౫. మచ్ఛరియకోసియసేట్ఠివత్థు

యథాపి భమరో పుప్ఫన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో మచ్ఛరియకోసియసేట్ఠిం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స వత్థు రాజగహే సముట్ఠితం.

రాజగహనగరస్స కిర అవిదూరే సక్కారం నామ నిగమో అహోసి. తత్థేకో మచ్ఛరియకోసియో నామ సేట్ఠి అసీతికోటివిభవో పటివసతి. సో తిణగ్గేన తేలబిన్దుమ్పి పరేసం న దేతి, న అత్తనా పరిభుఞ్జతి. ఇతిస్స తం విభవజాతం నేవ పుత్తదారాదీనం, న సమణబ్రాహ్మణానం అత్థం అనుభోతి, రక్ఖసపరిగ్గహితా పోక్ఖరణీ వియ అపరిభోగం తిట్ఠతి. సత్థా ఏకదివసం పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ సకలలోకధాతుయం బోధనేయ్యబన్ధవే ఓలోకేన్తో పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్థకే వసన్తస్స సేట్ఠినో సపజాపతికస్స సోతాపత్తిఫలస్స ఉపనిస్సయం అద్దస. తతో పురిమదివసే పన సో రాజానం ఉపట్ఠాతుం రాజగేహం గన్త్వా రాజూపట్ఠానం కత్వా ఆగచ్ఛన్తో ఏకం ఛాతజ్ఝత్తం జనపదమనుస్సం కుమ్మాసపూరం కపల్లకపూవం ఖాదన్తం దిస్వా తత్థ పిపాసం ఉప్పాదేత్వా అత్తనో ఘరం గన్త్వా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం కపల్లకపూవం ఖాదితుకామోమ్హీతి వక్ఖామి, బహూ మనుస్సా మయా సద్ధిం ఖాదితుకామా భవిస్సన్తి, ఏవం మే బహూని తిలతణ్డులసప్పిఫాణితాదీని పరిక్ఖయం గమిస్సన్తి, న కస్సచి కథేస్సామీ’’తి తణ్హం అధివాసేన్తో చరతి. సో గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే ఉప్పణ్డుప్పణ్డుకజాతో ధమనిసన్థతగత్తో జాతో. తతో తణ్హం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో గబ్భం పవిసిత్వా మఞ్చకే ఉపగూహిత్వా నిపజ్జి. ఏవం గతోపి ధనహానిభయేన న కస్సచి కిఞ్చి కథేసి.

