౩. చూళపన్థకత్థేరవత్థు

ఉట్ఠానేనప్పమాదేనాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో చూళపన్థకత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

రాజగహే కిర ధనసేట్ఠికులస్స ధీతా వయప్పత్తకాలే మాతాపితూహి సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరిమతలే అతివియ రక్ఖియమానా యోబ్బనమదమత్తతాయ పురిసలోలా హుత్వా అత్తనో దాసేనేవ సద్ధిం సన్థవం కత్వా, ‘‘అఞ్ఞేపి మే ఇదం కమ్మం జానేయ్యు’’న్తి భీతా ఏవమాహ – ‘‘అమ్హేహి ఇమస్మిం ఠానే న సక్కా వసితుం. సచే మే మాతాపితరో ఇమం దోసం జానిస్సన్తి, ఖణ్డాఖణ్డికం మం కరిస్సన్తి. విదేసం గన్త్వా వసిస్సామా’’తి. తే హత్థసారం గహేత్వా అగ్గద్వారేన నిక్ఖమిత్వా, ‘‘యత్థ వా తత్థ వా అఞ్ఞేహి అజాననట్ఠానం గన్త్వా వసిస్సామా’’తి ఉభోపి అగమంసు. తేసం ఏకస్మిం ఠానే వసన్తానం సంవాసమన్వాయ తస్సా కుచ్ఛిస్మిం గబ్భో పతిట్ఠాసి. సా గబ్భపరిపాకం ఆగమ్మ తేన సద్ధిం మన్తేసి, ‘‘గబ్భో మే పరిపాకం గతో, ఞాతిబన్ధువిరహితే ఠానే గబ్భవుట్ఠానం నామ ఉభిన్నమ్పి అమ్హాకం దుక్ఖావహం, కులగేహమేవ గచ్ఛామా’’తి. సో ‘‘సచాహం తత్థ గమిస్సామి, జీవితం మే నత్థీ’’తి భయేన ‘‘అజ్జ గచ్ఛామ, స్వే గచ్ఛామా’’తి దివసే అతిక్కామేసి. సా చిన్తేసి – ‘‘అయం బాలో అత్తనో దోసమహన్తతాయ గన్తుం న ఉస్సహతి, మాతాపితరో నామ ఏకన్తహితావ, అయం గచ్ఛతు వా, మా వా, అహం గమిస్సామీ’’తి. సా తస్మిం గేహా నిక్ఖన్తే గేహపరిక్ఖారం పటిసామేత్వా అత్తనో కులఘరం గతభావం అనన్తరగేహవాసీనం ఆరోచేత్వా మగ్గం పటిపజ్జి.

