౫౬. యసవగ్గో

౧. యసత్థేరఅపదానవణ్ణనా

ఛప్పఞ్ఞాసమే వగ్గే పఠమాపదానే మహాసముద్దం ఓగ్గయ్హాతిఆదికం ఆయస్మతో యసత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే మహానుభావో నాగరాజా హుత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం అత్తనో భవనం నేత్వా మహాదానం పవత్తేసి, భగవన్తం మహగ్ఘేన తిచీవరేన అచ్ఛాదేసి, ఏకేకఞ్చ భిక్ఖుం మహగ్ఘేనేవ పచ్చేకదుస్సయుగేన సబ్బేన చ సమణపరిక్ఖారేన. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే సేట్ఠిపుత్తో హుత్వా మహాబోధిమణ్డలం సత్తహి రతనేహి పూజేసి. కస్సపస్స భగవతో కాలే సాసనే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం అకాసి. ఏవం సో సుగతీసుయేవ సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో కాలే బారాణసియం మహావిభవస్స సేట్ఠినో పుత్తో హుత్వా సుజాతాయ భగవతో ఖీరపాయాసం దిన్నాయ సేట్ఠిధీతాయ కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి, యసో నామ నామేన పరమసుఖుమాలో. తస్స తయో పాసాదా హోన్తి – ఏకో హేమన్తికో, ఏకో గిమ్హికో, ఏకో వస్సికోతి. సో వస్సికే పాసాదే వస్సికే చత్తారో మాసే నిప్పురిసేహి తూరియేహి పరిచారయమానో వసతి, హేట్ఠాపాసాదం న ఓతరతి. హేమన్తికే పాసాదే చత్తారో మాసే సుఫుసితవాతపానకవాటే తత్థేవ పటివసతి. గిమ్హికే పాసాదే బహుకవాటవాతపానజాలాహి సమ్పన్నే తత్థేవ వసతి. హత్థపాదానం సుఖుమాలతాయ భూమియం నిసజ్జాదికిచ్చం నత్థి. సిమ్బలితులాదిపుణ్ణసభావే అత్థరిత్వా తత్థ ఉపధానాని కిచ్చాని కరోతి. ఏవం దేవలోకే దేవకుమారో వియ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితస్స సమఙ్గీభూతస్స పరిచారయమానస్స పటికచ్చేవ నిద్దా ఓక్కమి, పరిజనస్సాపి నిద్దా ఓక్కమి, సబ్బరత్తియో చ తేలపదీపో ఝాయతి. అథ ఖో యసో కులపుత్తో పటికచ్చేవ పబుజ్ఝిత్వా అద్దస సకం పరిజనం సుపన్తం అఞ్ఞిస్సా కచ్ఛే వీణం, అఞ్ఞిస్సా కణ్ఠే ముదిఙ్గం, అఞ్ఞిస్సా కచ్ఛే ఆళమ్బరం, అఞ్ఞం వికేసికం, విక్ఖేళికం, అఞ్ఞా విప్పలపన్తియో హత్థపత్తం సుసానం మఞ్ఞే, దిస్వానస్స ఆదీనవో పాతురహోసి, నిబ్బిదాయ చిత్తం సణ్ఠాసి. అథ ఖో యసో కులపుత్తో ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘ఉపద్దుతం వత భో, ఉపస్సట్ఠం వత భో’’తి.

అథ ఖో యసో కులపుత్తో సువణ్ణపాదుకాయో ఆరోహిత్వా యేన నివేసనద్వారం తేనుపసఙ్కమి, అమనుస్సా ద్వారం వివరింసు – ‘‘మా యసస్స కులపుత్తస్స కోచి అన్తరాయమకాసి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. అథ ఖో యసో కులపుత్తో యేన నగరద్వారం తేనుపసఙ్కమి, అమనుస్సా ద్వారం వివరింసు – ‘‘మా యసస్స కులపుత్తస్స కోచి అన్తరాయమకాసి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. అథ ఖో యసో కులపుత్తో యేన ఇసిపతనం మిగదాయో తేనుపసఙ్కమి.

తేన ఖో పన సమయేన భగవా రత్తియా పచ్చూససమయం పచ్చుట్ఠాయ అజ్ఝోకాసే చఙ్కమతి, అద్దసా ఖో భగవా యసం కులపుత్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వాన చఙ్కమా ఓరోహిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో యసో కులపుత్తో భగవతో అవిదూరే ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘ఉపద్దుతం వత భో, ఉపస్సట్ఠం వత భో’’తి. అథ ఖో భగవా యసం కులపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం ఖో, యస, అనుపద్దుతం, ఇదం అనుపస్సట్ఠం, ఏహి, యస, నిసీద, ధమ్మం తే దేసేస్సామీ’’తి. అథ ఖో యసో కులపుత్తో, ‘‘ఇదం కిర అనుపద్దుతం, ఇదం అనుపస్సట్ఠ’’న్తి హట్ఠో ఉదగ్గో సువణ్ణపాదుకాహి ఓరోహిత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నస్స ఖో యసస్స కులపుత్తస్స భగవా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి, సేయ్యథిదం, దానకథం సీలకథం సగ్గకథం కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసి. యదా భగవా అఞ్ఞాసి యసం కులపుత్తం కల్లచిత్తం ముదుచిత్తం వినీవరణచిత్తం ఉదగ్గచిత్తం పసన్నచిత్తం, అథ యా బుద్ధానం సాముక్కంసికా ధమ్మదేసనా, తం పకాసేసి దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గం. సేయ్యథాపి నామ సుద్ధం వత్థం అపగతకాళకం సమ్మదేవ రజనం పటిగ్గణ్హేయ్య, ఏవమేవ యసస్స కులపుత్తస్స తస్మింయేవ ఆసనే విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి.

అథ ఖో యసస్స కులపుత్తస్స మాతా పాసాదం అభిరుహిత్వా యసం కులపుత్తం అపస్సన్తీ యేన సేట్ఠి గహపతి తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా సేట్ఠిం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘పుత్తో తే గహపతి యసో న దిస్సతీ’’తి. అథ ఖో, సేట్ఠి గహపతి, చతుద్దిసా అస్సదూతే ఉయ్యోజేత్వా సామంయేవ యేన ఇసిపతనం మిగదాయో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో, సేట్ఠి గహపతి, సువణ్ణపాదుకానం నిక్ఖేపం, దిస్వాన తంయేవ అనుగమాసి. అద్దసా ఖో భగవా సేట్ఠిం గహపతిం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం, దిస్వాన భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘యంనూనాహం తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరేయ్యం, యథా సేట్ఠి గహపతి ఇధ నిసిన్నో ఇధ నిసిన్నం యసం కులపుత్తం న పస్సేయ్యా’’తి. అథ ఖో భగవా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరేసి. అథ ఖో సేట్ఠి గహపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అపి, భన్తే, భగవా యసం కులపుత్తం పస్సేయ్యా’’తి. తేన హి గహపతి నిసీద, అప్పేవ నామ ఇధ నిసిన్నో ఇధ నిసిన్నం యసం కులపుత్తం పస్సేయ్యాసీతి. అథ ఖో సేట్ఠి గహపతి ‘‘ఇధేవ కిరాహం నిసిన్నో ఇధ నిసిన్నం యసం కులపుత్తం పస్సిస్సామీ’’తి హట్ఠో ఉదగ్గో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ఏకమన్తం నిసిన్నస్స ఖో సేట్ఠిస్స గహపతిస్స భగవా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి…పే… అపరప్పచ్చయో అత్థు సాసనే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం భన్తే, అభిక్కన్తం భన్తే, సేయ్యథాపి, భన్తే, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య ‘చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీ’తి, ఏవమేవం భగవతా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం, భన్తే, భగవన్తం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ, ఉపాసకం మం భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. సోవ లోకే పఠమం ఉపాసకో అహోసి తేవాచికో.

అథ ఖో యసస్స కులపుత్తస్స పితునో ధమ్మే దేసియమానే యథాదిట్ఠం యథావిదితం భూమిం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అనుపాదాయ ఆయవేహి చిత్తం విముచ్చి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘యసస్స ఖో కులపుత్తస్స పితునో ధమ్మే దేసియమానే యథాదిట్ఠం యథావిదితం భూమిం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్తం, అభబ్బో ఖో యసో కులపుత్తో హీనాయావత్తిత్వా కామే పరిభుఞ్జితుం, సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారికభూతో, యంనూనాహం తం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం పటిప్పస్సమ్భేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా తం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం పటిప్పస్సమ్భేసి. అద్దసా ఖో సేట్ఠి గహపతి యసం కులపుత్తం నిసిన్నం, దిస్వాన యసం కులపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘మాతా తే తాత, యస, పరిదేవసోకసమాపన్నా, దేహి మాతుయా జీవిత’’న్తి. అథ ఖో యసో కులపుత్తో భగవన్తం ఉల్లోకేసి. అథ ఖో భగవా సేట్ఠిం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, గహపతి, యస్స సేక్ఖేన ఞాణేన సేక్ఖేన దస్సనేన ధమ్మో దిట్ఠో విదితో సేయ్యథాపి తయా, తస్స యథాదిట్ఠం యథావిదితం భూమిం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్తం, భబ్బో ను ఖో సో, గహపతి, హీనాయావత్తిత్వా కామే పరిభుఞ్జితుం సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారికభూతో’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘యసస్స ఖో, గహపతి, కులపుత్తస్స సేక్ఖేన ఞాణేన సేక్ఖేన దస్సనేన ధమ్మో దిట్ఠో విదితో సేయ్యథాపి తయా, తస్స యథాదిట్ఠం యథావిదితం భూమిం పచ్చవేక్ఖన్తస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్తం, అభబ్బో ఖో, గహపతి, యసో కులపుత్తో హీనాయావత్తిత్వా కామే పరిభుఞ్జితుం సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారికభూతో’’తి. ‘‘లాభా, భన్తే, యసస్స కులపుత్తస్స, సులద్ధం, భన్తే, యసస్స కులపుత్తస్స, యథా యసస్స కులపుత్తస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్తం, అధివాసేతు మే, భన్తే భగవా, అజ్జతనాయ భత్తం యసేన కులపుత్తేన పచ్ఛాసమణేనా’’తి. ‘‘అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన’’. అథ ఖో సేట్ఠి గహపతి, భగవతో అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో యసో కులపుత్తో అచిరపక్కన్తే సేట్ఠిమ్హి గహపతిమ్హి భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి భగవా అవోచ – ‘‘స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, చర బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి, సావ తస్స ఆయస్మతో ఉపసమ్పదా అహోసి.

