౮. విసాఖావత్థు

యథాపి పుప్ఫరాసిమ్హాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం ఉపనిస్సాయ పుబ్బారామే విహరన్తో విసాఖం ఉపాసికం ఆరబ్భ కథేసి.

సా కిర అఙ్గరట్ఠే భద్దియనగరే మేణ్డకసేట్ఠిపుత్తస్స ధనఞ్చయసేట్ఠినో అగ్గమహేసియా సుమనదేవియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. తస్సా సత్తవస్సికకాలే సత్థా సేలబ్రాహ్మణాదీనం బోధనేయ్యబన్ధవానం ఉపనిస్సయసమ్పదం దిస్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో చారికం చరమానో తం నగరం పాపుణి.

తస్మిఞ్చ సమయే మేణ్డకో, గహపతి, తస్మిం నగరే పఞ్చన్నం మహాపుఞ్ఞానం జేట్ఠకో హుత్వా సేట్ఠిట్ఠానం కరోతి. పఞ్చ మహాపుఞ్ఞా నామ మేణ్డకో సేట్ఠి, చన్దపదుమా నామ తస్సేవ జేట్ఠకభరియా, తస్సేవ జేట్ఠకపుత్తో ధనఞ్చయో నామ, తస్స భరియా సుమనదేవీ నామ, మేణ్డకసేట్ఠినో దాసో పుణ్ణో నామాతి. న కేవలఞ్చ మేణ్డకసేట్ఠియేవ, బిమ్బిసారరఞ్ఞో పన విజితే పఞ్చ అమితభోగా నామ అహేసుం – జోతికో, జటిలో, మేణ్డకో, పుణ్ణకో, కాకవలియోతి. తేసు అయం మేణ్డకసేట్ఠి దసబలస్స అత్తనో నగరం సమ్పత్తభావం ఞత్వా పుత్తస్స ధనఞ్చయసేట్ఠినో ధీతరం విసాఖం దారికం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘అమ్మ, తుయ్హమ్పి మఙ్గలం, అమ్హాకమ్పి మఙ్గలం, తవ పరివారేహి పఞ్చహి దారికాసతేహి సద్ధిం పఞ్చ రథసతాని ఆరుయ్హ పఞ్చహి దాసిసతేహి పరివుతా దసబలస్స పచ్చుగ్గమనం కరోహీ’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తథా అకాసి. కారణాకారణేసు పన కుసలత్తా యావతికా యానస్స భూమి, యానేన గన్త్వా యానా పచ్చోరోహిత్వా పత్తికావ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథస్సా చరియావసేన సత్థా ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనావసానే పఞ్చహి దారికాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. మేణ్డకసేట్ఠిపి ఖో సత్థారముపసఙ్కమిత్వా ధమ్మకథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా పునదివసే అత్తనో నివేసనే పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసిత్వా ఏతేనేవ ఉపాయేన అడ్ఢమాసం మహాదానమదాసి. సత్థా భద్దియనగరే యథాభిరన్తం విహరిత్వా పక్కామి.

తేన ఖో పన సమయేన బిమ్బిసారో చ పసేనది కోసలో చ అఞ్ఞమఞ్ఞం భగినిపతికా హోన్తి. అథేకదివసం కోసలరాజా చిన్తేసి – ‘‘బిమ్బిసారస్స విజితే పఞ్చ అమితభోగా మహాపుఞ్ఞా వసన్తి, మయ్హం విజితే ఏకోపి తాదిసో నత్థి, యంనూనాహం బిమ్బిసారస్స సన్తికం గన్త్వా ఏకం మహాపుఞ్ఞం యాచేయ్య’’న్తి. సో తత్థ గన్త్వా రఞ్ఞా కతపటిసన్థారో ‘‘కిం కారణా ఆగతోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘‘తుమ్హాకం విజితే పఞ్చ అమితభోగా మహాపుఞ్ఞా వసన్తి, తతో ఏకం గహేత్వా గమిస్సామీ’తి ఆగతోమ్హి, తేసు మే ఏకం దేథా’’తి ఆహ. ‘‘మహాకులాని అమ్హేహి చాలేతుం న సక్కా’’తి ఆహ. ‘‘అహం అలద్ధా న గమిస్సామీ’’తి ఆహ. రాజా అమచ్చేహి సద్ధిం మన్తేత్వా ‘‘జోతికాదీనం మహాకులానం చాలనం నామ మహాపథవియా చాలనసదిసం, మేణ్డకమహాసేట్ఠిస్స పుత్తో ధనఞ్చయసేట్ఠి నామ అత్థి, తేన సద్ధిం మన్తేత్వా పటివచనం తే దస్సామీ’’తి వత్వా తం పక్కోసాపేత్వా, తాత, కోసలరాజా ‘‘‘ఏకం ధనసేట్ఠిం గహేత్వా గమిస్సామీ’తి వదతి, త్వం తేన సద్ధిం గచ్ఛాహీ’’తి. ‘‘తుమ్హేసు పహిణన్తేసు గమిస్సామి, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి పరివచ్ఛం కత్వా గచ్ఛ, తాతా’’తి. సో అత్తనో కత్తబ్బయుత్తకమకాసి. రాజాపిస్స మహన్తం సక్కారం కత్వా, ‘‘ఇమం ఆదాయ గచ్ఛథా’’తి పసేనదిరాజానం ఉయ్యోజేసి. సో తం ఆదాయ సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన గచ్ఛన్తో ఏకం ఫాసుకట్ఠానం పత్వా నివాసం గణ్హి, అథ నం ధనఞ్చయసేట్ఠి పుచ్ఛి – ‘‘ఇదం కస్స విజిత’’న్తి? ‘‘మయ్హం, సేట్ఠీ’’తి. ‘‘కీవ దూరో ఇతో సావత్థీ’’తి? ‘‘సత్తయోజనమత్థకే’’తి. ‘‘అన్తోనగరం సమ్బాధం, అమ్హాకం పరిజనో మహన్తో, సచే రోచేథ, ఇధేవ వసేయ్యామ, దేవా’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్మిం ఠానే నగరం మాపేత్వా తస్స దత్వా అగమాసి. తస్మిం పదేసే సయం వసనట్ఠానస్స గహితత్తా నగరస్స సాకేతన్త్వేవ నామం అహోసి.

సావత్థియమ్పి ఖో మిగారసేట్ఠినో పుత్తో పుణ్ణవడ్ఢనకుమారో నామ వయప్పత్తో అహోసి. అథ నం మాతాపితరో వదింసు – ‘‘తాత, తవ రుచ్చనట్ఠానే ఏకం దారికం ఉపధారేహీ’’తి. ‘‘‘మయ్హం ఏవరూపాయ భరియాయ కిచ్చం నత్థీ’తి, పుత్త, మా ఏవం కరి, కులం నామ అపుత్తకం న తిట్ఠతీ’’తి. సో పునప్పునం వుచ్చమానో ‘‘తేన హి పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతం దారికం లభమానో తుమ్హాకం వచనం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘కాని పనేతాని పఞ్చ కల్యాణాని నామ, తాతా’’తి. కేసకల్యాణం, మంసకల్యాణం, అట్ఠికల్యాణం, ఛవికల్యాణం, వయకల్యాణన్తి. మహాపుఞ్ఞాయ హి ఇత్థియా కేసా మోరకలాపసదిసా హుత్వా ముఞ్చిత్వా విస్సట్ఠా నివాసనన్తం పహరిత్వా నివత్తిత్వా ఉద్ధగ్గా తిట్ఠన్తి, ఇదం కేసకల్యాణం నామ, దన్తావరణం బిమ్బఫలసదిసం వణ్ణసమ్పన్నం సమం సుఫుసితం హోతి, ఇదం మంసకల్యాణం నామ, దన్తా సుక్కా సమా అవిరళా ఉస్సాపేత్వా ఠపితవజిరపన్తి వియ సమచ్ఛిన్నసఙ్ఖపన్తి వియ చ సోభన్తి, ఇదం అట్ఠికల్యాణం నామ, కాళియా చుణ్ణకాదీహి అవిలిత్తో ఏవ ఛవివణ్ణో సినిద్ధో నీలుప్పలదామసదిసో హోతి, ఓదాతాయ చ కణికారపుప్ఫదామసదిసో హోతి, ఇదం ఛవికల్యాణం నామ, దసక్ఖత్తుం విజాతాపి ఖో పన సకిం విజాతా వియ అవిగతయోబ్బనాయేవ హోతి, ఇదం వయకల్యాణం నామ హోతి. అథస్స మాతాపితరో అట్ఠుత్తరసతబ్రాహ్మణే నిమన్తేత్వా భోజేత్వా ‘‘పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతా ఇత్థియో నామ హోన్తీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘ఆమ, హోన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి ఏవరూపం దారికం పరియేసితుం అట్ఠ జనా గచ్ఛన్తూ’’తి బహుం ధనం దత్వా ‘‘ఆగతకాలే వో కత్తబ్బం జానిస్సామ, గచ్ఛథ, ఏవరూపం దారికం పరియేసథ, దిట్ఠకాలే చ ఇమం పిలన్ధనం దదేయ్యాథా’’తి సతసహస్సగ్ఘనికం సువణ్ణమాలం దత్వా ఉయ్యోజేసుం.