సోపి ఘరం ఆగన్త్వా తం అదిస్వా పటివిస్సకే పుచ్ఛిత్వా, ‘‘సా కులఘరం గతా’’తి సుత్వా వేగేన అనుబన్ధిత్వా అన్తరామగ్గే సమ్పాపుణి. తస్సాపి తత్థేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సో ‘‘కిం ఇదం, భద్దే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సామి, మే ఏకో పుత్తో జాతో’’తి. ‘‘ఇదాని కిం కరిస్సామా’’తి? ‘‘యస్సత్థాయ మయం కులఘరం గచ్ఛేయ్యామ, తం కమ్మం అన్తరామగ్గేవ నిప్ఫన్నం, తత్థ గన్త్వా కిం కరిస్సామ, నివత్తిస్సామా’’తి ద్వేపి ఏకచిత్తా హుత్వా నివత్తింసు. తస్స చ దారకస్స పన్థే జాతత్తా పన్థకోతి నామం కరింసు. తస్సా నచిరస్సేవ అపరోపి గబ్భో పతిట్ఠహి. సబ్బం పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. తస్సపి దారకస్స పన్థే జాతత్తా పఠమజాతస్స మహాపన్థకోతి నామం కత్వా ఇతరస్స చూళపన్థకోతి నామం కరింసు. తే ద్వేపి దారకే గహేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతా. తేసం తత్థ వసన్తానం మహాపన్థకదారకో అఞ్ఞే దారకే ‘‘చూళపితా మహాపితాతి, అయ్యకో అయ్యికా’’తి చ వదన్తే సుత్వా మాతరం పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, అఞ్ఞే దారకా ‘అయ్యకో అయ్యికా’తిపి, ‘మహాపితా చూళపితా’తిపి వదన్తి, కచ్చి అమ్హాకఞ్ఞేవ ఞాతకా నత్థీ’’తి? ‘‘ఆమ, తాత, అమ్హాకం ఏత్థ ఞాతకా నత్థి. రాజగహనగరే పన వో ధనసేట్ఠి నామ అయ్యకో, తత్థ అమ్హాకం బహూ ఞాతకా’’తి. ‘‘కస్మా తత్థ న గచ్ఛథ, అమ్మా’’తి? సా అత్తనో అగమనకారణం పుత్తస్స అకథేత్వా పుత్తేసు పునప్పునం కథేన్తేసు సామికం ఆహ – ‘‘ఇమే దారకా మం అతివియ కిలమేన్తి, కిం నో మాతాపితరో దిస్వా మంసం ఖాదిస్సన్తి, ఏహి, దారకానం అయ్యకకులం దస్సేస్సామా’’తి? ‘‘అహం సమ్ముఖా భవితుం న సక్ఖిస్సామి, తే పన నయిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు యేన కేనచి ఉపాయేన దారకానం అయ్యకకులమేవ దట్ఠుం వట్టతీ’’తి. ద్వేపి జనా దారకే ఆదాయ అనుపుబ్బేన రాజగహం పత్వా నగరద్వారే ఏకిస్సా సాలాయ పవిసిత్వా దారకమాతా ద్వే దారకే గహేత్వా అత్తనో ఆగతభావం మాతాపితూనం ఆరోచాపేసి. తే తం సాసనం సుత్వా, ‘‘సంసారే విచరన్తానం న పుత్తో న ధీతా భూతపుబ్బా నామ నత్థి, తే అమ్హాకం మహాపరాధికా, న సక్కా తేహి అమ్హాకం చక్ఖుపథే ఠాతుం, ఏత్తకం నామ ధనం గహేత్వా ద్వేపి జనా ఫాసుకట్ఠానం గన్త్వా జీవన్తు, దారకే పన ఇధ పేసేన్తూ’’తి ధనం దత్వా దూతం పాహేసుం.

తేహి పేసితం ధనం గహేత్వా దారకే ఆగతదూతానఞ్ఞేవ హత్థే దత్వా పహిణింసు. దారకా అయ్యకకులే వడ్ఢన్తి. తేసు చూళపన్థకో అతిదహరో, మహాపన్థకో పన అయ్యకేన సద్ధిం దసబలస్స ధమ్మకథం సోతుం గచ్ఛతి. తస్స నిచ్చం సత్థు సన్తికం గచ్ఛన్తస్స పబ్బజ్జాయ చిత్తం నమి. సో అయ్యకం ఆహ – ‘‘సచే మం అనుజానేయ్యాథ, అహం పబ్బజేయ్య’’న్తి. ‘‘కిం వదేసి, తాత, సకలస్స లోకస్సపి మే పబ్బజ్జాతో తవ పబ్బజ్జా భద్దికా. సచే సక్కోసి పబ్బజాహీ’’తి. తం సత్థు సన్తికం నేత్వా, ‘‘కిం, గహపతి, దారకో తే లద్ధో’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, భన్తే, అయం మే నత్తా తుమ్హాకం సన్తికే పబ్బజితుకామో’’తి ఆహ. సత్థా అఞ్ఞతరం పిణ్డపాతచారికం భిక్ఖుం ‘‘ఇమం దారకం పబ్బాజేహీ’’తి ఆణాపేసి. థేరో తస్స తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా పబ్బాజేసి. సో బహుం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా పరిపుణ్ణవస్సో ఉపసమ్పదం లభిత్వా యోనిసోమనసికారేన కమ్మట్ఠానం కరోన్తో అరహత్తం పాపుణి. సో ఝానసుఖేన ఫలసుఖేన వీతినామేన్తో చిన్తేసి – ‘‘సక్కా ను ఖో ఇదం సుఖం చూళపన్థకస్స దాతు’’న్తి! తతో అయ్యకసేట్ఠిస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవమాహ – ‘‘మహాసేట్ఠి, సచే అనుజానేయ్యాథ, అహం చూళపన్థకం పబ్బాజేయ్య’’న్తి. ‘‘పబ్బాజేథ, భన్తే’’తి. సేట్ఠి కిర సాసనే చ సుప్పసన్నో, ‘‘కతరధీతాయ వో ఏతే పుత్తా’’తి పుచ్ఛియమానో చ ‘‘పలాతధీతాయా’’తి వత్తుం లజ్జతి, తస్మా సుఖేనేవ తేసం పబ్బజ్జం అనుజాని. థేరో చూళపన్థకం పబ్బాజేత్వా సీలేసు పతిట్ఠాపేసి. సో పబ్బజిత్వావ దన్ధో అహోసి.