౧. అరహా పన హుత్వా సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో మహాసముద్దం ఓగ్గయ్హాతిఆదిమాహ. తత్థ సముద్దన్తి అఙ్గులిముద్దాయ సం సుట్ఠు దస్సేతబ్బతో సముద్దో, అథ వా సం సుట్ఠు ఉదియతి ఖోభియతి పసోధియతి ఘోసనం కరోన్తో ఆలుళియతీతి సముద్దో, మహన్తో చ సో సముద్దో చాతి మహాసముద్దో, తం మహాసముద్దం. ఓగ్గయ్హాతి అజ్ఝోగాహేత్వా అబ్భన్తరం పవిసిత్వా తస్స మహాసముద్దస్స అన్తో పవిసిత్వా, సామ్యత్థే చేతం ఉపయోగవచనన్తి దట్ఠబ్బం. భవనం మే సుమాపితన్తి ఏత్థ భవన్తి నిబ్బత్తన్తి నివసన్తి చతూహి ఇరియాపథేహి వాసం కప్పేన్తి ఏత్థాతి భవనం, మయ్హం తం భవనం తం విమానం తం పాసాదం పఞ్చపాకారకూటాగారేహి సం సుట్ఠు మాపితం నగరం, అత్తనో బలేన సుట్ఠు నిమ్మితన్తి అత్థో. సునిమ్మితా పోక్ఖరణీతి సుమహన్తా హుత్వా భూతా ఇతా గతా పవత్తా ఖణితా కతాతి పోక్ఖరణీ, మచ్ఛకచ్ఛపపుప్ఫపులినతిత్థమధురోదకాదీహి సుట్ఠు నిబ్బత్తా నిమ్మితాతి అత్థో. చక్కవాకూపకూజితాతి చక్కవాకకుక్కుటహంసాదీహి కూజితా ఘోసితా నాదితా సా పోక్ఖరణీతి సమ్బన్ధో. ఇతో పరం నదీవనద్విపదచతుప్పదపాదపపక్ఖీనం వణ్ణఞ్చ సుమేధస్స భగవతో దస్సనఞ్చ నిమన్తేత్వా సుమేధస్స భగవతో దానక్కమఞ్చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

లోకాహుతిపటిగ్గహన్తి ఏత్థ లోకే ఆహుతి లోకాహుతి, కామరూపారూపసఙ్ఖాతస్స లోకస్స ఆహుతిం పూజాసక్కారం పటిగ్గణ్హాతీతి లోకాహుతిపటిగ్గహం, సుమేధం భగవన్తన్తి అత్థో. సేసం బ్యాకరణదానఞ్చ అరహత్తప్పత్తఫలఞ్చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

యసత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౨. నదీకస్సపత్థేరఅపదానవణ్ణనా

దుతియాపదానే పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదికం ఆయస్మతో నదీకస్సపత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో అత్తనా రోపితస్స అమ్బరుక్ఖస్స పఠముప్పన్నం మనోసిలావణ్ణం ఏకం అమ్బఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే ఉరువేలకస్సపస్స భాతా హుత్వా నిబ్బత్తో వయప్పత్తో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ ఘరావాసం అనిచ్ఛన్తో తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తీహి తాపససతేహి సద్ధిం నేరఞ్జరాయ నదియా తీరే అస్సమం మాపేత్వా విహరతి. నదీతీరే వసనతో కస్సపగోత్తతాయ చ నదీకస్సపోతి సమఞ్ఞా అహోసి. తస్స భగవా సపరిసస్స ఏహిభిక్ఖుభావేన ఉపసమ్పదం అదాసి. సో భగవతో గయాసీసే ఆదిత్తపరియాయ దేసనాయ (మహావ. ౫౪; సం. ని. ౪.౨౮) అరహత్తే పతిట్ఠాసి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – సత్థా యసం కులపుత్తం పబ్బాజేత్వా ఉరువేలాయం తయో భాతికజటిలే దమేతుం యేన ఉరువేలా తదవసరి. తేన ఖో పన సమయేన ఉరువేలాయం తయో జటిలా పటివసన్తి ఉరువేలకస్సపో నదీకస్సపో గయాకస్సపోతి, తేసు ఉరువేలకస్సపో జటిలో పఞ్చన్నం జటిలసతానం నాయకో హోతి వినాయకో అగ్గో పముఖో పామోక్ఖో, నదీకస్సపో జటిలో తిణ్ణం జటిలసతానం నాయకో హోతి వినాయకో అగ్గో పముఖో పామోక్ఖో, గయాకస్సపో జటిలో ద్విన్నం జటిలసతానం నాయకో హోతి వినాయకో అగ్గో పముఖో పామోక్ఖో. అథ ఖో భగవా యేన ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స అస్సమో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఉరువేలకస్సపం జటిలం ఏతదవోచ – ‘‘సచే తే, కస్సప, అగరు, వసేయ్యామ ఏకరత్తం అగ్యాగారే’’తి. న ఖో మే, మహాసమణ, గరు, చణ్డేత్థ నాగరాజా ఇద్ధిమా ఆసివిసో ఘోరవిసో, సో తం మా విహేఠేసీతి. దుతియమ్పి ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపం జటిలం ఏతదవోచ…పే… తతియమ్పి…పే… సో తం మా విహేఠేసీతి. అప్పేవ మం న విహేఠేయ్య, ఇఙ్ఘ త్వం, కస్సప, అనుజానాహి అగ్యాగారన్తి. విహర, మహాసమణ, యథాసుఖన్తి. అథ ఖో భగవా అగ్యాగారం పవిసిత్వా తిణసన్థారకం పఞ్ఞపేత్వా నిసీది పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా.

అద్దసా ఖో సో నాగో భగవన్తం పవిట్ఠం, దిస్వా దుమ్మనో పధూపాయి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘యంనూనాహం ఇమస్స నాగస్స అనుపహచ్చ ఛవిఞ్చ చమ్మఞ్చ మంసఞ్చ న్హారుఞ్చ అట్ఠిఞ్చ అట్ఠిమిఞ్జఞ్చ తేజసా తేజం పరియాదియేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరిత్వా పధూపాయి. అథ ఖో సో నాగో మక్ఖం అసహమానో పజ్జలి. భగవాపి తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా పజ్జలి. ఉభిన్నం సజోతిభూతానం అగ్యాగారం ఆదిత్తం వియ హోతి సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం. అథ ఖో తే జటిలా అగ్యాగారం పరివారేత్వా ఏవమాహంసు – ‘‘అభిరూపో వత, భో, మహాసమణో నాగేన విహేఠియతీ’’తి. అథ ఖో భగవా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన తస్స నాగస్స అనుపహచ్చ ఛవిఞ్చ చమ్మఞ్చ మంసఞ్చ న్హారుఞ్చ అట్ఠిఞ్చ అట్ఠిమిఞ్జఞ్చ తేజసా తేజం పరియాదియిత్వా పత్తే పక్ఖిపిత్వా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స దస్సేసి – ‘‘అయం తే, కస్సప, నాగో పరియాదిన్నో అస్స తేజసా తేజో’’తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ చణ్డస్స నాగరాజస్స ఇద్ధిమతో ఆసివిసస్స ఘోరవిసస్స తేజసా తేజం పరియాదియిస్సతి, న త్వేవ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి.

‘‘నేరఞ్జరాయం భగవా, ఉరువేలకస్సపం జటిలం అవోచ;

సచే తే కస్సప అగరు, విహరేము అజ్జణ్హో అగ్గిసాలమ్హీ’’తి.

‘‘న ఖో మే మహాసమణ గరు, ఫాసుకామోవ తం నివారేమి;

చణ్డేత్థ నాగరాజా, ఇద్ధిమా ఆసివిసో ఘోరవిసో;

సో తం మా విహేఠేసీ’’తి.

‘‘అప్పేవ మం న విహేఠేయ్య, ఇఙ్ఘ త్వం కస్సప అనుజానాహి అగ్యాగారన్తి;

దిన్నన్తి నం విదిత్వా, అభీతో పావిసి భయమతీతో.

‘‘దిస్వా ఇసిం పవిట్ఠం, అహినాగో దుమ్మనో పధూపాయి;

సుమనమనసో అధిమనో, మనుస్సనాగోపి తత్థ పధూపాయి.

‘‘మక్ఖఞ్చ అసహమానో, అహినాగో పావకోవ పజ్జలి;

తేజోధాతుసుకుసలో, మనుస్సనాగోపి తత్థ పజ్జలి.

‘‘ఉభిన్నం సజోతిభూతానం,

అగ్యాగారం ఆదిత్తం హోతి సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం;

ఉదిచ్ఛరే జటిలా, అభిరూపో వత భో మహాసమణో;

నాగేన విహేఠియతీతి భణన్తి.

‘‘అథ తస్సా రత్తియా అచ్చయేన, హతా నాగస్స అచ్చియో హోన్తి;

ఇద్ధిమతో పన ఠితా, అనేకవణ్ణా అచ్చియో హోన్తి.

‘‘నీలా అథ లోహితికా, మఞ్జిట్ఠా పీతకా ఫలికవణ్ణాయో;

అఙ్గీరసస్స కాయే, అనేకవణ్ణా అచ్చియో హోన్తి.

‘‘పత్తమ్హి ఓదహిత్వా, అహినాగం బ్రాహ్మణస్స దస్సేసి;

అయం తే కస్సప నాగో, పరియాదిన్నో అస్స తేజసా తేజో’’తి.

అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో భగవతో ఇమినా ఇద్ధిపాటిహారియేన అభిప్పసన్నో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధేవ, మహాసమణ, విహర, అహం తే ధువభత్తేనా’’తి.

పఠమం పాటిహారియం.

అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స అస్సమస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డే విహాసి. అథ ఖో చత్తారో మహారాజానో అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం వనసణ్డం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా చతుద్దిసా అట్ఠంసు సేయ్యథాపి మహన్తా అగ్గిక్ఖన్ధా. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కాలో, మహాసమణ, నిట్ఠితం భత్తం, తే ను ఖో తే, మహాసమణ, అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణా కేవలకప్పం వనసణ్డం ఓభాసేత్వా యేన త్వం తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా తం అభివాదేత్వా చతుద్దిసా అట్ఠంసు సేయ్యథాపి మహన్తా అగ్గిక్ఖన్ధా’’తి. ఏతే ఖో, కస్సప, చత్తారో మహారాజానో యేనాహం తేనుపసఙ్కమింసు ధమ్మస్సవనాయాతి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ చత్తారోపి మహారాజానో ఉపసఙ్కమిస్సన్తి ధమ్మస్సవనాయ, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స భత్తం భుఞ్జిత్వా తస్మింయేవ వనసణ్డే విహాసి.