తే మహన్తమహన్తాని నగరాని గన్త్వా పరియేసమానా పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతం దారికం అదిస్వా నివత్తిత్వా ఆగచ్ఛన్తా వివటనక్ఖత్తదివసే సాకేతం అనుప్పత్తా – ‘‘అజ్జ అమ్హాకం కమ్మం నిప్ఫజ్జిస్సతీ’’తి చిన్తయింసు. తస్మిం పన నగరే అనుసంవచ్ఛరం వివటనక్ఖత్తం నామ హోతి. తదా బహి అనిక్ఖమనకులానిపి పరివారేన సద్ధిం గేహా నిక్ఖమిత్వా అప్పటిచ్ఛన్నేన సరీరేన పదసావ నదీతీరం గచ్ఛన్తి. తస్మిం దివసే ఖత్తియమహాసాలాదీనం పుత్తాపి ‘‘అత్తనో సమానజాతికం మనాపం కులదారికం దిస్వా మాలాగుళేన పరిక్ఖిపిస్సామా’’తి తం తం మగ్గం నిస్సాయ తిట్ఠన్తి. తేపి ఖో బ్రాహ్మణా నదీతీరే ఏకం సాలం పవిసిత్వా అట్ఠంసు. ‘‘తస్మిం ఖణే విసాఖా పన్నరససోళసవస్సుద్దేసికా హుత్వా సబ్బాభరణపటిమణ్డితా పఞ్చహి కుమారికాసతేహి పరివుతా నదిం గన్త్వా న్హాయిస్సామీ’’తి తం పదేసం పత్తా, అథ ఖో మేఘో ఉట్ఠహిత్వా పావస్సి. పఞ్చసతా కుమారికాయో వేగేన గన్త్వా సాలం పవిసింసు. బ్రాహ్మణా ఓలోకేన్తా తాసు ఏకమ్పి పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతం న పస్సింసు. అథ విసాఖా పకతిగమనేనేవ సాలం పావిసి, వత్థాభరణాని తేమింసు. బ్రాహ్మణా తస్సా చత్తారి కల్యాణాని దిస్వా దన్తే పస్సితుకామా ‘‘అలసజాతికా అమ్హాకం ధీతా, ఏతిస్సా సామికో కఞ్జికమత్తమ్పి న లభిస్సతి మఞ్ఞే’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం కథయింసు. అథ నే విసాఖా ఆహ – ‘‘కం వదేథ తుమ్హే’’తి? ‘‘తం కథేమ, అమ్మా’’తి. మధురో హి తస్సా సద్దో కంసతాళసరో వియ నిచ్ఛరతి. అథ నే పున మధురసద్దేన ‘‘కిం కారణా భణథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘తవ పరివారిత్థియో వత్థాలఙ్కారే అతేమేత్వా వేగేన సాలం పవిట్ఠా, తుయ్హం ఏత్తకం ఠానం వేగేన ఆగమనమత్తమ్పి నత్థి, వత్థాభరణాని తేమేత్వా ఆగతాసి. తస్మా కథేమ, అమ్మా’’తి.

‘‘తాతా, ఏవం మా వదేథ, అహం ఏతాహి బలవతరా, కారణం పన సల్లక్ఖేత్వా జవేన నాగతామ్హీ’’తి. ‘‘కిం, అమ్మా’’తి? ‘‘తాతా, చత్తారో జనా జవమానా న సోభన్తి, అపరమ్పి కారణం అత్థీ’’తి. ‘‘కతమే చత్తారో జనా జవమానా న సోభన్తి, అమ్మా’’తి? తాతా, అభిసిత్తరాజా తావ సబ్బాభరణపటిమణ్డితో కచ్ఛం బన్ధిత్వా రాజఙ్గణే జవమానో న సోభతి, ‘‘కిం అయం రాజా గహపతికో వియ ధావతీ’’తి అఞ్ఞదత్థు గరహం లభతి, సణికం గచ్ఛన్తోవ సోభతి. రఞ్ఞో మఙ్గలహత్థీపి అలఙ్కతో జవమానో న సోభతి, వారణలీళాయ గచ్ఛన్తోవ సోభతి. పబ్బజితో జవమానో న సోభతి, ‘‘కిం అయం సమణో గిహీ వియ ధావతీ’’తి కేవలం గరహమేవ లభతి, సమితగమనేన పన సోభతి. ఇత్థీ జవమానా న సోభతి, ‘‘కిం ఏసా ఇత్థీ పురిసో వియ ధావతీ’’తి గరహితబ్బావ హోతి, ‘‘ఇమే చత్తారో జనా జవమానా న సోభన్తి, తాతా’’తి. ‘‘కతమం పన అపరం కారణం, అమ్మా’’తి? ‘‘తాతా, మాతాపితరో నామ ధీతరం అఙ్గపచ్చఙ్గాని సణ్ఠాపేత్వా పోసేన్తి. మయఞ్హి విక్కిణేయ్యభణ్డం నామ, అమ్హే పరకులపేసనత్థాయ పోసేన్తి. సచే జవమానానం నివత్థదుస్సకణ్ణే వా అక్కమిత్వా భూమియం వా పక్ఖలిత్వా పతితకాలే హత్థో వా పాదో వా భిజ్జేయ్య, కులస్సేవ భారో భవేయ్య, పసాధనభణ్డం పన మే తేమేత్వా సుస్సిస్సతి. ఇమం కారణం సల్లక్ఖేత్వా న ధావితామ్హి, తాతా’’తి.

బ్రాహ్మణా తస్సా కథనకాలే దన్తసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘ఏవరూపా నో దన్తసమ్పత్తి దిట్ఠపుబ్బా’’తి తస్సా సాధుకారం దత్వా, ‘‘అమ్మ, తుయ్హమేవేసా అనుచ్ఛవికా’’తి వత్వా తం సువణ్ణమాలం పిలన్ధయింసు. అథ నే పుచ్ఛి – ‘‘కతరనగరతో ఆగతాత్థ, తాతా’’తి? ‘‘సావత్థితో, అమ్మా’’తి. ‘‘సేట్ఠికులం కతరం నామా’’తి? ‘‘మిగారసేట్ఠి నామ, అమ్మా’’తి. ‘‘అయ్యపుత్తో కో నామా’’తి? ‘‘పుణ్ణవడ్ఢనకుమారో నామ, అమ్మా’’తి. సా ‘‘సమానజాతికం నో కుల’’న్తి అధివాసేత్వా పితు సాసనం పహిణి ‘‘అమ్హాకం రథం పేసేతూ’’తి. కిఞ్చాపి హి సా ఆగమనకాలే పదసా ఆగతా, సువణ్ణమాలాయ పన పిలన్ధనకాలతో పట్ఠాయ తథా గన్తుం న లభతి, ఇస్సరదారికా రథాదీహి గచ్ఛన్తి, ఇతరా పకతియానకం వా అభిరుహన్తి, ఛత్తం వా తాలపణ్ణం వా ఉపరి కరోన్తి, తస్మిమ్పి అసతి నివత్థసాటకస్స దసన్తం ఉక్ఖిపిత్వా అంసే ఖిపన్తా గచ్ఛన్తి ఏవ. తస్సా పన పితా పఞ్చ రథసతాని పేసేసి. సా సపరివారా రథం ఆరుయ్హ గతా. బ్రాహ్మణాపి ఏకతోవ అగమంసు. అథ నే సేట్ఠి పుచ్ఛి – ‘‘కుతో ఆగతాత్థా’’తి? ‘‘సావత్థితో మహాసేట్ఠీ’’తి. ‘‘సేట్ఠి కతరో నామా’’తి? ‘‘మిగారసేట్ఠి నామా’’తి. ‘‘పుత్తో కో నామా’’తి? ‘‘పుణ్ణవడ్ఢనకుమారో నామ మహాసేట్ఠీ’’తి. ‘‘ధనం కిత్తక’’న్తి? ‘‘చత్తాలీసకోటియో మహాసేట్ఠీ’’తి. ‘‘ధనం తావ అమ్హాకం ధనం ఉపాదాయ కాకణికమత్తం, దారికాయ పన ఆరక్ఖమత్తాయ లద్ధకాలతో పట్ఠాయ కిం అఞ్ఞేన కారణేనా’’తి అధివాసేసి. సో తేసం సక్కారం కత్వా ఏకాహద్వీహం వసాపేత్వా ఉయ్యోజేసి.

తే సావత్థిం గన్త్వా మిగారసేట్ఠిస్స ‘‘లద్ధా నో దారికా’’తి ఆరోచయింసు. ‘‘కస్స ధీతా’’తి? ‘‘ధనఞ్చయసేట్ఠినో’’తి. సో ‘‘మహాకులస్స మే దారికా లద్ధా, ఖిప్పమేవ నం ఆనేతుం వట్టతీ’’తి తత్థ గమనత్థం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘‘మహాకులం ఏతం మయా బిమ్బిసారస్స సన్తికా ఆనేత్వా సాకేతే నివేసితం, తస్స సమ్మానం కాతుం వట్టతీ’తి అహమ్పి ఆగమిస్సామీ’’తి ఆహ, సో ‘‘సాధు, దేవా’’తి వత్వా ధనఞ్చయసేట్ఠినో సాసనం పేసేసి – ‘‘మయి ఆగచ్ఛన్తే రాజాపి ఆగమిస్సతి, మహన్తం రాజబలం ఏత్తకస్స జనస్స కత్తబ్బయుత్తకం కాతుం సక్ఖిస్ససి, న సక్ఖిస్ససీ’’తి? ఇతరోపి ‘‘సచేపి దస రాజానో ఆగచ్ఛన్తి, ఆగచ్ఛన్తూ’’తి పటిసాసనం పేసేసి. మిగారసేట్ఠి తావ మహన్తే నగరే గేహగోపకమత్తం ఠపేత్వా సేసజనం ఆదాయ గన్త్వా అడ్ఢయోజనమత్తే ఠానే ఠత్వా ‘‘ఆగతామ్హా’’తి సాసనం పహిణి. ధనఞ్చయసేట్ఠి బహుపణ్ణాకారం పేసేత్వా ధీతరా సద్ధిం మన్తేసి, ‘‘అమ్మ, ససురో కిర తే కోసలరఞ్ఞా సద్ధిం ఆగతో, తస్స కతరం గేహం పటిజగ్గితబ్బం, రఞ్ఞో కతరం, ఉపరాజాదీనం కతరానీ’’తి? పణ్డితా సేట్ఠిధీతా వజిరగ్గతిఖిణఞాణా కప్పసతసహస్సం పత్థితపత్థనా అభినీహారసమ్పన్నా ‘‘ససురస్స మే అసుకగేహం పటిజగ్గథ, రఞ్ఞో అసుకగేహం, ఉపరాజాదీనం అసుకానీ’’తి సంవిదహిత్వా దాసకమ్మకరే పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఏత్తకా రఞ్ఞో కత్తబ్బకిచ్చం కరోథ, ఏత్తకా ఉపరాజాదీనం, హత్థిఅస్సాదయోపి తుమ్హేయేవ పటిజగ్గథ, అస్సబన్ధాదయోపి ఆగన్త్వా మఙ్గలఛణం అనుభవిస్సన్తీ’’తి సంవిదహి. ‘‘కిం కారణా’’? ‘‘‘మయం విసాఖాయ మఙ్గలట్ఠానం గన్త్వా న కిఞ్చి లభిమ్హ, అస్సరక్ఖణాదీని కరోన్తా సుఖం న విచరిమ్హా’తి కేచి వత్తుం మా లభింసూ’’తి.

