౩. విటటూభవత్థు

పుప్ఫానిహేవ పచినన్తన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో సపరిసం మహోఘేన అజ్ఝోత్థరిత్వా మారితం విటటూభం ఆరబ్భ కథేసి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – సావత్థియఞ్హి మహాకోసలరఞ్ఞో పుత్తో పసేనదికుమారో నామ. వేసాలియం లిచ్ఛవిరఞ్ఞో పుత్తో లిచ్ఛవికుమారో మహాలి నామ, కుసినారాయం మల్లరాజపుత్తో బన్ధులో నామాతి ఇమే తయో దిసాపామోక్ఖస్సాచరియస్స సన్తికే సిప్పుగ్గహణత్థం తక్కసిలం గన్త్వా బహినగరే సాలాయ సమాగతా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆగతకారణఞ్చ కులఞ్చ నామఞ్చ పుచ్ఛిత్వా సహాయకా హుత్వా ఏకతోవ ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా సిప్పం సిక్ఖన్తా న చిరస్సేవ ఉగ్గహితసిప్పా ఆచరియం ఆపుచ్ఛిత్వా ఏకతోవ నిక్ఖమిత్వా సకసకట్ఠానాని అగమంసు. తేసు పసేనదికుమారో పితు సిప్పం దస్సేత్వా పసన్నేన పితరా రజ్జే అభిసిత్తో. మహాలికుమారో లిచ్ఛవీనం సిప్పం దస్సేన్తో మహన్తేన ఉస్సాహేన దస్సేసి, తస్స అక్ఖీని భిజ్జిత్వా అగమంసు. లిచ్ఛవిరాజానో ‘‘అహో వత అమ్హాకం ఆచరియో అక్ఖివినాసం పత్తో, న నం పరిచ్చజిస్సామ, ఉపట్ఠహిస్సామ న’’న్తి తస్స సతసహస్సుట్ఠానకం ఏకం ద్వారం అదంసు. సో తం నిస్సాయ పఞ్చసతే లిచ్ఛవిరాజపుత్తే సిప్పం సిక్ఖాపేన్తో వసి. బన్ధులకుమారో సట్ఠిం సట్ఠిం వేళూ గహేత్వా మజ్ఝే అయసలాకం పక్ఖిపిత్వా సట్ఠికలాపే ఉస్సాపేత్వా ఠపితే మల్లరాజకులేహి ‘‘ఇమే కప్పేతూ’’తి వుత్తో అసీతిహత్థం ఆకాసం ఉల్లఙ్ఘిత్వా అసినా కప్పేన్తో అగమాసి. సో ఓసానకలాపే అయసలాకాయ ‘‘కిరీ’’తి సద్దం సుత్వా, ‘‘కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా సబ్బకలాపేసు అయసలాకానం ఠపితభావం ఞత్వా అసిం ఛడ్డేత్వా రోదమానో ‘‘మయ్హం ఏత్తకేసు ఞాతిసుహజ్జేసు ఏకోపి ససినేహో హుత్వా ఇమం కారణం నాచిక్ఖి. సచే హి అహం జానేయ్యం, అయసలాకాయ సద్దం అనుట్ఠాపేన్తోవ ఛిన్దేయ్య’’న్తి వత్వా, ‘‘సబ్బేపిమే మారేత్వా రజ్జం కరేయ్య’’న్తి మాతాపితూనం కథేసి. తేహి ‘‘పవేణిరజ్జం నామ, తాత, ఇదం న లబ్భా ఏవం కాతు’’న్తి నానప్పకారేన వారితో ‘‘తేన హి మమ సహాయకస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి సావత్థిం అగమాసి.

పసేనది కోసలో రాజా తస్సాగమనం సుత్వా పచ్చుగ్గన్త్వా మహన్తేన సక్కారేన తం నగరం పవేసేత్వా సేనాపతిట్ఠానే ఠపేసి. సో మాతాపితరో పక్కోసాపేత్వా తత్థేవ వాసం కప్పేసి. అథేకదివసం రాజా ఉపరిపాసాదే ఠితో అన్తరవీథిం ఓలోకయమానో ‘‘అనాథపిణ్డికస్స చూళఅనాథపిణ్డికస్స విసాఖాయ సుప్పవాసాయా’’తి ఏతేసం గేహే నిచ్చం భత్తకిచ్చత్థాయ గచ్ఛన్తే అనేకసహస్సే భిక్ఖూ దిస్వా, ‘‘కహం, అయ్యా, గచ్ఛన్తీ’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘దేవ, అనాథపిణ్డికస్స గేహే నిచ్చభత్తసలాకభత్తగిలానభత్తాదీనం అత్థాయ దేవసికం ద్వే భిక్ఖుసహస్సాని గచ్ఛన్తి, చూళఅనాథపిణ్డికస్స గేహే పఞ్చసతాని, తథా విసాఖాయ తథా సుప్పవాసాయా’’తి వుత్తే సయమ్పి భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉపట్ఠహితుకామో విహారం గన్త్వా భిక్ఖుసహస్సేన సద్ధిం సత్థారం నిమన్తేత్వా సత్తాహం సహత్థా దానం దత్వా సత్తమే దివసే సత్థారం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, పఞ్చహి మే భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం నిబద్ధం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ఆహ. ‘‘మహారాజ బుద్ధా నామ ఏకట్ఠానే నిబద్ధం భిక్ఖం న గణ్హన్తి, బహూ జనా బుద్ధానం ఆగమనం పచ్చాసీసన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి ఏకం భిక్ఖుం నిబద్ధం పేసేథా’’తి ఆహ. సత్థా ఆనన్దత్థేరస్స భారం అకాసి. రాజా భిక్ఖుసఙ్ఘే ఆగతే పత్తం గహేత్వా, ‘‘ఇమే నామ పరివిసన్తూ’’తి అవిచారేత్వావ సత్తాహం సయమేవ పరివిసిత్వా అట్ఠమే దివసే విక్ఖిత్తచిత్తో పమజ్జమకాసి. రాజకులే నామ అనాణత్తా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా భిక్ఖూ నిసీదాపేత్వా పరివిసితుం న లభన్తి ‘‘న మయం ఇధ ఠాతుం సక్ఖిస్సామా’’తి బహూ భిక్ఖూ పక్కమింసు. రాజా దుతియదివసేపి పమజ్జి, దుతియదివసేపి బహూ భిక్ఖూ పక్కమింసు. తతియదివసేపి పమజ్జి, తదా ఆనన్దత్థేరం ఏకకమేవ ఠపేత్వా అవసేసా పక్కమింసు. పుఞ్ఞవన్తా నామ కారణవసికా హోన్తి, కులానం పసాదం రక్ఖన్తి. తథాగతస్స చ సారిపుత్తత్థేరో మహామోగ్గల్లానత్థేరోతి ద్వే అగ్గసావకా, ఖేమా ఉప్పలవణ్ణాతి ద్వే అగ్గసావికా, ఉపాసకేసు చిత్తో, గహపతి, హత్థకో ఆళవకోతి ద్వే అగ్గఉపాసకా, ఉపాసికాసు వేళుకణ్ఠకీ నన్దమాతా, ఖుజ్జుత్తరాతి ద్వే అగ్గఉపాసికా, ఇతి ఇమే అట్ఠ జనే ఆదిం కత్వా ఠానన్తరపత్తా సబ్బేపి సావకా ఏకదేసేన దసన్నం పారమీనం పూరితత్తా మహాపుఞ్ఞా అభినీహారసమ్పన్నా. ఆనన్దత్థేరోపి కప్పసతసహస్సం పూరితపారమీ అభినీహారసమ్పన్నో మహాపుఞ్ఞో అత్తనో కారణవసికతాయ కులస్స పసాదం రక్ఖన్తో అట్ఠాసి. తం ఏకకమేవ నిసీదాపేత్వా పరివిసింసు.

