౨౫. కోణాగమనబుద్ధవంసవణ్ణనా

కకుసన్ధస్స పన భగవతో అపరభాగే తస్స సాసనే చ అన్తరహితే సత్తేసు తింసవస్ససహస్సాయుకేసు జాతేసు పరహితకోణాగమనో కోణాగమనో నామ సత్థా లోకే ఉదపాది. అథ వా కనకాగమనతో కోణాగమనో నామ సత్థా లోకే ఉదపాది. తత్థ క-కారస్స కోఆదేసం కత్వా న-కారస్స ణాదేసం కత్వా ఏకస్స క-కారస్స లోపం కత్వా నిరుత్తినయేన కనకస్స కనకాదిఆభరణస్స ఆగమనం పవస్సనం యస్స భగవతో ఉప్పన్నకాలే సో కోణాగమనో నామ. ఏత్థ పన ఆయు అనుపుబ్బేన పరిహీనసదిసం కతం, న ఏవం పరిహీనం, పున వడ్ఢిత్వా పరిహీనన్తి వేదితబ్బం. కథం? ఇమస్మింయేవ కప్పే కకుసన్ధో భగవా చత్తాలీసవస్ససహస్సాయుకకాలే నిబ్బత్తో, తం పన ఆయు పరిహాయమానం దసవస్సకాలం పత్వా పున అసఙ్ఖ్యేయ్యం పత్వా తతో పరిహాయమానం తింసవస్ససహస్సాయుకకాలే ఠితం, తదా కోణాగమనో భగవా లోకే ఉప్పన్నోతి వేదితబ్బో.

సోపి పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా సోభవతీనగరే యఞ్ఞదత్తస్స బ్రాహ్మణస్స భరియాయ రూపాదీహి గుణేహి అనుత్తరాయ ఉత్తరాయ నామ బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దసన్నం మాసానం అచ్చయేన సుభవతీఉయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. జాయమానే పన తస్మిం సకలజమ్బుదీపే దేవో కనకవస్సం వస్సి. తేనస్స కనకాగమనకారణత్తా ‘‘కనకాగమనో’’తి నామమకంసు. తం పనస్స నామం అనుక్కమేన పరిణమమానం కోణాగమనో’’తి జాతం. సో పన తీణి వస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. తుసిత-సన్తుసిత-సన్తుట్ఠనామకా పనస్స తయో పాసాదా అహేసుం. రుచిగత్తాబ్రాహ్మణీపముఖాని సోళస ఇత్థిసహస్సాని అహేసుం.

సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా రుచిగత్తాయ బ్రాహ్మణియా సత్థవాహే నామ పుత్తే ఉప్పన్నే హత్థిక్ఖన్ధవరగతో హత్థియానేన మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తం తింసపురిససహస్సాని అనుపబ్బజింసు. సో తేహి పరివుతో ఛ మాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయం అగ్గిసోనబ్రాహ్మణస్స ధీతాయ అగ్గిసోనబ్రాహ్మణకుమారియా దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా ఖదిరవనే దివావిహారం కత్వా సాయన్హసమయే జటాతిన్దుకేన నామ యవపాలేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా ఉదుమ్బరబోధిం పుణ్డరీకే వుత్తప్పమాణం ఫలవిభూతిసమ్పన్నం దక్ఖిణతో ఉపగన్త్వా వీసతిహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా మారబలం విద్ధంసేత్వా దసబలఞాణాని పటిలభిత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం వీతినామేత్వా అత్తనా సహ పబ్బజితానం తింసభిక్ఖుసహస్సానం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా గగనపథేన గన్త్వా సుదస్సననగరసమీపే ఇసిపతనే మిగదాయే ఓతరిత్వా తేసం మజ్ఝగతో ధమ్మచక్కం పవత్తేసి, తదా తింసకోటిసహస్సానం పఠమాభిసమయో అహోసి.

పున సున్దరనగరద్వారే మహాసాలరుక్ఖమూలే యమకపాటిహారియం కత్వా వీసతికోటిసహస్సానం ధమ్మామతం పాయేసి, సో దుతియో అభిసమయో అహోసి. అత్తనో మాతరం ఉత్తరం పముఖం కత్వా దససు చక్కవాళసహస్సేసు దేవతానం సమాగతానం అభిధమ్మపిటకం దేసేన్తే భగవతి దసన్నం కోటిసహస్సానం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘కకుసన్ధస్స అపరేన, సమ్బుద్ధో ద్విపదుత్తమో;

కోణాగమనో నామ జినో, లోకజేట్ఠో నరాసభో.

౨. ‘‘దస ధమ్మే పూరయిత్వాన, కన్తారం సమతిక్కమి;

పవాహియ మలం సబ్బం, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం.

౩. ‘‘ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తే, కోణాగమననాయకే;

తింసకోటిసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహు.

౪. ‘‘పాటిహీరం కరోన్తే చ, పరవాదప్పమద్దనే;

వీసతికోటిసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహు.