తం దివసమేవ విసాఖాయ పితా పఞ్చసతే సువణ్ణకారే పక్కోసాపేత్వా ‘‘ధీతు మే మహాలతాపసాధనం నామ కరోథా’’తి రత్తసువణ్ణస్స నిక్ఖసహస్సం, తదనురూపాని చ రజతమణిముత్తాపవాళవజిరాదీని దాపేసి. రాజా కతిపాహం వసిత్వావ ధనఞ్చయసేట్ఠిస్స సాసనం పహిణి ‘‘న సక్కా సేట్ఠినా అమ్హాకం చిరం పోసనం నామ కాతుం, దాని దారికాయ గమనకాలం జానాతూ’’తి. సోపి రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి – ‘‘ఇదాని వస్సకాలో ఆగతో, న సక్కా చతుమాసం విచరితుం, తుమ్హాకం బలకాయస్స యం యం లద్ధుం వట్టతి, సబ్బం తం మమ భారో, మయా పేసితకాలే దేవో గమిస్సతీ’’తి. తతో పట్ఠాయ సాకేతనగరం నిచ్చనక్ఖత్తం వియ అహోసి. రాజానం ఆదిం కత్వా సబ్బేసం మాలాగన్ధవత్థాదీని పటియత్తానేవ హోన్తి. తతో తే జనా చిన్తయింసు – ‘‘సేట్ఠి అమ్హాకమేవ సక్కారం కరోతీ’’తి, ఏవం తయో మాసా అతిక్కన్తా, పసాధనం పన తావ న నిట్ఠాతి. కమ్మన్తాధిట్ఠాయకా ఆగన్త్వా సేట్ఠినో ఆరోచేసుం – ‘‘అఞ్ఞం అసన్తం నామ నత్థి, బలకాయస్స పన భత్తపచనదారూని నప్పహోన్తీ’’తి. ‘‘గచ్ఛథ, తాతా, ఇమస్మిం నగరే పరిజిణ్ణా హత్థిసాలాదయో చేవ పరిజిణ్ణకాని చ గేహాని గహేత్వా పచథా’’తి. ఏవం పచన్తానమ్పి అడ్ఢమాసో అతిక్కన్తో. తతో పునపి ‘‘దారూని నత్థీ’’తి ఆరోచయింసు. ‘‘ఇమస్మిం కాలే న సక్కా దారూని లద్ధుం, దుస్సకోట్ఠాగారాని వివరిత్వా థూలసాటకేహి వట్టియో కత్వా తేలచాటీసు తేమేత్వా భత్తం పచథా’’తి. తే అడ్ఢమాసం తథా అకంసు. ఏవం చత్తారో మాసా అతిక్కన్తా, పసాధనమ్పి నిట్ఠితం.

తస్మిం పసాధనే చతస్సో వజిరనాళియో ఉపయోగం అగమంసు, ముత్తానం ఏకాదస నాళియో, పవాళస్స బావీసతి నాళియో, మణీనం తేత్తింస నాళియో. ఇతి ఏతేహి చ అఞ్ఞేహి చ రతనేహి నిట్ఠానం అగమాసి. అసుత్తమయం పసాధనం రజతేన సుత్తకిచ్చం కరింసు. తం సీసే పటిముక్కం పాదపిట్ఠిం గచ్ఛతి. తస్మిం తస్మిం ఠానే ముద్దికా యోజేత్వా కతా సువణ్ణమయా గణ్ఠికా హోన్తి, రజతమయా పాసకా, మత్థకమజ్ఝే ఏకా ముద్దికా, ద్వీసు కణ్ణపిట్ఠీసు ద్వే, గలవాటకే ఏకా, ద్వీసు జత్తూసు ద్వే, ద్వీసు కప్పరేసు ద్వే, ద్వీసు కటిపస్సేసు ద్వేతి. తస్మిం ఖో పన పసాధనే ఏకం మోరం కరింసు, తస్స దక్ఖిణపక్ఖే రత్తసువణ్ణమయాని పఞ్చ పత్తసతాని అహేసుం, వామపక్ఖే పఞ్చ పత్తసతాని, తుణ్డం పవాళమయం, అక్ఖీని మణిమయాని, తథా గీవా చ పిఞ్ఛాని చ, పత్తనాళియో రజతమయా, తథా జఙ్ఘాయో. సో విసాఖాయ మత్థకమజ్ఝే పబ్బతకూటే ఠత్వా నచ్చనమయూరో వియ ఖాయతి. పత్తనాళిసహస్సస్స సద్దో దిబ్బసఙ్గీతం వియ పఞ్చఙ్గికతూరియఘోసో వియ చ పవత్తతి. సన్తికం ఉపగతాయేవ తస్సా అమోరభావం జానన్తి. పసాధనం నవకోటిఅగ్ఘనకం అహోసి, సతసహస్సం హత్థకమ్మమూలం దీయిత్థ.

‘‘కిస్స పన నిస్సన్దేన తాయేతం పసాధనం లద్ధ’’న్తి? సా కిర కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే వీసతియా భిక్ఖుసహస్సానం చీవరసాటకం దత్వా సుత్తమ్పి సూచియోపి రజనమ్పి అత్తనో సన్తకమేవ అదాసి. తస్స చీవరదానస్స నిస్సన్దేన ఇమం మహాలతాపసాధనం లభి. ఇత్థీనఞ్హి చీవరదానం మహాలతాపసాధనభణ్డేన మత్థకం పప్పోతి, పురిసానం ఇద్ధిమయపత్తచీవరేనాతి. ఏవం మహాసేట్ఠి చతూహి మాసేహి ధీతు పరివచ్ఛం కత్వా తస్సా దేయ్యధమ్మం దదమానో కహాపణపూరాని పఞ్చ సకటసతాని అదాసి, సువణ్ణభాజనపూరాని పఞ్చ, రజతభాజనపూరాని పఞ్చ, తమ్బభాజనపూరాని పఞ్చ, పత్తుణ్ణవత్థకోసేయ్యవత్థపూరాని పఞ్చ, సప్పిపూరాని పఞ్చ, తేలపూరాని పఞ్చ, సాలితణ్డులపూరాని పఞ్చ, నఙ్గలఫాలాదిఉపకరణపూరాని పఞ్చసకటసతాని అదాసి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మమ ధీతు గతట్ఠానే ‘అసుకేన నామ మే అత్థో’తి మా పరస్స గేహద్వారం పహిణీ’’తి. తస్మా సబ్బూపకరణాని దాపేసి. ఏకేకస్మిం రథే సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా తిస్సో తిస్సో వణ్ణదాసియో ఠపేత్వా పఞ్చ రథసతాని అదాసి. ‘‘ఏతం న్హాపేన్తియో భోజేన్తియో అలఙ్కరోన్తియో విచరథా’’తి దియడ్ఢసహస్సపరిచారికాయో అదాసి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘మమ ధీతు గావో దస్సామీ’’తి. సో పురిసే ఆణాపేసి – ‘‘గచ్ఛథ భణే చూళవజస్స ద్వారం వివరిత్వా తీసు గావుతేసు తిస్సో భేరియో గహేత్వా తిట్ఠథ, పుథులతో ఉసభమత్తే ఠానే ఉభోసు పస్సేసు తిట్ఠథ. గావీనం తతో పరం గన్తుం మా అదత్థ. ఏవం ఠితకాలే భేరిసఞ్ఞం కరేయ్యాథా’’తి. తే తథా అకంసు. తే గావీనం వజతో నిక్ఖమిత్వా గావుతం గతకాలే భేరిసఞ్ఞం అకంసు, పున అడ్ఢయోజనం గతకాలే అకంసు. పునపి తిగావుతం గతకాలే భేరిసఞ్ఞం అకంసు, పుథులతో గమనఞ్చ నివారేసుం. ఏవం దీఘతో తిగావుతే, పుథులతో ఉసభమత్తే ఠానే గావియో అఞ్ఞమఞ్ఞం నిఘంసన్తియో అట్ఠంసు.

మహాసేట్ఠి ‘‘మమ ధీతు ఏత్తకా గావో అలం, ద్వారం పిదహథా’’తి వజద్వారం పిదహాపేసి. ద్వారస్మిం పిదహితే విసాఖాయ పుఞ్ఞబలేన బలవగావో చ ధేనుయో చ ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా నిక్ఖమింసు. మనుస్సానం వారేన్తానం వారేన్తానమేవ సట్ఠిసహస్సా బలవగావో చ సట్ఠిసహస్సా ధేనుయో చ నిక్ఖన్తా, తత్తకా బలవవచ్ఛా తాసం ధేనూనం ఉసభా ఉప్పతిత్వా అనుబన్ధా అహేసుం. ‘‘కిస్స పన నిస్సన్దేన ఏవం గావో గతా’’తి? నివారేన్తానం నివారేన్తానం దిన్నదానస్స. సా కిర కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కికిస్స రఞ్ఞో సత్తన్నం ధీతానం కనిట్ఠా సఙ్ఘదాసీ నామ హుత్వా వీసతియా భిక్ఖుసహస్సానం పఞ్చగోరసదానం దదమానా థేరానఞ్చ దహరానఞ్చ సామణేరానఞ్చ పత్తం పిదహిత్వా, ‘‘అలం, అల’’న్తి నివారేన్తానమ్పి ‘‘ఇదం మధురం, ఇదం మనాప’’న్తి అదాసి. ఏవం తస్స నిస్సన్దేన వారియమానాపి గావో నిక్ఖమింసు. సేట్ఠినా ఏత్తకస్స ధనస్స దిన్నకాలే సేట్ఠిభరియా ఆహ – ‘‘తుమ్హేహి మయ్హం ధీతు సబ్బం సంవిదహితం, వేయ్యావచ్చకరా పన దాసదాసియో న సంవిదహితా, కిం కారణా’’తి? ‘‘మమ ధీతరి ససినేహనిస్సినేహానం జాననత్థం. అహఞ్హి తాయ సద్ధిం ఆగచ్ఛమానకే గీవాయ గహేత్వా న పహిణామి, యానం ఆరుయ్హ గమనకాలేయేవ ఏతాయ సద్ధిం గన్తుకామా గచ్ఛన్తు, మా అగన్తుకామాతి వక్ఖామీ’’తి ఆహ.

అథ ‘‘స్వే మమ ధీతా గమిస్సతీ’’తి గబ్భే నిసిన్నో ధీతరం సమీపే నిసీదాపేత్వా, ‘‘అమ్మ, పతికులే వసన్తియా నామ ఇమఞ్చ ఇమఞ్చ ఆచారం రక్ఖితుం వట్టతీ’’తి ఓవాదమదాసి. అయమ్పి మిగారసేట్ఠి అనన్తరగబ్భే నిసిన్నో ధనఞ్చయసేట్ఠినో ఓవాదం అస్సోసి. సోపి సేట్ఠి ధీతరం ఏవం ఓవది –

‘‘అమ్మ, ససురకులే వసన్తియా నామ అన్తోఅగ్గి బహి న నీహరితబ్బో, బహిఅగ్గి అన్తో న పవేసేతబ్బో, దదన్తస్సేవ దాతబ్బం, అదదన్తస్స న దాతబ్బం, దదన్తస్సాపి అదదన్తస్సాపి దాతబ్బం, సుఖం నిసీదితబ్బం, సుఖం భుఞ్జితబ్బం, సుఖం నిపజ్జితబ్బం, అగ్గి పరిచరితబ్బో, అన్తోదేవతా నమస్సితబ్బా’’తి.