‘‘పద్మం యథా కోకనదం సుగన్ధం,

పాతో సియా ఫుల్లమవీతగన్ధం;

అఙ్గీరసం పస్స విరోచమానం,

తపన్తమాదిచ్చమివన్తలిక్ఖే’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౩; అ. ని. ౫.౧౯౫) –

ఇమం ఏకం గాథం చతూహి మాసేహి ఉగ్గణ్హితుం నాసక్ఖి. సో కిర కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే పబ్బజిత్వా పఞ్ఞవా హుత్వా అఞ్ఞతరస్స దన్ధభిక్ఖునో ఉద్దేసగ్గహణకాలే పరిహాసకేళిం అకాసి. సో భిక్ఖు తేన పరిహాసేన లజ్జితో నేవ ఉద్దేసం గణ్హి, న సజ్ఝాయమకాసి. తేన కమ్మేన అయం పబ్బజిత్వావ దన్ధో జాతో, గహితగహితం పదం ఉపరూపరిపదం గణ్హన్తస్స నస్సతి. తస్స ఇమమేవ గాథం ఉగ్గహేతుం వాయమన్తస్స చత్తారో మాసా అతిక్కన్తా. అథ నం మహాపన్థకో, ‘‘చూళపన్థక, త్వం ఇమస్మిం సాసనే అభబ్బో, చతూహి మాసేహి ఏకం గాథమ్పి గణ్హితుం న సక్కోసి, పబ్బజితకిచ్చం పన కథం మత్థకం పాపేస్ససి, నిక్ఖమ ఇతో’’తి విహారా నిక్కడ్ఢి. చూళపన్థకో బుద్ధసాసనే సినేహేన గిహిభావం న పత్థేతి.

తస్మిఞ్చ కాలే మహాపన్థకో భత్తుద్దేసకో అహోసి. జీవకో కోమారభచ్చో బహుం మాలాగన్ధవిలేపనం ఆదాయ అత్తనో అమ్బవనం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా ధమ్మం సుత్వా ఉట్ఠాయాసనా దసబలం వన్దిత్వా మహాపన్థకం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘కిత్తకా, భన్తే, సత్థు సన్తికే భిక్ఖూ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పఞ్చమత్తాని భిక్ఖుసతానీ’’తి. ‘‘స్వే, భన్తే, బుద్ధప్పముఖాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ఆదాయ అమ్హాకం నివేసనే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి. ‘‘ఉపాసక, చూళపన్థకో నామ భిక్ఖు దన్ధో అవిరుళ్హిధమ్మో, తం ఠపేత్వా సేసానం నిమన్తనం సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి థేరో ఆహ. తం సుత్వా చూళపన్థకో చిన్తేసి – ‘‘థేరో ఏత్తకానం భిక్ఖూనం నిమన్తనం సమ్పటిచ్ఛన్తో మం బాహిరం కత్వా సమ్పటిచ్ఛతి, నిస్సంసయం మయ్హం భాతికస్స మయి చిత్తం భిన్నం భవిస్సతి, కిం దాని మయ్హం ఇమినా సాసనేన, గిహీ హుత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తో జీవిస్సామీ’’తి? సో పునదివసే పాతోవ విబ్భమితుం పాయాసి.