దుతియం పాటిహారియం.

అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణో కేవలకప్పం వనసణ్డం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి సేయ్యథాపి మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పురిమాహి వణ్ణనిభాహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చ. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కాలో, మహాసమణ, నిట్ఠితం భత్తం, కో ను ఖో సో, మహాసమణ, అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణో కేవలకప్పం వనసణ్డం ఓభాసేత్వా యేన త్వం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి సేయ్యథాపి మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పురిమాహి వణ్ణనిభాహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తి. ఏసో ఖో, కస్సప, సక్కో దేవానమిన్దో యేనాహం తేనుపసఙ్కమి ధమ్మస్సవనాయాతి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ సక్కోపి దేవానమిన్దో ఉపసఙ్కమిస్సతి ధమ్మస్సవనాయ, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స భత్తం భుఞ్జిత్వా తస్మింయేవ వనసణ్డే విహాసి.

తతియం పాటిహారియం.

అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతి అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణో కేవలకప్పం వనసణ్డం ఓభాసేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి సేయ్యథాపి మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పురిమాహి వణ్ణనిభాహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చ. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కాలో, మహాసమణ, నిట్ఠితం భత్తం, కో ను ఖో సో, మహాసమణ, అభిక్కన్తాయ రత్తియా అభిక్కన్తవణ్ణో కేవలకప్పం వనసణ్డం ఓభాసేత్వా యేన త్వం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి సేయ్యథాపి మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పురిమాహి వణ్ణనిభాహి అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తి. ఏసో ఖో, కస్సప, బ్రహ్మా సహమ్పతి యేనాహం తేనుపసఙ్కమి ధమ్మస్సవనాయాతి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ బ్రహ్మాపి సహమ్పతి ఉపసఙ్కమిస్సతి ధమ్మస్సవనాయ, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స భత్తం భుఞ్జిత్వా తస్మింయేవ వనసణ్డే విహాసి.

చతుత్థం పాటిహారియం.

తేన ఖో పన సమయేన ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స మహాయఞ్ఞో పచ్చుపట్ఠితో హోతి, కేవలకప్పా చ అఙ్గమగధా పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం ఆదాయ అభిక్కమితుకామా హోన్తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఏతరహి ఖో మే మహాయఞ్ఞో పచ్చుపట్ఠితో, కేవలకప్పా చ అఙ్గమగధా పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం ఆదాయ అభిక్కమిస్సన్తి, సచే మహాసమణో మహాజనకాయే ఇద్ధిపాటిహారియం కరిస్సతి, మహాసమణస్స లాభసక్కారో అభివడ్ఢిస్సతి, మమ లాభసక్కారో పరిహాయిస్సతి, అహో నూన మహాసమణో స్వాతనాయ నాగచ్ఛేయ్యా’’తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ ఉత్తరకురుం గన్త్వా తతో పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా అనోతత్తదహే పరిభుఞ్జిత్వా తత్థేవ దివావిహారం అకాసి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కాలో, మహాసమణ, నిట్ఠితం భత్తం, కిం ను ఖో, మహాసమణ, హియ్యో నాగమాసి, అపిచ మయం తం సరామ, ‘కిం ను ఖో మహాసమణో నాగచ్ఛతీ’తి, ఖాదనీయస్స చ భోజనీయస్స చ తే పటివీసో ఠపితో’’తి. నను తే, కస్సప, ఏతదహోసి – ‘‘ఏతరహి ఖో మే మహాయఞ్ఞో పచ్చుపట్ఠితో కేవలకప్పా చ అఙ్గమగధా పహూతం ఖాదనీయం భోజనీయం ఆదాయ అభిక్కమిస్సన్తి, సచే మహాసమణో మహాజనకాయే ఇద్ధిపాటిహారియం కరిస్సతి, మహాసమణస్స లాభసక్కారో అభివడ్ఢిస్సతి, మమ లాభసక్కారో పరిహాయిస్సతి, అహో నూన మహాసమణో స్వాతనాయ నాగచ్ఛేయ్యా’’తి, సో ఖో అహం, కస్సప, తవ చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ ఉత్తరకురుం గన్త్వా తతో పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా అనోతత్తదహే పరిభుఞ్జిత్వా తత్థేవ దివావిహారం అకాసిన్తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ చేతసాపి చిత్తం పజానిస్సతి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స భత్తం భుఞ్జిత్వా తస్మింయేవ వనసణ్డే విహాసి.

పఞ్చమం పాటిహారియం.

తేన ఖో పన సమయేన భగవతో పంసుకూలం ఉప్పన్నం హోతి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘కత్థ ను ఖో అహం పంసుకూలం ధోవేయ్య’’న్తి? అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో భగవతో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ పాణినా పోక్ఖరణిం ఖణిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ, భన్తే భగవా, పంసుకూలం ధోవతూ’’తి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘కిమ్హి ను ఖో అహం పంసుకూలం పరిమద్దేయ్య’’న్తి? అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో భగవతో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ మహతిం సిలం ఉపనిక్ఖిపి – ‘‘ఇధ, భన్తే భగవా, పంసుకూలం పరిమద్దతూ’’తి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘కిమ్హి ను ఖో అహం ఆలమ్బిత్వా ఉత్తరేయ్య’’న్తి? అథ ఖో కకుధే అధివత్థా దేవతా భగవతో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ సాఖం ఓనామేసి – ‘‘ఇధ, భన్తే భగవా, ఆలమ్బిత్వా ఉత్తరతూ’’తి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘కిమ్హి ను ఖో అహం పంసుకూలం విస్సజ్జేయ్య’’న్తి? అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో భగవతో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ మహతిం సిలం ఉపనిక్ఖిపి – ‘‘ఇధ, భన్తే భగవా, పంసుకూలం విస్సజ్జేతూ’’తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కాలో, మహాసమణ, నిట్ఠితం భత్తం, కిం ను ఖో, మహాసమణ, నాయం పుబ్బే ఇధ పోక్ఖరణీ సాయం ఇధ పోక్ఖరణీ, నయిమా సిలా పుబ్బే ఉపనిక్ఖిత్తా, కేనిమా సిలా ఉపనిక్ఖిత్తా, నయిమస్స కకుధస్స పుబ్బే సాఖా ఓనతా, సాయం సాఖా ఓనతా’’తి? ఇధ మే, కస్సప, పంసుకూలం ఉప్పన్నం అహోసి, తస్స మయ్హం, కస్సప, ఏతదహోసి – ‘‘కత్థ ను ఖో అహం పంసుకూలం ధోవేయ్య’’న్తి? అథ ఖో, కస్సప, సక్కో దేవానమిన్దో మమ చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ పాణినా పోక్ఖరణిం ఖణిత్వా మం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ, భన్తే భగవా, పంసుకూలం ధోవతూ’’తి. సాయం, కస్సప, అమనుస్సేన పాణినా ఖణితా పోక్ఖరణీ. తస్స మయ్హం, కస్సప, ఏతదహోసి – ‘‘కిమ్హి ను ఖో అహం పంసుకూలం పరిమద్దేయ్య’’న్తి? అథ ఖో, కస్సప, సక్కో దేవానమిన్దో మమ చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ మహతిం సిలం ఉపనిక్ఖిపి – ‘‘ఇధ, భన్తే భగవా, పంసుకూలం పరిమద్దతూ’’తి? సాయం, కస్సప, అమనుస్సేన ఉపనిక్ఖిత్తా సిలా. తస్స మయ్హం, కస్సప, ఏతదహోసి – ‘‘కిమ్హి ను ఖో అహం ఆలమ్బిత్వా ఉత్తరేయ్య’’న్తి? అథ ఖో, కస్సప, కకుధే అధివత్థా దేవతా మమ చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ సాఖం ఓనామేసి – ‘‘ఇధ, భన్తే భగవా, ఆలమ్బిత్వా ఉత్తరతూ’’తి? స్వాయం ఆహరహత్థో కకుధో. తస్స మయ్హం, కస్సప, ఏతదహోసి – ‘‘కిమ్హి ను ఖో అహం పంసుకూలం విస్సజ్జేయ్య’’న్తి? అథ ఖో, కస్సప, సక్కో దేవానమిన్దో మమ చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ మహతిం సిలం ఉపనిక్ఖిపి – ‘‘ఇధ, భన్తే భగవా, పంసుకూలం విస్సజ్జేతూ’’తి? సాయం, కస్సప, అమనుస్సేన ఉపనిక్ఖిత్తా సిలాతి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ సక్కోపి దేవానమిన్దో వేయ్యావచ్చం కరిస్సతి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స భత్తం భుఞ్జిత్వా తస్మింయేవ వనసణ్డే విహాసి.

అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో కాలం ఆరోచేసి – ‘‘కాలో, మహాసమణ, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. ‘‘గచ్ఛ త్వం, కస్సప, ఆయామహ’’న్తి ఉరువేలకస్సపం జటిలం ఉయ్యోజేత్వా యాయ జమ్బుయా జమ్బుదీపో పఞ్ఞాయతి, తతో ఫలం గహేత్వా పఠమతరం ఆగన్త్వా అగ్యాగారే నిసీది. అద్దసా ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో భగవన్తం అగ్యాగారే నిసిన్నం, దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కతమేన త్వం, మహాసమణ, మగ్గేన ఆగతో, అహం తయా పఠమతరం పక్కన్తో, సో త్వం పఠమతరం ఆగన్త్వా అగ్యాగారే నిసిన్నో’’తి? ‘‘ఇధాహం, కస్సప, తం ఉయ్యోజేత్వా యాయ జమ్బుయా జమ్బుదీపో పఞ్ఞాయతి, తతో ఫలం గహేత్వా పఠమతరం ఆగన్త్వా అగ్యాగారే నిసిన్నో. ఇదం ఖో, కస్సప, జమ్బుఫలం వణ్ణసమ్పన్నం గన్ధసమ్పన్నం రససమ్పన్నం, సచే ఆకఙ్ఖసి పరిభుఞ్జా’’తి. ‘‘అలం, మహాసమణ, త్వంయేవ తం అరహసి, త్వంయేవ తం పరిభుఞ్జా’’తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ మం పఠమతరం ఉయ్యోజేత్వా యాయ జమ్బుయా జమ్బుదీపో పఞ్ఞాయతి, తతో ఫలం గహేత్వా పఠమతరం ఆగన్త్వా అగ్యాగారే నిసీదిస్సతి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స భత్తం భుఞ్జిత్వా తస్మింయేవ వనసణ్డే విహాసి.

అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో కాలం ఆరోచేసి – ‘‘కాలో, మహాసమణ, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. ‘‘గచ్ఛ త్వం, కస్సప, ఆయామహ’’న్తి ఉరువేలకస్సపం జటిలం ఉయ్యోజేత్వా యాయ జమ్బుయా జమ్బుదీపో పఞ్ఞాయతి, తస్సా అవిదూరే అమ్బో…పే… తస్సా అవిదూరే ఆమలకీ…పే… తస్సా అవిదూరే హరీతకీ…పే… తావతింసం గన్త్వా పారిచ్ఛత్తకపుప్ఫం గహేత్వా పఠమతరం ఆగన్త్వా అగ్యాగారే నిసీది. అద్దసా ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో భగవన్తం అగ్యాగారే నిసిన్నం, దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కతమేన త్వం, మహాసమణ, మగ్గేన ఆగతో, అహం తయా పఠమతరం పక్కన్తో, సో త్వం పఠమతరం ఆగన్త్వా అగ్యాగారే నిసిన్నో’’తి? ‘‘ఇధాహం, కస్సప, తం ఉయ్యోజేత్వా తావతింసం గన్త్వా పారిచ్ఛత్తకపుప్ఫం గహేత్వా పఠమతరం ఆగన్త్వా అగ్యాగారే నిసిన్నో. ఇదం ఖో, కస్సప, పారిచ్ఛత్తకపుప్ఫం వణ్ణసమ్పన్నం గన్ధసమ్పన్నం, సచే ఆకఙ్ఖసి గణ్హా’’తి. ‘‘అలం, మహాసమణ, త్వంయేవ తం అరహసి, త్వంయేవ తం గణ్హా’’తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ మం పఠమతరం ఉయ్యోజేత్వా తావతింసం గన్త్వా పారిచ్ఛత్తకపుప్ఫం గహేత్వా పఠమతరం ఆగన్త్వా అగ్యాగారే నిసీదిస్సతి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన తే జటిలా అగ్గిం పరిచరితుకామా న సక్కోన్తి కట్ఠాని ఫాలేతుం. అథ ఖో తేసం జటిలానం ఏతదహోసి – ‘‘నిస్సంసయం ఖో మహాసమణస్స ఇద్ధానుభావో యథా మయం న సక్కోమ కట్ఠాని ఫాలేతు’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపం జటిలం ఏతదవోచ – ‘‘ఫాలియన్తు, కస్సప, కట్ఠానీ’’తి. ‘‘ఫాలియన్తు, మహాసమణా’’తి. సకిదేవ పఞ్చ కట్ఠసతాని ఫాలియింసు. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ కట్ఠానిపి ఫాలియిస్సన్తి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన తే జటిలా అగ్గిం పరిచరితుకామా న సక్కోన్తి అగ్గిం ఉజ్జలేతుం. అథ ఖో తేసం జటిలానం ఏతదహోసి – ‘‘నిస్సంసయం ఖో మహాసమణస్స ఇద్ధానుభావో యథా మయం న సక్కోమ అగ్గిం ఉజ్జలేతు’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపం జటిలం ఏతదవోచ – ‘‘ఉజ్జలియన్తు, కస్సప, అగ్గీ’’తి. ‘‘ఉజ్జలియన్తు, మహాసమణా’’తి. సకిదేవ పఞ్చ అగ్గిసతాని ఉజ్జలియింసు. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ అగ్గీపి ఉజ్జలియిస్సన్తి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన తే జటిలా అగ్గిం పరిచరిత్వా న సక్కోన్తి అగ్గిం విజ్ఝాపేతుం. అథ ఖో తేసం జటిలానం ఏతదహోసి – ‘‘నిస్సంసయం ఖో మహాసమణస్స ఇద్ధానుభావో యథా మయం న సక్కోమ అగ్గిం విజ్ఝాపేతు’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపం జటిలం ఏతదవోచ – ‘‘విజ్ఝాయన్తు, కస్సప, అగ్గీ’’తి. ‘‘విజ్ఝాయన్తు, మహాసమణా’’తి. సకిదేవ పఞ్చ అగ్గిసతాని విజ్ఝాయింసు. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ అగ్గీపి విజ్ఝాయిస్సన్తి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన తే జటిలా సీతాసు హేమన్తికాసు రత్తీసు అన్తరట్ఠకాసు హిమపాతసమయే నజ్జా నేరఞ్జరాయ ఉమ్ముజ్జన్తిపి నిముజ్జన్తిపి ఉమ్ముజ్జననిముజ్జనమ్పి కరోన్తి. అథ ఖో భగవా పఞ్చమత్తాని మన్దాముఖిసతాని అభినిమ్మిని యత్థ తే జటిలా ఉత్తరిత్వా విసిబ్బేసుం. అథ ఖో తేసం జటిలానం ఏతదహోసి – ‘‘నిస్సంసయం ఖో మహాసమణస్స ఇద్ధానుభావో యథయిమా మన్దాముఖియో నిమ్మితా’’తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ తావ బహూ మన్దాముఖియోపి అభినిమ్మినిస్సతి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన మహా అకాలమేఘో పావస్సి, మహా ఉదకవాహకో సఞ్జాయి, యస్మిం పదేసే భగవా విహరతి సో పదేసో ఉదకేన న ఓత్థటో హోతి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘యంనూనాహం సమన్తా ఉదకం ఉస్సారేత్వా మజ్ఝే రేణుహతాయ భూమియా చఙ్కమేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా సమన్తా ఉదకం ఉస్సారేత్వా మజ్ఝే రేణుహతాయ భూమియా చఙ్కమి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో ‘‘మాహేవ ఖో మహాసమణో ఉదకేన వూళ్హో అహోసీ’’తి నావాయ సమ్బహులేహి జటిలేహి సద్ధిం యస్మిం పదేసే భగవా విహరతి, తం పదేసం అగమాసి. అద్దసా ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో భగవన్తం సమన్తా ఉదకం ఉస్సారేత్వా మజ్ఝే రేణుహతాయ భూమియా చఙ్కమన్తం, దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం ను త్వం, మహాసమణా’’తి. ‘‘అయమహమస్మి, కస్సపా’’తి భగవా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా నావాయ పచ్చుట్ఠాసి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపస్స జటిలస్స ఏతదహోసి – ‘‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, యత్ర హి నామ ఉదకమ్పి న పవాహిస్సతి, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’’న్తి.

అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘చిరమ్పి ఖో ఇమస్స మోఘపురిసస్స ఏవం భవిస్సతి ‘మహిద్ధికో ఖో మహాసమణో మహానుభావో, న త్వేవ చ ఖో అరహా యథా అహ’న్తి, యంనూనాహం ఇమం జటిలం సంవేజేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఉరువేలకస్సపం జటిలం ఏతదవోచ – ‘‘నేవ చ ఖో త్వం, కస్సప, అరహా, నాపి అరహత్తమగ్గసమాపన్నో, సాపి తే పటిపదా నత్థి, యాయ త్వం అరహా వా అస్ససి అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో’’తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘త్వం ఖోసి, కస్సప, పఞ్చన్నం జటిలసతానం నాయకో వినాయకో అగ్గో పముఖో పామోక్ఖో, తేపి తావ అపలోకేహి, యథా తే మఞ్ఞిస్సన్తి, తథా తే కరిస్సన్తీ’’తి. అథ ఖో ఉరువేలకస్సపో జటిలో యేన తే జటిలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే జటిలే ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భో, మహాసమణే బ్రహ్మచరియం చరితుం, యథా భవన్తో మఞ్ఞన్తి తథా కరోన్తూ’’తి. ‘‘చిరపటికా మయం, భో, మహాసమణే అభిప్పసన్నా, సచే భవం మహాసమణే బ్రహ్మచరియం చరిస్సతి, సబ్బేవ మయం మహాసమణే బ్రహ్మచరియం చరిస్సామా’’తి. అథ ఖో తే జటిలా కేసమిస్సం జటామిస్సం ఖారికాజమిస్సం అగ్గిహుతమిస్సం ఉదకే పవాహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘లభేయ్యామ మయం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యామ ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి భగవా అవోచ – ‘‘స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, చరథ బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి. సావ తేసం ఆయస్మన్తానం ఉపసమ్పదా అహోసి.

అద్దసా ఖో నదీకస్సపో జటిలో కేసమిస్సం జటామిస్సం ఖారికాజమిస్సం అగ్గిహుతమిస్సం ఉదకే వుయ్హమానే, దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘మాహేవ మే భాతునో ఉపసగ్గో అహోసీ’’తి, జటిలే పాహేసి – ‘‘గచ్ఛథ మే భాతరం జానాథా’’తి, సామఞ్చ తీహి జటిలసతేహి సద్ధిం యేనాయస్మా ఉరువేలకస్సపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఉరువేలకస్సపం ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం ను ఖో, కస్సప, సేయ్యో’’తి? ‘‘ఆమావుసో, ఇదం సేయ్యో’’తి. అథ ఖో తే జటిలా కేసమిస్సం జటామిస్సం ఖారికాజమిస్సం అగ్గిహుతమిస్సం ఉదకే పవాహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘లభేయ్యామ మయం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యామ ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి భగవా అవోచ – ‘‘స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, చరథ బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి. సావ తేసం ఆయస్మన్తానం ఉపసమ్పదా అహోసి.

అద్దసా ఖో గయాకస్సపో జటిలో కేసమిస్సం జటామిస్సం ఖారికాజమిస్సం అగ్గిహుతమిస్సం ఉదకే వుయ్హమానే, దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘మాహేవ మే భాతూనం ఉపసగ్గో అహోసీ’’తి, జటిలే పాహేసి – ‘‘గచ్ఛథ మే భాతరో జానాథా’’తి, సామఞ్చ ద్వీహి జటిలసతేహి సద్ధిం యేనాయస్మా ఉరువేలకస్సపో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఉరువేలకస్సపం ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం ను ఖో, కస్సప, సేయ్యో’’తి? ‘‘ఆమావుసో, ఇదం సేయ్యో’’తి. అథ ఖో తే జటిలా కేసమిస్సం జటామిస్సం ఖారికాజమిస్సం అగ్గిహుతమిస్సం ఉదకే పవాహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘లభేయ్యామ మయం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యామ ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి, భగవా అవోచ – ‘‘స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, చరథ బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి. సావ తేసం ఆయస్మన్తానం ఉపసమ్పదా అహోసి.

