౧. మణికుణ్డలవగ్గో

[౩౫౧] ౧. మణికుణ్డలజాతకవణ్ణనా

జీనో రథస్సం మణికుణ్డలే చాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరఞ్ఞో అన్తేపురే సబ్బత్థసాధకం పదుట్ఠామచ్చం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా విత్థారితమేవ. ఇధ పన బోధిసత్తో బారాణసిరాజా అహోసి. పదుట్ఠామచ్చో కోసలరాజానం ఆనేత్వా కాసిరజ్జం గాహాపేత్వా బారాణసిరాజానం బన్ధాపేత్వా బన్ధనాగారే పక్ఖిపాపేసి. రాజా ఝానం ఉప్పాదేత్వా ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీది, చోరరఞ్ఞో సరీరే డాహో ఉప్పజ్జి. సో బారాణసిరాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా పఠమం గాథమాహ –

౧. ‘‘జీనో రథస్సం మణికుణ్డలే చ, పుత్తే చ దారే చ తథేవ జీనో;

సబ్బేసు భోగేసు అసేసకేసు, కస్మా న సన్తప్పసి సోకకాలే’’తి.

తత్థ జీనో రథస్సం మణికుణ్డలే చాతి మహారాజ, త్వం రథఞ్చ అస్సఞ్చ మణికుణ్డలాని చ జీనో, ‘‘జీనో రథస్సే చ మణికుణ్డలే చా’’తిపి పాఠో. అసేసకేసూతి నిస్సేసకేసు.

తం సుత్వా బోధిసత్తో ఇమా ద్వే గాథా అభాసి –

౨. ‘‘పుబ్బేవ మచ్చం విజహన్తి భోగా, మచ్చో వా తే పుబ్బతరం జహాతి;

అసస్సతా భోగినో కామకామి, తస్మా న సోచామహం సోకకాలే.

౩. ‘‘ఉదేతి ఆపూరతి వేతి చన్దో, అత్థం తపేత్వాన పలేతి సూరియో;

విదితా మయా సత్తుక లోకధమ్మా, తస్మా న సోచామహం సోకకాలే’’తి.

తత్థ పుబ్బేవ మచ్చన్తి మచ్చం వా భోగా పుబ్బేవ పఠమతరఞ్ఞేవ విజహన్తి, మచ్చో వా తే భోగే పుబ్బతరం జహాతి. కామకామీతి చోరరాజానం ఆలపతి. అమ్భో, కామే కామయమాన కామకామి భోగినో నామ లోకే అసస్సతా, భోగేసు వా నట్ఠేసు జీవమానావ అభోగినో హోన్తి, భోగే వా పహాయ సయం నస్సన్తి, తస్మా అహం మహాజనస్స సోకకాలేపి న సోచామీతి అత్థో. విదితా మయా సత్తుక లోకధమ్మాతి చోరరాజానం ఆలపతి. అమ్భో, సత్తుక, మయా లాభో అలాభో యసో అయసోతిఆదయో లోకధమ్మా విదితా. యథేవ హి చన్దో ఉదేతి చ పూరతి చ పున చ ఖీయతి, యథా చ సూరియో అన్ధకారం విధమన్తో మహన్తం ఆలోకం తపేత్వాన పున సాయం అత్థం పలేతి అత్థం గచ్ఛతి న దిస్సతి, ఏవమేవ భోగా ఉప్పజ్జన్తి చ నస్సన్తి చ, తత్థ కిం సోకేన, తస్మా న సోచామీతి అత్థో.

ఏవం మహాసత్తో చోరరఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా ఇదాని తమేవ చోరం గరహన్తో ఆహ –

౪. ‘‘అలసో గిహీ కామభోగీ న సాధు, అసఞ్ఞతో పబ్బజితో న సాధు;

రాజా న సాధు అనిసమ్మకారీ, యో పణ్డితో కోధనో తం న సాధు.

౫. ‘‘నిసమ్మ ఖత్తియో కయిరా, నానిసమ్మ దిసమ్పతి;

నిసమ్మకారినో రాజ, యసో కిత్తి చ వడ్ఢతీ’’తి.

ఇమా పన ద్వే గాథా హేట్ఠా విత్థారితాయేవ. చోరరాజా బోధిసత్తం ఖమాపేత్వా రజ్జం పటిచ్ఛాపేత్వా అత్తనో జనపదమేవ గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కోసలరాజా ఆనన్దో అహోసి, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మణికుణ్డలజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౩౫౨] ౨. సుజాతజాతకవణ్ణనా

కిం ను సన్తరమానోవాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మతపితికం కుటుమ్బికం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర పితరి మతే పరిదేవమానో విచరతి, సోకం వినోదేతుం న సక్కోతి. అథ సత్థా తస్స సోతాపత్తిఫలూపనిస్సయం దిస్వా సావత్థిం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాసమణం ఆదాయ తస్స గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసిన్నో తం వన్దిత్వా నిసిన్నం ‘‘కిం, ఉపాసక, సోచసీ’’తి వత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఆవుసో, పోరాణకపణ్డితా పణ్డితానం వచనం సుత్వా పితరి కాలకతే న సోచింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కుటుమ్బికగేహే నిబ్బత్తి, ‘‘సుజాతకుమారో’’తిస్స నామం కరింసు. తస్స వయప్పత్తస్స పితామహో కాలమకాసి. అథస్స పితా పితు కాలకిరియతో పట్ఠాయ సోకసమప్పితో ఆళాహనం గన్త్వా ఆళాహనతో అట్ఠీని ఆహరిత్వా అత్తనో ఆరామే మత్తికాథూపం కత్వా తాని తత్థ నిదహిత్వా గతగతవేలాయ థూపం పుప్ఫేహి పూజేత్వా చేతియం ఆవిజ్ఝన్తో పరిదేవతి, నేవ న్హాయతి న లిమ్పతి న భుఞ్జతి న కమ్మన్తే విచారేతి. తం దిస్వా బోధిసత్తో ‘‘పితా మే అయ్యకస్స మతకాలతో పట్ఠాయ సోకాభిభూతో చరతి, ఠపేత్వా పన మం అఞ్ఞో ఏతం సఞ్ఞాపేతుం న సక్కోతి, ఏకేన నం ఉపాయేన నిస్సోకం కరిస్సామీ’’తి బహిగామే ఏకం మతగోణం దిస్వా తిణఞ్చ పానీయఞ్చ ఆహరిత్వా తస్స పురతో ఠపేత్వా ‘‘ఖాద, ఖాద, పివ, పివా’’తి ఆహ. ఆగతాగతా నం దిస్వా ‘‘సమ్మ సుజాత, కిం ఉమ్మత్తకోసి, మతగోణస్స తిణోదకం దేసీ’’తి వదన్తి. సో న కిఞ్చి పటివదతి. అథస్స పితు సన్తికం గన్త్వా ‘‘పుత్తో తే ఉమ్మత్తకో జాతో, మతగోణస్స తిణోదకం దేతీ’’తి ఆహంసు. తం సుత్వా కుటుమ్బికస్స పితుసోకో అపగతో, పుత్తసోకో పతిట్ఠితో. సో వేగేనాగన్త్వా ‘‘నను త్వం, తాత సుజాత, పణ్డితోసి, కింకారణా మతగోణస్స తిణోదకం దేసీ’’తి వత్వా ద్వే గాథా అభాసి –

౬. ‘‘కిం ను సన్తరమానోవ, లాయిత్వా హరితం తిణం;

ఖాద ఖాదాతి లపసి, గతసత్తం జరగ్గవం.