రాజా భిక్ఖూనం గతకాలే ఆగన్త్వా ఖాదనీయభోజనీయాని తథేవ ఠితాని దిస్వా, ‘‘కిం, అయ్యా, నాగమింసూ’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఆనన్దత్థేరో ఏకకోవ ఆగతో దేవా’’తి సుత్వా, ‘‘అద్ధా ఏత్తకం మే భత్తచ్ఛేదనమకంసూ’’తి భిక్ఖూనం కుద్ధో సత్థు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘భన్తే, మయా పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం భిక్ఖా పటియత్తా, ఆనన్దత్థేరో కిర ఏకకోవాగతో, పటియత్తా భిక్ఖా తథేవ ఠితా, పఞ్చసతా భిక్ఖూ మమ గేహే సఞ్ఞం న కరింసు, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి ఆహ. సత్థా భిక్ఖూనం దోసం అవత్వా, ‘‘మహారాజ, మమ సావకానం తుమ్హేహి సద్ధిం విస్సాసో నత్థి, తేన న గతా భవిస్సన్తీ’’తి వత్వా కులానం అనుపగమనకారణఞ్చ ఉపగమనకారణఞ్చ పకాసేన్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ఇమం సుత్తమాహ –

‘‘నవహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతం కులం అనుపగన్త్వా వా నాలం ఉపగన్తుం, ఉపగన్త్వా వా నాలం ఉపనిసీదితుం. కతమేహి నవహి? న మనాపేన పచ్చుట్ఠేన్తి, న మనాపేన అభివాదేన్తి, న మనాపేన ఆసనం దేన్తి, సన్తమస్స పరిగుహన్తి, బహుకమ్పి థోకం దేన్తి, పణీతమ్పి లూఖం దేన్తి, అసక్కచ్చం దేన్తి నో సక్కచ్చం, న ఉపనిసీదన్తి ధమ్మస్సవనాయ, భాసితమస్స న సుస్సూసన్తి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, నవహఙ్గేహి సమన్నాగతం కులం అనుపగన్త్వా వా నాలం ఉపగన్తుం, ఉపగన్త్వా వా నాలం ఉపనిసీదితుం.

‘‘నవహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతం కులం అనుపగన్త్వా వా అలం ఉపగన్తుం, ఉపగన్త్వా వా అలం ఉపనిసీదితుం. కతమేహి నవహి? మనాపేన పచ్చుట్ఠేన్తి, మనాపేన అభివాదేన్తి, మనాపేన ఆసనం దేన్తి, సన్తమస్స న పరిగుహన్తి, బహుకమ్పి బహుకం దేన్తి, పణీతమ్పి పణీతం దేన్తి, సక్కచ్చం దేన్తి నో అసక్కచ్చం, ఉపనిసీదన్తి ధమ్మస్సవనాయ, భాసితమస్స సుస్సూసన్తి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, నవహఙ్గేహి సమన్నాగతం కులం అనుపగన్త్వా వా అలం ఉపగన్తుం, ఉపగన్త్వా వా అలం ఉపనిసీదితు’’న్తి (అ. ని. ౯.౧౭).

ఇతి ఖో, మహారాజ, మమ సావకా తుమ్హాకం సన్తికా విస్సాసం అలభన్తా న గతా భవిస్సన్తీతి. పోరాణకపణ్డితాపి హి అవిస్సాసికట్ఠానే సక్కచ్చం ఉపట్ఠియమానాపి మారణన్తికం వేదనం పత్వా విస్సాసికట్ఠానమేవ అగమింసూతి. ‘‘కదా, భన్తే’’తి రఞ్ఞా పుట్ఠో అతీతం ఆహరి –

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే కేసవో నామ రాజా రజ్జం పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజి. తం పఞ్చ పురిససతాని అనుపబ్బజింసు. సో కేసవతాపసో నామ అహోసి. పసాధనకప్పకో పనస్స అనుపబ్బజిత్వా కప్పకో నామ అన్తేవాసికో అహోసి. కేసవతాపసో పరిసాయ సద్ధిం అట్ఠ మాసే హిమవన్తే వసిత్వా వస్సారత్తసమయే లోణమ్బిలసేవనత్థాయ బారాణసిం పత్వా భిక్ఖాయ పావిసి. అథ నం రాజా దిస్వా పసీదిత్వా చతుమాసం అత్తనో సన్తికే వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గహేత్వా ఉయ్యానేవ వసాపేన్తో సయం సాయంపాతం అస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి. అవసేసా తాపసా కతిపాహం వసిత్వా హత్థిసద్దాదీహి ఉబ్బాళ్హా హుత్వా ఉక్కణ్ఠిత్వా, ‘‘ఆచరియ, ఉక్కణ్ఠితమ్హా, గచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. ‘‘కహం, తాతా’’తి? ‘‘హిమవన్తం, ఆచరియా’’తి. రాజా అమ్హాకం ఆగతదివసేయేవ చతుమాసం ఇధ వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గణ్హి. ‘‘కథం గమిస్సథ, తాతా’’తి? ‘‘తుమ్హేహి అమ్హాకం అనాచిక్ఖిత్వావ పటిఞ్ఞా దిన్నా, మయం ఇధ న సక్కోమ వసితుం, ఇతో అవిదూరే తుమ్హాకం పవత్తిస్సవనట్ఠానే వసిస్సామా’’తి వన్దిత్వా పక్కమింసు. కప్పన్తేవాసికేన సద్ధిం ఆచరియో ఓహీయి.