అథ నం భరియా ఉపసఙ్కమిత్వా పిట్ఠిం పరిమజ్జిత్వా, ‘‘కిం తే, సామి, అఫాసుకం జాత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘న మే కిఞ్చి అఫాసుకం అత్థీ’’తి. ‘‘కిం ను ఖో తే రాజా కుపితో’’తి? ‘‘రాజాపి మే న కుప్పతీ’’తి. ‘‘అథ కిం తే పుత్తధీతాహి వా దాసకమ్మకరాదీహి వా కిఞ్చి అమనాపం కతం అత్థీ’’తి? ‘‘ఏవరూపమ్పి నత్థీ’’తి. ‘‘కిస్మిఞ్చి పన తే తణ్హా అత్థీ’’తి? ఏవం వుత్తేపి ధనహానిభయేన కిఞ్చి అవత్వా నిస్సద్దోవ నిపజ్జి, అథ నం భరియా ‘‘కథేహి, సామి కిస్మిఞ్చి తే తణ్హా అత్థీ’’తి ఆహ. సో వచనం పరిగిలన్తో వియ ‘‘అత్థి మే తణ్హా’’తి ఆహ. ‘‘కిం తణ్హా, సామీ’’తి? ‘‘కపల్లకపూవం ఖాదితుకామోమ్హీ’’తి. ‘‘అథ కిమత్థం మే న కథేసి, కిం త్వం దలిద్దోసి, ఇదాని సకలనిగమవాసీనం పహోనకే కపల్లకపూవే పచిస్సామీ’’తి. ‘‘కిం తే ఏతేహి, అత్తనో కమ్మం కత్వా ఖాదిస్సన్తీ’’తి? ‘‘తేన హి ఏకరచ్ఛవాసీనం పహోనకే పచిస్సామీ’’తి. ‘‘జానామహం తవ మహద్ధనభావ’’న్తి. ‘‘ఇమస్మిం గేహసామన్తే సబ్బేసం పహోనకం కత్వా పచామీ’’తి. ‘‘జానామహం తవ మహజ్ఝాసయభావ’’న్తి. ‘‘తేన హి తే పుత్తదారమత్తస్సేవ పహోనకం కత్వా పచామీ’’తి. ‘‘కిం తే ఏతేహీ’’తి? ‘‘కిం పన తుయ్హఞ్చ మయ్హఞ్చ పహోనకం కత్వా పచామీ’’తి? ‘‘త్వం కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘తేన హి ఏకకస్సేవ తే పహోనకం కత్వా పచామీ’’తి. ‘‘ఇమస్మిం ఠానే పచమానే బహూ పచ్చాసీసన్తి. సకలతణ్డులే ఠపేత్వా భిన్నతణ్డులే చ ఉద్ధనకపల్లాని చ ఆదాయ థోకం ఖీరసప్పిమధుఫాణితఞ్చ గహేత్వా సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరిమతలం ఆరుయ్హ పచ, తత్థాహం ఏకకోవ నిసీదిత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా గహేతబ్బం గాహాపేత్వా పాసాదం అభిరుయ్హ దాసియో విస్సజ్జేత్వా సేట్ఠిం పక్కోసాపేసి, సో ఆదితో పట్ఠాయ ద్వారాని పిదహన్తో సబ్బద్వారేసు సూచిఘటికం దత్వా సత్తమతలం అభిరుహిత్వా తత్థపి ద్వారం పిదహిత్వా నిసీది. భరియాపిస్స ఉద్ధనే అగ్గిం జాలేత్వా కపల్లం ఆరోపేత్వా పూవే పచితుం ఆరభి.

అథ సత్థా పాతోవ మహామోగ్గల్లానత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏసో, మోగ్గల్లాన, రాజగహస్స అవిదూరే సక్కారనిగమే మచ్ఛరియసేట్ఠి ‘కపల్లకపూవే ఖాదిస్సామీ’తి అఞ్ఞేసం దస్సనభయేన సత్తభూమికే పాసాదే కపల్లకపూవే పచాపేతి, త్వం తత్థ గన్త్వా సేట్ఠిం దమేత్వా నిబ్బిసేవనం కత్వా ఉభోపి జాయమ్పతికే పూవే చ ఖీరసప్పిమధుఫాణితాని చ గాహాపేత్వా అత్తనో బలేన జేతవనం ఆనేహి, అజ్జాహం పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం విహారే ఏవ నిసీదిస్సామి, పూవేహేవ భత్తకిచ్చం కరిస్సామీ’’తి.

