౫౫. భద్దియవగ్గో
౧. లకుణ్డకభద్దియత్థేరఅపదానవణ్ణనా
పఞ్చపఞ్ఞాసమవగ్గే పఠమాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో లకుణ్డకభద్దియత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే మహాభోగకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు ధమ్మం సుణన్తో నిసిన్నో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం మఞ్జుస్సరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సప్పిసక్ఖరాదిమధురరససమ్మిస్సం మహాదానం దత్వా ‘‘అహమ్పి, భన్తే, అనాగతే అయం భిక్ఖు వియ ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే మఞ్జుస్సరానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పణిధానం అకాసి. భగవా తస్స అనన్తరాయం దిస్వా బ్యాకరిత్వా పక్కామి.
సో యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా ఫుస్సభగవతో కాలే చిత్రకోకిలో హుత్వా నిబ్బత్తో రాజుయ్యానతో మధురం అమ్బఫలం తుణ్డేనాదాయ గచ్ఛన్తో సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో ‘‘దస్సామి బుద్ధస్సా’’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. సత్థా తస్స చిత్తాచారం ఞత్వా పత్తం గహేత్వా నిసీది. కోకిలో దసబలస్స పత్తే అమ్బపక్కం ఠపేసి. సత్థా తస్స సోమనస్సుప్పాదనత్థం తస్స పస్సన్తస్సేవ తం పరిభుఞ్జి. అథ సో కోకిలో పసన్నమానసో తేనేవ పీతిసుఖేన సత్తాహం వీతినామేసి. తేనేవ పుఞ్ఞకమ్మేన ఉప్పన్నుప్పన్నభవే మఞ్జుస్సరో అహోసి. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే వడ్ఢకికులే నిబ్బత్తేత్వా జేట్ఠకవడ్ఢకీ హుత్వా పాకటో అహోసి. పరినిబ్బుతే భగవతి తస్స సరీరధాతుయో నిదహితుం సత్తయోజనప్పమాణే థూపే ఆరద్ధే సో ఆహ – ‘‘యోజనావట్టం యోజనుబ్బేధం కరోమా’’తి. తే సబ్బే తస్స వచనే అట్ఠంసు. ఇతి అప్పమాణస్స బుద్ధస్స ఓరప్పమాణం చేతియం కారేసి, తేన కమ్మేన నిబ్బత్తట్ఠానే అఞ్ఞేహి హీనప్పమాణో అహోసి. సో అమ్హాకం భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా అతిరస్సతాయ చ సువణ్ణపటిమా వియ సున్దరసరీరతాయ చ లకుణ్డకభద్దియోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా బహుస్సుతో ధమ్మకథికో హుత్వా మధురేన సరేన పరేసం ధమ్మం కథేసి.
అథేకస్మిం ఉస్సవదివసే ఏకేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం రథేన గచ్ఛన్తీ ఏకా గణికా థేరం దిస్వా దన్తవిదంసకం హసి. థేరో తస్సా దన్తట్ఠికే నిమిత్తం గహేత్వా ఝానం ఉప్పాదేత్వా తం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనాగామీ అహోసి, సో అభిణ్హం కాయగతాయ సతియా విహరన్తో ఏకదివసం ఆయస్మతా ధమ్మసేనాపతినా ఓవదియమానో అనుసాసియమానో అరహత్తే పతిట్ఠహి. ఏకచ్చే భిక్ఖూ చ సామణేరా చ తస్స అరహత్తప్పత్తభావం అజానన్తో కణ్ణేసు గహేత్వా కడ్ఢన్తి, సీసే బాహాయ హత్థపాదాదీసు వా గహేత్వా చాలేత్వా కీళన్తా విహేఠేసుం. అథ భగవా సుత్వా – ‘‘మా, భిక్ఖవే, మమ పుత్తం విహేఠేథా’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ తం ‘‘అరహా’’తి జానిత్వా న విహేఠేసుం.
