౨. కుమ్భఘోసకసేట్ఠివత్థు

ఉట్ఠానవతోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో కుమ్భఘోసకం ఆరబ్భ కథేసి. రాజగహనగరస్మిఞ్హి రాజగహసేట్ఠినో గేహే అహివాతరోగో ఉప్పజ్జి, తస్మిం ఉప్పన్నే మక్ఖికా ఆదిం కత్వా యావ గావా పఠమం తిరచ్ఛానగతా మరన్తి, తతో దాసకమ్మకరో, సబ్బపచ్ఛా గేహసామికా, తస్మా సో రోగో సబ్బపచ్ఛా సేట్ఠిఞ్చ జాయఞ్చ గణ్హి. తే రోగేన ఫుట్ఠా పుత్తం సన్తికే ఠితం ఓలోకేత్వా అస్సుపుణ్ణేహి నేత్తేహి తం ఆహంసు – ‘‘తాత, ఇమస్మిం కిర రోగే ఉప్పన్నే భిత్తిం భిన్దిత్వా పలాయన్తావ జీవితం లభన్తి, త్వం అమ్హే అనోలోకేత్వా పలాయిత్వా జీవన్తో పునాగన్త్వా అమ్హాకం అసుకట్ఠానే నామ చత్తాలీస ధనకోటియో నిదహిత్వా ఠపితా, తా ఉద్ధరిత్వా జీవికం కప్పేయ్యాసీ’’తి. సో తేసం వచనం సుత్వా రుదమానో మాతాపితరో వన్దిత్వా మరణభయభీతో భిత్తిం భిన్దిత్వా పలాయిత్వా పబ్బతగహనం గన్త్వా ద్వాదస వస్సాని తత్థ వసిత్వా మాతాపితువసనట్ఠానం పచ్చాగఞ్ఛి.

అథ నం దహరకాలే గన్త్వా పరూళ్హకేసమస్సుకాలే ఆగతత్తా న కోచి సఞ్జాని. సో మాతాపితూహి దిన్నసఞ్ఞావసేన ధనట్ఠానం గన్త్వా ధనస్స అరోగభావం ఞత్వా చిన్తేసి – ‘‘మం న కోచి సఞ్జానాతి, సచాహం ధనం ఉద్ధరిత్వా వలఞ్జిస్సామి, ‘ఏకేన దుగ్గతేన నిధి ఉద్ధటో’తి మం గహేత్వా విహేఠేయ్యుం, యంనూనాహం భతిం కత్వా జీవేయ్య’’న్తి. అథేకం పిలోతికం నివాసేత్వా, ‘‘అత్థి కోచి భతకేన అత్థికో’’తి పుచ్ఛన్తో భతకవీథిం పాపుణి. అథ నం భతకా దిస్వా, ‘‘సచే అమ్హాకం ఏకం కమ్మం కరిస్ససి, భత్తవేతనం తే దస్సామా’’తి ఆహంసు. ‘‘కిం కమ్మం నామా’’తి? ‘‘పబోధనచోదనకమ్మం. సచే ఉస్సహసి, పాతోవ ఉట్ఠాయ ‘తాతా, ఉట్ఠహథ, సకటాని సన్నయ్హథ, గోణే యోజేథ, హత్థిఅస్సానం తిణత్థాయ గమనవేలా; అమ్మా, తుమ్హేపి ఉట్ఠహథ, యాగుం పచథ, భత్తం పచథా’తి విచరిత్వా ఆరోచేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. అథస్స వసనత్థాయ ఏకం ఘరం అదంసు. సో దేవసికం తం కమ్మం అకాసి.