థేరో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తావదేవ ఇద్ధిబలేన తం నిగమం గన్త్వా తస్స పాసాదస్స సీహపఞ్జరద్వారే సునివత్థో సుపారుతో ఆకాసే ఏవ మణిరూపకం వియ అట్ఠాసి. మహాసేట్ఠినో థేరం దిస్వావ హదయమంసం కమ్పి. సో అహం ఏవరూపానంయేవ దస్సనభయేన ఇమం ఠానమాగతో, అయఞ్చ భిక్ఖు ఆకాసేనాగన్త్వా వాతపానద్వారే ఠితోతి. సో గహేతబ్బగహణం అపస్సన్తో అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తలోణసక్ఖరా వియ దోసేన తటతటాయన్తో ఏవమాహ – ‘‘సమణ, ఆకాసే ఠత్వాపి కిం లభిస్ససి, ఆకాసే అపదే పదం దస్సేత్వా చఙ్కమన్తోపి నేవ లభిస్ససీ’’తి. థేరో తస్మిం ఏవ ఠానే అపరాపరం చఙ్కమి. సేట్ఠి ‘‘చఙ్కమన్తో కిం లభిస్ససి, ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీదన్తోపి న లభిస్ససియేవా’’తి ఆహ. థేరో పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీది. అథ నం ‘‘ఆకాసే నిసిన్నో కిం లభిస్ససి, ఆగన్త్వా వాతపానస్స ఉమ్మారే ఠితోపి న లభిస్ససీ’’తి ఆహ. థేరో ఉమ్మారే ఠితో. ‘‘ఉమ్మారే ఠితోపి కిం లభిస్ససి, ధూమాయన్తోపి న లభిస్ససి ఏవా’’తి ఆహ. థేరోపి ధూమాయి. సకలపాసాదో ఏకధూమో అహోసి. సేట్ఠినో అక్ఖీనం సూచియా విజ్ఝనకాలో వియ అహోసి, గేహజ్ఝాయనభయేన పన ‘‘త్వం పజ్జలన్తోపి న లభిస్ససీ’’తి అవత్వా ‘‘అయం సమణో సుట్ఠు లగ్గో, అలద్ధా న గమిస్సతి, ఏకమస్స పూవం దాపేస్సామీ’’తి భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే ఏకం ఖుద్దకపూవం పచిత్వా సమణస్స దత్వా ఉయ్యోజేహి న’’న్తి. సా థోకం ఏవ పిట్ఠం కపల్లపాతియం పక్ఖిపి, మహాపూవో హుత్వా సకలపాతిం పూరేత్వా ఉద్ధుమాతో హుత్వా అట్ఠాసి.

సేట్ఠి తం దిస్వా ‘‘బహుం తయా పిట్ఠం గహితం భవిస్సతీ’’తి సయమేవ దబ్బికణ్ణేన థోకం పిట్ఠం గహేత్వా పక్ఖిపి, పూవో పురిమపూవతో మహన్తతరో జాతో. ఏవం యం యం పచతి, సో సో మహన్తమహన్తోవ హోతి. సో నిబ్బిన్నో భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే, ఇమస్స ఏకం పూవం దేహీ’’తి. తస్సా పచ్ఛితో ఏకం పూవం గణ్హన్తియా సబ్బే ఏకాబద్ధా అల్లీయింసు. సా సేట్ఠిం ఆహ – ‘‘సామి, సబ్బే పూవా ఏకతో లగ్గా, విసుం కాతుం న సక్కోమీ’’తి. ‘‘అహం కరిస్సామీ’’తి సోపి కాతుం నాసక్ఖి. ఉభోపి జనా కోటియం గహేత్వా కడ్ఢన్తాపి వియోజేతుం నాసక్ఖింసు ఏవ. అథస్స పూవేహి సద్ధిం వాయమన్తస్సేవ సరీరతో సేదా ముచ్చింసు, పిపాసా ఉపచ్ఛిజ్జి. తతో భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే, న మే పూవేహి అత్థో, పచ్ఛియా సద్ధింయేవ ఇమస్స దేహీ’’తి. సా పచ్ఛిం ఆదాయ థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా అదాసి. థేరో ఉభిన్నమ్పి ధమ్మం దేసేసి, తిణ్ణం రతనానం గుణం కథేసి, ‘‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠ’’న్తి దిన్నదానాదీనం ఫలం గగనతలే పుణ్ణచన్దం వియ దస్సేసి.