ఇమం దసవిధం ఓవాదం దత్వా పునదివసే సబ్బా సేనియో సన్నిపాతేత్వా రాజసేనాయ మజ్ఝే అట్ఠ కుటుమ్బికే పాటిభోగే గహేత్వా, ‘‘సచే మే గతట్ఠానే ధీతు దోసో ఉప్పజ్జతి, తుమ్హేహి సోధేతబ్బో’’తి వత్వా నవకోటిఅగ్ఘనకేన మహాలతాపసాధనేన ధీతరం పసాధేత్వా న్హానచుణ్ణమూలకం చతుపణ్ణాసకోటిధనం దత్వా యానం ఆరోపేత్వా సాకేతస్స సామన్తా అత్తనో సన్తకేసు అనురాధపురమత్తేసు చుద్దససు భత్తగామేసు భేరిం చరాపేసి – ‘‘మమ ధీతరా సద్ధిం గన్తుకామా గచ్ఛన్తూ’’తి. తే సద్దం సుత్వావ – ‘‘అమ్హాకం అయ్యాయ గమనకాలే కిం అమ్హాకం ఇధా’’తి చుద్దస గామకా కిఞ్చి అసేసేత్వా నిక్ఖమింసు? ధనఞ్చయసేట్ఠిపి రఞ్ఞో చ మిగారసేట్ఠినో చ సక్కారం కత్వా థోకం అనుగన్త్వా తేహి సద్ధిం ధీతరం ఉయ్యోజేసి.

మిగారసేట్ఠిపి సబ్బపచ్ఛతో యానకే నిసీదిత్వా గచ్ఛన్తో బలకాయం దిస్వా, ‘‘కే నామేతే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సుణిసాయ వో వేయ్యావచ్చకరా దాసిదాసా’’తి. ‘‘ఏత్తకే కో పోసేస్స’’తి? ‘‘పోథేత్వా తే పలాపేథ, అపలాయన్తే ఇతో దణ్డం కరోథా’’తి. విసాఖా పన ‘‘అపేథ, మా వారేథ, బలమేవ బలస్స భత్తం దస్సతీ’’తి ఆహ. సేట్ఠి ఏవం వుత్తేపి, ‘‘అమ్మ, నత్థి అమ్హాకం ఏతేహి అత్థో, కో ఏతే పోసేస్సతీ’’తి లేడ్డుదణ్డాదీహి పోథేత్వా పలాపేత్వా సేసకే ‘‘అలం అమ్హాకం ఏత్తకేహీ’’తి గహేత్వా పాయాసి. అథ విసాఖా సావత్థినగరద్వారం సమ్పత్తకాలే చిన్తేసి – ‘‘పటిచ్ఛన్నయానస్మిం ను ఖో నిసీదిత్వా పవిసిస్సామి, ఉదాహు రథే ఠత్వా’’తి. అథస్సా ఏతదహోసి – ‘‘పటిచ్ఛన్నయానేన మే పవిసన్తియా మహాలతాపసాధనస్స విసేసో న పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి. సా సకలనగరస్స అత్తానం దస్సేన్తీ రథే ఠత్వా నగరం పావిసి. సావత్థివాసినో విసాఖాయ సమ్పత్తిం దిస్వా, ‘‘ఏసా కిర విసాఖా నామ, ఏవరూపా అయం సమ్పత్తి ఏతిస్సావ అనుచ్ఛవికా’’తి ఆహంసు. ఇతి సా మహాసమ్పత్తియా సేట్ఠినో గేహం పావిసి. గతదివసే చస్సా సకలనగరవాసినో ‘‘అమ్హాకం ధనఞ్చయసేట్ఠి అత్తనో నగరం సమ్పత్తానం మహాసక్కారం అకాసీ’’తి యథాసత్తి యథాబలం పణ్ణాకారం పహిణింసు. విసాఖా పహితపహితం పణ్ణాకారం తస్మింయేవ నగరే అఞ్ఞమఞ్ఞేసు కులేసు సబ్బత్థకమేవ దాపేసి. ఇతి సా ‘‘ఇదం మయ్హం మాతు దేథ, ఇదం మయ్హం పితు దేథ, ఇదం మయ్హం భాతు దేథ, ఇదం మయ్హం భగినియా దేథా’’తి తేసం తేసం వయానురూపం పియవచనం వత్వా పణ్ణాకారం పేసేన్తీ సకలనగరవాసినో ఞాతకే వియ అకాసి. అథస్సా రత్తిభాగసమనన్తరే ఆజఞ్ఞవళవాయ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సా దాసీహి దణ్డదీపికా గాహాపేత్వా తత్థ గన్త్వా వళవం ఉణ్హోదకేన న్హాపేత్వా తేలేన మక్ఖాపేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ అగమాసి.

మిగారసేట్ఠిపి పుత్తస్స ఆవాహమఙ్గలం కరోన్తో ధురవిహారే వసన్తమ్పి తథాగతం అమనసికరిత్వా దీఘరత్తం నగ్గసమణకేసు పతిట్ఠితేన పేమేన చోదియమానో ‘‘మయ్హం అయ్యానమ్పి సక్కారం కరిస్సామీ’’తి ఏకదివసం అనేకసతేసు నవభాజనేసు నిరుదకపాయాసం పచాపేత్వా పఞ్చసతే అచేలకే నిమన్తాపేత్వా అన్తోగేహం పవేసేత్వా, ‘‘ఆగచ్ఛతు మే సుణిసా, అరహన్తే వన్దతూ’’తి విసాఖాయ సాసనం పహిణి. సా ‘‘అరహన్తో’’తి వచనం సుత్వా సోతాపన్నా అరియసావికా హట్ఠతుట్ఠా హుత్వా తేసం భోజనట్ఠానం ఆగన్త్వా తే ఓలోకేత్వా, ‘‘ఏవరూపా హిరోత్తప్పవిరహితా అరహన్తా నామ న హోన్తి, కస్మా మం ససురో పక్కోసాపేసీ’’తి, ‘‘ధీ, ధీ’’తి సేట్ఠిం గరహిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతా. అచేలకా తం దిస్వా సబ్బే ఏకప్పహారేనేవ సేట్ఠిం గరహింసు – ‘‘కిం త్వం, గహపతి, అఞ్ఞం నాలత్థ, సమణస్స గోతమస్స సావికం మహాకాళకణ్ణిం ఇధ పవేసేసి, వేగేన నం ఇమస్మా గేహా నిక్కడ్ఢాపేహీ’’తి. సో ‘‘న సక్కా మయా ఇమేసం వచనమత్తేనేవ నిక్కడ్ఢాపేతుం, మహాకులస్స సా ధీతా’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘అయ్యా, దహరా నామ జానిత్వా వా అజానిత్వా వా కరేయ్యుం, తుమ్హే తుణ్హీ హోథా’’తి తే ఉయ్యోజేత్వా సయం మహారహే ఆసనే నిసీదిత్వా సువణ్ణపాతియం నిరుదకం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జి.

తస్మిం సమయే ఏకో పిణ్డపాతికత్థేరో పిణ్డాయ చరన్తో తం నివేసనం పావిసి. విసాఖా ససురం బీజయమానా ఠితా తం దిస్వా ‘‘ససురస్స ఆచిక్ఖితుం అయుత్త’’న్తి యథా సో థేరం పస్సతి, ఏవం అపగన్త్వా అట్ఠాసి. సో పన బాలో థేరం దిస్వాపి అపస్సన్తో వియ హుత్వా అధోముఖో భుఞ్జతేవ. విసాఖా ‘‘థేరం దిస్వాపి మే ససురో సఞ్ఞం న కరోతీ’’తి ఞత్వా, ‘‘అతిచ్ఛథ, భన్తే, మయ్హం ససురో పురాణం ఖాదతీ’’తి ఆహ. సో నిగణ్ఠేహి కథితకాలే అధివాసేత్వాపి ‘‘పురాణం ఖాదతీ’’తి వుత్తక్ఖణేయేవ హత్థం అపనేత్వా, ‘‘ఇమం పాయాసం ఇతో నీహరథ, ఏతం ఇమస్మా గేహా నిక్కడ్ఢథ, అయం మం ఏవరూపే మఙ్గలకాలే అసుచిఖాదకం నామ కరోతీ’’తి ఆహ. తస్మిం ఖో పన నివేసనే సబ్బేపి దాసకమ్మకరా విసాఖాయ సన్తకావ, కో నం హత్థే వా పాదే వా గణ్హిస్సతి, ముఖేన కథేతుం సమత్థోపి నత్థి. విసాఖా ససురస్స కథం సుత్వా ఆహ – ‘‘తాత, న ఏత్తకేనేవ మయం నిక్ఖమామ, నాహం తుమ్హేహి ఉదకతిత్థతో కుమ్భదాసీ వియ ఆనీతా, ధరమానకమాతాపితూనం ధీతరో నామ న ఏత్తకేనేవ నిక్ఖమన్తి, ఏతేనేవ మే కారణేన పితా ఇధాగమనకాలే అట్ఠ కుటుమ్బికే పక్కోసాపేత్వా ‘సచే మే ధీతు దోసో ఉప్పజ్జతి, సోధేయ్యాథా’తి వత్వా మం తేసం హత్థే ఠపేసి, తే పక్కోసాపేత్వా మయ్హం దోసాదోసం సోధాపేథా’’తి.