౧౨. సో అరహా హుత్వా సఞ్జాతసోమనస్సో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. మఞ్జునాభినికూజహన్తి మధురేన పేమనియేన సరేన అభినికూజిం సద్దం నిచ్ఛారేసిం అహన్తి అత్థో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
లకుణ్డకభద్దియత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౨. కఙ్ఖారేవతత్థేరఅపదానవణ్ణనా
౩౪. దుతియాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో కఙ్ఖారేవతత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో, తం సబ్బం పాఠానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
కఙ్ఖారేవతత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౩. సీవలిత్థేరఅపదానవణ్ణనా
తతియాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో సీవలిత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో హేట్ఠా వుత్తనయేన విహారం గన్త్వా పరిసాయ పరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం లాభీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘మయాపి అనాగతే ఏవరూపేన భవితుం వట్టతీ’’తి దసబలం నిమన్తేత్వా సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా, ‘‘భన్తే, ఇమినా అధికారకమ్మేన న అఞ్ఞం సమ్పత్తిం పత్థేమి, అనాగతే పన ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే అహమ్పి తుమ్హేహి సో ఏతదగ్గే ఠపితభిక్ఖు వియ లాభీనం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయతం దిస్వా ‘‘అయం తే పత్థనా అనాగతే గోతమస్స బుద్ధస్స సన్తికే సమిజ్ఝిస్సతీ’’తి బ్యాకరిత్వా పక్కామి. సో కులపుత్తో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా విపస్సిస్స భగవతో కాలే బన్ధుమతీనగరతో అవిదూరే ఏకస్మిం గామకే నిబ్బత్తి, తస్మిం సమయే బన్ధుమతీనగరవాసినో రఞ్ఞా సద్ధిం సాకచ్ఛిత్వా దసబలస్స దానం అదంసు.
ఏకదివసం సబ్బే ఏకతో హుత్వా దానం దేన్తా ‘‘కిం ను ఖో అమ్హాకం దానగ్గే నత్థీ’’తి (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౭; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౫౯ సీవలిత్థేరగాథావణ్ణనా) ఓలోకేన్తా మధుఞ్చ గుళదధిఞ్చ నాద్దసంసు. తే ‘‘యతో కుతోచి ఆహరిస్సామా’’తి జనపదతో నగరపవిసనమగ్గేసు పురిసే ఠపేసుం. తదా ఏస కులపుత్తో అత్తనో గామతో గుళదధివారకం గహేత్వా ‘‘కిఞ్చిదేవ ఆహరిస్సామీ’’తి నగరం గచ్ఛన్తో ‘‘ముఖం ధోవిత్వా ధోతహత్థపాదో పవిసిస్సామీ’’తి ఫాసుకట్ఠానం ఓలోకేన్తో నఙ్గలసీసప్పమాణం నిమ్మక్ఖికదణ్డకమధుం దిస్వా ‘‘పుఞ్ఞేన మే ఇదం ఉప్పన్న’’న్తి గహేత్వా నగరం పావిసి. నాగరేహి ఠపితపురిసో తం దిస్వా, ‘‘మారిస, కస్స ఇమం హరసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘న కస్సచి, సామి, విక్కాయికం మే ఇద’’న్తి. ‘‘తేన హి ఇమం కహాపణం గహేత్వా ఏతం మధుఞ్చ గుళదధిఞ్చ దేహీ’’తి.