సత్థా పచ్చూసకాలేయేవ లోకం వోలోకేన్తో ఇమం కారణం దిస్వా పఠమతరం గన్త్వా చూళపన్థకస్స గమనమగ్గే ద్వారకోట్ఠకే చఙ్కమన్తో అట్ఠాసి. చూళపన్థకో గచ్ఛన్తో సత్థారం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ‘‘కుహిం పన త్వం, చూళపన్థక, ఇమాయ వేలాయ గచ్ఛసీ’’తి ఆహ. ‘‘భాతా మం, భన్తే, నిక్కడ్ఢతి, తేనాహం విబ్భమితుం గచ్ఛామీ’’తి. ‘‘చూళపన్థక, తవ పబ్బజ్జా నామ మమ సన్తకా, భాతరా నిక్కడ్ఢితో కస్మా మమ సన్తికం నాగఞ్ఛి, ఏహి, కిం తే గిహిభావేన, మమ సన్తికే భవిస్ససీ’’తి చక్కఙ్కితతలేన పాణినా తం సిరసి పరామసిత్వా ఆదాయ గన్త్వా గన్ధకుటిప్పముఖే నిసీదాపేత్వా, ‘‘చూళపన్థక, పురత్థాభిముఖో హుత్వా ఇమం పిలోతికం ‘రజోహరణం రజోహరణ’న్తి పరిమజ్జన్తో ఇధేవ హోహీ’’తి ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖతం పరిసుద్ధం పిలోతికం దత్వా కాలే ఆరోచితే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో జీవకస్స గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. చూళపన్థకోపి సూరియం ఓలోకేన్తో తం పిలోతికం ‘‘రజోహరణం రజోహరణ’’న్తి పరిమజ్జన్తో నిసీది. తస్స తం పిలోతికఖణ్డం పరిమజ్జన్తస్స కిలిట్ఠం అహోసి. తతో చిన్తేసి – ‘‘ఇదం పిలోతికఖణ్డం అతివియ పరిసుద్ధం, ఇమం పన అత్తభావం నిస్సాయ పురిమపకతిం విజహిత్వా ఏవం కిలిట్ఠం జాతం, అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి ఖయవయం పట్ఠపేన్తో విపస్సనం వడ్ఢేసి. సత్థా ‘‘చూళపన్థకస్స చిత్తం విపస్సనం ఆరుళ్హ’’న్తి ఞత్వా, ‘‘చూళపన్థక, త్వం పిలోతికఖణ్డమేవ సంకిలిట్ఠం ‘రజం రజ’న్తి మా సఞ్ఞం కరి, అబ్భన్తరే పన తే రాగరజాదయో అత్థి, తే హరాహీ’’తి వత్వా ఓభాసం విస్సజ్జేత్వా పురతో నిసిన్నో వియ పఞ్ఞాయమానరూపో హుత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘రాగో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి,

రాగస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజ్జం విప్పజహిత్వ భిక్ఖవో,

విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే.

‘‘దోసో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి,

దోసస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వ భిక్ఖవో,

విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే.

‘‘మోహో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి,

మోహస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వ భిక్ఖవో,

విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే’’తి. (మహాని. ౨౦౯);

గాథాపరియోసానే చూళపన్థకో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. సహ పటిసమ్భిదాహియేవస్స తీణి పిటకాని ఆగమింసు.

సో కిర పుబ్బే రాజా హుత్వా నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తో నలాటతో సేదే ముచ్చన్తే పరిసుద్ధేన సాటకేన నలాటన్తం పుఞ్ఛి, సాటకో కిలిట్ఠో అహోసి. సో ‘‘ఇమం సరీరం నిస్సాయ ఏవరూపో పరిసుద్ధో సాటకో పకతిం జహిత్వా కిలిట్ఠో జాతో, అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి అనిచ్చసఞ్ఞం పటిలభి. తే కారణేనస్స రజోహరణమేవ పచ్చయో జాతో.

జీవకోపి ఖో కోమారభచ్చో దసబలస్స దక్ఖిణోదకం ఉపనామేసి. సత్థా ‘‘నను, జీవక, విహారే భిక్ఖూ అత్థీ’’తి హత్థేన పత్తం పిదహి. మహాపన్థకో ‘‘నను, భన్తే, విహారే భిక్ఖూ నత్థీ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘అత్థి, జీవకా’’తి ఆహ. జీవకో ‘‘తేన హి భణే గచ్ఛ, విహారే భిక్ఖూనం అత్థిభావం వా నత్థిభావం వా త్వఞ్ఞేవ జానాహీ’’తి పురిసం పేసేసి. తస్మిం ఖణే చూళపన్థకో ‘‘మయ్హం భాతికో ‘విహారే భిక్ఖూ నత్థీ’తి భణతి, విహారే భిక్ఖూనం అత్థిభావమస్స పకాసేస్సామీ’’తి సకలం అమ్బవనం భిక్ఖూనఞ్ఞేవ పూరేసి. ఏకచ్చే భిక్ఖూ చీవరకమ్మం కరోన్తి, ఏకచ్చే రజనకమ్మం కరోన్తి, ఏకచ్చే సజ్ఝాయం కరోన్తి. ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞఅసదిసం భిక్ఖుసహస్సం మాపేసి. సో పురిసో విహారే బహూ భిక్ఖూ దిస్వా నివత్తిత్వా, ‘‘అయ్య, సకలం అమ్బవనం భిక్ఖూహి పరిపుణ్ణ’’న్తి జీవకస్స ఆరోచేసి. థేరోపి ఖో తత్థేవ –

‘‘సహస్సక్ఖత్తుమత్తానం, నిమ్మినిత్వాన పన్థకో;

నిసీదమ్బవనే రమ్మే, యావ కాలప్పవేదనా’’తి.