అథస్స ఏకదివసం రాజా బిమ్బిసారో సద్దమస్సోసి. సో పన సబ్బరవఞ్ఞూ అహోసి. తస్మా ‘‘మహాధనస్స పురిసస్సేస సద్దో’’తి ఆహ. అథస్స సన్తికే ఠితా ఏకా పరిచారికా ‘‘రాజా యం వా తం వా న కథేస్సతి, ఇదం మయా ఞాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘గచ్ఛ, తాత, ఏతం జానాహీ’’తి ఏకం పురిసం పహిణి. సో వేగేన గన్త్వా తం దిస్వా ఆగన్త్వా, ‘‘ఏకో భతకానం భతికారకో కపణమనుస్సో ఏసో’’తి ఆరోచేసి. రాజా తస్స వచనం సుత్వా తుణ్హీ హుత్వా దుతియదివసేపి తతియదివసేపి తం తస్స సద్దం సుత్వా తథేవ ఆహ. సాపి పరిచారికా తథేవ చిన్తేత్వా పునప్పునం పేసేత్వా, ‘‘కపణమనుస్సో ఏసో’’తి వుత్తే చిన్తేసి – ‘‘రాజా ‘కపణమనుస్సో ఏసో’తి వచనం సుత్వాపి న సద్దహతి, పునప్పునం ‘మహాధనస్స పురిసస్సేస సద్దో’తి వదతి, భవితబ్బమేత్థ కారణేన, యథాసభావతో ఏతం ఞాతుం వట్టతీ’’తి. సా రాజానం ఆహ, ‘‘దేవ, అహం సహస్సం లభమానా ధీతరం ఆదాయ గన్త్వా ఏతం ధనం రాజకులం పవేసేస్సామీ’’తి. రాజా తస్సా సహస్సం దాపేసి.

సా తం గహేత్వా ధీతరం ఏకం మలినధాతుకం వత్థం నివాసాపేత్వా తాయ సద్ధిం రాజగేహతో నిక్ఖమిత్వా మగ్గపటిపన్నా వియ భతకవీథిం గన్త్వా ఏకం ఘరం పవిసిత్వా, ‘‘అమ్మ, మయం మగ్గపటిపన్నా, ఏకాహద్వీహం ఇధ విస్సమిత్వా గమిస్సామా’’తి ఆహ. ‘‘అమ్మ, బహూని ఘరమానుసకాని, న సక్కా ఇధ వసితుం, ఏతం కుమ్భఘోసకస్స గేహం తుచ్ఛం, తత్థ గచ్ఛథా’’తి. సా తత్థ గన్త్వా, ‘‘సామి, మయం మగ్గపటిపన్నకా, ఏకాహద్వీహం ఇధ వసిస్సామా’’తి వత్వా తేన పునప్పునం పటిక్ఖిత్తాపి, ‘‘సామి, అజ్జేకదివసమత్తం వసిత్వా పాతోవ గమిస్సామా’’తి నిక్ఖమితుం న ఇచ్ఛి. సా తత్థేవ వసిత్వా పునదివసే తస్స అరఞ్ఞగమనవేలాయ, ‘‘సామి, తవ నివాపం దత్వా యాహి, ఆహారం తే పచిస్సామీ’’తి వత్వా, ‘‘అలం, అమ్మ, అహమేవ పచిత్వా భుఞ్జిస్సామీ’’తి వుత్తే పునప్పునం నిబన్ధిత్వా తేన దిన్నే గహితమత్తకేయేవ కత్వా అన్తరాపణతో భాజనాని చేవ పరిసుద్ధతణ్డులాదీని చ ఆహరాపేత్వా రాజకులే పచననియామేన సుపరిసుద్ధం ఓదనం, సాధురసాని చ ద్వే తీణి సూపబ్యఞ్జనాని పచిత్వా తస్స అరఞ్ఞతో ఆగతస్స అదాసి. అథ నం భుఞ్జిత్వా ముదుచిత్తతం ఆపన్నం ఞత్వా, ‘‘సామి, కిలన్తమ్హ, ఏకాహద్వీహం ఇధేవ హోమా’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

