం జానిస్సామీ’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా కరింసు. రాజా తే అభీతే తుట్ఠిన్ద్రియే దిస్వా ‘‘ఇమే ‘మనుస్సమారకా’తి కుదణ్డకబద్ధా ఆనీతా, ఏవరూపం దుక్ఖం పత్తాపి న భాయన్తి, తుట్ఠిన్ద్రియాయేవ, కిం ను ఖో ఏతేసం అసోచనకారణం, పుచ్ఛిస్సామి నే’’తి పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౯౫. ‘‘అమిత్తహత్థత్థగతా, తచసారసమప్పితా;

పసన్నముఖవణ్ణాత్థ, కస్మా తుమ్హే న సోచథా’’తి.

తత్థ అమిత్తహత్థత్థగతాతి కుదణ్డకేహి గీవాయం బన్ధిత్వా ఆనేన్తానం అమిత్తానం హత్థగతా. తచసారసమప్పితాతి వేళుదణ్డకేహి బద్ధత్తా ఏవమాహ. కస్మాతి ‘‘ఏవరూపం బ్యసనం పత్తాపి తుమ్హే కింకారణా న సోచథా’’తి పుచ్ఛతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తో సేసగాథా అభాసి –

౯౬. ‘‘న సోచనాయ పరిదేవనాయ, అత్థోవ లబ్భో అపి అప్పకోపి;

సోచన్తమేనం దుఖితం విదిత్వా, పచ్చత్థికా అత్తమనా భవన్తి.

౯౭. ‘‘యతో చ ఖో పణ్డితో ఆపదాసు, న వేధతీ అత్థవినిచ్ఛయఞ్ఞూ;

పచ్చత్థికాస్స దుఖితా భవన్తి, దిస్వా ముఖం అవికారం పురాణం.

౯౮. ‘‘జప్పేన మన్తేన సుభాసితేన, అనుప్పదానేన పవేణియా వా;

యథా యథా యత్థ లభేథ అత్థం, తథా తథా తత్థ పరక్కమేయ్య.

౯౯. ‘‘యతో చ జానేయ్య అలబ్భనేయ్యో, మయావ అఞ్ఞేన వా ఏస అత్థో;

అసోచమానో అధివాసయేయ్య, కమ్మం దళ్హం కిన్తి కరోమి దానీ’’తి.

తత్థ అత్థోతి వుడ్ఢి. పచ్చత్థికా అత్తమనాతి ఏతం పురిసం సోచన్తం దుక్ఖితం విదిత్వా పచ్చామిత్తా తుట్ఠచిత్తా హోన్తి. తేసం తుస్సనకారణం నామ పణ్డితేన కాతుం న వట్టతీతి దీపేతి. యతోతి యదా. న వేధతీతి చిత్తుత్రాసభయేన న కమ్పతి. అత్థవినిచ్ఛయఞ్ఞూతి తస్స తస్స అత్థస్స వినిచ్ఛయకుసలో.

జప్పేనాతి మన్తపరిజప్పనేన. మన్తేనాతి పణ్డితేహి సద్ధిం మన్తగ్గహణేన. సుభాసితేనాతి పియవచనేన. అనుప్పదానేనాతి లఞ్జదానేన. పవేణియాతి కులవంసేన. ఇదం వుత్తం హోతి – మహారాజ, పణ్డితేన నామ ఆపదాసు ఉప్పన్నాసు న సోచితబ్బం న కిలమితబ్బం, ఇమేసు పన పఞ్చసు కారణేసు అఞ్ఞతరవసేన పచ్చామిత్తా జినితబ్బా. సచే హి సక్కోతి, మన్తం పరిజప్పిత్వా ముఖబన్ధనం కత్వాపి తే జినితబ్బా, తథా అసక్కోన్తేన పణ్డితేహి సద్ధిం మన్తేత్వా ఏకం ఉపాయం సల్లక్ఖేత్వా జినితబ్బా, పియవచనం వత్తుం సక్కోన్తేన పియం వత్వాపి తే జినితబ్బా, తథా అసక్కోన్తేన వినిచ్ఛయామచ్చానం లఞ్జం దత్వాపి జినితబ్బా, తథా అసక్కోన్తేన కులవంసం కథేత్వా ‘‘మయం అసుకపవేణియా ఆగతా, తుమ్హాకఞ్చ అమ్హాకఞ్చ ఏకోవ పుబ్బపురిసో’’తి ఏవం విజ్జమానఞాతికోటిం ఘటేత్వాపి జినితబ్బా ఏవాతి. యథా యథాతి ఏతేసు పఞ్చసు కారణేసు యేన యేన కారణేన యత్థ యత్థ అత్తనో వుడ్ఢిం లభేయ్య. తథా తథాతి తేన తేన కారణేన తత్థ తత్థ పరక్కమేయ్య, పరక్కమం కత్వా పచ్చత్థికే జినేయ్యాతి అధిప్పాయో.