అథ సత్థా తం పురిసం ఆహ – ‘‘విహారం గన్త్వా ‘సత్థా చూళపన్థకం నామ పక్కోసతీ’తి వదేహీ’’తి. తేన గన్త్వా తథా వుత్తే, ‘‘అహం చూళపన్థకో, అహం చూళపన్థకో’’తి ముఖసహస్సం ఉట్ఠహి. సో పురిసో పున గన్త్వా, ‘‘సబ్బేపి కిర, భన్తే, చూళపన్థకాయేవ నామా’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి గన్త్వా యో ‘అహం చూళపన్థకో’తి పఠమం వదతి, తం హత్థే గణ్హ, అవసేసా అన్తరధాయిస్సన్తీ’’తి. సో తథా అకాసి. తావదేవ సహస్సమత్తా భిక్ఖూ అన్తరధాయింసు. థేరోపి తేన పురిసేన సద్ధిం అగమాసి. సత్థా భత్తకిచ్చపరియోసానే జీవకం ఆమన్తేసి – ‘‘జీవక, చూళపన్థకస్స పత్తం గణ్హాహి, అయం తే అనుమోదనం కరిస్సతీ’’తి. జీవకో తథా అకాసి. థేరో సీహనాదం నదన్తో తరుణసీహో వియ తీహి పిటకేహి సఙ్ఖోభేత్వా అనుమోదనమకాసి. సత్థా ఉట్ఠాయాసనా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో విహారం గన్త్వా భిక్ఖూహి వత్తే దస్సితే గన్ధకుటిప్పముఖే ఠత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సుగతోవాదం దత్వా కమ్మట్ఠానం కథేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉయ్యోజేత్వా సురభిగన్ధవాసితం గన్ధకుటిం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం ఉపగతో. అథ సాయన్హసమయే భిక్ఖూ ఇతో చితో చ సమోసరిత్వా రత్తకమ్బలసాణియా పరిక్ఖిత్తా వియ నిసీదిత్వా సత్థు గుణకథం ఆరభింసు, ‘‘ఆవుసో, మహాపన్థకో చూళపన్థకస్స అజ్ఝాసయం అజానన్తో చతూహి మాసేహి ఏకం గాథం ఉగ్గణ్హాపేతుం న సక్కోతి, ‘దన్ధో అయ’న్తి విహారా నిక్కడ్ఢి, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన అత్తనో అనుత్తరధమ్మరాజతాయ ఏకస్మింయేవస్స అన్తరభత్తే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం అదాసి, తీణి పిటకాని సహ పటిసమ్భిదాహియేవ ఆగతాని, అహో బుద్ధానం బలం నామ మహన్త’’న్తి.

అథ భగవా ధమ్మసభాయం ఇమం కథాపవత్తిం ఞత్వా, ‘‘అజ్జ మయా గన్తుం వట్టతీ’’తి బుద్ధసేయ్యాయ ఉట్ఠాయ సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా విజ్జులతం వియ కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా రత్తకమ్బలసదిసం సుగతమహాచీవరం పారుపిత్వా సురభిగన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ మత్తవరవారణసీహవిజమ్భితవిలాసేన అనన్తాయ బుద్ధలీళాయ ధమ్మసభం గన్త్వా అలఙ్కతమణ్డలమాళమజ్ఝే సుపఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనం అభిరుయ్హ ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేన్తో అణ్ణవకుచ్ఛిం ఖోభయమానో యుగన్ధరమత్థకే బాలసూరియో వియ ఆసనమజ్ఝే నిసీది. సమ్మాసమ్బుద్ధే పన ఆగతమత్తే భిక్ఖుసఙ్ఘో కథం పచ్ఛిన్దిత్వా తుణ్హీ అహోసి. సత్థా ముదుకేన మేత్తచిత్తేన పరిసం ఓలోకేత్వా, ‘‘అయం పరిసా అతివియ సోభతి, ఏకస్సపి హత్థకుక్కుచ్చం వా పాదకుక్కుచ్చం వా ఉక్కాసితసద్దో వా ఖిపితసద్దో వా నత్థి, సబ్బేపి ఇమే బుద్ధగారవేన సగారవా, బుద్ధతేజేన తజ్జితా. మయి ఆయుకప్పమ్పి అకథేత్వా నిసిన్నే పఠమం కథం సముట్ఠాపేత్వా న కథేస్సన్తి. కథాసముట్ఠాపనవత్తం నామ మయావ జానితబ్బం, అహమేవ పఠమం కథేస్సామీ’’తి మధురేన బ్రహ్మస్సరేన భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా, ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా, కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘న, భిక్ఖవే, చూళపన్థకో ఇదానేవ దన్ధో, పుబ్బేపి దన్ధోయేవ. న కేవలఞ్చస్సాహం ఇదానేవ అవస్సయో జాతో, పుబ్బేపి అవస్సయో అహోసిమేవ. పుబ్బే పనాహం ఇమం లోకియకుటుమ్బస్స సామికం అకాసిం, ఇదాని లోకుత్తరకుటుమ్బస్సా’’తి వత్వా తమత్థం విత్థారతో సోతుకామేహి భిక్ఖూహి ఆయాచితో అతీతం ఆహరి –