సేట్ఠి ‘‘కల్యాణం ఏసా కథేతీ’’తి అట్ఠ కుటుమ్బికే పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అయం దారికా మఙ్గలకాలే నిసీదిత్వా సువణ్ణపాతియం నిరుదకపాయాసం పరిభుఞ్జన్తం మం ‘అసుచిఖాదకో’తి వదతీ’’తి ఆహ, ‘‘ఇమిస్సా దోసం ఆరోపేత్వా ఇమం గేహతో నిక్కడ్ఢథా’’తి. ‘‘ఏవం కిర, అమ్మా’’తి. నాహం ఏవం వదామి, ఏకస్మిం పన పిణ్డపాతికత్థేరే ఘరద్వారే ఠితే ససురో మే అప్పోదకం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జన్తో తం న మనసికరోతి, అహం ‘‘మయ్హం ససురో ఇమస్మిం అత్తభావే పుఞ్ఞం న కరోతి, పురాణపుఞ్ఞమేవ ఖాదతీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘అతిచ్ఛథ, భన్తే, మయ్హం ససురో పురాణం ఖాదతీ’’తి అవచం, ‘‘ఏత్థ మే కో దోసో’’తి? ‘‘అయ్య, ఇధ దోసో నత్థి, అమ్హాకం ధీతా యుత్తం కథేతి, త్వం కస్మా కుజ్ఝసీ’’తి? ‘‘అయ్యా, ఏస తావ దోసో మా హోతు, అయం పన ఏకదివసం మజ్ఝిమయామే దాసీపరివుతా పచ్ఛాగేహం అగమాసీ’’తి. ‘‘ఏవం కిర, అమ్మా’’తి. ‘‘తాతా, నాహం అఞ్ఞేన కారణేన గతా, ఇమస్మిం పన గేహే ఆజానేయ్యవళవాయ విజాతాయ సఞ్ఞమ్పి అకత్వా నిసీదితుం నామ అయుత్త’’న్తి దణ్డదీపికా గాహాపేత్వా ఉణ్హోదకాదీనిపి గాహాపేత్వా దాసీహి సద్ధిం గన్త్వా వళవాయ విజాతపరిహారం కారాపేసిం, ‘‘ఏత్థ మే కో దోసో’’తి? ‘‘అయ్య, ఇధ దోసో నత్థి, అమ్హాకం ధీతా తవ గేహే దాసీహిపి అకత్తబ్బయుత్తకం కమ్మం కరోతి, త్వం కిం ఏత్థ దోసం పస్ససీ’’తి?

అయ్యా, ఇధాపి తావ దోసో మా హోతు, ఇమిస్సా పన పితా ఇధాగమనకాలే ఇమం ఓవదన్తో గుయ్హే పటిచ్ఛన్నే దస ఓవాదే అదాసి, తేసం అత్థం న జానామి, తేసం మే అత్థం కథేతు. ఇమిస్సా పన పితా ‘‘అన్తోఅగ్గి బహి న నీహరితబ్బో’’తి ఆహ, ‘‘సక్కా ను ఖో అమ్హేహి ఉభతో పటివిస్సకగేహానం అగ్గిం అదత్వా వసితు’’న్తి? ‘‘ఏవం కిర, అమ్మా’’తి. ‘‘తాతా, మయ్హం పితా న ఏతం సన్ధాయ కథేసి. ఇదం పన సన్ధాయ కథేసి – ‘అమ్మ, తవ సస్సుససురసామికానం అగుణం దిస్వా బహి తస్మిం తస్మిం గేహే ఠత్వా మా కథేసి. ఏవరూపో హి అగ్గిసదిసో అగ్గి నామ నత్థీ’’’తి.

అయ్యా, ఏతం తావ ఏవం హోతు, ఇమిస్సా పన పితా ‘‘బాహిరతో అగ్గి న అన్తో పవేసేతబ్బో’’తి ఆహ, ‘‘కిం సక్కా అమ్హేహి అన్తో అగ్గిమ్హి నిబ్బుతే బాహిరతో అగ్గిం అనాహరితు’’న్తి? ‘‘ఏవం కిర, అమ్మా’’తి. తాతా, మయ్హం పితా న ఏతం సన్ధాయ కథేసి, ఇదం పన సన్ధాయ కథేసి – సచే పటివిస్సకగేహేసు ఇత్థియో వా పురిసా వా సస్సుససురసామికానం అగుణం కథేన్తి, తేహి కథితం ఆహరిత్వా ‘‘అసుకో నామ తుమ్హాకం ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ అగుణం కథేతీ’’తి పున మా కథేయ్యాసి. ‘‘ఏతేన హి అగ్గినా సదిసో అగ్గి నామ నత్థీ’’తి. ఏవం ఇమస్మిమ్పి కారణే సా నిద్దోసావ అహోసి. యథా చ ఏత్థ, ఏవం సేసేసుపి.

తేసు పన అయమధిప్పాయో – యమ్పి హి తస్సా పితరా ‘‘యే దదన్తి, తేసంయేవ దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. తం ‘‘యాచితకం ఉపకరణం గహేత్వా యే పటిదేన్తి, తేసఞ్ఞేవ దాతబ్బ’’న్తి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘యే న దేన్తి, తేసం న దాతబ్బ’’న్తి ఇదమ్పి యే యాచితకం గహేత్వా న పటిదేన్తి, తేసం న దాతబ్బన్తి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘దదన్తస్సాపి అదదన్తస్సాపి దాతబ్బ’’న్తి ఇదం పన దలిద్దేసు ఞాతిమిత్తేసు సమ్పత్తేసు తే పటిదాతుం సక్కోన్తు వా మా వా, తేసం దాతుమేవ వట్టతీతి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘సుఖం నిసీదితబ్బ’’న్తి ఇదమ్పి సస్సుససురసామికే దిస్వా వుట్ఠాతబ్బట్ఠానే నిసీదితుం న వట్టతీతి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘సుఖం భుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఇదం పన సస్సుససురసామికేహి పురేతరం అభుఞ్జిత్వా తే పరివిసిత్వా సబ్బేహి లద్ధాలద్ధం ఞత్వా పచ్ఛా సయం భుఞ్జితుం వట్టతీతి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘సుఖం నిపజ్జితబ్బ’’న్తి ఇదమ్పి సస్సుససురసామికేహి పురేతరం సయనం ఆరుయ్హ న నిపజ్జితబ్బం, తేసం కత్తబ్బయుత్తకం వత్తపటివత్తం కత్వా పచ్ఛా సయం నిపజ్జితుం యుత్తన్తి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘అగ్గి పరిచరితబ్బో’’తి ఇదం పన సస్సుమ్పి ససురమ్పి సామికమ్పి అగ్గిక్ఖన్ధం వియ ఉరగరాజానం వియ చ కత్వా పస్సితుం వట్టతీతి సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘అన్తోదేవతా నమస్సితబ్బా’’తి ఇదమ్పి సస్సుఞ్చ ససురఞ్చ సామికఞ్చ దేవతా వియ కత్వా దట్ఠుం వట్టతీతి సన్ధాయ వుత్తం. ఏవం సేట్ఠి ఇమేసం దసఓవాదానం అత్థం సుత్వా పటివచనం అపస్సన్తో అధోముఖో నిసీది.

అథ నం కుటుమ్బికా ‘‘కిం సేట్ఠి అఞ్ఞోపి అమ్హాకం ధీతు దోసో అత్థీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘నత్థి, అయ్యా’’తి. ‘‘అథ కస్మా నం నిద్దోసం అకారణేన గేహా నిక్కడ్ఢాపేసీ’’తి ఏవం వుత్తే విసాఖా ఆహ – ‘‘తాతా, కిఞ్చాపి మయ్హం ససురస్స వచనేన పఠమమేవ గమనం న యుత్తం, పితా పన మే ఆగమనకాలే మమ దోససోధనత్థాయ మం తుమ్హాకం హత్థే ఠపేసి, తుమ్హేహి చ మే నిద్దోసభావో ఞాతో, ఇదాని చ మయ్హం గన్తుం యుత్త’’న్తి దాసిదాసే ‘‘యానాదీహి సజ్జాపేథా’’తి ఆణాపేసి. అథ నం సేట్ఠి కుటుమ్బికే గహేత్వా ‘‘అమ్మ, మయా అజానిత్వావ కథితం, ఖమాహి మే’’తి ఆహ. ‘‘తాత, తుమ్హాకం ఖమితబ్బం తావ ఖమామి, అహం పన బుద్ధసాసనే అవేచ్చప్పసన్నస్స కులస్స ధీతా, న మయం వినా భిక్ఖుసఙ్ఘేన వత్తామ, సచే మమ రుచియా భిక్ఖుసఙ్ఘం పటిజగ్గితుం లభామి, వసిస్సామీ’’తి. ‘‘అమ్మ, త్వం యథారుచియా తవ సమణే పటిజగ్గా’’తి ఆహ.

విసాఖా దసబలం నిమన్తాపేత్వా పునదివసే నివేసనం పవేసేసి. నగ్గసమణాపి సత్థు మిగారసేట్ఠినో గేహం గమనభావం సుత్వా గన్త్వా గేహం పరివారేత్వా నిసీదింసు. విసాఖా దక్ఖిణోదకం దత్వా ‘‘సబ్బో సక్కారో పటియాదితో, ససురో మే ఆగన్త్వా దసబలం పరివిసతూ’’తి సాసనం పేసేసి. అథ నం గన్తుకామం ఆజీవకా ‘‘మా ఖో త్వం, గహపతి, సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గచ్ఛా’’తి నివారేసుం. సో ‘‘సుణ్హా మే సయమేవ పరివిసతూ’’తి సాసనం పహిణి. సా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసిత్వా నిట్ఠితే భత్తకిచ్చే పున సాసనం పేసేసి – ‘‘ససురో మే ఆగన్త్వా ధమ్మకథం సుణాతూ’’తి. అథ నం ‘‘ఇదాని అగమనం నామ అతివియ అయుత్త’’న్తి ధమ్మం సోతుకామతాయ గచ్ఛన్తం పున తే ఆహంసు – ‘‘తేన హి సమణస్స గోతమస్స ధమ్మం సుణన్తో బహిసాణియా నిసీదిత్వా సుణాహీ’’తి. పురేతరమేవస్స గన్త్వా సాణిం పరిక్ఖిపింసు. సో గన్త్వా బహిసాణియం నిసీది. సత్థా ‘‘త్వం బహిసాణియం వా నిసీద, పరకుట్టే వా పరసేలే వా పరచక్కవాళే వా పన నిసీద, అహం బుద్ధో నామ సక్కోమి తం మమ సద్దం సావేతు’’న్తి మహాజమ్బుం ఖన్ధే గహేత్వా చాలేన్తో వియ అమతవస్సం వస్సేన్తో వియ చ ధమ్మం దేసేతుం అనుపుబ్బిం కథం ఆరభి.