రాజా ఉపట్ఠానం ఆగతో, ‘‘కహం, అయ్యా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సబ్బే ఉక్కణ్ఠితమ్హాతి వత్వా హిమవన్తం గతా, మహారాజా’’తి ఆహ. కప్పకోపి న చిరస్సేవ ఉక్కణ్ఠిత్వా ఆచరియేన పునప్పునం వారియమానోపి ‘‘న సక్కోమీ’’తి వత్వా పక్కామి. ఇతరేసం పన సన్తికం అగన్త్వా ఆచరియస్స పవత్తిం సుణన్తో అవిదూరే ఠానే వసి. అపరభాగే ఆచరియస్స అన్తేవాసికే అనుస్సరన్తస్స కుచ్ఛిరోగో ఉప్పజ్జి. రాజా వేజ్జేహి తికిచ్ఛాపేసి, రోగో న వూపసమ్మతి. తాపసో ఆహ – ‘‘కిం, మహారాజ, ఇచ్ఛసి మే రోగవూపసమ’’న్తి? ‘‘భన్తే, సచాహం సక్కుణేయ్యం, ఇదానేవ వో ఫాసుకం కరేయ్య’’న్తి. ‘‘మహారాజ, సచే మే ఫాసుకం ఇచ్ఛసి, మం అన్తేవాసికానం సన్తికం పేసేహీ’’తి. రాజా ‘‘సాధు, భన్తే’’తి తం మఞ్చకే నిపజ్జాపేత్వా నారదఅమచ్చప్పముఖే చత్తారో అమచ్చే ‘‘మమ అయ్యస్స పవత్తిం ఞత్వా, మయ్హం సాసనం పహిణేయ్యాథా’’తి ఉయ్యోజేసి. కప్పన్తేవాసికో ఆచరియస్స ఆగమనం సుత్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా ఇతరే ‘‘కహ’’న్తి వుత్తే, ‘‘అసుకట్ఠానే కిర వసన్తీ’’తి ఆహ. తేపి ఆచరియస్సాగమనభావం సుత్వా తత్థేవ సమోసరిత్వా ఆచరియస్స ఉణ్హోదకం దత్వా ఫలాఫలం అదంసు. తం ఖణఞ్ఞేవ రోగో వూపసమ్మతి. సో కతిపాహేనేవ సువణ్ణవణ్ణో అహోసి. అథ నం నారదో పుచ్ఛి –

‘‘మనుస్సిన్దం జహిత్వాన, సబ్బకామసమిద్ధినం;

కథం ను భగవా కేసీ, కప్పస్స రమతి అస్సమే.

‘‘సాదూని రమణీయాని, సన్తి వక్ఖా మనోరమా;

సుభాసితాని కప్పస్స, నారద రమయన్తి మం.

‘‘సాలీనం ఓదనం భుఞ్జే, సుచిం మంసూపసేచనం;

కథం సామాకనీవారం, అలోణం ఛాదయన్తి తం.

‘‘సాదుం వా యది వాసాదుం, అప్పం వా యది వా బహుం;

విస్సత్థో యత్థ భుఞ్జేయ్య, విస్సాసపరమా రసా’’తి. (జా. ౧.౪.౧౮౧-౧౮౪);

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేన్తో ‘‘తదా రాజా మోగ్గల్లానో అహోసి, నారదో సారిపుత్తో, కప్పన్తేవాసికో ఆనన్దో, కేసవతాపసో అహమేవా’’తి వత్వా, ‘‘ఏవం, మహారాజ, పుబ్బేపి పణ్డితా మారణన్తికం వేదనం పత్వా విస్సాసికట్ఠానం గమింసు, మమ సావకా తుమ్హాకం సన్తికే విస్సాసం న లభన్తి మఞ్ఞే’’తి ఆహ. రాజా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం మయా విస్సాసం కాతుం వట్టతి, కథం ను ఖో కరిస్సామీతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఞాతిధీతరం మమ గేహే కాతుం వట్టతి, ఏవం సన్తే ‘దహరా చ సామణేరా చ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఞాతిరాజా’తి మమ సన్తికం విస్సత్థా నిబద్ధం ఆగమిస్సన్తీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘ఏకం మే ధీతరం దేన్తూ’’తి సాకియానం సన్తికం సాసనం పేసేసి. ‘‘కతరస్స సక్యస్స ధీతా’’తి చ పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఞత్వా ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి వత్వా దూతే ఆణాపేసి. దూతా గన్త్వా సాకియే దారికం యాచింసు. తే సన్నిపతిత్వా, ‘‘పక్ఖన్తరికో రాజా, సచే న దస్సామ, వినాసేస్సతి నో, న ఖో పన అమ్హేహి కులేన సదిసో, కిం ను ఖో కాతబ్బ’’న్తి మన్తయింసు. మహానామో ‘‘మమ దాసియా కుచ్ఛిమ్హి జాతా వాసభఖత్తియా నామ ధీతా రూపసోభగ్గప్పత్తా అత్థి, తం దస్సామా’’తి వత్వా దూతే ఆహ – ‘‘సాధు, రఞ్ఞో దారికం దస్సామా’’తి. ‘‘సా కస్స, ధీతా’’తి? ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స చూళపితుపుత్తస్స మహానామస్స సక్కస్స ధీతా వాసభఖత్తియా నామా’’తి.

తే గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచయింసు. రాజా ‘‘యది ఏవం, సాధు, సీఘం ఆనేథ, ఖత్తియా చ నామ బహుమాయా, దాసిధీతరమ్పి పహిణేయ్యుం, పితరా సద్ధిం ఏకభాజనే భుఞ్జన్తిం ఆనేయ్యాథా’’తి పేసేసి. తే గన్త్వా, ‘‘దేవ, తుమ్హేహి సద్ధిం ఏకతో భుఞ్జన్తిం రాజా ఇచ్ఛతీ’’తి ఆహంసు. మహానామో ‘‘సాధు, తాతా’’తి తం అలఙ్కారాపేత్వా అత్తనో భోజనకాలే పక్కోసాపేత్వా తాయ సద్ధిం ఏకతో భుఞ్జనాకారం దస్సేత్వా దూతానం నియ్యాదేసి. తే తం ఆదాయ సావత్థిం గన్త్వా తం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా తుట్ఠమానసో తం పఞ్చన్నం ఇత్థిసతానం జేట్ఠికం కత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే అభిసిఞ్చి. సా న చిరస్సేవ సువణ్ణవణ్ణం పుత్తం విజాయి.

అథస్స నామగ్గహణదివసే రాజా దారకస్స అయ్యకస్స సన్తికం పేసేసి ‘‘సక్యరాజధీతా వాసభఖత్తియా పుత్తం విజాతా, కిమస్స నామం కరోమా’’తి? తం పన సాసనం గహేత్వా గతో అమచ్చో థోకం బధిరధాతుకో, సో గన్త్వా రఞ్ఞో అయ్యకస్స ఆరోచేసి, సో తం సుత్వా ‘‘వాసభఖత్తియా పుత్తం అవిజాయిత్వాపి సబ్బజనం అభిభవి, ఇదాని పన రఞ్ఞో అతివియ వల్లభా భవిస్సతీ’’తి ఆహ. బధిరో అమచ్చో ‘‘వల్లభా’’తి వచనం దుస్సుతం సుత్వా ‘‘విటటూభో’’తి సల్లక్ఖేత్వా రాజానం ఉపగన్త్వా, ‘‘దేవ, కుమారస్స కిర ‘విటటూభో’తి నామం కరోథా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘పోరాణకం నో కులసన్తకం నామం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా తం నామం అకాసి. అథస్స దహరకాలేయేవ రాజా ‘‘సత్థు పియం కరోమీ’’తి సేనాపతిట్ఠానం అదాసి.