‘‘భగవతో అధిట్ఠానేన పఞ్చ కట్ఠసతాని న ఫాలియింసు, ఫాలియింసు, అగ్గీ న ఉజ్జలియింసు, ఉజ్జలియింసు, న విజ్ఝాయింసు, విజ్ఝాయింసు, పఞ్చ మన్దాముఖిసతాని అభినిమ్మిని, ఏతేన నయేన అడ్ఢుడ్ఢపాటిహారియసహస్సాని హోన్తి.

‘‘అథ ఖో భగవా ఉరువేలాయం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన గయాసీసం తేన చారికం పక్కామి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం సహస్సేన సబ్బేహేవ పురాణజటిలేహి. తత్ర సుదం భగవా గయాయం విహరతి గయాసీసే సద్ధిం భిక్ఖుసహస్సేన. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖు ఆమన్తేసి (సం. ని. ౪.౨౮) – ‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం, కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం ఆదిత్తం, చక్ఖు, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం, రూపా ఆదిత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఆదిత్తం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో ఆదిత్తో, యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం, రాగగ్గినా దోసగ్గినా మోహగ్గినా ఆదిత్తం, జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి ఆదిత్తన్తి వదామి? సోతం ఆదిత్తం, సద్దా ఆదిత్తా…పే… ఘానం ఆదిత్తం, గన్ధా ఆదిత్తా…పే… జివ్హా ఆదిత్తా, రసా ఆదిత్తా…పే… కాయో ఆదిత్తో, ఫోట్ఠబ్బా ఆదిత్తా…పే… మనో ఆదిత్తో, ధమ్మా ఆదిత్తా, మనోవిఞ్ఞాణం ఆదిత్తం, మనోసమ్ఫస్సో ఆదిత్తో, యమిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం, రాగగ్గినా దోసగ్గినా మోహగ్గినా ఆదిత్తం, జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి ఆదిత్త’’’న్తి వదామి.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, యమిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. సోతస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, సద్దేసుపి నిబ్బిన్దతి…పే… ఘానస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, గన్ధేసుపి నిబ్బిన్దతి…పే… జివ్హాయపి నిబ్బిన్దతి, రసేసుపి నిబ్బిన్దతి…పే… కాయస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, ఫోట్ఠబ్బేసుపి నిబ్బిన్దతి…పే… మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసుపి నిబ్బిన్దతి, మనోవిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, మనోసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, యమిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి, ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి.

ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే తస్స భిక్ఖుసహస్సస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసు.

౨౯. ఏవం ఆదిత్తపరియాయదేసనం సుత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం సమ్పత్తో నదీకస్సపో థేరో సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదిమాహ. తత్థ అగ్గఫలన్తి ఉత్తమఫలం, అత్తనా రోపితఅమ్బరుక్ఖస్స ఆదిమ్హి గహితఫలం వా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

నదీకస్సపత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౩. గయాకస్సపత్థేరఅపదానవణ్ణనా

తతియాపదానే అజినచమ్మవత్థోహన్తిఆదికం ఆయస్మతో గయాకస్సపత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం కుసలం ఉపచినన్తో ఇతో ఏకతింసకప్పే సిఖిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్తో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ ఘరావాసం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞాయతనే అస్సమం మాపేత్వా వనమూలఫలాహారో వసతి. తేన చ సమయేన భగవా ఏకో అదుతియో తస్స అస్సమసమీపేనాగచ్ఛి, సో భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో వేలం ఓలోకేన్తో మనోహరాని కోలఫలాని సత్థు ఉపనేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ ఘరావాసం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ద్వీహి తాపససతేహి సద్ధిం గయాయ విహరతి. గయాయ వసనతో హిస్స కస్సపగోత్తతాయ చ గయాకస్సపోతి సమఞ్ఞా అహోసి. సో భగవతో సద్ధిం పరిసాయ ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదం దత్వా నదీకస్సపస్స వుత్తనయేన ఆదిత్తపరియాయ దేసనాయ ఓవదియమానో అరహత్తే పతిట్ఠాసి.

౩౫. సో అరహత్తం పత్వా సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో అజినచమ్మవత్థోహన్తిఆదిమాహ. తత్థ అజినచమ్మవత్థోతి తాపసపబ్బజితత్తా అజినచమ్మనివాసనపావురణోతి అత్థో. ఖారిభారధరోతి తాపసకాలే తాపసపరిక్ఖారపరిపుణ్ణకాజధరోతి అత్థో. ఖారికతాపసపరిక్ఖారే పూరేత్వా. కోలం అహాసి అస్సమన్తి కోలఫలం అస్సమే పూరేత్వా అస్సమే నిసిన్నోతి అత్థో. అగోపయిన్తి పాఠే కోలఫలం పరియేసిత్వా అస్సమం గోపేసిం రక్ఖిన్తి అత్థో. సేసం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవాతి.

గయాకస్సపత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౪. కిమిలత్థేరఅపదానవణ్ణనా

చతుత్థాపదానే నిబ్బుతే కకుసన్ధమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో కిమిలత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో కకుసన్ధస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో పరినిబ్బుతే సత్థరి తస్స ధాతుయో ఉద్దిస్స సలలమాలాహి మణ్డపం కారేత్వా పూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తావతింసేసు ఉప్పజ్జిత్వా అపరాపరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థునగరే సక్యరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా కిమిలోతి తస్స నామం అకాసి. సో వయప్పత్తో భోగసమ్పత్తియా పమత్తో విహరతి. తస్స ఞాణపరిపాకం ఞత్వా సంవేగజననత్థం అనుపియాయం విహరన్తో సత్థా పఠమయోబ్బనే ఠితం రమణీయం ఇత్థిరూపం అభినిమ్మినిత్వా పురతో దస్సేత్వా పున అనుక్కమేన యథా జరారోగవిపత్తీహి అభిభూతా దిస్సతి, తథా అకాసి. తం దిస్వా కిమిలకుమారో అతివియ సంవేగజాతో అత్తనో సంవేగం పకాసేన్తో భగవతో పాకటం కత్వా లద్ధానుసాసనో అరహత్తం పాపుణి.

౪౨. సో అరహత్తం పత్వా సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో నిబ్బుతే కకుసన్ధమ్హీతిఆదిమాహ. బ్రాహ్మణమ్హి వుసీమతీతి పఞ్చహి వసితాహి వసిప్పత్తమ్హి భగవతి. బ్రాహ్మణస్స సబ్బగుణగణేహి మణ్డితత్తా అభివూళ్హీతత్తా బ్రాహ్మణమ్హి కకుసన్ధే భగవతి పరినిబ్బుతేతి అత్థో. సేసం సబ్బం ఉత్తానమేవాతి.

కిమిలత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౫. వజ్జిపుత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా

సహస్సరంసీ భగవాతిఆదికం ఆయస్మతో వజ్జిపుత్తత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయం పుఞ్ఞం ఉపచినన్తో ఇతో చతునవుతికప్పే ఏకం పచ్చేకబుద్ధం భిక్ఖాయ గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో కదలిఫలాని అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వేసాలియం లిచ్ఛవిరాజకుమారో హుత్వా నిబ్బత్తి, వజ్జిరాజపుత్తత్తా వజ్జిపుత్తోత్వేవస్స సమఞ్ఞా. సో దహరో హుత్వా హత్థిసిప్పాదిసిక్ఖనకాలేపి హేతుసమ్పన్నతాయ నిస్సరణజ్ఝాసయోవ హుత్వా విచరన్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా అపరభాగే అచిరపరినిబ్బుతే సత్థరి ధమ్మం సఙ్గాయితుం సఙ్కేతం కత్వా మహాథేరేసు తత్థ తత్థ విహరన్తేసు ఏకదివసం ఆయస్మన్తం ఆనన్దం సేఖంయేవ సమానం మహతియా పరిసాయ పరివుతం ధమ్మం దేసేన్తం దిస్వా తస్స ఉపరిమగ్గాధిగమాయ ఉస్సాహం జనేన్తో –

‘‘రుక్ఖమూలగహనం పసక్కియ, నిబ్బానం హదయస్మిం ఓపియ;

ఝాయ గోతమ మా చ పమాదో, కిం తే బిళిబిళికా కరిస్సతీ’’తి. (థేరగా. ౧౧౯) – గాథం అభాసి;

తత్థ రుక్ఖమూలగహనన్తి రుక్ఖమూలభూతం గహనం, గహనఞ్హి అత్థి, న రుక్ఖమూలం, రుక్ఖమూలఞ్చ అత్థి, న గహనం, తేసు రుక్ఖమూలగ్గహణేన ఠానస్స ఛాయాయ సమ్పన్నతాయ వాతాతపపరిస్సయాభావం దీపేతి, గహనగ్గహణేన నివాతభావేన వాతపరిస్సయాభావం జనసమ్బాధాభావఞ్చ దస్సేతి, తదుభయేన చ భావనాయోగ్యతం. పసక్కియాతి ఉపగన్త్వా. నిబ్బానం హదయస్మిం ఓపియాతి ‘‘ఏవం మయా పటిపజ్జిత్వా నిబ్బానం అధిగన్తబ్బ’’న్తి నిబ్బుతిం హదయే ఠపేత్వా చిత్తే కత్వా. ఝాయాతి తిలక్ఖణూపనిజ్ఝానేన ఝాయ, విపస్సనాభావనాసహితం మగ్గభావనం భావేహి. గోతమాతి ధమ్మభణ్డాగారికం గోత్తేనాలపతి. మా చ పమాదోతి అధికుసలేసు ధమ్మేసు మా పమాదం ఆపజ్జి. ఇదాని యాదిసో థేరస్స పమాదో, తం పటిక్ఖేపవసేన దస్సేన్తో ‘‘కిం తే బిళిబిళికా కరిస్సతీ’’తి ఆహ. తత్థ బిళిబిళికాతి బిళిబిళికిరియా, బిళిబిళితిసద్దపవత్తి యథా నిరత్థకా, ఏవం బిళిబిళికాసదిసా జనపఞ్ఞత్తి. కిం తే కరిస్సతీతి కీదిసం అత్థం తుయ్హం సాధేస్సతి, తస్మా జనపఞ్ఞత్తిం పహాయ సదత్థపసుతో హోహీతి ఓవాదం అదాసి.

తం సుత్వా అఞ్ఞేహి వుత్తేన విస్సగన్ధవాయనవచనేన సంవేగజాతో బహుదేవ రత్తిం చఙ్కమేన వీతినామేన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా మఞ్చకే నిసిన్నమత్తోవ ‘‘కిఞ్చి సయామీ’’తి సీసం బిమ్బోహనమసమ్పత్తం పాదం భూమితో ఉగ్గతం సరీరస్స ఆకాసగతక్ఖణేయేవ అరహత్తం పాపుణి.