౭. ‘‘న హి అన్నేన పానేన, మతో గోణో సముట్ఠహే;

త్వఞ్చ తుచ్ఛం విలపసి, యథా తం దుమ్మతీ తథా’’తి.

తత్థ సన్తరమానోవాతి తురితో వియ హుత్వా. లాయిత్వాతి లునిత్వా. లపసీతి విలపసి. గతసత్తం జరగ్గవన్తి విగతజీవితం జిణ్ణగోణం. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, యథా దుమ్మతి అప్పపఞ్ఞో విలపేయ్య, తథా త్వం తుచ్ఛం విలపసీతి.

తతో బోధిసత్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౮. ‘‘తథేవ తిట్ఠతి సీసం, హత్థపాదా చ వాలధి;

సోతా తథేవ తిట్ఠన్తి, మఞ్ఞే గోణో సముట్ఠహే.

౯. ‘‘నేవయ్యకస్స సీసఞ్చ, హత్థపాదా చ దిస్సరే;

రుదం మత్తికథూపస్మిం, నను త్వఞ్ఞేవ దుమ్మతీ’’తి.

తత్థ తథేవాతి యథా పుబ్బే ఠితం, తథేవ తిట్ఠతి. మఞ్ఞేతి ఏతేసం సీసాదీనం తథేవ ఠితత్తా అయం గోణో సముట్ఠహేయ్యాతి మఞ్ఞామి. నేవయ్యకస్స సీసఞ్చాతి అయ్యకస్స పన సీసఞ్చ హత్థపాదా చ న దిస్సన్తి. ‘‘పిట్ఠిపాదా న దిస్సరే’’తిపి పాఠో. నను త్వఞ్ఞేవ దుమ్మతీతి అహం తావ సీసాదీని పస్సన్తో ఏవం కరోమి, త్వం పన న కిఞ్చి పస్ససి, ఝాపితట్ఠానతో అట్ఠీని ఆహరిత్వా మత్తికాథూపం కత్వా పరిదేవసి. ఇతి మం పటిచ్చ సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన నను త్వఞ్ఞేవ దుమ్మతి. భిజ్జనధమ్మా నామ సఙ్ఖారా భిజ్జన్తి, తత్థ కా పరిదేవనాతి.

తం సుత్వా బోధిసత్తస్స పితా ‘‘మమ పుత్తో పణ్డితో ఇధలోకపరలోకకిచ్చం జానాతి, మమ సఞ్ఞాపనత్థాయ ఏతం కమ్మం అకాసీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘తాత సుజాతపణ్డిత, ‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’తి మే ఞాతా, ఇతో పట్ఠాయ న సోచిస్సామి, పితుసోకహరణకపుత్తేన నామ తాదిసేన భవితబ్బ’’న్తి వత్వా పుత్తస్స థుతిం కరోన్తో ఆహ –

౧౦. ‘‘ఆదిత్తం వత మం సన్తం, ఘతసిత్తంవ పావకం;

వారినా వియ ఓసిఞ్చం, సబ్బం నిబ్బాపయే దరం.

౧౧. ‘‘అబ్బహీ వత మే సల్లం, యమాసి హదయస్సితం;

యో మే సోకపరేతస్స, పితుసోకం అపానుది.

౧౨. ‘‘సోహం అబ్బూళ్హసల్లోస్మి, వీతసోకో అనావిలో;

న సోచామి న రోదామి, తవ సుత్వాన మాణవ.

౧౩. ‘‘ఏవం కరోన్తి సప్పఞ్ఞా, యే హోన్తి అనుకమ్పకా;

వినివత్తేన్తి సోకమ్హా, సుజాతో పితరం యథా’’తి.

తత్థ నిబ్బాపయేతి నిబ్బాపయి. దరన్తి సోకదరథం. సుజాతో పితరం యథాతి యథా మమ పుత్తో సుజాతో మం పితరం సమానం అత్తనో సప్పఞ్ఞతాయ సోకమ్హా వినివత్తయి, ఏవం అఞ్ఞేపి సప్పఞ్ఞా సోకమ్హా వినివత్తయన్తీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే కుటుమ్బికో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా సుజాతో అహమేవ అహోసిన్తి.

సుజాతజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౩౫౩] ౩. వేనసాఖజాతకవణ్ణనా

నయిదం నిచ్చం భవితబ్బన్తి ఇదం సత్థా భగ్గేసు సంసుమారగిరం నిస్సాయ భేసకళావనే విహరన్తో బోధిరాజకుమారం ఆరబ్భ కథేసి. బోధిరాజకుమారో నామ ఉదేనస్స రఞ్ఞో పుత్తో తస్మిం కాలే సంసుమారగిరే వసన్తో ఏకం పరియోదాతసిప్పం వడ్ఢకిం పక్కోసాపేత్వా అఞ్ఞేహి రాజూహి అసదిసం కత్వా కోకనదం నామ పాసాదం కారాపేసి. కారాపేత్వా చ పన ‘‘అయం వడ్ఢకీ అఞ్ఞస్సపి రఞ్ఞో ఏవరూపం పాసాదం కరేయ్యా’’తి మచ్ఛరాయన్తో తస్స అక్ఖీని ఉప్పాటాపేసి. తేనస్స అక్ఖీనం ఉప్పాటితభావో భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటో జాతో. తస్మా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, బోధిరాజకుమారో కిర తథారూపస్స వడ్ఢకినో అక్ఖీని ఉప్పాటాపేసి, అహో కక్ఖళో ఫరుసో సాహసికో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస కక్ఖళో ఫరుసో సాహసికోవ. న కేవలఞ్చ ఇదానేవ, పుబ్బేపేస ఖత్తియసహస్సానం అక్ఖీని ఉప్పాటాపేత్వా మారేత్వా తేసం మంసేన బలికమ్మం కారేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తక్కసిలాయం దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో అహోసి. జమ్బుదీపతలే ఖత్తియమాణవా బ్రాహ్మణమాణవా చ తస్సేవ సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హింసు. బారాణసిరఞ్ఞో పుత్తో బ్రహ్మదత్తకుమారో నామ తస్స సన్తికే తయో వేదే ఉగ్గణ్హి. సో పన పకతియాపి కక్ఖళో ఫరుసో సాహసికో అహోసి. బోధిసత్తో అఙ్గవిజ్జావసేన తస్స కక్ఖళఫరుససాహసికభావం ఞత్వా ‘‘తాత, త్వం కక్ఖళో ఫరుసో సాహసికో, ఫరుసేన నామ లద్ధం ఇస్సరియం అచిరట్ఠితికం హోతి, సో ఇస్సరియే వినట్ఠే భిన్ననావో వియ సముద్దే పతిట్ఠం న లభతి, తస్మా మా ఏవరూపో అహోసీ’’తి తం ఓవదన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౧౪. ‘‘నయిదం నిచ్చం భవితబ్బం బ్రహ్మదత్త, ఖేమం సుభిక్ఖం సుఖతా చ కాయే;

అత్థచ్చయే మా అహు సమ్పమూళ్హో, భిన్నప్లవో సాగరస్సేవ మజ్ఝే.