సో కుమారపరిహారేన వడ్ఢన్తో సత్తవస్సికకాలే అఞ్ఞేసం కుమారానం మాతామహకులతో హత్థిరూపకఅస్సరూపకాదీని ఆహరియమానాని దిస్వా మాతరం పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, అఞ్ఞేసం మాతామహకులతో పణ్ణాకారో ఆహరీయతి, మయ్హం కోచి కిఞ్చి న పేసేసి, కిం త్వం నిమాతా నిపితా’’తి? అథ నం సా, ‘‘తాత, తవ సక్యరాజానో మాతామహా దూరే పన వసన్తి, తేన తే కిఞ్చి న పేసేన్తీ’’తి వఞ్చేసి. సోళసవస్సికకాలే, ‘‘అమ్మ, తవ మాతామహకులం పస్సితుకామోమ్హీ’’తి వత్వా, ‘‘అలం, తాత, కిం తత్థ గన్త్వా కరిస్సతీ’’తి వారియమానోపి పునప్పునం యాచి. అథస్స మాతా ‘‘తేన హి గచ్ఛా’’తి సమ్పటిచ్ఛి. సో పితు ఆరోచేత్వా మహన్తేన పరివారేన నిక్ఖమి. వాసభఖత్తియా పురేతరం పణ్ణం పేసేసి – ‘‘అహం ఇధ సుఖం వసామి, మాస్స కిఞ్చి సామినో అన్తరం దస్సయింసూ’’తి. సాకియా విటటూభస్స ఆగమనం ఞత్వా, ‘‘వన్దితుం న సక్కోమా’’తి తస్స దహరదహరే కుమారే జనపదం పహిణిత్వా తస్మిం కపిలపురం సమ్పత్తే సన్థాగారే సన్నిపతింసు. కుమారో తత్థ గన్త్వా అట్ఠాసి.

అథ నం ‘‘అయం తే, తాత, మాతామహో, అయం మాతులో’’తి వత్వా వన్దాపేసుం. సో సబ్బే వన్దమానో విచరిత్వా ఏకమ్పి అత్తానం వన్దన్తం అదిస్వా ‘‘కిం ను ఖో మం వన్దన్తా నత్థీ’’తి పుచ్ఛి. సాకియా, ‘‘తాత, తే కనిట్ఠకుమారా జనపదం గతా’’తి వత్వా తస్స మహన్తం సక్కారం కరింసు. సో కతిపాహం వసిత్వా మహన్తేన పరివారేన నిక్ఖమి. అథేకా దాసీ సన్థాగారే తేన నిసిన్నఫలకం ‘‘ఇదం వాసభఖత్తియాయ దాసియా పుత్తస్స నిసిన్నఫలక’’న్తి అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా ఖీరోదకేన ధోవి. ఏకో పురిసో అత్తనో ఆవుధం పముస్సిత్వా నివత్తో తం గణ్హన్తో విటటూభకుమారస్స అక్కోసనసద్దం సుత్వా తం కారణం పుచ్ఛిత్వా, ‘‘వాసభఖత్తియా దాసియా కుచ్ఛిమ్హి మహానామసక్కం పటిచ్చ జాతా’’తి ఞత్వా బలకాయస్స కథేసి. ‘‘వాసభఖత్తియా కిర దాసిధీతా’’తి మహాకోలాహలం అహోసి. తం సుత్వా విటటూభో ‘‘ఏతే తావ మమ నిసిన్నఫలకం ఖీరోదకేన ధోవన్తు, అహం పన రజ్జే పతిట్ఠితకాలే ఏతేసం గలలోహితం గహేత్వా మమ నిసిన్నఫలకం ధోవిస్సామీ’’తి చిత్తం పట్ఠపేసి. తస్మిం సావత్థిం గతే అమచ్చా తం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆరోచయింసు. రాజా ‘‘మయ్హం దాసిధీతరం అదంసూ’’తి సాకియానం కుజ్ఝిత్వా వాసభఖత్తియాయ చ పుత్తస్స చ దిన్నపరిహారం అచ్ఛిన్దిత్వా దాసదాసీహి లద్ధబ్బమత్తమేవ దాపేసి.

తతో కతిపాహచ్చయేన సత్థా రాజనివేసనం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. రాజా ఆగన్త్వా వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం కిర ఞాతకేహి దాసిధీతా మయ్హం దిన్నా, తేనస్సా అహం సపుత్తాయ పరిహారం అచ్ఛిన్దిత్వా దాసదాసీహి లద్ధబ్బమత్తమేవ దాపేసి’’న్తి ఆహ. సత్థా ‘‘అయుత్తం, మహారాజ, సాకియేహి కతం, దదన్తేహి నామ సమానజాతికా దాతబ్బా అస్స, తం పన, మహారాజ, వదామి, వాసభఖత్తియా ఖత్తియరాజధీతా ఖత్తియరఞ్ఞో గేహే అభిసేకం లభి. విటటూభోపి ఖత్తియరాజానమేవ పటిచ్చ జాతో, మాతుగోత్తం నామ కిం కరిస్సతి, పితుగోత్తమేవ పమాణన్తి. పోరాణకపణ్డితా దలిద్దిత్థియా కట్ఠహారికాయ అగ్గమహేసిట్ఠానం అదంసు, తస్సా చ కుచ్ఛిమ్హి జాతకుమారో ద్వాదసయోజనికాయ బారాణసియా రజ్జం పత్వా కట్ఠవాహనరాజా నామ జాతో’’తి కట్ఠహారిజాతకం (జా. ౧.౧.౭) కథేసి. రాజా ధమ్మకథం సుత్వా ‘‘పితుగోత్తమేవ కిర పమాణ’’న్తి తుస్సిత్వా వాసభఖత్తియాయ చ పుత్తస్స చ పకతిపరిహారమేవ దాపేసి.