అథస్స సాయమ్పి పునదివసేపి మధురభత్తం పచిత్వా అదాసి. అథ ముదుచిత్తతం తస్స ఞత్వా ‘‘సామి, కతిపాహం ఇధేవ వసిస్సామా’’తి. తత్థ వసమానా తిఖిణేన సత్థేన తస్స మఞ్చవాణం హేట్ఠాఅటనియం తహం తహం ఛిన్ది. మఞ్చో తస్మిం ఆగన్త్వా నిసిన్నమత్తేయేవ హేట్ఠా ఓలమ్బి. సో ‘‘కస్మా అయం మఞ్చో ఏవం ఛిజ్జిత్వా గతో’’తి ఆహ. ‘‘సామి, దహరదారకే వారేతుం న సక్కోమి, ఏత్థేవ సన్నిపతన్తీ’’తి. ‘‘అమ్మ, ఇదం మే దుక్ఖం తుమ్హే నిస్సాయ జాతం. అహఞ్హి పుబ్బే కత్థచి గచ్ఛన్తో ద్వారం పిదహిత్వా గచ్ఛామీ’’తి. ‘‘కిం కరోమి, తాత, వారేతుం న సక్కోమీ’’తి. సా ఇమినావ నియామేన ద్వే తయో దివసే ఛిన్దిత్వా తేన ఉజ్ఝాయిత్వా ఖీయిత్వా వుచ్చమానాపి తథేవ వత్వా పున ఏకం ద్వే రజ్జుకే ఠపేత్వా సేసే ఛిన్ది. తం దివసం తస్మిం నిసిన్నమత్తేయేవ సబ్బం వాణం భూమియం పతి, సీసం జణ్ణుకేహి సద్ధిం ఏకతో అహోసి, సో ఉట్ఠాయ, ‘‘కిం కరోమి, ఇదాని కుహిం గమిస్సామి, నిపజ్జనమఞ్చస్సపి తుమ్హేహి అసామికో వియ కతోమ్హీ’’తి ఆహ. ‘‘తాత, కిం కరోమి, పటివిస్సకదారకే వారేతుం న సక్కోమి, హోతు, మా చిన్తయి, ఇమాయ నామ వేలాయ కుహిం గమిస్ససీ’’తి ధీతరం ఆమన్తేత్వా, ‘‘అమ్మ, తవ భాతికస్స నిపజ్జనోకాసం కరోహీ’’తి ఆహ. సా ఏకపస్సే సయిత్వా ‘‘ఇధాగచ్ఛ, సామీ’’తి ఆహ. ఇతరోపి నం ‘‘గచ్ఛ, తాత, భగినియా సద్ధిం నిపజ్జా’’తి వదేసి. సో తాయ సద్ధిం ఏకమఞ్చే నిపజ్జిత్వా తం దివసఞ్ఞేవ సన్థవం అకాసి, కుమారికా పరోది. అథ నం మాతా పుచ్ఛి – ‘‘కిం, అమ్మ, రోదసీ’’తి? ‘‘అమ్మ, ఇదం నామ జాత’’న్తి. ‘‘హోతు, అమ్మ, కిం సక్కా కాతుం, తయాపి ఏకం భత్తారం ఇమినాపేకం పాదపరిచారికం లద్ధుం వట్టతీ’’తి తం జామాతరం అకాసి. తే సమగ్గవాసం వసింసు.