సమ్మాసమ్బుద్ధే చ పన ధమ్మం దేసేన్తే పురతో ఠితాపి పచ్ఛతో ఠితాపి చక్కవాళసతం చక్కవాళసహస్సం అతిక్కమిత్వా ఠితాపి అకనిట్ఠభవనే ఠితాపి ‘‘సత్థా మమఞ్ఞేవ ఓలోకేతి, మయ్హమేవ ధమ్మం దేసేతీ’’తి వదన్తి. సత్థా హి తం తం ఓలోకేన్తో వియ తేన తేన సద్ధిం సల్లపన్తో వియ చ అహోసి. చన్దసమా కిర బుద్ధా. యథా చన్దో గగనమజ్ఝే ఠితో ‘‘మయ్హం ఉపరి చన్దో, మయ్హం ఉపరి చన్దో’’తి సబ్బసత్తానం ఖాయతి, ఏవమేవ యత్థ కత్థచి ఠితానం అభిముఖే ఠితా వియ ఖాయన్తి. ఇదం కిర తేసం అలఙ్కతసీసం ఛిన్దిత్వా అఞ్జితఅక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా హదయమంసం ఉప్పాటేత్వా పరస్స దాసత్థాయ జాలిసదిసే పుత్తే కణ్హాజినాసదిసా ధీతరో మద్దిసదిసా పజాపతియో పరిచ్చజిత్వా దిన్నదానస్స ఫలం. మిగారసేట్ఠిపి ఖో తథాగతే ధమ్మదేసనం వినివత్తేన్తే బహిసాణియం నిసిన్నోవ సహస్స నయపటిమణ్డితే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ అచలాయ సద్ధాయ సమన్నాగతో తీసు రతనేసు నిక్కఙ్ఖో హుత్వా సాణికణ్ణం ఉక్ఖిపిత్వా ఆగన్త్వా సుణ్హాయ థనం ముఖేన గహేత్వా, ‘‘త్వం మే అజ్జతో పట్ఠాయ మాతా’’తి తం మాతుట్ఠానే ఠపేసి. తతో పట్ఠాయ మిగారమాతా నామ జాతా. పచ్ఛాభాగే పుత్తం లభిత్వాపి మిగారోతిస్స నామమకాసి.

మహాసేట్ఠి సుణ్హాయ థనం విస్సజ్జేత్వా గన్త్వా భగవతో ద్వీసు పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా పాదే పాణీహి చ పరిసమ్బాహన్తో ముఖేన చ పరిచుమ్బన్తో ‘‘మిగారో అహం, భన్తే, మిగారో అహం, భన్తే’’తి తిక్ఖత్తుం నామం సావేత్వా, ‘‘అహం, భన్తే, ఏత్తకం కాలం యత్థ నామ ద్విన్నం మహప్ఫలన్తి న జానామి, ఇదాని చ మే సుణిసం నిస్సాయ ఞాతం, సబ్బా అపాయదుక్ఖా ముత్తోమ్హి, సుణిసా మే ఇమం గేహం ఆగచ్ఛన్తీ మమ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ ఆగతా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘సోహం అజ్జ పజానామి, యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం;

అత్థాయ వత మే భద్దా, సుణిసా ఘరమాగతా’’తి.

విసాఖా పునదివసత్థాయపి సత్థారం నిమన్తేసి. అథస్సా పునదివసేపి సస్సు సోతాపత్తిఫలం పత్తా. తతో పట్ఠాయ తం గేహం సాసనస్స వివటద్వారం అహోసి. తతో సేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘బహూపకారా మే సుణిసా పసన్నాకారమస్సా కరిస్సామి, ఏతిస్సా భారియం పసాధనం నిచ్చకాలం పసాధేతుం న సక్కా, సల్లహుకమస్సా దివా చ రత్తో చ సబ్బఇరియాపథేసు పసాధనయోగ్గం పసాధనం కారేస్సామీ’’తి సతసహస్సగ్ఘనకం ఘనమట్ఠకం నామ పసాధనం కారేత్వా తస్మిం నిట్ఠితే బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా సక్కచ్చం భోజేత్వా విసాఖం సోళసహి గన్ధోదకఘటేహి న్హాపేత్వా సత్థు సమ్ముఖే ఠపేత్వా పసాధేత్వా సత్థారం వన్దాపేసి. సత్థా అనుమోదనం కత్వా విహారమేవ గతో. విసాఖాపి తతో పట్ఠాయ దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తీ సత్థు సన్తికా అట్ఠ వరే (మహావ. ౩౫౦) లభిత్వా గగనతలే చన్దలేఖా వియ పఞ్ఞాయమానా పుత్తధీతాహి వుడ్ఢిం పాపుణి. తస్సా కిర దస పుత్తా దస ధీతరో చ అహేసుం. తేసు ఏకేకస్స దస దస పుత్తా దస దస ధీతరో అహేసుం. తేసు తేసుపి ఏకేకస్స దస దస పుత్తా దస దస ధీతరో చాతి ఏవమస్సా పుత్తనత్తపనత్తసన్తానవసేన పవత్తాని వీసాధికాని చత్తారి సతాని అట్ఠ చ పాణసహస్సాని అహేసుం. తేనాహు పోరాణా –

‘‘విసాఖా వీసతి పుత్తా, నత్తా చ చతురో సతా;

పనత్తా అట్ఠసహస్సా, జమ్బుదీపే సుపాకటా’’తి.

ఆయు వీసవస్ససతం అహోసి, సీసే ఏకమ్పి పలితం నామ నాహోసి, నిచ్చం సోళసవస్సుద్దేసికా వియ అహోసి. తం పుత్తనత్తపనత్తపరివారం విహారం గచ్ఛన్తిం దిస్వా, ‘‘కతమా ఏత్థ విసాఖా’’తి పరిపుచ్ఛితారో హోన్తి? యే నం గచ్ఛన్తిం పస్సన్తి, ‘‘ఇదాని థోకం గచ్ఛతు, గచ్ఛమానావ నో, అయ్యా సోభతీ’’తి, చిన్తేన్తి. యే నం ఠితం నిసిన్నం నిపన్నం పస్సన్తి, ‘‘ఇదాని థోకం నిపజ్జతు, నిపన్నావ నో, అయ్యా, సోభతీ’’తి చిన్తేన్తి. ఇతి సా ‘‘చతూసు ఇరియాపథేసు అసుకఇరియాపథేన నామ న సోభతీ’’తి వత్తబ్బా న హోతి. పఞ్చన్నం ఖో పన హత్థీనం బలం ధారేతి. రాజా ‘‘విసాఖా కిర పఞ్చన్నం హత్థీనం బలం ధారేతీ’’తి సుత్వా తస్సా విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా ఆగమనవేలాయ థామం వీమంసితుకామో హత్థిం విస్సజ్జాపేసి, సో సోణ్డం ఉక్ఖిపిత్వా విసాఖాభిముఖో అగమాసి. తస్సా పరివారిత్థియో పఞ్చసతా ఏకచ్చా పలాయింసు, ఏకచ్చా న పరిస్సజ్జిత్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి వుత్తే – ‘‘రాజా కిర తే, అయ్యే, బలం వీమంసితుకామో హత్థిం విస్సజ్జాపేసీ’’తి వదింసు. విసాఖా ఇమం దిస్వా, ‘‘కిం పలాయితేన, కథం ను ఖో తం గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘సచే తం దళ్హం గణ్హిస్సామి, వినస్సేయ్యా’’తి ద్వీహి అఙ్గులీహి సోణ్డాయ గహేత్వా పటిపణామేసి. హత్థీ అత్తానం సన్ధారేత్వా ఠాతుం నాసక్ఖి, రాజఙ్గణే ఉక్కుటికో హుత్వా పతితో. మహాజనో సాధుకారం అదాసి. సాపి సపరివారా సోత్థినా గేహం అగమాసి.

తేన ఖో పన సమయేన సావత్థియం విసాఖా మిగారమాతా బహుపుత్తా హోతి బహునత్తా అరోగపుత్తా అరోగనత్తా అభిమఙ్గలసమ్మతా, తావతకేసు పుత్తనత్తేసు ఏకోపి అన్తరా మరణం పత్తో నామ నాహోసి. సావత్థివాసినో మఙ్గలేసు ఛణేసు విసాఖం పఠమం నిమన్తేత్వా భోజేన్తి. అథేకస్మిం ఉస్సవదివసే మహాజనే మణ్డితపసాధితే ధమ్మస్సవనాయ విహారం గచ్ఛన్తే విసాఖాపి నిమన్తితట్ఠానే భుఞ్జిత్వా మహాలతాపసాధనం పసాధేత్వా మహాజనేన సద్ధిం విహారం గన్త్వా ఆభరణాని ఓముఞ్చిత్వా ఉత్తరాసఙ్గేన భణ్డికం బన్ధిత్వా దాసియా అదాసి. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన సావత్థియం ఉస్సవో హోతి, మనుస్సా అలఙ్కతపటియత్తా ఆరామం గచ్ఛన్తి, విసాఖాపి మిగారమాతా అలఙ్కతపటియత్తా విహారం గచ్ఛతి. అథ ఖో విసాఖా మిగారమాతా ఆభరణాని ఓముఞ్చిత్వా ఉత్తరాసఙ్గేన భణ్డికం బన్ధిత్వా దాసియా అదాసి ‘హన్ద జే ఇమం భణ్డికం గణ్హాహీ’’’తి (పాచి. ౫౦౩).

సా కిర విహారం గచ్ఛన్తీ చిన్తేసి – ‘‘ఏవరూపం మహగ్ఘం పసాధనం సీసే పటిముక్కం యావ పాదపిట్ఠిం అలఙ్కారం అలఙ్కరిత్వా విహారం పవిసితుం అయుత్త’’న్తి నం ఓముఞ్చిత్వా భణ్డికం కత్వా అత్తనో పుఞ్ఞేనేవ నిబ్బత్తాయ పఞ్చహత్థిథామధరాయ దాసియా హత్థే అదాసి. సా ఏవ కిర తం గణ్హితుం సక్కోతి. తేన నం ఆహ – ‘‘అమ్మ, ఇమం పసాధనం గణ్హ, సత్థుసన్తికా నివత్తనకాలే పసాధేస్సామి న’’న్తి. తం పన దత్వా ఘనమట్ఠకం పసాధనం పసాధేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం అస్సోసి, ధమ్మస్సవనావసానే భగవన్తం వన్దిత్వా ఉట్ఠాయ పక్కామి. సాపిస్సా దాసీ తం పసాధనం పముట్ఠా. ధమ్మం సుత్వా పన పక్కన్తాయ పరిసాయ సచే కిఞ్చి పముట్ఠం హోతి, తం ఆనన్దత్థేరో పటిసామేతి. ఇతి సో తం దివసం మహాలతాపసాధనం దిస్వా సత్థు ఆరోచేసి – ‘‘భన్తే, విసాఖా పసాధనం పముస్సిత్వా గతా’’తి. ‘‘ఏకమన్తం ఠపేహి, ఆనన్దా’’తి. థేరో తం ఉక్ఖిపిత్వా సోపానపస్సే లగ్గేత్వా ఠపేసి.