యతో చ జానేయ్యాతి యదా పన జానేయ్య, మయా వా అఞ్ఞేన వా ఏస అత్థో అలబ్భనేయ్యో నానప్పకారేన వాయమిత్వాపి న సక్కా లద్ధుం, తదా పణ్డితో పురిసో అసోచమానో అకిలమమానో ‘‘మయా పుబ్బే కతకమ్మం దళ్హం థిరం న సక్కా పటిబాహితుం, ఇదాని కిం సక్కా కాతు’’న్తి అధివాసయేయ్యాతి.

రాజా బోధిసత్తస్స ధమ్మకథం సుత్వా కమ్మం సోధేత్వా నిద్దోసభావం ఞత్వా కుదణ్డకే హరాపేత్వా మహాసత్తస్స మహన్తం యసం దత్వా అత్తనో అత్థధమ్మఅనుసాసకం అమచ్చరతనం అకాసి, సేసదారకానమ్పి యసం దత్వా ఠానన్తరాని అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా బారాణసిరాజా ఆనన్దో అహోసి, దారకా థేరానుథేరా, పణ్డితదారకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

తచసారజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౩౬౯] ౯. మిత్తవిన్దకజాతకవణ్ణనా

క్యాహం దేవానమకరన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు మహామిత్తవిన్దకజాతకే (జా. ౧.౫.౧౦౦ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. అయం పన మిత్తవిన్దకో సముద్దే ఖిత్తో అత్రిచ్ఛో హుత్వా పురతో గన్త్వా నేరయికసత్తానం పచ్చనట్ఠానం ఉస్సదనిరయం దిస్వా ‘‘ఏకం నగర’’న్తి సఞ్ఞాయ పవిసిత్వా ఖురచక్కం అస్సాదేసి. తదా బోధిసత్తో దేవపుత్తో హుత్వా ఉస్సదనిరయచారికం చరతి. సో తం దిస్వా పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౦౦. ‘‘క్యాహం దేవానమకరం, కిం పాపం పకతం మయా;

యం మే సిరస్మిం ఓహచ్చ, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి.

తత్థ క్యాహం దేవానమకరన్తి సామి దేవపుత్త, కిం నామ అహం దేవానం అకరిం, కిం మం దేవా పోథేన్తీతి. కిం పాపం పకతం మయాతి దుక్ఖమహన్తతాయ వేదనాప్పత్తో అత్తనా కతం పాపం అసల్లక్ఖేన్తో ఏవమాహ. యం మేతి యేన పాపేన మమ సిరస్మిం ఓహచ్చ ఓహనిత్వా ఇదం ఖురచక్కం మమ మత్థకే భమతి, తం కిం నామాతి?

తం సుత్వా బోధిసత్తో దుతియం గాథమాహ –

౧౦౧. ‘‘అతిక్కమ్మ రమణకం, సదామత్తఞ్చ దూభకం;

బ్రహ్మత్తరఞ్చ పాసాదం, కేనత్థేన ఇధాగతో’’తి.

తత్థ రమణకన్తి ఫలికపాసాదం. సదామత్తన్తి రజతపాసాదం. దూభకన్తి మణిపాసాదం. బ్రహ్మత్తరఞ్చ పాసాదన్తి సువణ్ణపాసాదఞ్చ. కేనత్థేనాతి త్వం ఏతేసు రమణకాదీసు చతస్సో అట్ఠ సోళస ద్వత్తింసాతి ఏతా దేవధీతరో పహాయ తే పాసాదే అతిక్కమిత్వా కేన కారణేన ఇధ ఆగతోతి.

తతో మిత్తవిన్దకో తతియం గాథమాహ –

౧౦౨. ‘‘ఇతో బహుతరా భోగా, అత్ర మఞ్ఞే భవిస్సరే;

ఇతి ఏతాయ సఞ్ఞాయ, పస్స మం బ్యసనం గత’’న్తి.