బన్ధులసేనాపతిస్సపి ఖో కుసినారాయం మల్లరాజధీతా మల్లికా నామ భరియా దీఘరత్తం పుత్తం న విజాయి. అథ నం బన్ధులో ‘‘అత్తనో కులఘరమేవ గచ్ఛా’’తి ఉయ్యోజేసి. సా ‘‘సత్థారం దిస్వావ గమిస్సామీ’’తి జేతవనం పవిసిత్వా తథాగతం వన్దిత్వా ఠితా, ‘‘కహం గచ్ఛసీ’’తి వుత్తా ‘‘సామికో మం భన్తే, కులఘరం పేసేతీ’’ ఆహ. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘వఞ్ఝా కిరస్మి అపుత్తికా’’తి. ‘‘యది ఏవం, గమనకిచ్చం నత్థి, నివత్తస్సూ’’తి. సా తుట్ఠమానసా సత్థారం వన్దిత్వా నివేసనం గన్త్వా ‘‘కస్మా నివత్తాసీ’’తి వుత్తా ‘‘దసబలేన నివత్తితామ్హీ’’తి ఆహ బన్ధులో ‘‘దిట్ఠం భవిస్సతి దీఘదస్సినా కారణ’’న్తి సమ్పటిచ్ఛి. సా న చిరస్సేవ గబ్భం పటిలభిత్వా ఉప్పన్నదాహళా ‘‘దోహళో మే ఉప్పన్నో’’తి ఆరోచేసి. ‘‘కిం దోహళో’’తి? ‘‘వేసాలినగరే గణరాజకులానం అభిసేకమఙ్గలపోక్ఖరణియం ఓతరిత్వా న్హత్వా పానీయం పాతుకామామ్హి, సామీ’’తి. బన్ధులో ‘‘సాధూ’’తి వత్వా సహస్సథామధనుం గహేత్వా తం రథం ఆరోపేత్వా సావత్థితో నిక్ఖమిత్వా రథం పాజేన్తో మహాలిలిచ్ఛవినో దిన్నద్వారేన వేసాలిం పావిసి. మహాలిలిచ్ఛవినో చ ద్వారసమీపే ఏవ నివేసనం హోతి. సో రథస్స ఉమ్మారే పనిఘాతసద్దం సుత్వావ ‘‘బన్ధులస్స రథసద్దో ఏసో, అజ్జ లిచ్ఛవీనం భయం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఆహ.

పోక్ఖరణియా అన్తో చ బహి చ ఆరక్ఖా బలవతీ, ఉపరి లోహజాలం పత్థటం, సకుణానమ్పి ఓకాసో నత్థి. బన్ధులసేనాపతి పన రథా ఓతరిత్వా ఆరక్ఖకే మనుస్సే వేత్తేన పహరన్తో పలాపేత్వా లోహజాలం ఛిన్దిత్వా అన్తోపోక్ఖరణీయం భరియం న్హాపేత్వా సయమ్పి న్హత్వా పున తం రథం ఆరోపేత్వా నగరా నిక్ఖమిత్వా ఆగతమగ్గేనేవ పాయాసి. తే ఆరక్ఖమనుస్సా లిచ్ఛవిరాజూనం ఆరోచేసుం. లిచ్ఛవిరాజానో కుజ్ఝిత్వా పఞ్చ రథసతాని ఆరుయ్హ ‘‘బన్ధులమల్లం గణ్హిస్సామా’’తి నిక్ఖమింసు. తం పవత్తిం మహాలిస్స ఆరోచేసుం. మహాలి, ‘‘మా గమిత్థ, సో హి వో సబ్బే ఘోతేస్సతీ’’తి ఆహ. తేపి ‘‘మయం గమిస్సామ ఏవా’’తి వదింసు. ‘‘తేన హి తస్స రథచక్కస్స యావ నాభితో పథవిం పవిట్ఠట్ఠానం దిస్వా నివత్తేయ్యాథ, తతో అనివత్తన్తా పురతో అసనిసద్దం వియ సుణిస్సథ, తమ్హా ఠానా నివత్తేయ్యాథ. తతో అనివత్తన్తా తుమ్హాకం రథధురేసు ఛిద్దం పస్సిస్సథ, తమ్హా ఠానా నివత్తేయ్యాథ, పురతో మా గమిత్థా’’తి. తే తస్స వచనేన అనివత్తిత్వా తం అనుబన్ధింసు ఏవ. మల్లికా దిస్వా, ‘‘రథా, సామి, పఞ్ఞాయన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి ఏకస్సేవ రథస్స పఞ్ఞాయనకాలే మం ఆరోచేయ్యాసీ’’తి. సా యదా సబ్బే రథా ఏకో వియ హుత్వా పఞ్ఞాయింసు, తదా ‘‘ఏకమేవ, సామి, రథసీసం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ. బన్ధులో ‘‘తేన హి ఇమా రస్మియో గణ్హాహీ’’తి తస్సా రస్మియో దత్వా రథే ఠితోవ ధనుం ఆరోపేసి, రథచక్కం యావ నాభితో పథవిం పావిసి.

లిచ్ఛవినో తం ఠానం దిస్వాపి న నివత్తింసు. ఇతరో థోకం గన్త్వా జియం పోథేసి, అసనిసద్దో వియ అహోసి. తే తతోపి న నివత్తింసు, అనుబన్ధన్తా గచ్ఛన్తేవ. బన్ధులో రథే ఠితకోవ ఏకసరం ఖిపి, సో పఞ్చన్నం రథసతానం రథసీసే ఛిద్దం కత్వా పఞ్చ రాజసతాని పరికరబన్ధనట్ఠానే వినివిజ్ఝిత్వా పథవిం పావిసి. తే అత్తనో పవిద్ధభావం అజానిత్వా, ‘‘తిట్ఠ, రే, తిట్ఠ, రే’’తి వదన్తా అనుబన్ధింసు ఏవ. బన్ధులో రథం ఠపేత్వా ‘‘తుమ్హే మతకా, మతకేహి సద్ధిం మయ్హం యుద్ధం నామ నత్థీ’’తి ఆహ. ‘‘మతకా నామ అమ్హాదిసా న హోన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి సబ్బపచ్ఛిమస్స పరికరం మోచేథా’’తి. తే మోచయింసు. సో ముత్తమత్తే ఏవ మరిత్వా పతితో. అథ తే సబ్బేపి ‘‘తుమ్హే ఏవరూపా, అత్తనో ఘరాని గన్త్వా సంవిధాతబ్బం సంవిదహిత్వా పుత్తదారం అనుసాసిత్వా సన్నాహం మోచేథా’’తి ఆహ. తే తథా కత్వా సబ్బేపి జీవితక్ఖయం పత్తా. బన్ధులోపి మల్లికం సావత్థిం ఆనేసి. సా సోళసక్ఖత్తుం యమకే యమకే పుత్తే విజాయి. సబ్బేపి సూరా థామసమ్పన్నా అహేసుం, సబ్బసిప్పానం నిప్ఫత్తిం పాపుణింసు. ఏకేకస్స పురిససహస్సం పరివారో అహోసి. పితరా సద్ధిం రాజనివేసనం గచ్ఛన్తేహి తేహేవ రాజఙ్గణం పరిపూరి.