విసాఖాపి సుప్పియాయ సద్ధిం ‘‘ఆగన్తుకగమికగిలానాదీనం కత్తబ్బయుత్తకం జానిస్సామీ’’తి అన్తోవిహారే విచరి. తా పన ఉపాసికాయో అన్తోవిహారే దిస్వా సప్పిమధుతేలాదీహి అత్థికా పకతియావ దహరా చ సామణేరా చ థాలకాదీని గహేత్వా ఉపసఙ్కమన్తి. తస్మిమ్పి దివసే తథేవ కరింసు. అథేకం గిలానం భిక్ఖుం దిస్వా సుప్పియా (మహావ. ౨౮౦) ‘‘కేనత్థో అయ్యస్సా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘పటిచ్ఛాదనీయేనా’’తి వుత్తే హోతు, అయ్య, పేసేస్సామీతి దుతియదివసే కప్పియమంసం అలభన్తీ అత్తనో ఊరుమంసేన కత్తబ్బకిచ్చం కత్వా పున సత్థరి పసాదేన పాకతికసరీరావ అహోసి. విసాఖాపి గిలానే చ దహరే చ సామణేరే చ ఓలోకేత్వా అఞ్ఞేన ద్వారేన నిక్ఖమిత్వా విహారూపచారే ఠితా, ‘‘అమ్మ, పసాధనం ఆహర పసాధేస్సామీ’’తి ఆహ. తస్మిం ఖణే సా దాసీ పముస్సిత్వా నిక్ఖన్తభావం ఞత్వా, ‘‘అయ్యే, పముట్ఠామ్హీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి గన్త్వా గణ్హిత్వా ఏహి, సచే పన మయ్హం అయ్యేన ఆనన్దత్థేరేన ఉక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞస్మిం ఠానే ఠపితం హోతి, మా ఆహరేయ్యాసి, అయ్యస్సేవ తం మయా పరిచ్చత్త’’న్తి. జానాతి కిర సా ‘‘కులమనుస్సానం పముట్ఠభణ్డకం థేరో పటిసామేతీ’’తి; తస్మా ఏవమాహ. థేరోపి తం దాసిం దిస్వావ ‘‘కిమత్థం ఆగతాసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘అయ్యాయ మే పసాధనం పముస్సిత్వా ఆగతామ్హీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఏతస్మిం మే సోపానపస్సే ఠపితం, గచ్ఛ నం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సా, ‘‘అయ్య, తుమ్హాకం హత్థేన ఆమట్ఠభణ్డకం మయ్హం అయ్యాయ అనాహారియం కత’’న్తి వత్వా తుచ్ఛహత్థావ గన్త్వా, ‘‘కిం, అమ్మా’’తి విసాఖాయ పుట్ఠా తమత్థం ఆరోచేసి. ‘‘అమ్మ, నాహం మమ అయ్యేన ఆమట్ఠభణ్డం పిలన్ధిస్సామి, పరిచ్చత్తం మయా. అయ్యానం పన పటిజగ్గితుం దుక్ఖం, తం విస్సజ్జేత్వా కప్పియభణ్డం ఉపనేస్సామి, గచ్ఛ, తం ఆహరాహీ’’తి. సా గన్త్వా ఆహరి. విసాఖా తం అపిలన్ధిత్వావ కమ్మారే పక్కోసాపేత్వా అగ్ఘాపేసి. తేహి ‘‘నవ కోటియో అగ్ఘతి, హత్థకారాపణియం పనస్స సతసహస్స’’న్తి వుత్తే పసాధనం యానే ఠపాపేత్వా ‘‘తేన హి తం విక్కిణథా’’తి ఆహ. భత్తకం ధనం దత్వా గణ్హింతు న కోచి సక్ఖిస్సతి. తఞ్హి పసాధనం పసాధేతుం అనుచ్ఛవికా ఇత్థియో నామ దుల్లభా. పథవిమణ్డలస్మిఞ్హి తిస్సోవ ఇత్థియో మహాలతాపసాధనం లభింసు విసాఖా మహాఉపాసికా, బన్ధులమల్లసేనాపతిస్స భరియా, మల్లికా, బారాణసీసేట్ఠినో ధీతాతి.

తస్మా విసాఖా సయమేవ తస్స మూలం దత్వా సతసహస్సాధికా నవ కోటియో సకటే ఆరోపేత్వా విహారం నేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, మయ్హం అయ్యేన ఆనన్దత్థేరేన మమ పసాధనం హత్థేన ఆమట్ఠం, తేన ఆమట్ఠకాలతో పట్ఠాయ న సక్కా తం మయా పిలన్ధితుం. తం పన విస్సజ్జేత్వా కప్పియం ఉపనేస్సామీతి విక్కిణాపేన్తీ అఞ్ఞం తం గణ్హితుం సమత్థం అదిస్వా అహమేవ తస్స మూలం గాహాపేత్వా ఆగతా, చతూసు పచ్చయేసు కతరపచ్చయేన ఉపనేస్సామి, భన్తే’’తి. పాచీనద్వారే సఙ్ఘస్స వసనట్ఠానం కాతుం తే యుత్తం విసాఖేతి ‘‘యుత్తం, భన్తే’’తి విసాఖా తుట్ఠమానసా నవకోటీహి భూమిమేవ గణ్హి. అపరాహి నవకోటీహి విహారం కాతుం ఆరభి.

అథేకదివసం సత్థా పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో దేవలోకా చవిత్వా భద్దియనగరే సేట్ఠికులే నిబ్బత్తస్స భద్దియస్స నామ సేట్ఠిపుత్తస్స ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా అనాథపిణ్డికస్స గేహే భత్తకిచ్చం కత్వా ఉత్తరద్వారాభిముఖో అహోసి. పకతియా హి సత్థా విసాఖాయ గేహే భిక్ఖం గణ్హిత్వా దక్ఖిణద్వారేన నిక్ఖమిత్వా జేతవనే వసతి. అనాథపిణ్డికస్స గేహే భిక్ఖం గహేత్వా పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా పుబ్బారామే వసతి. ఉత్తరద్వారం సన్ధాయ గచ్ఛన్తంయేవ భగవన్తం దిస్వా, ‘‘చారికం పక్కమిస్సతీ’’తి జానన్తి. విసాఖాపి తం దివసం ‘‘సత్థా ఉత్తరద్వారాభిముఖో గతో’’తి సుత్వా వేగేన గన్త్వా వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘చారికం గన్తుకామత్థ, భన్తే’’తి? ‘‘ఆమ, విసాఖే’’తి. ‘‘భన్తే, ఏత్తకం ధనం పరిచ్చజిత్వా తుమ్హాకం విహారం కారేమి, నివత్తథ, భన్తే’’తి. ‘‘అనివత్తగమనం ఇదం విసాఖే’’తి. సా ‘‘అద్ధా హేతుసమ్పన్నం కఞ్చి పస్సిస్సతి భగవా’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘తేన హి, భన్తే, మయ్హం కతాకతవిజాననకం ఏకం భిక్ఖుం నివత్తేత్వా గచ్ఛథా’’తి ఆహ. ‘‘యం రుచ్చసి, తస్స పత్తం గణ్హ విసాఖే’’తి ఆహ. సా కిఞ్చాపి ఆనన్దత్థేరం పియాయతి, ‘‘మహామోగ్గల్లానత్థేరో ఇద్ధిమా, ఏతం మే నిస్సాయ కమ్మం లహుం నిప్ఫజ్జిస్సతీ’’తి పన చిన్తేత్వా థేరస్స పత్తం గణ్హి. థేరో సత్థారం ఓలోకేసి. సత్థా ‘‘తవ పరివారే పఞ్చసతే భిక్ఖూ గహేత్వా నివత్త మోగ్గల్లానా’’తి ఆహ. సో తథా అకాసి. తస్సానుభావేన పఞ్ఞాససట్ఠియోజనానిపి రుక్ఖత్థాయ చ పాసాణత్థాయ చ గతా మనుస్సా మహన్తే మహన్తే రుక్ఖే చ పాసాణే చ గహేత్వా తం దివసమేవ ఆగచ్ఛన్తి, నేవ సకటే రుక్ఖపాసాణే ఆరోపేన్తా కిలమన్తి, న అక్ఖో భిజ్జతి. న చిరస్సేవ ద్వేభూమికం పాసాదం కరింసు. హేట్ఠాభూమియం పఞ్చ గబ్భసతాని, ఉపరిభూమియం పఞ్చ గబ్భసతానీతి గబ్భసహస్సపటిమణ్డితో పాసాదో అహోసి. అట్ఠకరీసే పరిసుద్ధే భూమిభాగే పాసాదం కారాపేసి, ‘‘సుద్ధపాసాదో పన న సోభతీ’’తి తం పరివారేత్వా పఞ్చ పధానవేత్తగేహసతాని, పఞ్చ చూళపాసాదసతాని, పఞ్చ దీఘమాళకసతాని కారాపేసి.

అథ సత్థా నవహి మాసేహి చారికం చరిత్వా పున సావత్థిం అగమాసి. విసాఖాయపి పాసాదే కమ్మం నవహి మాసేహి నిట్ఠితం. పాసాదకూటం ఘనకోట్టితరత్తసువణ్ణేనేవ సట్ఠిఉదకఘటగణ్హనకం కారాపేసి. ‘‘సత్థా జేతవనవిహారం గచ్ఛతీ’’తి చ సుత్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా సత్థారం అత్తనో విహారం నేత్వా పటిఞ్ఞం గణ్హి, ‘‘భన్తే, ఇమం చతుమాసం భిక్ఖుసఙ్ఘం గహేత్వా ఇధేవ వసథ, పాసాదమహం కరిస్సామీ’’తి. సత్థా అధివాసేసి. సా తతో పట్ఠాయ బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స విహారే ఏవ దానం దేతి. అథస్సా ఏకా సహాయికా సతసహస్సగ్ఘనకం ఏకం వత్థం ఆదాయ ఆగన్త్వా, ‘‘సహాయికే అహం ఇమం వత్థం తవ పాసాదే భూమత్థరణసఙ్ఖేపేన అత్థరితుకామా, అత్థరణట్ఠానం మే ఆచిక్ఖథా’’తి ఆహ. ‘‘సాధు సహాయికే, సచే త్యాహం ‘ఓకాసో నత్థీ’తి వక్ఖామి, త్వం ‘మే ఓకాసం అదాతుకామా’తి మఞ్ఞిస్ససి, సయమేవ పాసాదస్స ద్వే భూమియో గబ్భసహస్సఞ్చ ఓలోకేత్వా అత్థరణట్ఠానం జానాహీ’’తి ఆహ. సా సతసహస్సగ్ఘనకం వత్థం గహేత్వా తత్థ తత్థ విచరన్తీ తతో అప్పతరమూలం వత్థం అదిస్వా ‘‘నాహం ఇమస్మిం పాసాదే పుఞ్ఞభాగం లభామీ’’తి దోమనస్సప్పత్తా ఏకస్మిం ఠానే రోదన్తీ అట్ఠాసి. అథ నం ఆనన్దత్థేరో దిస్వా, ‘‘కస్మా రోదసీ’’తి పుచ్ఛి. సా తమత్థం ఆరోచేసి. థేరో ‘‘మా చిన్తయి, అహం తే అత్థరణట్ఠానం ఆచిక్ఖిస్సామీ’’తి వత్వా, ‘‘సోపానపాదమూలే పాదధోవనట్ఠానే ఇమం పాదపుఞ్ఛనకం కత్వా అత్థరాహి, భిక్ఖూ పాదే ధోవిత్వా పఠమం ఏత్థ పాదం పుఞ్ఛిత్వా అన్తో పవిసిస్సన్తి, ఏవం తే మహప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి ఆహ. విసాఖాయ కిరేతం అసల్లక్ఖితట్ఠానం.

