౧౦. జాగరియసుత్తవణ్ణనా

౪౭. దసమే జాగరోతి జాగరకో విగతనిద్దో జాగరియం అనుయుత్తో, రత్తిన్దివం కమ్మట్ఠానమనసికారే యుత్తప్పయుత్తోతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగమనుయుత్తో హోతి? ఇధ భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా పఠమం యామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి, రత్తియా మజ్ఝిమం యామం దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి పాదే పాదం అచ్చాధాయ సతో సమ్పజానో ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా, రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పచ్చుట్ఠాయ చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. ఏవం భిక్ఖు పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగమనుయుత్తో హోతీ’’తి (విభ. ౫౧౯).

చసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన వక్ఖమానే సతాదిభావే సమ్పిణ్డేతి. అస్సాతి సియా, భవేయ్యాతి అత్థో. ‘‘జాగరో చ భిక్ఖు విహరేయ్యా’’తి చ పఠన్తి. సబ్బత్థ సబ్బదా చ కమ్మట్ఠానావిజహనవసేన సతిఅవిప్పవాసేన సతో సమ్పజానోతి సత్తట్ఠానియస్స చతుబ్బిధస్సపి సమ్పజఞ్ఞస్స వసేన సమ్పజానో. సమాహితోతి ఉపచారసమాధినా అప్పనాసమాధినా చ సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో. పముదితోతి పటిపత్తియా ఆనిసంసదస్సనేన ఉత్తరుత్తరి విసేసాధిగమేన వీరియారమ్భస్స చ అమోఘభావదస్సనేన పముదితో పామోజ్జబహులో. విప్పసన్నోతి తతో ఏవ పటిపత్తిభూతాసు తీసు సిక్ఖాసు పటిపత్తిదేసకే చ సత్థరి సద్ధాబహులతాయ సుట్ఠు పసన్నో. సబ్బత్థ అస్సాతి సమ్బన్ధో విహరేయ్యాతి వా.

తత్థ కాలవిపస్సీ చ కుసలేసు ధమ్మేసూతి తస్మిం కాలే విపస్సకో, తత్థ వా కమ్మట్ఠానానుయోగే కాలవిపస్సీ కాలానురూపం విపస్సకో. కిం వుత్తం హోతి? విపస్సనం పట్ఠపేత్వా కలాపసమ్మసనాదివసేన సమ్మసన్తో ఆవాసాదికే సత్త అసప్పాయే వజ్జేత్వా సప్పాయే సేవన్తో అన్తరా వోసానం అనాపజ్జిత్వా పహితత్తో చిత్తస్స సమాహితాకారం సల్లక్ఖేన్తో సక్కచ్చం నిరన్తరం అనిచ్చానుపస్సనాదిం పవత్తేన్తో యస్మిం కాలే విపస్సనాచిత్తం లీనం హోతి, తస్మిం ధమ్మవిచయవీరియపీతిసఙ్ఖాతేసు, యస్మిం పన కాలే చిత్తం ఉద్ధతం హోతి, తస్మిం పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతేసు కుసలేసు అనవజ్జేసు బోజ్ఝఙ్గధమ్మేసూతి ఏవం తత్థ తస్మిం తస్మిం కాలే, తస్మిం వా కమ్మట్ఠానానుయోగే కాలానురూపం విపస్సకో అస్సాతి. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో పన సబ్బత్థేవ ఇచ్ఛితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪; మి. ప. ౨.౧.౧౩). ఏత్తావతా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ జాగరియం దస్సేత్వా యేహి ధమ్మేహి జాగరియానుయోగో సమ్పజ్జతి, తే పకాసేతి.

ఏవం భగవా ఆరద్ధవిపస్సకస్స భిక్ఖునో సఙ్ఖేపేనేవ సద్ధిం ఉపకారకధమ్మేహి సమ్మసనచారం దస్సేత్వా ఇదాని తథా పటిపజ్జన్తస్స పటిపత్తియా అవఞ్ఝభావం దస్సేన్తో ‘‘జాగరస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో’’తిఆదిమాహ. తత్థ జాగరియానుయోగే సతిసమ్పజఞ్ఞసమాదానాని సబ్బత్థకాని సమ్మోదపసాదావహాని, తత్థ కాలవిపస్సనా నామ విపస్సనాయ గబ్భగ్గహణం పరిపాకగతం. ఉపక్కిలేసవిముత్తే హి వీథిపటిపన్నే విపస్సనాఞాణే తిక్ఖే సూరే వహన్తే యోగినో ఉళారం పామోజ్జం పసాదో చ హోతి, తేహి చ విసేసాధిగమస్స సన్తికేయేవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానతం.

‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;

అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪, ౩౮౧);

గాథాసు జాగరన్తా సుణాథేతన్తి ఏతం మమ వచనం ఏకన్తేనేవ పమాదనిద్దాయ అవిజ్జానిద్దాయ పబోధనత్థం జాగరన్తా సతిసమ్పజఞ్ఞాదిధమ్మసమాయోగేన జాగరియం అనుయుత్తా సుణాథ. యే సుత్తా తే పబుజ్ఝథాతి యే యథావుత్తనిద్దాయ సుత్తా సుపనం ఉపగతా, తే తుమ్హే జాగరియానుయోగవసేన ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గే సఙ్కడ్ఢిత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తా అప్పమాదపటిపత్తియా తతో పబుజ్ఝథ అథ వా జాగరన్తాతి జాగరనిమిత్తా. ‘‘సుణాథేత’’న్తి ఏత్థ ‘‘ఏత’’న్తి వుత్తం, కిం తం వచనన్తి ఆహ ‘‘యే సుత్తా తే పబుజ్ఝథా’’తిఆది. తత్థ యే సుత్తాతి యే కిలేసనిద్దాయ సుత్తా, తే తుమ్హే అరియమగ్గపటిబోధేన పబుజ్ఝథ. సుత్తా జాగరితం సేయ్యోతి ఇదం పబోధస్స కారణవచనం. యస్మా యథావుత్తసుపతో వుత్తప్పకారం జాగరితం జాగరణం అత్థకామస్స కులపుత్తస్స సేయ్యో పాసంసతరో హితసుఖావహో, తస్మా పబుజ్ఝథ. నత్థి జాగరతో భయన్తి ఇదం తత్థ ఆనిసంసదస్సనం. యో హి సద్ధాదీహి జాగరణధమ్మేహి సమన్నాగమేన జాగరో జగ్గతి, పమాదనిద్దం న ఉపగచ్ఛతి, తస్స అత్తానువాదభయం పరానువాదభయం దణ్డభయం దుగ్గతిభయం జాతిఆదినిమిత్తం సబ్బమ్పి వట్టభయం నత్థి.

కాలేనాతి ఆవాససప్పాయాదీనం లద్ధకాలేన. సోతి నిపాతమత్తం. సమ్మా ధమ్మం పరివీమంసమానోతి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతం తేభూమకధమ్మం సమ్మా ఞాయేన యథా నిబ్బిన్దనవిరజ్జనాదయో సమ్భవన్తి, ఏవం పరితో వీమంసన్తో, సబ్బాకారేన విపస్సన్తోతి అత్థో. ఏకోదిభూతోతి ఏకో సేట్ఠో హుత్వా ఉదేతీతి ఏకోది, సమాధి. సో ఏకోది భూతో జాతో ఉప్పన్నో ఏతస్సాతి ఏకోదిభూతో. అగ్గిఆహితాదిసద్దానం వియ ఏత్థ భూతసద్దస్స పరవచనం దట్ఠబ్బం. ఏకోదిం వా భూతో పత్తోతి ఏకోదిభూతో. ఏత్థ చ ఏకోదీతి మగ్గసమాధి అధిప్పేతో, ‘‘సమాహితో’’తి ఏత్థ పన పాదకజ్ఝానసమాధినా సద్ధిం విపస్సనాసమాధి. అథ వా కాలేనాతి మగ్గపటివేధకాలేన. సమ్మా ధమ్మం పరివీమంసమానోతి సమ్మదేవ చతుసచ్చధమ్మం పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన వీమంసన్తో, ఏకాభిసమయేన అభిసమేన్తో. ఏకోదిభూతోతి ఏకో సేట్ఠో అసహాయో వా హుత్వా ఉదేతీతి ఏకోది, చతుకిచ్చసాధకో సమ్మప్పధానో. సో ఏకోది భూతో జాతోతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ. విహనే తమం సోతి సో ఏవంభూతో అరియసావకో అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జాతమం అనవసేసతో విహనేయ్య సముచ్ఛిన్దేయ్య.

ఇతి భగవా పటిపత్తియా అమోఘభావం దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ దళ్హం నియోజేన్తో ‘‘తస్మా హవే’’తి ఓసానగాథమాహ. తత్థ తస్మాతి యస్మా జాగరతో సతిఅవిప్పవాసాదినా సమథవిపస్సనాభావనా పారిపూరిం గచ్ఛతి, అనుక్కమేన అరియమగ్గో పాతుభవతి, తతో చస్స సబ్బం వట్టభయం నత్థి, తస్మా. హవేతి ఏకంసేన దళ్హం వా. భజేథాతి భజేయ్య. ఏవం జాగరియం భజన్తో చ ఆతాపిభావాదిగుణయుత్తో భిక్ఖు సంయోజనాని భిన్దిత్వా అగ్గఫలఞాణసఙ్ఖాతం అనుత్తరం ఉత్తరరహితం సమ్బోధిం ఫుసే పాపుణేయ్య. సేసం వుత్తనయమేవ.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.