అథేకదివసం వినిచ్ఛయే కూటట్టపరాజితా మనుస్సా బన్ధులం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా మహావిరవం విరవన్తా వినిచ్ఛయఅమచ్చానం కూటట్టకరణం తస్స ఆరోచేసుం. సో వినిచ్ఛయం గన్త్వా తం అట్టం విచారేత్వా సామికమేవ సామికం అకాసి. మహాజనో మహాసద్దేన సాధుకారం పవత్తేతి. రాజా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా తుస్సిత్వా సబ్బేపి తే అమచ్చే హారేత్వా బన్ధులస్సేవ వినిచ్ఛయం నియ్యాదేసి. సో తతో పట్ఠాయ సమ్మా వినిచ్ఛయి. తతో తే పోరాణకవినిచ్ఛయికా అమచ్చా కిఞ్చి లఞ్జం అలభన్తా అప్పలాభా హుత్వా ‘‘బన్ధులో రజ్జం పత్థేతీ’’తి రాజకులే పరిభిన్దింసు. రాజా తేసం కథం సద్దహిత్వా చిత్తం నిగ్గహేతుం నాసక్ఖి. ‘‘ఇమస్మిం ఇధేవ ఘాతియమానే గరహా మే ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పున చిన్తేత్వా పయుత్తపురిసేహి పచ్చన్తం పహారాపేత్వా బన్ధులం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘పచ్చన్తో కిర కుపితో, తవ పుత్తేహి సద్ధిం గన్త్వా, చోరే గణ్హాహీ’’తి పహిణిత్వా, ‘‘ఏత్థేవస్స ద్వత్తింసాయ పుత్తేహి సద్ధిం సీసం ఛిన్దిత్వా ఆహరథా’’తి తేహి సద్ధిం అఞ్ఞేపి సమత్థే మహాయోధే పేసేసి. తస్మిం పచ్చన్తం గచ్ఛన్తేయేవ ‘‘సేనాపతి కిర ఆగచ్ఛతీ’’తి పయుత్తచోరా పలాయింసు. సో తం పదేసం ఆవాసాపేత్వా సణ్ఠాపేత్వా నివత్తి.

అథస్స నగరతో అవిదూరే ఠానే తే యోధా పుత్తేహి సద్ధిం సీసం ఛిన్దింసు. తం దివసం మల్లికాయ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం ద్వే అగ్గసావకా నిమన్తితా హోన్తి. అథస్సా పుబ్బణ్హే ఏవ ‘‘సామికస్స తే సద్ధిం పుత్తేహి సీసం ఛిన్న’’న్తి పణ్ణం ఆహరిత్వా అదంసు. సా తం పవత్తిం ఞత్వా కస్సచి కిఞ్చి అవత్వా పణ్ణం ఉచ్ఛఙ్గే ఠపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘమేవ పరివిసి. అథస్సా పరిచారికాయో భిక్ఖూనం భత్తం దత్వా సప్పిచాటిం ఆహరన్తియో థేరానం పురతో సప్పిచాటిం భిన్దింసు. ధమ్మసేనాపతి ‘‘భేదనధమ్మం భిన్నం, న చిన్తితబ్బ’’న్తి ఆహ. సా ఉచ్ఛఙ్గతో పణ్ణం నీహరిత్వా ‘‘ద్వత్తింసాయ పుత్తేహి సద్ధిం పితుసీసం ఛిన్నన్తి మే ఇమం పణ్ణం ఆహరింసు, అహం ఇదం సుత్వాపి న చిన్తేమి, సప్పిచాటియా భిన్నాయ కిం చిన్తయిస్సామి, భన్తే’’తి ఆహ. ధమ్మసేనాపతి ‘‘అనిమిత్తమనఞ్ఞాతం, మచ్చానం ఇధ జీవిత’’న్తిఆదీని (సు. ని. ౫౭౯) వత్వా ధమ్మం దేసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం అగమాసి. సాపి ద్వత్తింస సుణిసాయో పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తుమ్హాకం సామికా నిరపరాధా అత్తనో పురిమకమ్మఫలం లభింసు, తుమ్హే మా సోచయిత్థ, మా పరిదేవిత్థ, రఞ్ఞో ఉపరి మనోపదోసం మా కరిత్థా’’తి ఓవది.

రఞ్ఞో చరపురిసా తం కథం సుత్వా గన్త్వా తేసం నిద్దోసభావం రఞ్ఞో కథయింసు. రాజా సంవేగప్పత్తో తస్సా నివేసనం గన్త్వా మల్లికఞ్చ సుణిసాయో చస్సా ఖమాపేత్వా మల్లికాయ వరం అదాసి. సా ‘‘వరో గహితో మే హోతూ’’తి వత్వా తస్మిం గతే మతకభత్తం దత్వా న్హత్వా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా, ‘‘దేవ, తుమ్హేహి మయ్హం వరో దిన్నో, మయ్హఞ్చ అఞ్ఞేన అత్థో నత్థి, ద్వత్తింసాయ మే సుణిసానం మమఞ్చ కులఘరగమనం అనుజానాథా’’తి ఆహ. రాజా సమ్పటిచ్ఛి. సా ద్వత్తింస సుణిసాయో యథాసకాని కులాని పేసేసి, సయమ్పి కుసినారానగరే అత్తనో కులఘరం అగమాసి.

రాజాపి బన్ధులసేనాపతినో భాగినేయ్యస్స దీఘకారాయనస్స నామ సేనాపతిట్ఠానం అదాసి. సో పన ‘‘మాతులో మే ఇమినా మారితో’’తి రఞ్ఞో ఓతారం గవేసన్తో విచరతి. రాజాపి నిరపరాధస్స బన్ధులస్స మారితకాలతో పట్ఠాయ విప్పటిసారీ హుత్వా చిత్తస్సాదం న లభతి, రజ్జసుఖం నానుభోతి. తదా సత్థా సక్యానం మేదాళుపం నామ నిగమం ఉపనిస్సాయ విహరతి. రాజా తత్థ గన్త్వా ఆరామతో అవిదూరే ఖన్ధావారం నివాసేత్వా, ‘‘మన్దేన పరివారేన సత్థారం వన్దిస్సామీ’’తి విహారం గన్త్వా పఞ్చరాజాకకుధభణ్డాని దీఘకారాయనస్స దత్వా ఏకకోవ గన్ధకుటిం పావిసి. సబ్బం ధమ్మచేతియసుత్తనియామేన (మ. ని. ౨.౩౬౪ ఆదయో) దీపేతబ్బం. తస్మిం గన్ధకుటిం పవిట్ఠే దీఘకారాయనో తాని పఞ్చ రాజకకుధభణ్డాని గహేత్వా విటటూభం రాజానం కత్వా రఞ్ఞో ఏకం అస్సం ఏకఞ్చ ఉపట్ఠానకారికం మాతుగామం ఠపేత్వా నివత్తేత్వా సావత్థిం అగమాసి.