సో చిన్తేసి – ‘‘ఇదం మే న బహుం అగ్ఘతి, అయఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ బహుం దేతి, వీమంసిస్సామీ’’తి. తతో నం ఆహ – ‘‘నాహం ఏకకహాపణేన దేమీ’’తి. ‘‘యది ఏవం ద్వే కహాపణే గహేత్వా దేహీ’’తి. ‘‘ద్వీహిపి న దేమీ’’తి. ఏతేనుపాయేన వడ్ఢేత్వా యావ సహస్సం పాపుణి, సో చిన్తేసి – ‘‘అతిఅఞ్ఛితుం న వట్టతి, హోతు తావ ఇమినా కత్తబ్బకమ్మం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. అథ నం ఆహ – ‘‘న ఇదం బహుఅగ్ఘనకం, త్వం పన బహుం దేసి, కేన కమ్మేన ఇదం గణ్హసీ’’తి. ‘‘ఇధ, భో, నగరవాసినో రఞ్ఞా సద్ధిం పటివిరుజ్ఝిత్వా విపస్సిసమ్మాసమ్బుద్ధస్స దానం దేన్తా ఇదం ద్వయం దానగ్గే అపస్సన్తా మం పరియేసాపేన్తి. సచే ఇదం ద్వయం న లభిస్సన్తి, నాగరానం పరాజయో భవిస్సతి. తస్మా సహస్సం దత్వా గణ్హామీ’’తి. ‘‘కిం పనేతం నాగరానం ఏవ వట్టతి, ఉదాహు అఞ్ఞేసమ్పి దాతుం వట్టతీ’’తి? ‘‘యస్స కస్సచి దాతుం అవారితమేత’’న్తి. ‘‘అత్థి పన కోచి నాగరానం దానే ఏకదివసం సహస్సం దాతా’’తి? ‘‘నత్థి, సమ్మా’’తి. ‘‘ఇమేసం మే ద్విన్నం సహస్సగ్ఘనకభావం జానాసీ’’తి? ‘‘ఆమ, జానామీ’’తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛ, నాగరానం ఆరోచేహి – ‘ఏకో పురిసో ఇమాని ద్వే మూలేన న దేతి, తుమ్హేహి సద్ధిం సహత్థేనేవ దాతుకామో, తుమ్హే ఇమేసం ద్విన్నం కారణా నిబ్బితక్కా హోథా’’తి. ‘‘త్వం ఇమస్మిం దానే జేట్ఠకభాగస్స కాయసక్ఖీ హోహీ’’తి వత్వా గతో. సో పన కులపుత్తో గామతో పరిబ్బయత్థం గహితకహాపణేన పఞ్చకటుకం గహేత్వా చుణ్ణం కత్వా దధితో కఞ్చియం వాహేత్వా తత్థ మధుపటలం పీళేత్వా పఞ్చకటుకచుణ్ణేన యోజేత్వా పదుమినిపత్తే పక్ఖిపిత్వా తం సంవిదహిత్వా ఆదాయ దసబలస్స అవిదూరే నిసీది. మహాజనేహి ఆహరియమానస్స సక్కారస్స అన్తరే అత్తనో పత్తవారం ఓలోకేన్తో ఓకాసం ఞత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘భన్తే, అయం మే దుగ్గతసక్కారో, ఇమం మే అనుకమ్పం పటిచ్చ పటిగ్గణ్హథా’’తి. సత్థా తస్సానుకమ్పం పటిచ్చ చతుమహారాజేహి దత్తియేన సేలమయపత్తేన తం పటిగ్గహేత్వా యథా అట్ఠసట్ఠియా భిక్ఖుసతసహస్సస్స దియ్యమానం న ఖీయతి, ఏవం అధిట్ఠాసి.