సా కతిపాహచ్చయేన రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి – ‘‘భతకవీథియం ఛణం కరోన్తు. యస్స పన ఘరే ఛణో న కరీయతి, తస్స ఏత్తకో నామ దణ్డోతి ఘోసనం కారేతూ’’తి. రాజా తథా కారేసి. అథ నం సస్సు ఆహ – ‘‘తాత, భతకవీథియం రాజాణాయ ఛణో కత్తబ్బో జాతో, కిం కరోమా’’తి? ‘‘అమ్మ, అహం భతిం కరోన్తోపి జీవితుం న సక్కోమి, కిం కరిస్సామీ’’తి? ‘‘తాత, ఘరావాసం వసన్తా నామ ఇణమ్పి గణ్హన్తి, రఞ్ఞో ఆణా అకాతుం న లబ్భా. ఇణతో నామ యేన కేనచి ఉపాయేన ముచ్చితుం సక్కా, గచ్ఛ, కుతోచి ఏకం వా ద్వే వా కహాపణే ఆహరా’’తి ఆహ. సో ఉజ్ఝాయన్తో ఖీయన్తో గన్త్వా చత్తాలీసకోటిధనట్ఠానతో ఏకమేవ కహాపణం ఆహరి. సా తం కహాపణం రఞ్ఞో పేసేత్వా అత్తనో కహాపణేన ఛణం కత్వా పున కతిపాహచ్చయేన తథేవ సాసనం పహిణి. పున రాజా తథేవ ‘‘ఛణం కరోన్తు, అకరోన్తానం ఏత్తకో దణ్డో’’తి ఆణాపేసి. పునపి సో తాయ తథేవ వత్వా నిప్పీళియమానో గన్త్వా తయో కహాపణే ఆహరి. సా తేపి కహాపణే రఞ్ఞో పేసేత్వా పున కతిపాహచ్చయేన తథేవ సాసనం పహిణి – ‘‘ఇదాని పురిసే పేసేత్వా ఇమం పక్కోసాపేతూ’’తి. రాజా పేసేసి. పురిసా గన్త్వా, ‘‘కుమ్భఘోసకో నామ కతరో’’తి పుచ్ఛిత్వా పరియేసన్తా తం దిస్వా ‘‘ఏహి, భో రాజా, తం పక్కోసతీ’’తి ఆహంసు. సో భీతో ‘‘న మం రాజా జానాతీ’’తిఆదీని వత్వా గన్తుం న ఇచ్ఛి. అథ నం బలక్కారేన హత్థాదీసు గహేత్వా ఆకడ్ఢింసు. సా ఇత్థీ తే దిస్వా, ‘‘అరే, దుబ్బినీతా, తుమ్హే మమ జామాతరం హత్థాదీసు గహేతుం అననుచ్ఛవికా’’తి తజ్జేత్వా, ‘‘ఏహి, తాత, మా భాయి, రాజానం దిస్వా తవ హత్థాదిగాహకానం హత్థేయేవ ఛిన్దాపేస్సామీ’’తి ధీతరం ఆదాయ పురతో హుత్వా రాజగేహం పత్వా వేసం పరివత్తేత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఇతరమ్పి పరికడ్ఢిత్వా ఆనయింసుయేవ.

అథ నం వన్దిత్వా ఠితం రాజా ఆహ – ‘‘త్వం కుమ్భఘోసకో నామా’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కిం కారణా మహాధనం వఞ్చేత్వా ఖాదసీ’’తి? ‘‘కుతో మే, దేవ, ధనం భతిం కత్వా జీవన్తస్సా’’తి? ‘‘మా ఏవం కరి, కిం అమ్హే వఞ్చేసీ’’తి? ‘‘న వఞ్చేమి, దేవ, నత్థి మే ధన’’న్తి. అథస్స రాజా తే కహాపణే దస్సేత్వా, ‘‘ఇమే కస్స కహాపణా’’తి ఆహ. సో సఞ్జానిత్వా, ‘‘అహో బాలోమ్హి, కథం ను ఖో ఇమే రఞ్ఞో హత్థం పత్తా’’తి ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో తా ద్వేపి పటిమణ్డితపసాధనా గబ్భద్వారమూలే ఠితా దిస్వా, ‘‘భారియం వతిదం కమ్మం, ఇమాహి రఞ్ఞా పయోజితాహి భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేసి. అథ నం రాజా ‘‘వదేహి, భో, కస్మా ఏవం కరోసీ’’తి ఆహ. ‘‘నిస్సయో మే నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘మాదిసో నిస్సయో భవితుం న వట్టతీ’’తి. ‘‘కల్యాణం, దేవ, సచే మే దేవో అవస్సయో హోతీ’’తి. ‘‘హోమి, భో, కిత్తకం తే ధన’’న్తి? ‘‘చత్తాలీసకోటియో, దేవా’’తి. ‘‘కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సకటాని దేవా’’తి? రాజా అనేకసతాని సకటాని యోజాపేత్వా పహిణిత్వా తం ధనం ఆహరాపేత్వా రాజఙ్గణే రాసిం కారాపేత్వా రాజగహవాసినో సన్నిపాతాపేత్వా, ‘‘అత్థి కస్సచి ఇమస్మిం నగరే ‘‘ఏత్తకం ధన’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘కిం పనస్స కాతుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సక్కారం, దేవా’’తి వుత్తే మహన్తేన సక్కారేన తం సేట్ఠిట్ఠానే ఠపేత్వా ధీతరం తస్సేవ దత్వా తేన సద్ధిం సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, పస్సథిమం పురిసం, ఏవరూపో ధితిమా నామ నత్థి, చత్తాలీసకోటివిభవో హోన్తోపి ఉప్పిలావితాకారం వా అస్మిమానమత్తం వా న కరోతి, కపణో వియ పిలోతికం నివాసేత్వా భతకవీథియం భతిం కత్వా జీవన్తో మయా ఇమినా నామ ఉపాయేన ఞాతో. జానిత్వా చ పన పక్కోసాపేత్వా సధనభావం సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా తం ధనం ఆహరాపేత్వా సేట్ఠిట్ఠానే ఠపితో, ధీతా చస్స మయా దిన్నా. భన్తే, మయా చ ఏవరూపో ధితిమా న దిట్ఠపుబ్బో’’తి ఆహ.