౧౫. ‘‘యాని కరోతి పురిసో, తాని అత్తని పస్సతి;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపకం;

యాదిసం వపతే బీజం, తాదిసం హరతే ఫల’’న్తి.

తత్థ సుఖతా చ కాయేతి తాత బ్రహ్మదత్త, యదేతం ఖేమం వా సుభిక్ఖం వా యా వా ఏసా సుఖతా కాయే, ఇదం సబ్బం ఇమేసం సత్తానం నిచ్చం సబ్బకాలమేవ న భవతి, ఇదం పన అనిచ్చం హుత్వా అభావధమ్మం. అత్థచ్చయేతి సో త్వం అనిచ్చతావసేన ఇస్సరియే విగతే అత్తనో అత్థస్స అచ్చయే యథా నామ భిన్నప్లవో భిన్ననావో మనుస్సో సాగరమజ్ఝే పతిట్ఠం అలభన్తో సమ్పమూళ్హో హోతి, ఏవం మా అహు సమ్పమూళ్హో. తాని అత్తని పస్సతీతి తేసం కమ్మానం విపాకం విన్దన్తో తాని అత్తని పస్సతి నామ.

సో ఆచరియం వన్దిత్వా బారాణసిం గన్త్వా పితు సిప్పం దస్సేత్వా ఓపరజ్జే పతిట్ఠాయ పితు అచ్చయేన రజ్జం పాపుణి. తస్స పిఙ్గియో నామ పురోహితో అహోసి కక్ఖళో ఫరుసో సాహసికో. సో యసలోభేన చిన్తేసి ‘‘యంనూనాహం ఇమినా రఞ్ఞా సకలజమ్బుదీపే సబ్బే రాజానో గాహాపేయ్యం, ఏవమేస ఏకరాజా భవిస్సతి, అహమ్పి ఏకపురోహితో భవిస్సామీ’’తి. సో తం రాజానం అత్తనో కథం గాహాపేసి. రాజా మహతియా సేనాయ నగరా నిక్ఖమిత్వా ఏకస్స రఞ్ఞో నగరం రున్ధిత్వా తం రాజానం గణ్హి. ఏతేనుపాయేన సకలజమ్బుదీపే రజ్జం గహేత్వా రాజసహస్సపరివుతో ‘‘తక్కసిలాయం రజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి అగమాసి. బోధిసత్తో నగరం పటిసఙ్ఖరిత్వా పరేహి అప్పధంసియం అకాసి.

బారాణసిరాజా గఙ్గానదీతీరే మహతో నిగ్రోధరుక్ఖస్స మూలే సాణిం పరిక్ఖిపాపేత్వా ఉపరి వితానం కారాపేత్వా సయనం పఞ్ఞపేత్వా నివాసం గణ్హి. సో జమ్బుదీపతలే సహస్సరాజానో గహేత్వా యుజ్ఝమానోపి తక్కసిలం గహేతుం అసక్కోన్తో అత్తనో పురోహితం పుచ్ఛి ‘‘ఆచరియ, మయం ఏత్తకేహి రాజూహి సద్ధిం ఆగన్త్వాపి తక్కసిలం గహేతుం న సక్కోమ, కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి. ‘‘మహారాజ, సహస్సరాజూనం అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా మారేత్వా కుచ్ఛిం ఫాలేత్వా పఞ్చమధురమంసం ఆదాయ ఇమస్మిం నిగ్రోధే అధివత్థాయ దేవతాయ బలికమ్మం కత్వా అన్తవట్టీహి రుక్ఖం పరిక్ఖిపిత్వా లోహితపఞ్చఙ్గులికాని కరోమ, ఏవం నో ఖిప్పమేవ జయో భవిస్సతీ’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా అన్తోసాణియం మహాబలే మల్లే ఠపేత్వా ఏకమేకం రాజానం పక్కోసాపేత్వా నిప్పీళనేన విసఞ్ఞం కారేత్వా అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా మారేత్వా మంసం ఆదాయ కళేవరాని గఙ్గాయం పవాహేత్వా వుత్తప్పకారం బలికమ్మం కారేత్వా బలిభేరిం ఆకోటాపేత్వా యుద్ధాయ గతో.

అథస్స అట్టాలకతో ఏకో యక్ఖో ఆగన్త్వా దక్ఖిణక్ఖిం ఉప్పాటేత్వా అగమాసి, అథస్స మహతీ వేదనా ఉప్పజ్జి. సో వేదనాప్పత్తో ఆగన్త్వా నిగ్రోధరుక్ఖమూలే పఞ్ఞత్తాసనే ఉత్తానకో నిపజ్జి. తస్మిం ఖణే ఏకో గిజ్ఝో ఏకం తిఖిణకోటికం అట్ఠిం గహేత్వా రుక్ఖగ్గే నిసిన్నో మంసం ఖాదిత్వా అట్ఠిం విస్సజ్జేసి, అట్ఠికోటి ఆగన్త్వా రఞ్ఞో వామక్ఖిమ్హి అయసూలం వియ పతిత్వా అక్ఖిం భిన్ది. తస్మిం ఖణే బోధిసత్తస్స వచనం సల్లక్ఖేసి. సో ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో ‘ఇమే సత్తా బీజానురూపం ఫలం వియ కమ్మానురూపం విపాకం అనుభోన్తీ’తి కథేన్తో ఇదం దిస్వా కథేసి మఞ్ఞే’’తి వత్వా విలపన్తో ద్వే గాథా అభాసి –

౧౬. ‘‘ఇదం తదాచరియవచో, పారాసరియో యదబ్రవి;

‘మా సు త్వం అకరి పాపం, యం త్వం పచ్ఛా కతం తపే’.

౧౭. ‘‘అయమేవ సో పిఙ్గియ వేనసాఖో, యమ్హి ఘాతయిం ఖత్తియానం సహస్సం;

అలఙ్కతే చన్దనసారానులిత్తే, తమేవ దుక్ఖం పచ్చాగతం మమ’’న్తి.