సో కులపుత్తో నిట్ఠితభత్తకిచ్చం భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ఆహ – ‘‘దిట్ఠో మే, భన్తే భగవా, అజ్జ బన్ధుమతీనగరవాసీహి తుమ్హాకం సక్కారో ఆహరియమానో, అహమ్పి ఇమస్స నిస్సన్దేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తభవే లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో భవేయ్య’’న్తి. సత్థా ‘‘ఏవం హోతు కులపుత్తా’’తి వత్వా తస్స చ నగరవాసీనఞ్చ భత్తానుమోదనం కత్వా పక్కామి. సో కులపుత్తో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సుప్పవాసాయ రాజధీతుయా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స పటిసన్ధిగ్గహణకాలతో పట్ఠాయ సాయం పాతఞ్చ పఞ్చపణ్ణాకారసతాని సుప్పవాసాయ ఉపనీయన్తి. అథస్స సా పుఞ్ఞవీమంసనత్థం హత్థేన బీజపచ్ఛిం ఫుసాపేన్తీ అట్ఠాసి. ఏకేకబీజతో సలాకసతం సలాకసహస్సమ్పి నిగ్గచ్ఛతి, ఏకేకకరీసఖేత్తతో పణ్ణాసమ్పి సట్ఠిపి సకటపమాణాని ఉప్పజ్జన్తి. కోట్ఠపూరణకాలేపిస్సా కోట్ఠద్వారం హత్థేన ఫుసన్తియా రాజధీతాయ పుఞ్ఞేన గణ్హన్తానం గహితగహితం పున పూరతి. పరిపుణ్ణభత్తకుమ్భితోపి ‘‘రాజధీతాయ పుఞ్ఞ’’న్తి వత్వా యస్స కస్సచి దేన్తా నం యావ న ఉక్కడ్ఢన్తి, న తావ భత్తం ఖీయతి. దారకే కుచ్ఛిగతేయేవ సత్త వస్సాని అతిక్కమింసు.
గబ్భే పన పరిపక్కే సత్తాహం మహాదుక్ఖం అనుభోసి. సా సామికం ఆమన్తేత్వా – ‘‘పురే మరణా జీవమానా దానం దస్సామీ’’తి సత్థు సన్తికం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ, సామి, ఇమం పవత్తిం సత్థు ఆరోచేత్వా సత్థారం నిమన్తేహి, యఞ్చ సత్థా వదతి, తం సాధుకం ఉపలక్ఖేత్వా ఆగన్త్వా మయ్హం కథేహీ’’తి. సో గన్త్వా తస్సా సాసనం సత్థు ఆరోచేసి – ‘‘సత్థు భన్తే, కోళియధీతా పాదే వన్దతీ’’తి. సత్థా తస్సా అనుకమ్పం పటిచ్చ – ‘‘సుఖినీ హోతు సుప్పవాసా కోళియధీతా అరోగా, అరోగం పుత్తం విజాయతూ’’తి ఆహ. సో తం సుత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా అత్తనో గామాభిముఖో పాయాసి. తస్స పురే ఆగమనాయేవ సుప్పవాసాయ కుచ్ఛితో ధమ్మకరణతో ఉదకం వియ గబ్భో నిక్ఖమి, పరివారేత్వా నిసిన్నజనో అస్సుముఖో రోదితుం ఆరద్ధో హట్ఠతుట్ఠోవ తస్సా సామికస్స తుట్ఠిసాసనం ఆరోచేతుం అగమాసి. సో తేసం ఇఙ్గితం దిస్వా – ‘‘దసబలేన కథితకథా నిప్ఫన్నా భవిస్సతి మఞ్ఞే’’తి చిన్తేసి. సో ఆగన్త్వా సత్థు కథం రాజధీతాయ కథేసి. రాజధీతా తయా నిమన్తితం జీవభత్తమేవ మఙ్గలభత్తం భవిస్సతి, గచ్ఛ సత్తాహం దసబలం నిమన్తేహీతి. సో తథా అకాసి. సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం పవత్తయింసు. సో దారకో ఞాతీనం సన్తత్తచిత్తం నిబ్బాపేన్తో సీతలభావం కురుమానో జాతోతి, సీవలిత్వేవ నామం కరింసు. సో సత్త వస్సాని గబ్భే వసితత్తా జాతకాలతో పట్ఠాయ సబ్బకమ్మక్ఖమో అహోసి. ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తత్థేరో సత్తమే దివసే తేన సద్ధిం కథాసల్లాపమకాసి. సత్థాపి ఇమం గాథం అభాసి –