‘‘అతీతే, భిక్ఖవే, బారాణసినగరవాసీ ఏకో మాణవో తక్కసిలం గన్త్వా సిప్పుగ్గహణత్థాయ దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స ధమ్మన్తేవాసికో హుత్వా పఞ్చన్నం మాణవకసతానం అన్తరే అతివియ ఆచరియస్స ఉపకారకో అహోసి, పాదపరికమ్మాదీని సబ్బకిచ్చాని కరోతి. దన్ధతాయ పన కిఞ్చి ఉగ్గణ్హితుం న సక్కో’’తి. ఆచరియో ‘‘అయం మమ బహూపకారో, సిక్ఖాపేస్సామి న’’న్తి వాయమన్తోపి కిఞ్చి సిక్ఖాపేతుం న సక్కోతి. సో చిరం వసిత్వా ఏకగాథమ్పి ఉగ్గణ్హితుం అసక్కోన్తో ఉక్కణ్ఠిత్వా ‘‘గమిస్సామీ’’తి ఆచరియం ఆపుచ్ఛి. ఆచరియో చిన్తేసి – ‘‘అయం మయ్హం ఉపకారకో, పణ్డితభావమస్స పచ్చాసీసామి, న నం కాతుం సక్కోమి, అవస్సం మయా ఇమస్స పచ్చుపకారో కాతబ్బో, ఏకమస్స మన్తం బన్ధిత్వా దస్సామీ’’తి సో తం అరఞ్ఞం నేత్వా ‘‘ఘట్టేసి ఘట్టేసి, కిం కారణా ఘట్టేసి? అహమ్పి తం జానామి జానామీ’’తి ఇమం మన్తం బన్ధిత్వా ఉగ్గణ్హాపేన్తో అనేకసతక్ఖత్తుం పరివత్తాపేత్వా, ‘‘పఞ్ఞాయతి తే’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఆమ, పఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తే ‘‘దన్ధేన నామ వాయామం కత్వా పగుణం కతం సిప్పం న పలాయతీ’’తి చిన్తేత్వా మగ్గపరిబ్బయం దత్వా, ‘‘గచ్ఛ, ఇమం మన్తం నిస్సాయ జీవిస్ససి, అపలాయనత్థాయ పనస్స నిచ్చం సజ్ఝాయం కరేయ్యాసీ’’తి వత్వా తం ఉయ్యోజేసి. అథస్స మాతా బారాణసియం సమ్పత్తకాలే ‘‘పుత్తో మే సిప్పం సిక్ఖిత్వా ఆగతో’’తి మహాసక్కారసమ్మానం అకాసి.

తదా బారాణసిరాజా ‘‘అత్థి ను ఖో మే కాయకమ్మాదీసు కోచి దోసో’’తి పచ్చవేక్ఖన్తో అత్తనో అరుచ్చనకం కిఞ్చి కమ్మం అదిస్వా ‘‘అత్తనో వజ్జం నామ అత్తనో న పఞ్ఞాయతి, పరేసం పఞ్ఞాయతి, నాగరానం పరిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా సాయం అఞ్ఞాతకవేసేన నిక్ఖమిత్వా, ‘‘సాయమాసం భుఞ్జిత్వా నిసిన్నమనుస్సానం కథాసల్లాపో నామ నానప్పకారకో హోతి, ‘సచాహం అధమ్మేన రజ్జం కారేమి, పాపేన అధమ్మికేన రఞ్ఞా దణ్డబలిఆదీహి హతమ్హా’తి వక్ఖన్తి. ‘సచే ధమ్మేన రజ్జం కారేమి, దీఘాయుకో హోతు నో రాజా’తిఆదీని వత్వా మమ గుణం కథేస్సన్తీ’’తి తేసం తేసం గేహానం భిత్తిఅనుసారేనేవ విచరతి.