తత్థ ఇదం తదాచరియవచోతి ఇదం తం ఆచరియస్స వచనం. పారాసరియోతి తం గోత్తేన కిత్తేతి. పచ్ఛా కతన్తి యం పాపం తయా కతం, పచ్ఛా తం తపేయ్య కిలమేయ్య, తం మా కరీతి ఓవాదం అదాసి, అహం పనస్స వచనం న కరిన్తి. అయమేవాతి నిగ్రోధరుక్ఖం దస్సేన్తో విలపతి. వేనసాఖోతి పత్థటసాఖో. యమ్హి ఘాతయిన్తి యమ్హి రుక్ఖే ఖత్తియసహస్సం మారేసిం. అలఙ్కతే చన్దనసారానులిత్తేతి రాజాలఙ్కారేహి అలఙ్కతే లోహితచన్దనసారానులిత్తే తే ఖత్తియే యత్థాహం ఘాతేసిం, అయమేవ సో రుక్ఖో ఇదాని మయ్హం కిఞ్చి పరిత్తాణం కాతుం న సక్కోతీతి దీపేతి. తమేవ దుక్ఖన్తి యం మయా పరేసం అక్ఖిఉప్పాటనదుక్ఖం కతం, ఇదం మే తథేవ పటిఆగతం, ఇదాని నో ఆచరియస్స వచనం మత్థకం పత్తన్తి పరిదేవతి.

సో ఏవం పరిదేవమానో అగ్గమహేసిం అనుస్సరిత్వా –

౧౮. ‘‘సామా చ ఖో చన్దనలిత్తగత్తా, లట్ఠీవ సోభఞ్జనకస్స ఉగ్గతా;

అదిస్వా కాలం కరిస్సామి ఉబ్బరిం, తం మే ఇతో దుక్ఖతరం భవిస్సతీ’’తి. –

గాథమాహ –

తస్సత్థో – మమ భరియా సువణ్ణసామా ఉబ్బరీ యథా నామ సిగ్గురుక్ఖస్స ఉజు ఉగ్గతా సాఖా మన్దమాలుతేరితా కమ్పమానా సోభతి, ఏవం ఇత్థివిలాసం కురుమానా సోభతి, తమహం ఇదాని అక్ఖీనం భిన్నత్తా ఉబ్బరిం అదిస్వావ కాలం కరిస్సామి, తం మే తస్సా అదస్సనం ఇతో మరణదుక్ఖతోపి దుక్ఖతరం భవిస్సతీతి.

సో ఏవం విలపన్తోవ మరిత్వా నిరయే నిబ్బత్తి. న నం ఇస్సరియలుద్ధో పురోహితో పరిత్తాణం కాతుం సక్ఖి, న అత్తనో ఇస్సరియం. తస్మిం మతమత్తేయేవ బలకాయో భిజ్జిత్వా పలాయి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బారాణసిరాజా బోధిరాజకుమారో అహోసి, పిఙ్గియో దేవదత్తో, దిసాపామోక్ఖాచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వేనసాఖజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౩౫౪] ౪. ఉరగజాతకవణ్ణనా

ఉరగోవ తచం జిణ్ణన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మతపుత్తకం కుటుమ్బికం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు పన మతభరియమతపితికవత్థుసదిసమేవ. ఇధాపి తథేవ సత్థా తస్స నివేసనం గన్త్వా తం ఆగన్త్వా వన్దిత్వా నిసిన్నం ‘‘కిం, ఆవుసో, సోచసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే, పుత్తస్స మే మతకాలతో పట్ఠాయ సోచామీ’’తి వుత్తే ‘‘ఆవుసో, భిజ్జనధమ్మం నామ భిజ్జతి, నస్సనధమ్మం నామ నస్సతి, తఞ్చ ఖో న ఏకస్మింయేవ కులే, నాపి ఏకస్మిఞ్ఞేవ గామే, అథ ఖో అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు తీసు భవేసు అమరణధమ్మో నామ నత్థి, తబ్భావేనేవ ఠాతుం సమత్థో ఏకసఙ్ఖారోపి సస్సతో నామ నత్థి, సబ్బే సత్తా మరణధమ్మా, సబ్బే సఙ్ఖారా భిజ్జనధమ్మా, పోరాణకపణ్డితాపి పుత్తే మతే ‘మరణధమ్మం మతం, నస్సనధమ్మం నట్ఠ’న్తి న సోచింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసియం ద్వారగామకే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా కసికమ్మేన జీవికం కప్పేసి. తస్స పుత్తో చ ధీతా చాతి ద్వే దారకా అహేసుం. సో పుత్తస్స వయప్పత్తస్స సమానకులతో కుమారికం ఆహరిత్వా అదాసి, ఇతి తే దాసియా సద్ధిం ఛ జనా అహేసుం – బోధిసత్తో, భరియా, పుత్తో, ధీతా, సుణిసా, దాసీతి. తే సమగ్గా సమ్మోదమానా పియసంవాసా అహేసుం. బోధిసత్తో సేసానం పఞ్చన్నం ఏవం ఓవాదం దేతి ‘‘తుమ్హే యథాలద్ధనియామేనేవ దానం దేథ, సీలం రక్ఖథ, ఉపోసథకమ్మం కరోథ, మరణస్సతిం భావేథ, తుమ్హాకం మరణభావం సల్లక్ఖేథ, ఇమేసఞ్హి సత్తానం మరణం ధువం, జీవితం అద్ధువం, సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా ఖయవయధమ్మినోవ, రత్తిఞ్చ దివా చ అప్పమత్తా హోథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి ఓవాదం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అప్పమత్తా మరణస్సతిం భావేన్తి.