తం సుత్వా పసన్నచిత్తో హుత్వా సేట్ఠి ‘‘భన్తే, ఆగన్త్వా ఇమస్మిం పల్లఙ్కే నిసీదిత్వా పరిభుఞ్జథా’’తి ఆహ. థేరో, ‘‘మహాసేట్ఠి, సమ్మాసమ్బుద్ధో ‘పూవే ఖాదిస్సామీ’తి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం విహారే నిసిన్నో, తుమ్హాకం రుచియా సతి అహం వో నేస్సామి, సేట్ఠిభరియం పూవే చ ఖీరాదీని చ గణ్హాపేథ, సత్థు సన్తికం గమిస్సామా’’తి ఆహ. ‘‘కహం పన, భన్తే, ఏతరహి సత్థా’’తి? ‘‘ఇతో పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్థకే జేతవనవిహారే, మహాసేట్ఠీ’’తి. ‘‘భన్తే, కాలం అనతిక్కమిత్వా ఏత్తకం అద్ధానం కథం గమిస్సామా’’తి. ‘‘మహాసేట్ఠి, తుమ్హాకం రుచియా సతి అహం వో అత్తనో ఇద్ధిబలేన నేస్సామి, తుమ్హాకం పాసాదే సోపానసీసం అత్తనో ఠానే ఏవ భవిస్సతి, సోపానపరియోసానం పన వో జేతవనద్వారకోట్ఠకే భవిస్సతి, ఉపరిపాసాదా హేట్ఠాపాసాదం ఓతరణకాలమత్తేనేవ జేతవనం నేస్సామీ’’తి. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

థేరో సోపానసీసం తత్థేవ కత్వా ‘‘సోపానపాదమూలం జేతవనద్వారకోట్ఠకే హోతూ’’తి అధిట్ఠాసి. తథేవ అహోసి. ఇతి థేరో సేట్ఠిఞ్చ సేట్ఠిభరియఞ్చ ఉపరిపాసాదా హేట్ఠాపాసాదం ఓతరణకాలతో ఖిప్పతరం జేతవనం సమ్పాపేసి. తే ఉభోపి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా కాలం ఆరోచేసుం. సత్థా భత్తగ్గం పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. మహాసేట్ఠి బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దక్ఖిణోదకం అదాసి. భరియాపిస్స తథాగతస్స పత్తే పూవం పతిట్ఠాపేసి. సత్థా అత్తనో యాపనమత్తం గణ్హి, పఞ్చసతా భిక్ఖూపి యాపనమత్తం గణ్హింసు. సేట్ఠి ఖీరసప్పిమధుసక్ఖరాదీని దదమానో న ఖయం అగమాసి. సత్థా పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేసి. మహాసేట్ఠిపి సద్ధిం భరియాయ యావదత్థం ఖాది. పూవానం పరియోసానమేవ న పఞ్ఞాయతి. సకలవిహారే భిక్ఖూనఞ్చ విఘాసాదానఞ్చ దిన్నేసుపి పరియన్తో న పఞ్ఞాయతేవ. ‘‘భన్తే, పూవా పరిక్ఖయం న గచ్ఛన్తీ’’తి భగవతో ఆరోచేసుం. ‘‘తేన హి జేతవనద్వారకోట్ఠకే ఛడ్డేథా’’తి. అథ నే ద్వారకోట్ఠకస్స అవిదూరే పబ్భారట్ఠానే ఛడ్డయింసు. యావజ్జతనాపి తం ఠానం కపల్లకపూవపబ్భారన్తేవ పఞ్ఞాయతి. మహాసేట్ఠి సహ భరియాయ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. భగవా అనుమోదనమకాసి. అనుమోదనావసానే ఉభోపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సత్థారం వన్దిత్వా ద్వారకోట్ఠకే సోపానం ఆరుయ్హ అత్తనో పాసాదేయేవ పతిట్ఠహింసు.