తస్మిం ఖణే ఉమఙ్గచోరా ద్విన్నం గేహానం అన్తరే ఉమఙ్గం భిన్దన్తి ఏకఉమఙ్గేనేవ ద్వే గేహాని పవిసనత్థాయ. రాజా తే దిస్వా గేహచ్ఛాయాయ అట్ఠాసి. తేసం ఉమఙ్గం భిన్దిత్వా గేహం పవిసిత్వా భణ్డకం ఓలోకితకాలే మాణవో పబుజ్ఝిత్వా తం మన్తం సజ్ఝాయన్తో ‘‘ఘట్టేసి ఘట్టేసి, కిం కారణా ఘట్టేసి? అహమ్పి తం జానామి జానామీ’’తి ఆహ. తే తం సుత్వా, ‘‘ఇమినా కిరమ్హా ఞాతా, ఇదాని నో నాసేస్సతీ’’తి నివత్థవత్థానిపి ఛడ్డేత్వా భీతా సమ్ముఖసమ్ముఖట్ఠానేనేవ పలాయింసు. రాజా తే పలాయన్తే దిస్వా ఇతరస్స చ మన్తసజ్ఝాయనసద్దం సుత్వా గేహఞ్ఞేవ వవత్థపేత్వా నాగరానం పరిగ్గణ్హిత్వా నివేసనం పావిసి. సో విభాతాయ పన రత్తియా పాతోవేకం పురిసం పక్కోసిత్వా ఆహ – ‘‘గచ్ఛ భణే, అసుకవీథియం నామ యస్మిం గేహే ఉమఙ్గో భిన్నో, తత్థ తక్కసిలతో సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా ఆగతమాణవో అత్థి, తం ఆనేహీ’’తి. సో గన్త్వా ‘‘రాజా తం పక్కోసతీ’’తి వత్వా మాణవం ఆనేసి. అథ నం రాజా ఆహ – ‘‘త్వం, తాత, తక్కసిలతో సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా ఆగతమాణవో’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘అమ్హాకమ్పి తం సిప్పం దేహీ’’తి. ‘‘సాధు, దేవ, సమానాసనే నిసీదిత్వా గణ్హాహీ’’తి. రాజాపి తథా కత్వా మన్తం గహేత్వా ‘‘అయం తే ఆచరియభాగో’’తి సహస్సం అదాసి.