౫. ‘‘తతో వికుబ్బనం కత్వా, జినో దేవపురం గతో;

వసతే తత్థ సమ్బుద్ధో, సిలాయ పణ్డుకమ్బలే.

౬. ‘‘పకరణే సత్త దేసేన్తో, వస్సం వసతి సో ముని;

దసకోటిసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ దస ధమ్మే పూరయిత్వానాతి దస పారమిధమ్మే పూరయిత్వా. కన్తారం సమతిక్కమీతి జాతికన్తారం సమతిక్కమి. పవాహియాతి పవాహేత్వా. మలం సబ్బన్తి రాగాదిమలత్తయం. పాటిహీరం కరోన్తే చ, పరవాదప్పమద్దనేతి పరవాదివాదప్పమద్దనే, భగవతి పాటిహారియం కరోన్తేతి అత్థో. వికుబ్బనన్తి వికుబ్బనిద్ధిం, సున్దరనగరద్వారే యమకపాటిహారియం కత్వా దేవపురం గతో తత్థ పణ్డుకమ్బలసిలాయం వసి. కథం వసీతి? పకరణే సత్త దేసేన్తోతి తత్థ దేవానం సత్తప్పకరణసఙ్ఖాతం అభిధమ్మపిటకం దేసేన్తో వసి. ఏవం తత్థ అభిధమ్మం దేసేన్తే భగవతి దసకోటిసహస్సానం దేవానం అభిసమయో అహోసీతి అత్థో.

పరిసుద్ధపారమిపూరణాగమనస్స కోణాగమనస్సపి ఏకో సావకసన్నిపాతో అహోసి. సురిన్దవతీనగరే సురిన్దవతుయ్యానే విహరన్తో భియ్యసస్స రాజపుత్తస్స చ ఉత్తరస్స చ రాజపుత్తస్స ద్విన్నమ్పి తింససహస్సపరివారానం ధమ్మం దేసేత్వా సబ్బేవ తే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా తేసం మజ్ఝగతో మాఘపుణ్ణమాయం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి. తేన వుత్తం –

౭. ‘‘తస్సాపి దేవదేవస్స, ఏకో ఆసి సమాగమో;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౮. ‘‘తింసభిక్ఖుసహస్సానం, తదా ఆసి సమాగమో;

ఓఘానమతిక్కన్తానం, భిజ్జితానఞ్చ మచ్చుయా’’తి.

తత్థ ఓఘానన్తి కామోఘాదీనం, చతున్నమోఘానమేతం అధివచనం. యస్స పన తే సంవిజ్జన్తి, తం వట్టస్మిం ఓహనన్తి ఓసీదాపేన్తీతి ఓఘా, తేసం ఓఘానం, ఉపయోగత్థే సామివచనం దట్ఠబ్బం. చతుబ్బిధే ఓఘే అతిక్కన్తానన్తి అత్థో. భిజ్జితానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. మచ్చుయాతి మచ్చునో.

తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో మిథిలనగరే పబ్బతో నామ రాజా అహోసి, తదా ‘‘సరణగతసబ్బపాణాగమనం కోణాగమనం మిథిలనగరమనుప్పత్త’’న్తి సుత్వా సపరివారో రాజా పచ్చుగ్గన్త్వా వన్దిత్వా దసబలం నిమన్తేత్వా మహాదానం దత్వా తత్థ భగవన్తం వస్సావాసత్థాయ యాచిత్వా తేమాసం ససావకసఙ్ఘం సత్థారం ఉపట్ఠహిత్వా పత్తుణ్ణచీనపట్టకమ్బలకోసేయ్యదుకూలకప్పాసికాదీని మహగ్ఘాని చేవ సుఖుమవత్థాని చ సువణ్ణపాదుకా చేవ అఞ్ఞఞ్చ బహుపరిక్ఖారమదాసి. సోపి నం భగవా బ్యాకాసి – ‘‘ఇమస్మింయేవ భద్దకప్పే అయం బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి. అథ సో మహాపురిసో తస్స భగవతో బ్యాకరణం సుత్వా మహారజ్జం పరిచ్చజిత్వా తస్సేవ భగవతో సన్తికే పబ్బజి. తేన వుత్తం –

౯. ‘‘అహం తేన సమయేన, పబ్బతో నామ ఖత్తియో;

మిత్తామచ్చేహి సమ్పన్నో, అనన్తబలవాహనో.

౧౦. ‘‘సమ్బుద్ధదస్సనం గన్త్వా, సుత్వా ధమ్మమనుత్తరం;

నిమన్తేత్వా సజినసఙ్ఘం, దానం దత్వా యదిచ్ఛకం.

౧౧. ‘‘పత్తుణ్ణం చీనపట్టఞ్చ, కోసేయ్యం కమ్బలమ్పి చ;

సువణ్ణపాదుకఞ్చేవ, అదాసిం సత్థుసావకే.

౧౨. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, సఙ్ఘమజ్ఝే నిసీదియ;

ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౩. ‘‘అహు కపిలవ్హయా రమ్మా…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౧౪. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం దసపారమిపూరియా.