విసాఖా చత్తారో మాసే అన్తోవిహారే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం అదాసి, అవసానదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చీవరసాటకే అదాసి. సఙ్ఘనవకేన లద్ధచీవరసాటకా సహస్సగ్ఘనకా హోన్తి. సబ్బేసం పత్తాని పూరేత్వా భేసజ్జం అదాసి. దానపరిచ్చాగే నవ కోటియో అగమంసు. ఇతి విహారస్స భూమిగ్గహణే నవ కోటియో, విహారస్స కారాపనే నవ, విహారమహే నవాతి సబ్బాపి సత్తవీసతి కోటియో సా బుద్ధసాసనే పరిచ్చజి. ఇత్థిభావే ఠత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స గేహే వసమానాయ ఏవరూపో మహాపరిచ్చాగో నామ అఞ్ఞిస్సా నత్థి. సా విహారమహస్స నిట్ఠితదివసే వడ్ఢమానకచ్ఛాయాయ పుత్తనత్తపనత్తపరివుతా ‘‘యం యం మయా పుబ్బే పత్థితం, సబ్బమేవ మత్థకం పత్త’’న్తి పాసాదం అనుపరియాయన్తీ పఞ్చహి గాథాహి మధురసద్దేన ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘కదాహం పాసాదం రమ్మం, సుధామత్తికలేపనం;

విహారదానం దస్సామి, సఙ్కప్పో మయ్హ పూరితో.

‘‘కదాహం మఞ్చపీఠఞ్చ, భిసిబిమ్బోహనాని చ;

సేనాసనభణ్డం దస్సామి, సఙ్కప్పో మయ్హ పూరితో.

‘‘కదాహం సలాకభత్తం, సుచిం మంసూపసేచనం;

భోజనదానం దస్సామి, సఙ్కప్పో మయ్హ పూరితో.

‘‘కదాహం కాసికం వత్థం, ఖోమకప్పాసికాని చ;

చీవరదానం దస్సామి, సఙ్కప్పో మయ్హ పూరితో.

‘‘కదాహం సప్పినవనీతం, మధుతేలఞ్చ ఫాణితం;

భేసజ్జదానం దస్సామి, సఙ్కప్పో మయ్హ పూరితో’’తి.

భిక్ఖూ తస్సా సద్దం సుత్వా సత్థు ఆరోచయింసు – ‘‘భన్తే, అమ్హేహి ఏత్తకే అద్ధానే విసాఖాయ గాయనం నామ న దిట్ఠపుబ్బం, సా అజ్జ పుత్తనత్తపనత్తపరివుతా గాయమానా పాసాదం అనుపరియాయతి, కిం ను ఖ్వస్సా పిత్తం వా కుపితం, ఉదాహు ఉమ్మత్తికా జాతా’’తి? సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, మయ్హం ధీతా గాయతి, అత్తనో పనస్సా అజ్ఝాసయో పరిపుణ్ణో, సా ‘పత్థితపత్థనా మే మత్థకం పత్తా’తి తుట్ఠమానసా ఉదానం ఉదానేన్తీ విచరతీ’’తి వత్వా ‘‘కదా పన, భన్తే, తాయ పత్థనా పత్థితా’’తి? ‘‘సుణిస్సథ, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘సుణిస్సామ, భన్తే’’తి వుత్తే అతీతం ఆహరి –

‘‘అతీతే, భిక్ఖవే, ఇతో కప్పసతసహస్సమత్థకే పదుముత్తరో నామ బుద్ధో లోకే నిబ్బత్తి. తస్స వస్ససతసహస్సం ఆయు అహోసి, ఖీణాసవానం సతసహస్సపరివారో, నగరం హంసవతీ నామ, పితా సునన్దో నామ రాజా, మాతా సుజాతా నామ దేవీ, తస్స అగ్గఉపట్ఠాయికా ఏకా ఉపాసికా అట్ఠ వరే యాచిత్వా మాతుట్ఠానే ఠత్వా సత్థారం చతూహి పచ్చయేహి పటిజగ్గన్తీ సాయంపాతం ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి. తస్సా ఏకా సహాయికా తాయ సద్ధిం విహారం నిబద్ధం గచ్ఛతి. సా తస్సా సత్థారా సద్ధిం విస్సాసేన కథనఞ్చ వల్లభభావఞ్చ దిస్వా, ‘కిం ను ఖో కత్వా ఏవం బుద్ధానం వల్లతా హోతీ’తి చిన్తేత్వా సత్థారం పుచ్ఛి – ‘భన్తే, ఏసా ఇత్థీ తుమ్హాకం కిం హోతీ’’’తి? ‘‘ఉపట్ఠాయికానం అగ్గా’’తి. ‘‘భన్తే, కిం కత్వా ఉపట్ఠాయికానం అగ్గా హోతీ’’తి? ‘‘కప్పసతసహస్సం పత్థనం పత్థేత్వా’’తి. ‘‘ఇదాని పత్థేత్వా లద్ధుం సక్కా, భన్తే’’తి. ‘‘ఆమ, సక్కా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, భిక్ఖుసతసహస్సేన సద్ధిం సత్తాహం మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ఆహ. సత్థా అధివాసేసి. సా సత్తాహం దానం దత్వా ఓసానదివసే చీవరసాటకే దత్వా సత్థారం వన్దిత్వా పాదమూలే నిపజ్జిత్వా, ‘‘భన్తే, నాహం ఇమస్స దానస్స ఫలేన దేవిస్సరియాదీనం అఞ్ఞతరం పత్థేమి, తుమ్హాదిసస్స పనేకస్స బుద్ధస్స సన్తికే అట్ఠ వరే లభిత్వా మాతుట్ఠానే ఠత్వా చతూహి పచ్చయేహి పటిజగ్గితుం సమత్థానం అగ్గా భవేయ్య’’న్తి పత్థనం పట్ఠపేసి. సత్థా ‘‘సమిజ్ఝిస్సతి ను ఖో ఇమిస్సా పత్థనా’’తి అనాగతం ఆవజ్జేన్తో కప్పసతసహస్సం ఓలోకేత్వా ‘‘కప్పసతసహస్సపరియోసానే గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తదా త్వం విసాఖా నామ ఉపాసికా హుత్వా తస్స సన్తికే అట్ఠ వరే లభిత్వా మాతుట్ఠానే ఠత్వా చతూహి పచ్చయేహి పటిజగ్గన్తీనం ఉపట్ఠాయికానం అగ్గా భవిస్ససీ’’తి ఆహ. తస్సా సా సమ్పత్తి స్వేవ లద్ధబ్బా వియ అహోసి.

సా యావతాయుకం పుఞ్ఞం కత్వా తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో సత్తన్నం ధీతానం కనిట్ఠా సఙ్ఘదాసీ నామ హుత్వా పరకులం అగన్త్వా తాహి జేట్ఠభగినీహి సద్ధిం దీఘరత్తం దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాదమూలేపి ‘‘అనాగతే తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స మాతుట్ఠానే ఠత్వా చతుపచ్చయదాయికానం అగ్గా భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సా తతో పట్ఠాయ పన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం అత్తభావే మేణ్డకసేట్ఠిపుత్తస్స ధనఞ్చయసేట్ఠినో ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తా. మయ్హం సాసనే బహూని పుఞ్ఞాని అకాసి. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ‘‘న మయ్హం ధీతా గాయతి, పత్థితపత్థనాయ పన నిప్ఫత్తిం దిస్వా ఉదానం ఉదానేతీ’’తి వత్వా సత్థా ధమ్మం దేసేన్తో, ‘‘భిక్ఖవే, యథా నామ ఛేకో మాలాకారో నానాపుప్ఫానం మహన్తం రాసిం కత్వా నానప్పకారే మాలాగుణే కరోతి, ఏవమేవ విసాఖాయ నానప్పకారాని పుఞ్ఞాని కాతుం చిత్తం నమతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౫౩. ‘‘యథాపి పుప్ఫరాసిమ్హా, కయిరా మాలాగుణే బహూ;

ఏవం జాతేన మచ్చేన, కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి.

తత్థ పుప్ఫరాసిమ్హాతి నానప్పకారానం పుప్ఫానం రాసిమ్హా. కయిరాతి కరేయ్య. మాలాగుణే బహూతి ఏకతో వణ్టికమాలాదిభేదా నానప్పకారా మాలావికతియో. మచ్చేనాతి మరితబ్బసభావతాయ ‘‘మచ్చో’’తి లద్ధనామేన సత్తేన చీవరదానాదిభేదం బహుం కుసలం కత్తబ్బం. తత్థ పుప్ఫరాసిగ్గహణం బహుపుప్ఫదస్సనత్థం. సచే హి అప్పాని పుప్ఫాని హోన్తి, మాలాకారో చ ఛేకో నేవ బహూ మాలాగుణే కాతుం సక్కోతి, అఛేకో పన అప్పేసు బహూసుపి పుప్ఫేసు న సక్కోతియేవ. బహూసు పన పుప్ఫేసు సతి ఛేకో మాలాకారో దక్ఖో కుసలో బహూ మాలాగుణే కరోతి, ఏవమేవ సచే ఏకచ్చస్స సద్ధా మన్దా హోతి, భోగా చ బహూ సంవిజ్జన్తి, నేవ సక్కోతి బహూని కుసలాని కాతుం, మన్దాయ చ పన సద్ధాయ మన్దేసు చ పన భోగేసు న సక్కోతి. ఉళారాయ చ పన సద్ధాయ మన్దేసు చ భోగేసు న సక్కోతియేవ. ఉళారాయ చ పన సద్ధాయ ఉళారేసు చ భోగేసు సతి సక్కోతి. తథారూపా చ విసాఖా ఉపాసికా. తం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘యథాపి…పే… కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసుం. మహాజనస్స సాత్థికా ధమ్మదేసనా జాతాతి.

విసాఖావత్థు అట్ఠమం