తదా సేనాపతి రఞ్ఞో కప్పకం ఆహ – ‘‘కదా రఞ్ఞో మస్సుం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘స్వే వా పరసువే వా’’తి. సో తస్స సహస్సం దత్వా ‘‘కిచ్చం మే అత్థీ’’తి వత్వా, ‘‘కిం, సామీ’’తి వుత్తే ‘‘రఞ్ఞో మస్సుకమ్మం కరోన్తో వియ హుత్వా ఖురం అతివియ పహంసిత్వా గలనాళిం ఛిన్ద, త్వం సేనాపతి భవిస్ససి, అహం రాజా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా రఞ్ఞో మస్సుకమ్మకరణదివసే గన్ధోదకేన మస్సుం తేమేత్వా ఖురం పహంసిత్వా నలాటన్తే గహేత్వా, ‘‘ఖురో థోకం కుణ్ఠధారో, ఏకప్పహారేనేవ గలనాళిం ఛిన్దితుం వట్టతీ’’తి పున ఏకమన్తం ఠత్వా ఖురం పహంసి. తస్మిం ఖణే రాజా అత్తనో మన్తం సరిత్వా సజ్ఝాయం కరోన్తో ‘‘ఘట్టేసి ఘట్టేసి, కిం కారణా ఘట్టేసి? అహమ్పి తం జానామి జానామీ’’తి ఆహ. న్హాపితస్స నలాటతో సేదా ముచ్చింసు. సో ‘‘జానాతి మమ కారణం రాజా’’తి భీతో ఖురం భూమియం ఖిపిత్వా పాదమూలే ఉరేన నిపజ్జి. రాజానో నామ ఛేకా హోన్తి, తేన తం ఏవమాహ – ‘‘అరే, దుట్ఠ, న్హాపిత, ‘న మం రాజా జానాతీ’తి సఞ్ఞం కరోసీ’’తి. ‘‘అభయం మే దేహి, దేవా’’తి. ‘‘హోతు, మా భాయి, కథేహీ’’తి. సేనాపతి మే, దేవ, సహస్సం దత్వా, ‘‘రఞ్ఞో మస్సుం కరోన్తో వియ గలనాళిం ఛిన్ద, అహం రాజా హుత్వా తం సేనాపతిం కరిస్సామీ’’తి ఆహాతి. రాజా తం సుత్వా ‘‘ఆచరియం మే నిస్సాయ జీవితం లద్ధ’’న్తి చిన్తేత్వా సేనాపతిం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అమ్భో, సేనాపతి, కిం నామ తయా మమ సన్తికా న లద్ధం, ఇదాని తం దట్ఠుం న సక్కోమి, మమ రట్ఠా నిక్ఖమాహీ’’తి తం రట్ఠా పబ్బాజేత్వా ఆచరియం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘ఆచరియ, తం నిస్సాయ మయా జీవితం లద్ధ’’న్తి వత్వా మహన్తం సక్కారం కరిత్వా తస్స సేనాపతిట్ఠానం అదాసి. ‘‘సో తదా చూళపన్థకో అహోసి, సత్థా దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో’’తి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా, ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, పుబ్బేపి చూళపన్థకో దన్ధోయేవ అహోసి, తదాపిస్సాహం అవస్సయో హుత్వా తం లోకియకుటుమ్బే పతిట్ఠాపేసి’’న్తి వత్వా పున ఏకదివసం ‘‘అహో సత్థా చూళపన్థకస్స అవస్సయో జాతో’’తి కథాయ సముట్ఠితాయ చూళసేట్ఠిజాతకే అతీతవత్థుం కథేత్వా –

‘‘అప్పకేనాపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;

సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౪) –

గాథం వత్వా, ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవాహం ఇమస్స అవస్సయో జాతో, పుబ్బేపి అవస్సయో అహోసిమేవ. పుబ్బే పనాహం ఇమం లోకియకుటుమ్బస్స సామికం అకాసిం, ఇదాని లోకుత్తరకుటుమ్బస్స. తదా హి చూళన్తేవాసికో చూళపన్థకో అహోసి, చూళసేట్ఠి పన పణ్డితో బ్యత్తో నక్ఖత్తకోవిదో అహమేవా’’తి జాతకం సమోధానేసి.

పునేకదివసం ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం, ‘‘ఆవుసో, చూళపన్థకో చతూహి మాసేహి చతుప్పదం గాథం గహేతుం అసక్కోన్తోపి వీరియం అనోస్సజ్జిత్వావ అరహత్తే పతిట్ఠితో, ఇదాని లోకుత్తరధమ్మకుటుమ్బస్స సామికో జాతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా, ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, మమ సాసనే ఆరద్ధవీరియో భిక్ఖు లోకుత్తరధమ్మస్స సామికో హోతియేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౫. ‘‘ఉట్ఠానేనప్పమాదేన, సంయమేన దమేన చ;

దీపం కయిరాథ మేధావీ, యం ఓఘో నాభికీరతీ’’తి.

తత్థ దీపం కయిరాథాతి వీరియసఙ్ఖాతేన ఉట్ఠానేన, సతియా అవిప్పవాసాకారసఙ్ఖాతేన అప్పమాదేన, చతుపారిసుద్ధిసీలసఙ్ఖాతేన సంయమేన, ఇన్ద్రియదమేన చాతి ఇమేహి కారణభూతేహి చతూహి ధమ్మేహి ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో మేధావీ ఇమస్మిం అతివియ దుల్లభపతిట్ఠతాయ అతిగమ్భీరే సంసారసాగరే అత్తనో పతిట్ఠానభూతం అరహత్తఫలం దీపం కయిరాథ కరేయ్య, కాతుం సక్కుణేయ్యాతి అత్థో. కీదిసం? యం ఓఘో నాభికీరతీతి యం చతుబ్బిధోపి కిలేసోఘో అభికిరితుం విద్ధంసేతుం న సక్కోతి. న హి సక్కా అరహత్తం ఓఘేన అభికిరితున్తి.

గాథాపరియోసానే బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసుం. ఏవం దేసనా సమ్పత్తపరిసాయ సాత్థికా జాతాతి.

చూళపన్థకత్థేరవత్థు తతియం.