తం సుత్వా సత్థా ‘‘ఏవం జీవన్తస్స జీవికం ధమ్మికజీవికం నామ, మహారాజ, చోరికాదికమ్మం పన ఇధలోకే చేవ పీళేతి హింసేతి, పరలోకే చ, తతోనిదానం సుఖం నామ నత్థి. పురిసస్స హి ధనపారిజుఞ్ఞకాలే కసిం వా భతిం వా కత్వా జీవికమేవ ధమ్మికజీవికం నామ. ఏవరూపస్స హి వీరియసమ్పన్నస్స సతిసమ్పన్నస్స కాయవాచాహి పరిసుద్ధకమ్మస్స పఞ్ఞాయ నిసమ్మకారినో కాయాదీహి సఞ్ఞతస్స ధమ్మజీవికం జీవన్తస్స సతిఅవిప్పవాసే ఠితస్స ఇస్సరియం వడ్ఢతియేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౪. ‘‘ఉట్ఠానవతో సతీమతో,

సుచికమ్మస్స నిసమ్మకారినో;

సఞ్ఞతస్స ధమ్మజీవినో,

అప్పమత్తస్స యసోభివడ్ఢతీ’’తి.

తత్థ ఉట్ఠానవతోతి ఉట్ఠానవీరియవన్తస్స. సతిమతోతి సతిసమ్పన్నస్స. సుచికమ్మస్సాతి నిద్దోసేహి నిరపరాధేహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతస్స. నిసమ్మకారినోతి ఏవఞ్చే భవిస్సతి, ఏవం కరిస్సామీతి వా, ఇమస్మిం కమ్మే ఏవం కతే ఇదం నామ భవిస్సతీతి వా ఏవం నిదానం సల్లక్ఖేత్వా రోగతికిచ్ఛనం వియ సబ్బకమ్మాని నిసామేత్వా ఉపధారేత్వా కరోన్తస్స. సఞ్ఞతస్సాతి కాయాదీహి సఞ్ఞతస్స నిచ్ఛిద్దస్స. ధమ్మజీవినోతి అగారికస్స తులాకూటాదీని వజ్జేత్వా కసిగోరక్ఖాదీహి, అనగారికస్స వేజ్జకమ్మదూతకమ్మాదీని వజ్జేత్వా ధమ్మేన సమేన భిక్ఖాచరియాయ జీవికం కప్పేన్తస్స. అప్పమత్తస్సాతి అవిప్పవుత్థసతినో. యసోభివడ్ఢతీతి ఇస్సరియభోగసమ్పన్నసఙ్ఖాతో చేవ కిత్తివణ్ణభణనసఙ్ఖాతో చ యసో అభివడ్ఢతీతి.

గాథాపరియోసానే కుమ్భఘోసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. ఏవం మహాజనస్స సాత్థికా ధమ్మదేసనా జాతాతి.

కుమ్భఘోసకసేట్ఠివత్థు దుతియం.