అథేకదివసం బోధిసత్తో పుత్తేన సద్ధిం ఖేత్తం గన్త్వా కసతి. పుత్తో కచవరం సఙ్కడ్ఢిత్వా ఝాపేతి. తస్సావిదూరే ఏకస్మిం వమ్మికే ఆసీవిసో అత్థి. ధూమో తస్స అక్ఖీని పహరి. సో కుద్ధో నిక్ఖమిత్వా ‘‘ఇమం నిస్సాయ మయ్హం భయ’’న్తి చతస్సో దాఠా నిముజ్జాపేన్తో తం డంసి, సో పరివత్తిత్వా పతితో. బోధిసత్తో పరివత్తిత్వా తం పతితం దిస్వా గోణే ఠపేత్వా గన్త్వా తస్స మతభావం ఞత్వా తం ఉక్ఖిపిత్వా ఏకస్మిం రుక్ఖమూలే నిపజ్జాపేత్వా పారుపిత్వా నేవ రోది న పరిదేవి – ‘‘భిజ్జనధమ్మం పన భిన్నం, మరణధమ్మం మతం, సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా మరణనిప్ఫత్తికా’’తి అనిచ్చభావమేవ సల్లక్ఖేత్వా కసి. సో ఖేత్తసమీపేన గచ్ఛన్తం ఏకం పటివిస్సకం పురిసం దిస్వా ‘‘తాత, గేహం గచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమా’’తి వుత్తే తేన హి అమ్హాకమ్పి ఘరం గన్త్వా బ్రాహ్మణిం వదేయ్యాసి ‘‘అజ్జ కిర పుబ్బే వియ ద్విన్నం భత్తం అనాహరిత్వా ఏకస్సేవాహారం ఆహరేయ్యాథ, పుబ్బే చ ఏకికావ దాసీ ఆహారం ఆహరతి, అజ్జ పన చత్తారోపి జనా సుద్ధవత్థనివత్థా గన్ధపుప్ఫహత్థా ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి గన్త్వా బ్రాహ్మణియా తథేవ కథేసి. కేన తే, తాత, ఇమం సాసనం దిన్నన్తి. బ్రాహ్మణేన, అయ్యేతి. సా ‘‘పుత్తో మే మతో’’తి అఞ్ఞాసి, కమ్పనమత్తమ్పిస్సా నాహోసి. ఏవం సుభావితచిత్తా సుద్ధవత్థనివత్థా గన్ధపుప్ఫహత్థా దాసిం పన ఆహారం ఆహరాపేత్వా సేసేహి సద్ధిం ఖేత్తం అగమాసి. ఏకస్సపి రోదితం వా పరిదేవితం వా నాహోసి.

బోధిసత్తో పుత్తస్స నిపన్నఛాయాయమేవ నిసీదిత్వా భుఞ్జి. భుత్తావసానే సబ్బేపి దారూని ఉద్ధరిత్వా తం చితకం ఆరోపేత్వా గన్ధపుప్ఫేహి పూజేత్వా ఝాపేసుం. ఏకస్స చ ఏకబిన్దుపి అస్సు నాహోసి, సబ్బేపి సుభావితమరణస్సతినో హోన్తి. తేసం సీలతేజేన సక్కస్స ఆసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో ‘‘కో ను ఖో మం ఠానా చావేతుకామో’’తి ఉపధారేన్తో తేసం గుణతేజేన ఉణ్హభావం ఞత్వా పసన్నమానసో హుత్వా ‘‘మయా ఏతేసం సన్తికం గన్త్వా సీహనాదం నదాపేత్వా సీహనాదపరియోసానే ఏతేసం నివేసనం సత్తరతనపరిపుణ్ణం కత్వా ఆగన్తుం వట్టతీ’’తి వేగేన తత్థ గన్త్వా ఆళాహనపస్సే ఠితో ‘‘తాత, కిం కరోథా’’తి ఆహ. ‘‘ఏకం మనుస్సం ఝాపేమ, సామీ’’తి. ‘‘న తుమ్హే మనుస్సం ఝాపేస్సథ, ఏకం పన మిగం మారేత్వా పచథ మఞ్ఞే’’తి. ‘‘నత్థేతం సామి, మనుస్సమేవ ఝాపేమా’’తి. ‘‘తేన హి వేరిమనుస్సో వో భవిస్సతీ’’తి. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘ఓరసపుత్తో నో సామి, న వేరికో’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి వో అప్పియపుత్తో భవిస్సతీ’’తి? ‘‘అతివియ పియపుత్తో, సామీ’’తి. ‘‘అథ కస్మా న రోదసీ’’తి? సో అరోదనకారణం కథేన్తో పఠమం గాథమాహ –

౧౯. ‘‘ఉరగోవ తచం జిణ్ణం, హిత్వా గచ్ఛతి సం తనుం;

ఏవం సరీరే నిబ్భోగే, పేతే కాలకతే సతి.

౨౦. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న సోచామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి.

తత్థ సం తనున్తి అత్తనో సరీరం. నిబ్భోగేతి జీవితిన్ద్రియస్స అభావేన భోగరహితే. పేతేతి పరలోకం పటిగతే. కాలకతేతి కతకాలే, మతేతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – సామి, మమ పుత్తో యథా నామ ఉరగో జిణ్ణతచం నిచ్ఛిన్దిత్వా అనోలోకేత్వా అనపేక్ఖో ఛడ్డేత్వా గచ్ఛేయ్య, ఏవం అత్తనో సరీరం ఛడ్డేత్వా గచ్ఛతి, తస్స జీవితిన్ద్రియరహితే సరీరే ఏవం నిబ్భోగే తస్మిఞ్చ మే పుత్తే పేతే పున పటిగతే మరణకాలం కత్వా ఠితే సతి కో కారుఞ్ఞేన వా పరిదేవేన వా అత్థో. అయఞ్హి యథా సూలేహి విజ్ఝిత్వా డయ్హమానో సుఖదుక్ఖం న జానాతి, ఏవం ఞాతీనం పరిదేవితమ్పి న జానాతి, తేన కారణేనాహం ఏతం న సోచామి. యా తస్స అత్తనో గతి, తం సో గతోతి.

సక్కో బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా బ్రాహ్మణిం పుచ్ఛి ‘‘అమ్మ, తుయ్హం సో కిం హోతీ’’తి? ‘‘దస మాసే కుచ్ఛినా పరిహరిత్వా థఞ్ఞం పాయేత్వా హత్థపాదే సణ్ఠపేత్వా వడ్ఢితపుత్తో మే, సామీ’’తి. ‘‘అమ్మ, పితా తావ పురిసభావేన మా రోదతు, మాతు హదయం పన ముదుకం హోతి, త్వం కస్మా న రోదసీ’’తి? సా అరోదనకారణం కథేన్తీ –

౨౧. ‘‘అనవ్హితో తతో ఆగా, అననుఞ్ఞాతో ఇతో గతో;

యథాగతో తథా గతో, తత్థ కా పరిదేవనా.

౨౨. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న సోచామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. – గాథాద్వయమాహ –

తత్థ అనవ్హితోతి అయం తాత మయా పరలోకతో అనవ్హితో అయాచితో. ఆగాతి అమ్హాకం గేహం ఆగతో. ఇతోతి ఇతో మనుస్సలోకతో గచ్ఛన్తోపి మయా అననుఞ్ఞాతోవ గతో. యథాగతోతి ఆగచ్ఛన్తోపి యథా అత్తనోవ రుచియా ఆగతో, గచ్ఛన్తోపి తథేవ గతో. తత్థాతి తస్మిం తస్స ఇతో గమనే కా పరిదేవనా. డయ్హమానోతి గాథా వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

సక్కో బ్రాహ్మణియా కథం సుత్వా తస్స భగినిం పుచ్ఛి ‘‘అమ్మ, తుయ్హం సో కిం హోతీ’’తి? ‘‘భాతా మే, సామీ’’తి. ‘‘అమ్మ, భగినియో నామ భాతూసు సినేహా హోన్తి, త్వం కస్మా న రోదసీ’’తి? సా అరోదనకారణం కథేన్తీ –

౨౩. ‘‘సచే రోదే కిసా అస్సం, తస్సా మే కిం ఫలం సియా;

ఞాతిమిత్తసుహజ్జానం, భియ్యో నో అరతీ సియా.