౪౯. వజ్జిపుత్తత్థేరో అపరభాగే సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో సహస్సరంసీ భగవాతిఆదిమాహ. తత్థ సహస్సరంసీతి ఏత్థ ‘‘అనేకసతసహస్సరంసీ’’తి వత్తబ్బే గాథాబన్ధసుఖత్థం ‘‘సహస్సరంసీ’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

వజ్జిపుత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౬. ఉత్తరత్థేరఅపదానవణ్ణనా

ఛట్ఠాపదానే సుమేధో నామ సమ్బుద్ధోతిఆదికం ఆయస్మతో ఉత్తరసామణేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే విజ్జాధరో హుత్వా ఆకాసేన విచరతి. తేన చ సమయేన సత్థా తస్సేవ అనుగ్గణ్హనత్థం వనన్తరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేన్తో. సో అన్తలిక్ఖేన గచ్ఛన్తో భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో ఆకాసతో ఓరుయ్హ సువిసుద్ధేహి విపులేహి కణికారపుప్ఫేహి భగవన్తం పూజేసి, పుప్ఫాని బుద్ధానుభావేన సత్థు ఉపరి ఛత్తాకారేన అట్ఠంసు, సో తేన భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నచిత్తో హుత్వా అపరభాగే కాలం కత్వా తావతింసేసు నిబ్బత్తిత్వా దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తో యావతాయుకం తత్థ ఠత్వా తతో చుతో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే బ్రాహ్మణమహాసాలస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఉత్తరోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్తో బ్రాహ్మణవిజ్జాసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా జాతియా రూపేన విజ్జాయ వయేన సీలాచారేన చ లోకస్స సమ్భావనీయో జాతో.

తస్స తం సమ్పత్తిం దిస్వా వస్సకారో మగధమహామత్తో అత్తనో ధీతరం దాతుకామో హుత్వా అత్తనో అధిప్పాయం పవేదేసి. సో నిస్సరణజ్ఝాసయతాయ తం పటిక్ఖిపిత్వా కాలేన కాలం ధమ్మసేనాపతిం పయిరుపాసన్తో తస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా వత్తసమ్పన్నో హుత్వా థేరం ఉపట్ఠహతి.

తేన చ సమయేన థేరస్స అఞ్ఞతరో ఆబాధో ఉప్పన్నో, తస్స భేసజ్జత్థాయ ఉత్తరో సామణేరో పాతోవ పత్తచీవరమాదాయ విహారతో నిక్ఖన్తో అన్తరామగ్గే తళాకస్స సమీపే పత్తం ఠపేత్వా ఉదకసమీపం గన్త్వా ముఖం ధోవతి. అథ అఞ్ఞతరో ఉమఙ్గచోరో కతకమ్మో ఆరక్ఖపురిసేహి అనుబద్ధో అగ్గమగ్గేన నగరతో నిక్ఖమిత్వా పలాయన్తో అత్తనా గహితం రతనభణ్డితం సామణేరస్స పత్తే పక్ఖిపిత్వా పలాయి. సామణేరోపి పత్తసమీపం ఉపగతో. చోరం అనుబన్ధన్తా రాజపురిసా సామణేరస్స పత్తే భణ్డికం దిస్వా ‘‘అయం చోరో, ఇమినా చోరియం కత’’న్తి సామణేరం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా వస్సకారస్స బ్రాహ్మణస్స దస్సేసుం. వస్సకారో చ తదా రఞ్ఞో వినిచ్ఛయే నియుత్తో హుత్వా ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసతి, సో ‘‘పుబ్బే మమ వచనం నాదియి, సుద్ధపాసణ్డియేసు పబ్బజీ’’తి (థేరగా. అట్ఠ. ౧.ఉత్తరత్థేరగాథావణ్ణనా) కమ్మం అసోధేత్వా ఘాతుకామత్తావ జీవన్తమేవ తం సూలే ఉత్తాసేసి.

అథస్స భగవా ఞాణపరిపాకం ఓలోకేత్వా తం ఠానం గన్త్వా విప్ఫురన్తహత్థనఖమణిమయూఖసమ్భిన్నసితాభతాయ పగ్ఘరన్తజాతిహిఙ్గులకసువణ్ణరసధారం వియ జాలాగుణ్ఠితముదుతలునదీఘఙ్గులిహత్థం ఉత్తరస్స సీసే ఠపేత్వా ‘‘ఉత్తర, ఇదం తే పురిమకమ్మస్స ఫలం ఉప్పన్నం, తత్థ తయా పచ్చవేక్ఖణబలేన అధివాసనా కాతబ్బా’’తి వత్వా అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం దేసేసి. ఉత్తరో అమతాభిసేకసదిసేన సత్థు హత్థసమ్ఫస్సేన సఞ్జాతప్పసాదసోమనస్సతాయ ఉళారపీతిపామోజ్జం పటిలభిత్వా యథాపరిచితం విపస్సనామగ్గం సమారూళ్హో ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా సత్థు చ దేసనావిలాసేన తావదేవ మగ్గపటిపాటియా సబ్బే కిలేసే ఖేపేత్వా ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా సూలతో ఉట్ఠహిత్వా పరానుద్దయాయ ఆకాసే ఠత్వా పాటిహారియం దస్సేసి. మహాజనో అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో అహోసి. తావదేవస్స వణో సంరూళ్హి, సో భిక్ఖూహి, ‘‘ఆవుసో, తాదిసదుక్ఖం అనుభవన్తో కథం త్వం విపస్సనం అనుయుఞ్జితుం అసక్ఖీ’’తి పుట్ఠో, ‘‘పగేవ మే, ఆవుసో, సంసారే ఆదీనవో, సఙ్ఖారానఞ్చ సభావో సుదిట్ఠో, ఏవాహం తాదిసం దుక్ఖం అనుభవన్తోపి అసక్ఖిం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా విసేసం అధిగన్తు’’న్తి ఆహ. ‘‘పుబ్బజాతియా దహరకాలే మక్ఖికం గహేత్వా నిమ్బసూలకం గహేత్వా సూలారోపనకీళం పటిచ్చ ఏవం అనేకజాతిసతేసు సూలారోపనదుక్ఖమనుభవిత్వా ఇమాయ పరియోసానజాతియా ఏవరూపం దుక్ఖమనుభూత’’న్తి ఆహ.

౫౫. అథ అపరభాగే పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో సుమేధో నామ సమ్బుద్ధోతిఆదిమాహ. తత్థ అనుత్తానపదవణ్ణనమేవ కరిస్సామ.

౫౭. విజ్జాధరో తదా ఆసిన్తి బాహిరకమన్తాదివిజ్జాసిద్ధియా ఆకాసగామిసమత్థో హుత్వా చరణవసేన తం విజ్జం రక్ఖిత్వా అవినాసేత్వా పరిహరణవసేన విజ్జాధరయోని ఆసిం అహోసిన్తి అత్థో. అన్తలిక్ఖచరో అహన్తి అన్తం పరియోసానం కోటిం లిఖతే సంకరిస్సతీతి అన్తలిక్ఖం. అథ వా అన్తం పరియోసానం లిఖ్యతే ఓలోకియతే ఏతేనాతి అన్తలిక్ఖం, తస్మిం అన్తలిక్ఖే, ఆకాసే చరణసీలో అహన్తి అత్థో. తిసూలం సుకతం గయ్హాతి తిఖిణం సూలం, అగ్గం ఆవుధం. తిసూలం సున్దరం కతం, కోట్టనఘంసనమద్దనపహరణవసేన సుట్ఠు కతం సూలావుధం గయ్హ గహేత్వా అమ్బరతో గచ్ఛామీతి అత్థో. సేసం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయత్తావ నయానుయోగేన సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

ఉత్తరత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౭. అపరఉత్తరత్థేరఅపదానవణ్ణనా

సత్తమాపదానే నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో అపరస్స ఉత్తరత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో ఇతో చతున్నవుతికప్పే సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో విఞ్ఞుతం పత్వా సాసనే లద్ధప్పసాదో హుత్వా ఉపాసకత్తం నివేదేసి. సో సత్థరి పరినిబ్బుతే అత్తనో ఞాతకే సన్నిపాతేత్వా బహుపూజాసక్కారం సంహరిత్వా ధాతుపూజం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సాకేతే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉత్తరోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో కేనచిదేవ కరణీయేన సావత్థిం గతో కణ్డమ్బమూలే కతం యమకపాటిహారియం దిస్వా పసీదిత్వా పున కాళకారామసుత్తదేసనాయ అభివడ్ఢమానసద్ధో పబ్బజిత్వా సత్థారా సద్ధిం రాజగహం గన్త్వా ఉపసమ్పదం లభిత్వా తథేవ చరన్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా సత్థరి సావత్థియం విహరన్తే బుద్ధుపట్ఠానత్థం రాజగహతో సావత్థిం ఉపగతో భిక్ఖూహి – ‘‘కిం, ఆవుసో, పబ్బజ్జాకిచ్చం తయా మత్థకం పాపిత’’న్తి పుట్ఠో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

౯౩. అరహత్తం పన పత్వా సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదిమాహ. తం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవాతి.

అపరఉత్తరత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౮. భద్దజిత్థేరఅపదానవణ్ణనా

అట్ఠమాపదానే ఓగయ్హాహం పోక్ఖరణిన్తిఆదికం ఆయస్మతో భద్దజిత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో బ్రాహ్మణానం విజ్జాసిప్పేసు పారం గన్త్వా కామే పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అరఞ్ఞాయతనే అస్సమం కారేత్వా వసన్తో ఏకదివసం సత్థారం ఆకాసేన గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠాసి. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం దిస్వా ఆకాసతో ఓతరి. ఓతిణ్ణస్స పన భగవతో మధుఞ్చ భిసముళాలఞ్చ సప్పిఖీరఞ్చ ఉపనామేసి, తస్స తం భగవా అనుకమ్మం ఉపాదాయ పటిగ్గహేత్వా అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తుసితేసు నిబ్బత్తో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో అపరాపరం సుగతీసుయేవ సంసరన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే మహద్ధనో సేట్ఠి హుత్వా అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సం భోజేత్వా తిచీవరేన అచ్ఛాదేసి.