రాజా సత్థారా సద్ధిం పియకథం కథేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిక్ఖన్తో సేనం అదిస్వా తం మాతుగామం పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా, ‘‘అహం భాగినేయ్యం ఆదాయ గన్త్వా, విటటూభం గహేస్సామీ’’తి రాజగహనగరం గచ్ఛన్తో వికాలే ద్వారేసు పిదహితేసు నగరం పత్వా ఏకిస్సా సాలాయ నిపజ్జిత్వా వాతాతపేహి కిలన్తో రత్తిభాగే తత్థేవ కాలమకాసి. విభాతాయ రత్తియా, ‘‘దేవ, కోసలనరిన్ద అనాథో జాతోసీ’’తి విప్పలపన్తియా తస్సా ఇత్థియా సద్దం సుత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. సో మాతులస్స మహన్తేన సక్కారేన సరీరకిచ్చం కారేసి.

విటటూభోపి రజ్జం లభిత్వా తం వేరం సరిత్వా ‘‘సబ్బేపి సాకియే మారేస్సామీ’’తి మహతియా సేనాయ నిక్ఖమి. తం దివసం సత్థా పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో ఞాతిసఙ్ఘస్స వినాసం దిస్వా, ‘‘ఞాతిసఙ్గహం కాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా పుబ్బణ్హసమయే పిణ్డాయ చరిత్వా, పిణ్డపాతపటిక్కన్తో గన్ధకుటియం సీహసేయ్యం కప్పేత్వా, సాయన్హసమయే ఆకాసేన గన్త్వా, కపిలవత్థుసామన్తే ఏకస్మిం కబరచ్ఛాయే రుక్ఖమూలే నిసీది. తతో విటటూభస్స రజ్జసీమాయ మహన్తో సన్దచ్ఛాయో నిగ్రోధో అత్థి. విటటూభో సత్థారం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, కిం కారణా ఏవరూపాయ ఉణ్హవేలాయ ఇమస్మిం కబరచ్ఛాయే రుక్ఖమూలే నిసీదథ, ఏతస్మిం సన్దచ్ఛాయే నిగ్రోధమూలే నిసీదథ, భన్తే’’తి వత్వా, ‘‘హోతు, మహారాజ, ఞాతకానం ఛాయా నామ సీతలా’’తి వుత్తే, ‘‘ఞాతకానురక్ఖనత్థాయ సత్థా ఆగతో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా నివత్తిత్వా సావత్థింయేవ పచ్చాగమి. సత్థాపి ఉప్పతిత్వా జేతవనమేవ గతో.

రాజా సాకియానం దోసం సరిత్వా దుతియమ్పి నిక్ఖమిత్వా తథేవ సత్థారం పస్సిత్వా పున నివత్తి. తతియవారేపి నిక్ఖమిత్వా తథేవ సత్థారం పస్సిత్వా పున నివత్తి. చతుత్థవారే పన తస్మిం నిక్ఖన్తే సత్థా సాకియానం పుబ్బకమ్మం ఓలోకేత్వా తేసం ఏకదివసం నదియం విసపక్ఖిపనపాపకమ్మస్స అప్పటిబాహియభావం ఞత్వా చతుత్థవారే నాగమాసి. విటటూభో ‘‘సాకియే ఘాతేస్సామీ’’తి మహన్తేన బలకాయేన నిక్ఖమి. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పన ఞాతకా అసత్తఘాతకా నామ, అత్తనా మరన్తాపి పరేసం జీవితం న వోరోపేన్తి. తే చిన్తయింసు – ‘‘మయం సుసిక్ఖితా కతహత్థా కతూపాసనా మహిస్సాసా, న ఖో పన సక్కా అమ్హేహి పరం జీవితా వోరోపేతుం, అత్తనో కమ్మం దస్సేత్వా పలాపేస్సామా’’తి తే కతసన్నాహా నిక్ఖమిత్వా యుద్ధం ఆరభింసు. తేహి ఖిత్తా సరా విటటూభస్స పురిసానం అన్తరన్తరేన గచ్ఛన్తి, ఫలకన్తరకణ్ణఛిద్దన్తరాదీహి నిక్ఖమన్తి. విటటూభో దిస్వా నను భణే ‘‘సాకియా అసత్తఘాతకామ్హా’’తి వదన్తి, అథ చ పన మే పురిసే నాసేన్తీతి.

అథ నం ఏకో పురిసో ఆహ – ‘‘కిం సామి, నివత్తిత్వా ఓలోకేసీ’’తి? ‘‘సాకియా మే పురిసే నాసేన్తీ’’తి. ‘‘తుమ్హాకం కోచి పురిసో మతో నామ నత్థి. ఇఙ్ఘ తే గణాపేథా’’తి. గణాపేన్తో ఏకస్సపి ఖయం న పస్సి. సో తతో నివత్తిత్వా ‘‘యే యే పన భణే ‘సాకియమ్హా’తి భణన్తి, సబ్బే మారేథ, మాతామహస్స పన మహానామసక్కస్స సన్తికే ఠితానం జీవితం దేథా’’తి ఆహ. సాకియా గహేతబ్బగహణం అపస్సన్తా ఏకచ్చే తిణం డంసిత్వా, ఏకచ్చే నళం గహేత్వా అట్ఠంసు. ‘‘తుమ్హే సాకియా, నో’’తి పుచ్ఛితా యస్మా తే మరన్తాపి ముసావాదం న భణన్తి, తస్మా తిణం డంసిత్వా ఠితా ‘‘నో సాకో, తిణ’’న్తి వదన్తి. నళం గహేత్వా ఠితా ‘‘నో సాకో, నళో’’తి వదన్తి. యే చ మహానామస్స సన్తికే ఠితా, తే చ జీవితం లభింసు. తేసు తిణం డంసిత్వా ఠితా తిణసాకియా నామ, నళం గహేత్వా ఠితా నళసాకియా నామ జాతాతి, విటటూభో అవసేసే ఖీరపకేపి దారకే అవిస్సజ్జేత్వా ఘాతాపేన్తో లోహితనదిం పవత్తేత్వా తేసం గలలోహితేన ఫలకం ధోవాపేసి. ఏవం సాకియవంసో విటటూభేన ఉపచ్ఛిన్నో.