౨౪. డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న సోచామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. – గాథాద్వయమాహ –

తత్థ సచేతి యది అహం భాతరి మతే రోదేయ్యం, కిససరీరా అస్సం. భాతు పన మే తప్పచ్చయా వుడ్ఢి నామ నత్థీతి దస్సేతి. తస్సా మేతి తస్సా మయ్హం రోదన్తియా కిం ఫలం కో ఆనిసంసో భవేయ్య. మయ్హం అవుద్ధి పన పఞ్ఞాయతీతి దీపేతి. ఞాతిమిత్తసుహజ్జానన్తి ఞాతిమిత్తసుహదానం. అయమేవ వా పాఠో. భియ్యో నోతి యే అమ్హాకం ఞాతీ చ మిత్తా చ సుహదయా చ, తేసం అధికతరా అరతి సియా.

సక్కో భగినియా కథం సుత్వా భరియం పుచ్ఛి ‘‘అమ్మ, తుయ్హం సో కిం హోతీ’’తి? ‘‘పతి మే, సామీ’’తి. ‘‘ఇత్థియో నామ పతిమ్హి మతే విధవా హోన్తి అనాథా, త్వం కస్మా న రోదసీ’’తి. సాపిస్స అరోదనకారణం కథేన్తీ –

౨౫. ‘‘యథాపి దారకో చన్దం, గచ్ఛన్తమనురోదతి;

ఏవంసమ్పదమేవేతం, యో పేతమనుసోచతి.

౨౬. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న సోచామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. – గాథాద్వయమాహ –

తస్సత్థో – యథా నామ యత్థ కత్థచి యుత్తాయుత్తం లబ్భనీయాలబ్భనీయం అజానన్తో బాలదారకో మాతు ఉచ్ఛఙ్గే నిసిన్నో పుణ్ణమాసియం పుణ్ణం చన్దం ఆకాసే గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘అమ్మ, చన్దం మే దేహి, అమ్మ, చన్దం మే దేహీ’’తి పునప్పునం రోదతి, ఏవంసమ్పదమేవేతం, ఏవంనిప్ఫత్తికమేవ ఏతం తస్స రుణ్ణం హోతి, యో పేతం కాలకతం అనుసోచతి. ఇతోపి చ బాలతరం. కింకారణా? సో హి విజ్జమానచన్దం అనురోదతి, మయ్హం పన పతి మతో ఏతరహి అవిజ్జమానో సూలేహి విజ్ఝిత్వా డయ్హమానోపి న కిఞ్చి జానాతీతి.

సక్కో భరియాయ వచనం సుత్వా దాసిం పుచ్ఛి ‘‘అమ్మ, తుయ్హం సో కిం హోతీ’’తి? ‘‘అయ్యో మే, సామీ’’తి. ‘‘నను త్వం ఇమినా పీళేత్వా పోథేత్వా పరిభుత్తా భవిస్ససి, తస్మా ‘‘సుముత్తా అహ’’న్తి న రోదసీ’’తి. ‘సామి, మా ఏవం అవచ, న ఏతం ఏతస్స అనుచ్ఛవికం, ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నో మే అయ్యపుత్తో, ఉరే సంవడ్ఢితపుత్తో వియ అహోసీ’తి. ‘‘అథ కస్మా న రోదసీ’’తి? సాపిస్స అరోదనకారణం కథేన్తీ –

౨౭. ‘‘యథాపి ఉదకకుమ్భో, భిన్నో అప్పటిసన్ధియో;

ఏవంసమ్పదమేవేతం, యో పేతమనుసోచతి.

౨౮. ‘‘డయ్హమానో న జానాతి, ఞాతీనం పరిదేవితం;

తస్మా ఏతం న సోచామి, గతో సో తస్స యా గతీ’’తి. – గాథాద్వయమాహ –

తస్సత్థో – యథా నామ ఉదకకుమ్భో ఉక్ఖిపియమానో పతిత్వా సత్తధా భిన్నో పున తాని కపాలాని పటిపాటియా ఠపేత్వా సంవిదహిత్వా పటిపాకతికం కాతుం న సక్కోతి, యో పేతమనుసోచతి, తస్సపి ఏతమనుసోచనం ఏవంనిప్ఫత్తికమేవ హోతి, మతస్స పున జీవాపేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా ఇద్ధిమతో వా ఇద్ధానుభావేన భిన్నం కుమ్భం సంవిదహిత్వా ఉదకస్స పూరేతుం సక్కా భవేయ్య, కాలకతో పన ఇద్ధిబలేనాపి న సక్కా పటిపాకతితం కాతున్తి. ఇతరా గాథా వుత్తత్థాయేవ.

సక్కో సబ్బేసం ధమ్మకథం సుత్వా పసీదిత్వా ‘‘తుమ్హేహి అప్పమత్తేహి మరణస్సతి భావితా, తుమ్హే ఇతో పట్ఠాయ సహత్థేన కమ్మం మా కరిత్థ, అహం, సక్కో దేవరాజా, అహం వో గేహే సత్త రతనాని అపరిమాణాని కరిస్సామి, తుమ్హే దానం దేథ, సీలం రక్ఖథ, ఉపోసథకమ్మం కరోథ, అప్పమత్తా హోథా’’తి తేసం ఓవాదం దత్వా గేహం అపరిమితధనం కత్వా పక్కామి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే కుటుమ్బికో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తదా దాసీ ఖుజ్జుత్తరా అహోసి, ధీతా ఉప్పలవణ్ణా, పుత్తో రాహులో, మాతా ఖేమా, బ్రాహ్మణో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

ఉరగజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౩౫౫] ౫. ఘటజాతకవణ్ణనా

అఞ్ఞే సోచన్తి రోదన్తీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరఞ్ఞో ఏకం అమచ్చం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా కథితసదిసమేవ. ఇధ పన రాజా అత్తనో ఉపకారస్స అమచ్చస్స మహన్తం యసం దత్వా పరిభేదకానం కథం గహేత్వా తం బన్ధాపేత్వా బన్ధనాగారే పవేసేసి. సో తత్థ నిసిన్నోవ సోతాపత్తిమగ్గం నిబ్బత్తేసి. రాజా తస్స గుణం సల్లక్ఖేత్వా మోచాపేసి. సో గన్ధమాలం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా నిసీది. అథ నం సత్థా ‘‘అనత్థో కిర తే ఉప్పన్నో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే, అనత్థేన పన మే అత్థో ఆగతో, సోతాపత్తిమగ్గో నిబ్బత్తో’’తి వుత్తే ‘‘న ఖో, ఉపాసక, త్వఞ్ఞేవ అనత్థేన అత్థం ఆహరి, పోరాణకపణ్డితాపి ఆహరింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి, ‘‘ఘటకుమారో’’తిస్స నామం కరింసు. సో అపరేన సమయేన తక్కసిలాయం ఉగ్గహితసిప్పో ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. తస్స అన్తేపురే ఏకో అమచ్చో దుబ్భి. సో తం పచ్చక్ఖతో ఞత్వా రట్ఠా పబ్బాజేసి. తదా సావత్థియం ధఙ్కరాజా నామ రజ్జం కారేసి. సో తస్స సన్తికం గన్త్వా తం ఉపట్ఠహిత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేన అత్తనో వచనం గాహాపేత్వా బారాణసిరజ్జం గణ్హాపేసి. సోపి రజ్జం గహేత్వా బోధిసత్తం సఙ్ఖలికాహి బన్ధాపేత్వా బన్ధనాగారం పవేసేసి. బోధిసత్తో ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీది, ధఙ్కస్స సరీరే డాహో ఉప్పజ్జి. సో గన్త్వా బోధిసత్తస్స సువణ్ణాదాసఫుల్లపదుమసస్సిరికం ముఖం దిస్వా బోధిసత్తం పుచ్ఛన్తో పఠమం గాథమాహ –

౨౯. ‘‘అఞ్ఞే సోచన్తి రోదన్తి, అఞ్ఞే అస్సుముఖా జనా;

పసన్నముఖవణ్ణోసి, కస్మా ఘట న సోచసీ’’తి.

తత్థ అఞ్ఞేతి తం ఠపేత్వా సేసమనుస్సా.

అథస్స బోధిసత్తో అసోచనకారణం కథేన్తో చతస్సో గాథా అభాసి –

౩౦. ‘‘నాబ్భతీతహరో సోకో, నానాగతసుఖావహో;

తస్మా ధఙ్క న సోచామి, నత్థి సోకే దుతీయతా.

౩౧. ‘‘సోచం పణ్డు కిసో హోతి, భత్తఞ్చస్స న రుచ్చతి;

అమిత్తా సుమనా హోన్తి, సల్లవిద్ధస్స రుప్పతో.

౩౨. ‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, నిన్నే వా యది వా థలే;

ఠితం మం నాగమిస్సతి, ఏవం దిట్ఠపదో అహం.

౩౩. ‘‘యస్సత్తా నాలమేకోవ, సబ్బకామరసాహరో;

సబ్బాపి పథవీ తస్స, న సుఖం ఆవహిస్సతీ’’తి.

తత్థ నాబ్భతీతహరోతి నాబ్భతీతాహారో, అయమేవ వా పాఠో. సోకో నామ అబ్భతీతం అతిక్కన్తం నిరుద్ధం అత్థఙ్గతం పున నాహరతి. దుతీయతాతి సహాయతా. అతీతాహరణేన వా అనాగతాహరణేన వా సోకో నామ కస్సచి సహాయో న హోతి, తేనాపి కారణేనాహం న సోచామీతి వదతి. సోచన్తి సోచన్తో. సల్లవిద్ధస్స రుప్పతోతి సోకసల్లేన విద్ధస్స తేనేవ ఘట్టియమానస్స ‘‘దిట్ఠా వత నో పచ్చామిత్తస్స పిట్ఠీ’’తి అమిత్తా సుమనా హోన్తీతి అత్థో.

ఠితం మం నాగమిస్సతీతి సమ్మ ధఙ్కరాజ, ఏతేసు గామాదీసు యత్థ కత్థచి ఠితం మం పణ్డుకిసభావాదికం సోకమూలకం బ్యసనం న ఆగమిస్సతి. ఏవం దిట్ఠపదోతి యథా తం బ్యసనం నాగచ్ఛతి, ఏవం మయా ఝానపదం దిట్ఠం. ‘‘అట్ఠలోకధమ్మపద’’న్తిపి వదన్తియేవ. పాళియం పన ‘‘న మత్తం నాగమిస్సతీ’’తి లిఖితం, తం అట్ఠకథాయం నత్థి. పరియోసానగాథాయ ఇచ్ఛితపత్థితత్థేన ఝానసుఖసఙ్ఖాతం సబ్బకామరసం ఆహరతీతి సబ్బకామరసాహరో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్స రఞ్ఞో పహాయ అఞ్ఞసహాయే అత్తావ ఏకో సబ్బకామరసాహరో నాలం, సబ్బం ఝానసుఖసఙ్ఖాతం కామరసం ఆహరితుం అసమత్థో, తస్స రఞ్ఞో సబ్బాపి పథవీ న సుఖం ఆవహిస్సతి. కామాతురస్స హి సుఖం నామ నత్థి, యో పన కిలేసదరథరహితం ఝానసుఖం ఆహరితుం సమత్థో, సో రాజా సుఖీ హోతీతి. యో పనేతాయ గాథాయ ‘‘యస్సత్థా నాలమేకో’’తిపి పాఠో, తస్సత్థో న దిస్సతి.

ఇతి ధఙ్కో ఇమా చతస్సో గాథా సుత్వా బోధిసత్తం ఖమాపేత్వా రజ్జం పటిచ్ఛాపేత్వా పక్కామి. బోధిసత్తోపి రజ్జం అమచ్చానం పటినియ్యాదేత్వా హిమవన్తపదేసం గన్త్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ధఙ్కరాజా ఆనన్దో అహోసి, ఘటరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఘటజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౩౫౬] ౬. కోరణ్డియజాతకవణ్ణనా