ఏవం బహుం కుసలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి. తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చవిత్వా మనుస్సలోకేసు ఉప్పన్నో బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే పఞ్చ పచ్చేకబుద్ధసతాని చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిత్వా తతో చుతో రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా రజ్జం అనుసాసన్తో అత్తనో పుత్తం పచ్చేకబోధిం అధిగన్త్వా ఠితం ఉపట్ఠహిత్వా తస్స పరినిబ్బుతస్స ధాతుయో గహేత్వా చేతియం కత్వా పూజేసి. ఏవం తత్థ తత్థ తాని తాని పుఞ్ఞాని కత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే భద్దియనగరే అసీతికోటివిభవస్స భద్దియసేట్ఠిస్స ఏకపుత్తకో హుత్వా నిబ్బత్తి, భద్దజీతిస్స నామం అహోసి. తస్స కిర ఇస్సరియభోగపరివారసమ్పత్తి చరిమభవే బోధిసత్తస్స వియ అహోసి.

తదా సత్థా సావత్థియం వసిత్వా భద్దజికుమారం సఙ్గణ్హనత్థాయ మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం భద్దియనగరం గన్త్వా జాతియావనే వసి తస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో. సోపి ఉపరిపాసాదే నిసిన్నో సీహపఞ్జరం వివరిత్వా ఓలోకేన్తో భగవతో సన్తికే ధమ్మం సోతుం గచ్ఛన్తం మహాజనం దిస్వా, ‘‘కత్థాయం మహాజనో గచ్ఛతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తం కారణం సుత్వా సయమ్పి మహతా పరివారేన సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో సబ్బాభరణపటిమణ్డితోవ సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తే పన తేన అధిగతే సత్థా భద్దియసేట్ఠిం ఆమన్తేసి – ‘‘తవ పుత్తో అలఙ్కతపటియత్తో ధమ్మం సుణన్తో అరహత్తే పతిట్ఠాసి, తేనస్స ఇదానేవ పబ్బజితుం యుత్తం, నో చే పబ్బజిస్సతి, పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి. సేట్ఠి ‘‘న మయ్హం పుత్తస్స దహరస్సేవ సతో పరినిబ్బానేన కిచ్చం అత్థి, పబ్బాజేథ న’’న్తి ఆహ. తం సత్థా పబ్బాజేత్వా ఉపసమ్పాదేత్వా తత్థ సత్తాహం వసిత్వా కోటిగామం పాపుణి, సో చ గామో గఙ్గాతీరే అహోసి. కోటిగామవాసినో చ బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం పవత్తేసుం. భద్దజిత్థేరో సత్థారా అనుమోదనాయ ఆరద్ధమత్తాయ బహిగామం గన్త్వా ‘‘గఙ్గాతీరే మగ్గసమీపే సత్థు ఆగతకాలే వుట్ఠహిస్సామీ’’తి కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసీది. మహాథేరేసు ఆగచ్ఛన్తేసుపి అవుట్ఠహిత్వా సత్థు ఆగతకాలేయేవ వుట్ఠాసి. పుథుజ్జనా భిక్ఖూ – ‘‘అయం అధునా పబ్బజితో, మహాథేరేసు ఆగచ్ఛన్తేసు మానథద్ధో హుత్వా న వుట్ఠాసీ’’తి ఉజ్ఝాయింసు.

కోటిగామవాసినో సత్థు భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ బహూ నావాసఙ్ఘాటే బన్ధింసు. సత్థా ‘‘భద్దజిస్సానుభావం పకాసేమీ’’తి నావాయ ఠత్వా ‘‘కహం భద్దజీ’’తి పుచ్ఛి. భద్దజిత్థేరో – ‘‘సోహం, భన్తే’’తి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అఞ్జలిం కత్వా అట్ఠాసి. సత్థా ‘‘ఏహి, భద్దజి, అమ్హేహి సద్ధిం ఏకనావం అభిరుహా’’తి. సో ఉప్పతిత్వా సత్థు ఠితనావాయం అట్ఠాసి. సత్థా గఙ్గాయ మజ్ఝే గతకాలే, ‘‘భద్దజి, తయా మహాపనాదకాలే అజ్ఝావుట్ఠరతనపాసాదో కహ’’న్తి ఆహ. ‘‘ఇమస్మిం ఠానే నిముగ్గో, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, భద్దజి, సబ్రహ్మచారీనం కఙ్ఖం ఛిన్దా’’తి. తస్మిం ఖణే థేరో సత్థారం వన్దిత్వా ఇద్ధిబలేన గన్త్వా పాసాదథూపికం పాదఙ్గులన్తరేన సన్నిరుజ్ఝిత్వా పఞ్చవీసతియోజనం పాసాదం గహేత్వా ఆకాసే ఉప్పతి, ఉప్పతన్తో చ పఞ్ఞాసయోజనాని ఉక్ఖిపి. అథస్స పురిమభవే ఞాతకా పాసాదగతేన లోభేన మచ్ఛకచ్ఛపమణ్డూకా హుత్వా నిబ్బత్తా తస్మిం పాసాదే ఉట్ఠహన్తే పరివత్తిత్వా పతింసు. సత్థా తే సమ్పతన్తే దిస్వా ‘‘ఞాతకా తే, భద్దజి, కిలమన్తీ’’తి ఆహ. థేరో సత్థు వచనేన పాసాదం విస్సజ్జేసి. పాసాదో యథాఠానేయేవ పతిట్ఠహి. సత్థా పారఙ్గతో భిక్ఖూహి – ‘‘కదా, భన్తే, భద్దజిత్థేరేన అయం పాసాదో అజ్ఝావుట్ఠో’’తి పుట్ఠో మహాపనాదజాతకం (జా. ౧.౩.౪౦ ఆదయో) కథేత్వా బహుజనం ధమ్మామతం పాయేసి.

౯౮. థేరో పన అరహత్తం పత్తో పుబ్బసమ్భారం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేతుం ఓగయ్హాహం పోక్ఖరణిన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఓగయ్హాహం పోక్ఖరణిన్తి పుథునానాఅనేకమహోఘేహి ఖణితత్తా ‘‘పోక్ఖరణీ’’తి లద్ధనామం జలాసయం ఓగయ్హ ఓగహేత్వా పవిసిత్వా అజ్ఝోగాహేత్వా ఘాసహేతుఖాదనత్థాయ తత్థ పోక్ఖరణియం పవిసిత్వా భిసం పదుమపుణ్డరీకమూలం ఉద్ధరామీతి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానపదత్థత్తా చ నయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

భద్దజిత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౯. సివకత్థేరఅపదానవణ్ణనా

నవమాపదానే ఏసనాయ చరన్తస్సాతిఆదికం ఆయస్మతో సివకత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం భగవన్తం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నమానసో పత్తం ఆదాయ కుమ్మాసస్స పూరేత్వా అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే బ్రాహ్మణకులగేహే నిబ్బత్తిత్వా సివకోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో విజ్జాసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయతాయ కామే పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా విచరన్తో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి.

౧౧౭. అరహత్తం పత్వా సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో ఏసనాయ చరన్తస్సాతిఆదిమాహ. తం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

సివకత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౧౦. ఉపవానత్థేరఅపదానవణ్ణనా

దసమాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో ఉపవానత్థేరస్స అపదానం. అయం కిర పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో కేనచి కమ్మచ్ఛిద్దేన పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే దల్లిద్దకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో భగవతి పరినిబ్బుతే తస్స ధాతుం గహేత్వా మనుస్సదేవనాగగరుళయక్ఖకుమ్భణ్డగన్ధబ్బేహి సత్తరతనమయే సత్తయోజనికే థూపే కతే తత్థ సుధోతం అత్తనో ఉత్తరాసఙ్గం వేళగ్గే ఆబన్ధిత్వా ధజం కత్వా పూజం అకాసి. తం గహేత్వా అభిసమ్మతకో నామ యక్ఖసేనాపతి దేవేహి చేతియపూజారక్ఖణత్థం ఠపితో అదిస్సమానకాయో ఆకాసే ధారేన్తో చేతియం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం అకాసి. తం దిస్వా భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నమానసో అహోసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉపవానోతి లద్ధనామో వయప్పత్తో జేతవనపటిగ్గహణే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. అథాయస్మా ఉపవానో భగవతో ఉపట్ఠాకో అహోసి. తేన చ సమయేన భగవతో వాతాబాధో ఉప్పజ్జి. థేరస్స గిహిసహాయో దేవహితో నామ బ్రాహ్మణో సావత్థియం పటివసతి. సో థేరం చతూహి పచ్చయేహి పవారేసి. అథాయస్మా ఉపవానో నివాసేత్వా పత్తచీవరం గహేత్వా తస్స బ్రాహ్మణస్స నివేసనం ఉపగఞ్ఛి. బ్రాహ్మణో ‘‘కేనచి మఞ్ఞే పయోజనేన థేరో ఆగతో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘వదేయ్యాథ, భన్తే, కేనత్థో’’తి ఆహ. థేరో తస్స బ్రాహ్మణస్స పయోజనం ఆచిక్ఖన్తో –

‘‘అరహం సుగతో లోకే, వాతేహాబాధికో ముని;

సచే ఉణ్హోదకం అత్థి, మునినో దేహి బ్రాహ్మణ.

‘‘పూజితో పూజనేయ్యానం, సక్కరేయ్యాన సక్కతో;

అపచితోపచేయ్యానం, తస్స ఇచ్ఛామి హాతవే’’తి. (థేరగా. ౧౮౫-౧౮౬) –

గాథాద్వయం అభాసి.

తస్సత్థో – యో ఇమస్మిం లోకే పూజనేయ్యానం పూజేతబ్బేహి సక్కాదీహి దేవేహి మహాబ్రహ్మాదీహి చ బ్రహ్మేహి పూజితో, సక్కరేయ్యానం సక్కాతబ్బేహి బిమ్బిసారకోసలరాజాదీహి సక్కతో, అపచేయ్యానం అపచాయితబ్బేహి మహేసీహి ఖీణాసవేహి అపచితో, కిలేసేహి ఆరకత్తాదినా అరహం, సోభనగమనాదినా సుగతో సబ్బఞ్ఞూ ముని మయ్హం సత్థా దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా, సో దాని వాతేహి వాతహేతు వాతక్ఖోభనిమిత్తం ఆబాధికో జాతో. సచే, బ్రాహ్మణ, ఉణ్హోదకం అత్థి, తస్స వాతాబాధవూపసమనత్థం తం హాతవే ఉపనేతుం ఇచ్ఛామీతి.

తం సుత్వా బ్రాహ్మణో ఉణ్హోదకం తదనురూపం వాతహరఞ్చ భేసజ్జం భగవతో ఉపనామేసి. తేన చ సత్థు రోగో వూపసమి. తస్స భగవా అనుమోదనం అకాసి.