సో మహానామసక్కం గాహాపేత్వా నివత్తో ‘‘పాతరాసవేలాయ పాతరాసం కరిస్సామీ’’తి ఏకస్మిం ఠానే ఓతరిత్వా భోజనే ఉపనీతే ‘‘ఏకతోవ భుఞ్జిస్సామా’’తి అయ్యకం పక్కోసాపేసి. ఖత్తియా పన జీవితం చజన్తాపి దాసిపుత్తేహి సద్ధిం న భుఞ్జన్తి. తస్మా మహానామో ఏకం సరం ఓలోకేత్వా ‘‘కిలిట్ఠగత్తోమ్హి, న్హాయిస్సామి, తాతా’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, అయ్యక, న్హాయథా’’తి. సో ‘‘అయం మం ఏకతో అభుఞ్జన్తం ఘాతేస్సతి, సయమేవ మే మతం సేయ్యో’’తి కేసే ముఞ్చిత్వా అగ్గే గణ్ఠిం కత్వా కేసేసు పాదఙ్గుట్ఠకే పవేసేత్వా ఉదకే నిముజ్జి. తస్స గుణతేజేన నాగభవనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. నాగరాజా ‘‘కిం ను ఖో’’తి ఉపధారేన్తో తం ఞత్వా తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా తం అత్తనో ఫణే నిసీదాపేత్వా నాగభవనం పవేసేసి. సో ద్వాదస్స వస్సాని తత్థేవ వసి. విటటూభోపి ‘‘మయ్హం అయ్యకో ఇదాని ఆగమిస్సతి, ఇదాని ఆగమిస్సతీ’’తి ఆగమయమానోవ నిసీది. తస్మిం అతిచిరాయన్తే సరం విచినాపేత్వా దీపాలోకేన పురిసబ్భన్తరానిపి ఓలోకేత్వా అదిస్వా ‘‘గతో భవిస్సతీ’’తి పక్కామి. సో రత్తిభాగే అచిరవతిం పత్వా ఖన్ధావారం నివాసేసి. ఏకచ్చే అన్తోనదియం వాలుకాపులినే నిపజ్జింసు, ఏకచ్చే బహిథలే, అన్తోనిపన్నేసుపి పుబ్బే అకతపాపకమ్మా అత్థి, బహినిపన్నేసుపి పుబ్బే కతపాపకమ్మా అత్థి, తేసం నిపన్నట్ఠానేసు కిపిల్లికా ఉట్ఠహింసు. తే ‘‘మయ్హం నిపన్నట్ఠానే కిపిల్లికా, మయ్హం నిపన్నట్ఠానే కిపిల్లికా’’తి ఉట్ఠహిత్వా అకతపాపకమ్మా ఉత్తరిత్వా థలే నిపజ్జింసు, కతపాపకమ్మా ఓతరిత్వా వాలుకాపులినే నిపజ్జింసు. తస్మిం ఖణే మహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా ఘనవస్సం వస్సి. నదియా ఓఘో ఆగన్త్వా విటటూభం సద్ధిం పరిసాయ సముద్దమేవ పాపేసి. సబ్బే తత్థ మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖా అహేసుం.

మహాజనో కథం సముట్ఠాపేసి ‘‘సాకియానం మరణం అయుత్తం, ‘ఏవం నామ కోట్టేత్వా కోట్టేత్వా సాకియా మారేతబ్బా’తి అననుచ్ఛవికమేత’’న్తి. సత్థా తం కథం సుత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, ఇమస్మిం అత్తభావే కిఞ్చాపి సాకియానం ఏవం మరణం అయుత్తం, పుబ్బే కతపాపకమ్మవసేన పన యుత్తమేవేతేహి లద్ధ’’న్తి ఆహ. ‘‘కిం పన, భన్తే, ఏతే పుబ్బే అకంసూ’’తి? సబ్బే ఏకతో హుత్వా నదియం విసం పక్ఖిపింసూతి. పునేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘విటటూభో ఏత్తకే సాకియే మారేత్వా ఆగచ్ఛన్తో అత్తనో మనోరథే మత్థకం అప్పత్తేయేవ ఏత్తకం జనం ఆదాయ మహాసముద్దే మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖో జాతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘ఇమేసం సత్తానం మనోరథే మత్థకం అప్పత్తేయేవ మచ్చురాజా సుత్తం గామం అజ్ఝోత్థరన్తో మహోఘో వియ జీవితిన్ద్రియం ఛిన్దిత్వా చతూసు అపాయసముద్దేసు నిముజ్జాపేతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౭. ‘‘పుప్ఫాని హేవ పచినన్తం, బ్యాసత్తమనసం నరం;

సుత్తం గామం మహోఘోవ, మచ్చు ఆదాయ గచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ బ్యాసత్తమనసం నరన్తి సమ్పత్తే వా అసమ్పత్తే వా లగ్గమానసం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా మాలాకారో పుప్ఫారామం పవిసిత్వా ‘‘పుప్ఫాని పచినిస్సామీ’’తి తతో పుప్ఫాని గహేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం వా గచ్ఛం పత్థేన్తో సకలే పుప్ఫారామే మనం పేసేతి, ‘‘ఇతో చితో చ పుప్ఫాని పచినిస్సామీ’’తి తతో పుప్ఫాని అగ్గహేత్వా అఞ్ఞత్థ మనం పేసేసి, తమేవ గచ్ఛం పచినన్తో పమాదమాపజ్జతి, ఏవమేవ ఏకచ్చో పుప్ఫారామసదిసం పఞ్చకామగుణమజ్ఝం ఓతరిత్వా మనోరమం రూపం లభిత్వా మనోరమానం సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బానం అఞ్ఞతరం పత్థేతి. అఞ్ఞో తేసు వా అఞ్ఞతరం లభిత్వా అఞ్ఞతరం పత్థేతి, రూపమేవ వా లభిత్వా అఞ్ఞం అపత్థేన్తో తమేవ అస్సాదేతి, సద్దాదీసు వా అఞ్ఞతరం. ఏసేవ నయో గోమహింసదాసిదాసఖేత్తవత్థుగామనిగమజనపదాదీసు, పబ్బజితానమ్పి పరివేణవిహారపత్తచీవరాదీసూతి ఏవం పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతాని పుప్ఫాని ఏవ పచినన్తం సమ్పత్తే వా అసమ్పత్తే వా కామగుణే బ్యాసత్తమనసం నరం. సుత్తం గామన్తి గామస్స గేహభిత్తిఆదీనం పన సుపనవసేన సుపనం నామ నత్థి, సత్తానం పన సుత్తపమత్తతం ఉపాదాయ సుత్తో నామ హోతి. ఏవం సుత్తం గామం ద్వే తీణి యోజనాని ఆయతగమ్భీరో మహోఘోవ మచ్చు ఆదాయ గచ్ఛతి. యథా సో మహోఘో ఇత్థిపురిసగోమహింసకుక్కుటాదీసు కిఞ్చి అనవసేసేత్వా సబ్బం తం గామం సముద్దం పాపేత్వా మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖం కరోతి, ఏవమేవ బ్యాసత్తమనసం నరం మచ్చు ఆదాయ జీవితిన్ద్రియమస్స ఛిన్దిత్వా చతూసు అపాయసముద్దేసు నిముజ్జాపేతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పత్తా. మహాజనస్స సాత్థికా దేసనా జాతాతి.

విటటూభవత్థు తతియం.