ఏకో అరఞ్ఞేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ధమ్మసేనాపతిం ఆరబ్భ కథేసి. థేరో కిర ఆగతాగతానం దుస్సీలానం మిగలుద్దకమచ్ఛబన్ధాదీనం దిట్ఠదిట్ఠానఞ్ఞేవ ‘‘సీలం గణ్హథ, సీలం గణ్హథా’’తి సీలం దేతి. తే థేరే గరుభావేన తస్స కథం భిన్దితుం అసక్కోన్తా సీలం గణ్హన్తి, గహేత్వా చ పన న రక్ఖన్తి, అత్తనో అత్తనో కమ్మమేవ కరోన్తి. థేరో సద్ధివిహారికే ఆమన్తేత్వా ‘‘ఆవుసో, ఇమే మనుస్సా మమ సన్తికే సీలం గణ్హింసు, గణ్హిత్వా చ పన న రక్ఖన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, తుమ్హే ఏతేసం అరుచియా సీలం దేథ, ఏతే తుమ్హాకం కథం భిన్దితుం అసక్కోన్తా గణ్హన్తి, తుమ్హే ఇతో పట్ఠాయ ఏవరూపానం సీలం మా అదత్థా’’తి. థేరో అనత్తమనో అహోసి. తం పవత్తిం సుత్వా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, సారిపుత్తత్థేరో కిర దిట్ఠదిట్ఠానఞ్ఞేవ సీలం దేతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస దిట్ఠదిట్ఠానం అయాచన్తానఞ్ఞేవ సీలం దేతీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స జేట్ఠన్తేవాసికో కోరణ్డియో నామ అహోసి. తదా సో ఆచరియో దిట్ఠదిట్ఠానం కేవట్టాదీనం అయాచన్తానఞ్ఞేవ ‘‘సీలం గణ్హథ, సీలం గణ్హథా’’తి సీలం దేతి. తే గహేత్వాపి న రక్ఖన్తి ఆచరియో తమత్థం అన్తేవాసికానం ఆరోచేసి. అన్తేవాసికా ‘‘భన్తే, తుమ్హే ఏతేసం అరుచియా సీలం దేథ, తస్మా భిన్దన్తి, ఇతో దాని పట్ఠాయ యాచన్తానఞ్ఞేవ దదేయ్యాథ, మా అయాచన్తాన’’న్తి వదింసు. సో విప్పటిసారీ అహోసి, ఏవం సన్తేపి దిట్ఠదిట్ఠానం సీలం దేతియేవ.

అథేకదివసం ఏకస్మా గామా మనుస్సా ఆగన్త్వా బ్రాహ్మణవాచనకత్థాయ ఆచరియం నిమన్తయింసు. సో కోరణ్డియమాణవం పక్కోసిత్వా ‘‘తాత, అహం న గచ్ఛామి, త్వం ఇమే పఞ్చసతే మాణవే గహేత్వా తత్థ గన్త్వా వాచనకాని సమ్పటిచ్ఛిత్వా అమ్హాకం దిన్నకోట్ఠాసం ఆహరా’’తి పేసేసి. సో గన్త్వా పటినివత్తన్తో అన్తరామగ్గే ఏకం కన్దరం దిస్వా చిన్తేసి ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో దిట్ఠదిట్ఠానం అయాచన్తానఞ్ఞేవ సీలం దేతి, ఇతో దాని పట్ఠాయ యథా యాచన్తానఞ్ఞేవ దేతి, తథా నం కరిస్సామీ’’తి. సో తేసు మాణవేసు సుఖనిసిన్నేసు ఉట్ఠాయ మహన్తం మహన్తం సేలం ఉక్ఖిపిత్వా కన్దరాయం ఖిపి, పునప్పునం ఖిపియేవ. అథ నం తే మాణవా ఉట్ఠాయ ‘‘ఆచరియ, కిం కరోసీ’’తి ఆహంసు. సో న కిఞ్చి కథేసి, తే వేగేన గన్త్వా ఆచరియస్స ఆరోచేసుం. ఆచరియో ఆగన్త్వా తేన సద్ధిం సల్లపన్తో పఠమం గాథమాహ –

౩౪. ‘‘ఏకో అరఞ్ఞే గిరికన్దరాయం, పగ్గయ్హ పగ్గయ్హ సిలం పవేచ్ఛసి;

పునప్పునం సన్తరమానరూపో, కోరణ్డియ కో ను తవ యిధత్థో’’తి.

తత్థ కో ను తవ యిధత్థోతి కో ను తవ ఇధ కన్దరాయం సిలాఖిపనేన అత్థో.

సో తస్స వచనం సుత్వా ఆచరియం పబోధేతుకామో దుతియం గాథమాహ –

౩౫. ‘‘అహఞ్హిమం సాగరసేవితన్తం, సమం కరిస్సామి యథాపి పాణి;

వికిరియ సానూని చ పబ్బతాని చ, తస్మా సిలం దరియా పక్ఖిపామీ’’తి.

తత్థ అహఞ్హిమన్తి అహఞ్హి ఇమం మహాపథవిం. సాగరసేవితన్తన్తి సాగరేహి సేవితం చాతురన్తం. యథాపి పాణీతి హత్థతలం వియ సమం కరిస్సామి. వికిరియాతి వికిరిత్వా. సానూని చ పబ్బతాని చాతి పంసుపబ్బతే చ సిలాపబ్బతే చ.

తం సుత్వా బ్రాహ్మణో తతియం గాథమాహ –

౩౬. ‘‘నయిమం మహిం అరహతి పాణికప్పం, సమం మనుస్సో కరణాయ మేకో;

మఞ్ఞామిమఞ్ఞేవ దరిం జిగీసం, కోరణ్డియ హాహసి జీవలోక’’న్తి.

తత్థ కరణాయ మేకోతి కరణాయ ఏకో కాతుం న సక్కోతీతి దీపేతి. మఞ్ఞామిమఞ్ఞేవ దరిం జిగీసన్తి అహం మఞ్ఞామి తిట్ఠతు పథవీ, ఇమఞ్ఞేవ ఏకం దరిం జిగీసం పూరణత్థాయ వాయమన్తో సిలా పరియేసన్తో ఉపాయం విచినన్తోవ త్వం ఇమం జీవలోకం హాహసి జహిస్ససి, మరిస్ససీతి అత్థో.

తం సుత్వా మాణవో చతుత్థం గాథమాహ –

౩౭. ‘‘సచే అయం భూతధరం న సక్కా, సమం మనుస్సో కరణాయ మేకో;

ఏవమేవ త్వం బ్రహ్మే ఇమే మనుస్సే, నానాదిట్ఠికే నానయిస్ససి తే’’తి.

తస్సత్థో – సచే అయం ఏకో మనుస్సో ఇమం భూతధరం పథవిం సమం కాతుం న సక్కా న సమత్థో, ఏవమేవ త్వం ఇమే దుస్సీలమనుస్సే నానాదిట్ఠికే నానయిస్ససి, తే ఏవం ‘‘సీలం గణ్హథ, సీలం గణ్హథా’’తి వదన్తో అత్తనో వసం న ఆనయిస్ససి, పణ్డితపురిసాయేవ హి పాణాతిపాతం ‘‘అకుసల’’న్తి గరహన్తి. సంసారమోచకాదయో పనేత్థ కుసలసఞ్ఞినో, తే త్వం కథం ఆనయిస్ససి, తస్మా దిట్ఠదిట్ఠానం సీలం అదత్వా యాచన్తానఞ్ఞేవ దేహీతి.

తం సుత్వా ఆచరియో ‘‘యుత్తం వదతి కోరణ్డియో, ఇదాని న ఏవరూపం కరిస్సామీ’’తి అత్తనో విరద్ధభావం ఞత్వా పఞ్చమం గాథమాహ –

౩౮. ‘‘సంఖిత్తరూపేన భవం మమత్థం, అక్ఖాసి కోరణ్డియ ఏవమేతం;

యథా న సక్కా పథవీ సమాయం, కత్తుం మనుస్సేన తథా మనుస్సా’’తి.