౧౨౨. అథాయస్మా ఉపవానో అపరభాగే అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. తత్థ పదుముత్తరోతిఆదీని పుబ్బే వుత్తత్థానేవ.

౧౨౩. మహాజనా సమాగమ్మాతి సకలజమ్బుదీపవాసినో రాసిభూతాతి అత్థో. చితకం కత్వాతి యోజనుబ్బేధం చన్దనరాసిచితకం కత్వా భగవతో సరీరం తత్థ అభిరోపయింసూతి సమ్బన్ధో.

౧౨౪. సరీరకిచ్చం కత్వానాతి ఆదహనాతి అగ్గినా దహనకిచ్చం కత్వాతి అత్థో.

౧౨౭-౨౮. జఙ్ఘా మణిమయా ఆసీతి మనుస్సేహి కతథూపే జఙ్ఘా పుప్ఫవాహత్థం చరితట్ఠానం మణిమయా ఇన్దనీలమణినా కతాతి అత్థో. మయమ్పీతి సబ్బే దేవా థూపం కరిస్సామాతి అత్థో.

౧౨౯. ధాతు ఆవేణికా నత్థీతి దేవమనుస్సేహి విసుం విసుం చేతియం కాతుం ఆవేణికా విసుం ధాతు నత్థి, తం దస్సేన్తో సరీరం ఏకపిణ్డితన్తి ఆహ. అధిట్ఠానబలేన సకలసరీరధాతు ఏకఘనసిలామయపటిమా వియ ఏకమేవ అహోసీతి అత్థో. ఇమమ్హి బుద్ధథూపమ్హీతి సకలజమ్బుదీపవాసీహి కతమ్హి ఇమమ్హి సువణ్ణథూపమ్హి మయం సబ్బే సమాగన్త్వా కఞ్చుకథూపం కరిస్సామాతి అత్థో.

౧౩౩. ఇన్దనీలం మహానీలన్తి ఇన్దీవరపుప్ఫవణ్ణాభం మణి ఇన్దనీలమణి. తతో అధికవణ్ణతా మహామణి ఇన్దనీలమణయో చ మహానీలమణయో చ జోతిరసమణిజాతిరఙ్గమణయో చ ఏకతో సన్నిపాతేత్వా రాసీ కత్వా సువణ్ణథూపే కఞ్చుకథూపం కత్వా అఛాదయున్తి సమ్బన్ధో.

౧౪౪. పచ్చేకం బుద్ధసేట్ఠస్సాతి బుద్ధుత్తమస్స పతి ఏకం విసుం ఉపరిఛదనేన థూపం అకంసూతి అత్థో.

౧౪౭. కుమ్భణ్డా గుయ్హకా తథాతి కుమ్భమత్తాని అణ్డాని యేసం దేవానం తే కుమ్భణ్డా, పటిచ్ఛాదేత్వా నిగుహిత్వా పటిచ్ఛాదనతో గరుళా గుయ్హకా నామ జాతా, తే కుమ్భణ్డా గుయ్హకాపి థూపం అకంసూతి అత్థో.

౧౫౧. అతిభోన్తి న తస్సాభాతి తస్స చేతియస్స పభం చన్దసూరియతారకానం పభా న అతిభోన్తి, న అజ్ఝోత్థరన్తీతి అత్థో.

౧౫౮. అహమ్పి కారం కస్సామీతి తాదినో లోకనాథస్స థూపస్మిం అహమ్పి కారం పుఞ్ఞకిరియం కుసలకమ్మం ధజపటాకపూజం కరిస్సామీతి అత్థో.

ఉపవానత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౧౧. రట్ఠపాలత్థేరఅపదానవణ్ణనా

ఏకాదసమాపదానే పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదికం ఆయస్మతో రట్ఠపాలత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే తస్స ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ హంసవతీనగరే గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన ఘరావాసే పతిట్ఠితో రతనకోట్ఠాగారకమ్మికేన దస్సితం అపరిమాణం కులవంసానుగతం ధనం దిస్వా ‘‘ఇమం ఏత్తకం ధనరాసిం మయ్హం అయ్యకపయ్యకాదయో అత్తనా సద్ధిం గహేత్వా గన్తుం నాసక్ఖింసు, మయా పన గహేత్వా గన్తుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా కపణద్ధికాదీనం మహాదానం దేతి. సో అభిఞ్ఞాలాభిం ఏకం తాపసం ఉపట్ఠహన్తో తేన దేవలోకాధిపచ్చే ఉయ్యోజితో యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో తత్థ దేవలోకే దేవరజ్జం కరోన్తో యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో మనుస్సలోకే భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం సమత్థస్స కులస్స ఏకపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. తేన చ సమయేన పదుముత్తరో నామ భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో వేనేయ్యసత్తం నిబ్బానమహానగరసఙ్ఖాతఖేమన్తభూమిం సమ్పాపేసి. అథ సో కులపుత్తో అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గతో సత్థారం ధమ్మం దేసేన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో పరిసపరియన్తే నిసీది.

తేన చ సమయేన సత్థా ఏకం భిక్ఖుం సద్ధాపబ్బజితానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి, తం దిస్వా పసన్నమానసో తదత్థాయ చిత్తం ఠపేత్వా సతసహస్సభిక్ఖుపరివారస్స భగవతో మహతా సక్కారేన సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా పణిధానం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయేన ఇజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అనాగతే గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే సద్ధాపబ్బజితానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. సో సత్థారం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ వన్దిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. సో తత్థ యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో ద్వానవుతికప్పే ఫుస్సస్స భగవతో కాలే సత్థు వేమాతికభాతికేసు తీసు రాజపుత్తేసు సత్థారం ఉపట్ఠహన్తేసు తేసం పుఞ్ఞకిరియాయ సహాయకిచ్చం అకాసి. ఏవం తత్థ తత్థ భవే తం తం బహుం కుసలం ఉపచినిత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కురురట్ఠే థుల్లకోట్ఠికనిగమే రట్ఠపాలసేట్ఠిగేహే నిబ్బత్తి, తస్స భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం సమత్థే కులే నిబ్బత్తత్తా రట్ఠపాలోతి వంసానుగతమేవ నామం అహోసి. సో మహతా పరివారేన వడ్ఢన్తో అనుక్కమేన యోబ్బనం పత్తో మాతాపితూహి పతిరూపేన దారేన సంయోజేత్వా మహన్తే చ యసే పతిట్ఠాపితో దిబ్బసమ్పత్తిసదిసం సమ్పత్తిం పచ్చనుభోతి. అథ భగవా కురురట్ఠే జనపదచారికం చరన్తో థుల్లకోట్ఠికం అనుపాపుణి. తం సుత్వా రట్ఠపాలో కులపుత్తో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో సత్తవారే భత్తచ్ఛేదే కత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా సత్థు ఆణత్తియా అఞ్ఞతరస్స థేరస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా యోనిసోమనసికారేన కమ్మం కరోన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి.

౧౭౯-౧౮౦. అథాయస్మా అపరభాగే అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదిమాహ. సునాగో సో మయా దిన్నోతి తదా మహాధనసేట్ఠి హుత్వా సబ్బం సాపతేయ్యం దానముఖే విస్సజ్జనసమయే సత్తప్పతిట్ఠో సున్దరో నాగో హత్థిరాజా మయా దిన్నో అహోసి. తం దస్సేన్తో ఈసాదన్తోతిఆదిమాహ. ఈసాదన్తో రథఈసప్పమాణదన్తో, సో మయా దిన్నో హత్థినాగో. ఉరూళ్హవాతి రాజావహనయోగ్గసమత్థో, రాజారహో వా. సేతచ్ఛత్తోతి అలఙ్కారత్థాయ ఉపట్ఠహనసేతచ్ఛత్తసహితోతి అత్థో. పసోభితోతి ఆరోహపరిణాహవా రూపసోభాహి సమ్పన్నోతి అత్థో. సకప్పనో సహత్థిపోతి హత్థిఅలఙ్కారసహితో హత్థిగోపకసహితోతి అత్థో. ఇత్థమ్భూతో హత్థినాగో పదుముత్తరస్స భగవతో మయా దిన్నోతి అత్థో.

౧౮౧. మయా భత్తం కారేత్వానాతి మయా కారాపితవిహారే వసన్తానం కోటిసఙ్ఖానం భిక్ఖూనం నిచ్చభత్తం పట్ఠపేత్వా మహేసినో నియ్యాదేసిన్తి సమ్బన్ధో.

౧౮౩. జలజుత్తమనామకోతి జలతో జాతో జలజో, కిం తం? పదుమం, పదుమేన సమాననామత్తా ఉత్తమత్తా చ పదుముత్తరో నామ భగవాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

రట్ఠపాలత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

ఛప్పఞ్ఞాసమమహావగ్గవణ్ణనా సమత్తా.

ఇతి విసుద్ధజనవిలాసినియా అపదాన-అట్ఠకథాయ

ఏత్తావతా బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకత్థేరాపదాన-అట్ఠకథా సమత్తా.

నిగమనకథా

సీహళదీపకే అప్పిచ్ఛతాదిగుణవన్తానం థేరవంసప్పదీపానం ఆనన్దత్థేరాదీనం సబ్బసత్తానం తణ్హామానదిట్ఠాదయో ఛేదననిగ్గహవివేచనాద్యత్థం సత్తహి మాసేహి అతివియ ఆరాధనేన లద్ధకోసల్లేన బోధిసమ్భారం గవేసన్తేన సతిధితిగతివీరియపరక్కమన్తేన మహాసమన్తగుణసోభనేన తిపిటకధరేన పణ్డితేన ఆభతం ఇమం అపదాన-అట్ఠకథం సబ్బో సదేవలోకో జానాతూతి.

అనేన లోభాదిమలా పజానం, చక్ఖాదిరోగా వివిధా చ దుక్ఖా;

కలహాదిభయా దుక్ఖితా జాతా, చోరాదయోనత్థకరా చ లోకే.

నస్సన్తు మే పఞ్చ వేరా చ పాపా, నస్సన్తు గిమ్హే యథా వుట్ఠివాతా;

అట్ఠఙ్గికమగ్గవరేన పత్వా, నిబ్బానపురం పటిపాదయామి.

సబ్బదిట్ఠిఞ్చ మద్దన్తో, రాగదోసాదిపాపకే;

సంసారవట్టం ఛిన్దిత్వా, ఉపేమి సగ్గమోక్ఖకే.

ఆణాఖేత్తమ్హి సబ్బత్థ, అవీచిమ్హి భవగ్గతో;

సబ్బే ధమ్మానుయాయన్తు, తయో లోకా ఉతుపి చాతి.

అపదాన-అట్ఠకథా సమత్తా.