తతో పట్ఠాయ సేట్ఠి అసీతికోటిధనం బుద్ధసాసనేయేవ విక్కిరి. పునదివసే సాయన్హసమయే ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా భిక్ఖూ ‘‘పస్సథావుసో, మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స ఆనుభావం, అనుపహచ్చ నామ సద్ధం, అనుపహచ్చ భోగే మచ్ఛరియసేట్ఠిం ముహుత్తేనేవ దమేత్వా నిబ్బిసేవనం కత్వా పూవే గాహాపేత్వా జేతవనం ఆనేత్వా సత్థు సమ్ముఖం కత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి, అహో మహానుభావో థేరో’’తి థేరస్స గుణం కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా దిబ్బాయ సోతధాతుయా కథం సుత్వా ఆగన్త్వా, ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, కులదమకేన నామ భిక్ఖునా అనుపహచ్చ సద్ధం, అనుపహచ్చ భోగే, కులం అకిలమేత్వా అవిహేఠేత్వా పుప్ఫతో రేణుం గణ్హన్తేన భమరేన వియ ఉపసఙ్కమిత్వా బుద్ధగుణం జానాపేతబ్బం, తాదిసో మమ పుత్తో మోగ్గల్లానో’’తి థేరం పసంసిత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౯. ‘‘యథాపి భమరో పుప్ఫం, వణ్ణగన్ధమహేఠయం;

పలేతి రసమాదాయ, ఏవం గామే మునీ చరే’’తి.

తత్థ భమరోతి యా కాచి మధుకరజాతి. పుప్ఫన్తి పుప్ఫారామే చరన్తో పుప్ఫఞ్చ వణ్ణఞ్చ గన్ధఞ్చ అహేఠయన్తో అవినాసేన్తో విచరతీతి అత్థో. పలేతీతి ఏవం చరిత్వా యావదత్థం రసం పివిత్వా అపరమ్పి మధుకరణత్థాయ ఆదాయ పలేతి, సో ఏవం వనగహనం అజ్ఝోగాహేత్వా ఏకస్మిం రుక్ఖసుసిరే తం రజమిస్సకం రసం ఠపేత్వా అనుపుబ్బేన మధురరసం మధుం కరోతి, న తస్స పుప్ఫారామే విచరితపచ్చయా పుప్ఫం వా వణ్ణగన్ధం వాస్స విగచ్ఛతి, అథ ఖో సబ్బం పాకతికమేవ హోతి. ఏవం గామే మునీ చరేతి ఏవం సేఖాసేఖభేదో అనాగారియముని కులపటిపాటియా గామే భిక్ఖం గణ్హన్తో విచరతీతి అత్థో. న హి తస్స గామే చరణపచ్చయా కులానం సద్ధాహాని వా భోగహాని వా హోన్తి. సద్ధాపి భోగాపి పాకతికావ హోన్తి. ఏవం చరిత్వా చ పన నిక్ఖమిత్వా సేఖముని తావ బహిగామే ఉదకఫాసుకట్ఠానే సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వా నిసిన్నో అక్ఖభఞ్జనవణపటిచ్ఛాదనపుత్తమంసూపమాదివసేన పచ్చవేక్ఖన్తో పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా తథారూపం వనసణ్డం అనుపవిసిత్వా అజ్ఝత్తికకమ్మట్ఠానం సమ్మసన్తో చత్తారో మగ్గే, చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని హత్థగతానేవ కరోతి. అసేఖముని పన దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమనుయుఞ్జతి. అయమస్స భమరేన సద్ధిం మధుకరణసరిక్ఖతా వేదితబ్బా. ఇధ పన ఖీణాసవోవ అధిప్పేతో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం వత్వా ఉత్తరిపి థేరస్స గుణం పకాసేతుం ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ మోగ్గల్లానేన మచ్ఛరియసేట్ఠి దమితో, పుబ్బేపి నం దమేత్వా కమ్మఫలసమ్బన్ధం జానాపేసి ఏవా’’తి వత్వా ఇమమత్థం పకాసేన్తో అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘ఉభో ఖఞ్జా ఉభో కుణీ, ఉభో విసమచక్ఖుకా;

ఉభిన్నం పిళకా జాతా, నాహం పస్సామి ఇల్లిస’’న్తి. (జా. ౧.౧.౭౮) –

ఇమం ఇల్లిసజాతకం కథేసీతి.

మచ్ఛరియకోసియసేట్ఠివత్థు పఞ్చమం.