౧౫. ‘‘సబ్బఞ్ఞుతం గవేసన్తో, దానం దత్వా నరుత్తమే;

ఓహాయాహం మహారజ్జం, పబ్బజిం జినసన్తికే’’తి.

తత్థ అనన్తబలవాహనోతి బహుకం అనన్తం మయ్హం బలం అస్సహత్థిఆదికం వాహనఞ్చాతి అత్థో. సమ్బుద్ధదస్సనన్తి సమ్బుద్ధదస్సనత్థాయ. యదిచ్ఛకన్తి యావదిచ్ఛకం బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం చతుబ్బిధేన ఆహారేన ‘‘అలమల’’న్తి పవారాపేత్వా, హత్థేన పిదహాపేత్వాతి అత్థో. సత్థుసావకేతి సత్థునో చేవ సావకానఞ్చ అదాసిం. నరుత్తమేతి నరుత్తమస్స. ఓహాయాతి పహాయ పరిచ్చజిత్వా.

తస్స పన కోణాగమనస్స భగవతో సోభవతీ నామ నగరం అహోసి, యఞ్ఞదత్తో నామ బ్రాహ్మణో పితా, ఉత్తరా నామ బ్రాహ్మణీ మాతా, భియ్యసో చ ఉత్తరో చాతి ద్వే అగ్గసావకా, సోత్థిజో నాముపట్ఠాకో, సముద్దా చ ఉత్తరా చ ద్వే అగ్గసావికా, ఉదుమ్బరరుక్ఖో బోధి, సరీరం తింసహత్థుబ్బేధం అహోసి, తింసవస్ససహస్సాని ఆయు, భరియా పనస్స రుచిగత్తా నామ బ్రాహ్మణీ, సత్థవాహో నామ పుత్తో, హత్థియానేన నిక్ఖమి. తేన వుత్తం –

౧౬. ‘‘నగరం సోభవతీ నామ, సోభో నామాసి ఖత్తియో;

వసతే తత్థ నగరే, సమ్బుద్ధస్స మహాకులం.

౧౭. ‘‘బ్రాహ్మణో యఞ్ఞదత్తో చ, ఆసి బుద్ధస్స సో పితా;

ఉత్తరా నామ జనికా, కోణాగమనస్స సత్థునో;

౨౨. ‘‘భియ్యసో ఉత్తరో నామ, అహేసుం అగ్గసావకా;

సోత్థిజో నాముపట్ఠాకో, కోణాగమనస్స సత్థునో.

౨౩. ‘‘సముద్దా ఉత్తరా చేవ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, ఉదుమ్బరోతి పవుచ్చతి.

౨౫. ‘‘ఉచ్చత్తనేన సో బుద్ధో, తింసహత్థసముగ్గతో;

ఉక్కాముఖే యథా కమ్బు, ఏవం రంసీహి మణ్డితో.

౨౬. ‘‘తింసవస్ససహస్సాని, ఆయు బుద్ధస్స తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౨౭. ‘‘ధమ్మచేతిం సముస్సేత్వా, ధమ్మదుస్సవిభూసితం;

ధమ్మపుప్ఫగుళం కత్వా, నిబ్బుతో సో ససావకో.

౨౮. ‘‘మహావిలాసో తస్స జనో, సిరిధమ్మప్పకాసనో;

సబ్బం తమన్తరహితం, నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారా’’తి.

తత్థ ఉక్కాముఖేతి కమ్మారుద్ధనే. యథా కమ్బూతి సువణ్ణనిక్ఖం వియ. ఏవం రంసీహి మణ్డితోతి ఏవం రస్మీహి పటిమణ్డితో సమలఙ్కతో. ధమ్మచేతిం సముస్సేత్వాతి సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మమయం చేతియం పతిట్ఠాపేత్వా. ధమ్మదుస్సవిభూసితన్తి చతుసచ్చధమ్మపటాకవిభూసితం. ధమ్మపుప్ఫగుళం కత్వాతి ధమ్మమయపుప్ఫమాలాగుళం కత్వా. మహాజనస్స విపస్సనాచేతియఙ్గణే ఠితస్స నమస్సనత్థాయ ధమ్మచేతియం పతిట్ఠాపేత్వా ససావకసఙ్ఘో సత్థా పరినిబ్బాయీతి అత్థో. మహావిలాసోతి మహాఇద్ధివిలాసప్పత్తో. తస్సాతి తస్స భగవతో. జనోతి సావకజనో. సిరిధమ్మప్పకాసనోతి లోకుత్తరధమ్మప్పకాసనో సో భగవా చ సబ్బం తమన్తరహితన్తి అత్థో.

‘‘సుఖేన కోణాగమనో గతాసవో, వికామపాణాగమనో మహేసీ;

వనే వివేకే సిరినామధేయ్యే, విసుద్ధవంసాగమనో వసిత్థ’’.

సేసగాథాసు సబ్బత్థ పాకటమేవాతి.

కోణాగమనబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో తేవీసతిమో బుద్ధవంసో.