‘‘యోమం పలిపథం దుగ్గం, సంసారం మోహమచ్చగా;
తిణ్ణో పారఙ్గతో ఝాయీ, అనేజో అకథంకథీ;
అనుపాదాయ నిబ్బుతో, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. (ధ. ప. ౪౧౪; సు. ని. ౬౪౩);
అథ నం థేరో ఏవమాహ – ‘‘కిం పన తయా ఏవరూపం దుక్ఖం అనుభవిత్వా పబ్బజితుం న వట్టతీ’’తి? ‘‘లభన్తో పబ్బజేయ్యం, భన్తే’’తి. సుప్పవాసా తం థేరేన సద్ధిం కథేన్తం దిస్వా – ‘‘కిం ను ఖో మే పుత్తో ధమ్మసేనాపతినా కథేతీ’’తి థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘మయ్హం పుత్తో తుమ్హేహి సద్ధిం కిం కథేతి, భన్తే’’తి? అత్తనా అనుభుత్తగబ్భవాసదుక్ఖం కథేత్వా – ‘‘తుమ్హేహి అనుఞ్ఞాతో పబ్బజిస్సామీ’’తి వదతీతి. ‘‘సాధు భన్తే, పబ్బాజేథ న’’న్తి. థేరో తం విహారం నేత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం దత్వా పబ్బాజేన్తో, ‘‘సీవలి, తుయ్హం అఞ్ఞేన ఓవాదేన కమ్మం నత్థి, తయా సత్త వస్సాని అనుభుత్తదుక్ఖమేవ పచ్చవేక్ఖాహీ’’తి. ‘‘భన్తే, పబ్బజ్జాయేవ తుమ్హాకం భారో, యం పన మయా సక్కా కాతుం, తమహం జానిస్సామీ’’తి. సో పన పఠమకేసవట్టియా ఓరోపితక్ఖణేయేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, దుతియాయ ఓరోపితక్ఖణే సకదాగామిఫలే, తతియాయ అనాగామిఫలే పతిట్ఠాసి. సబ్బేసంయేవ కేసానం ఓరోపనఞ్చ అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియా చ అపురే అపచ్ఛా అహోసి.
అథ భిక్ఖుసఙ్ఘే కథా ఉదపాది – ‘‘అహో ఏవం పుఞ్ఞవాపి థేరో సత్తమాసాధికాని సత్త సంవచ్ఛరాని మాతుగబ్భే వసిత్వా సత్త దివసాని మూళ్హగబ్భే వసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా – ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా – ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే – ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇమినా కులపుత్తేన ఇమాయ జాతియా కతకమ్మ’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరిత్వా అతీతే, భిక్ఖవే, బుద్ధుప్పాదతో పురేతరమేవ ఏస కులపుత్తో బారాణసియం రాజకులే నిబ్బత్తో, పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ విభవసమ్పన్నో పాకటో అహోసి. తదా ఏకో పచ్చన్తరాజా ‘‘రజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా నగరం ఉపరున్ధిత్వా ఖన్ధావారం కారేత్వా విహాసి. అథ రాజా మాతుయా సద్ధిం సమానచ్ఛన్దో హుత్వా సత్తాహం ఖన్ధావారనగరే చతూసు దిసాసు ద్వారం పిధాపేసి, నిక్ఖమన్తానం పవిసన్తానఞ్చ ద్వారమూళ్హం అహోసి. అథ మిగదాయవిహారే పచ్చేకబుద్ధా ఉగ్ఘోసేసుం. రాజా సుత్వా ద్వారం వివరాపేసీతి. పచ్చన్తరాజాపి పలాయి. సో తేన కమ్మవిపాకేన నరకాదీసు దుక్ఖమనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజకులే నిబ్బత్తోపి మాతుయా సద్ధిం ఇమం ఏవరూపం దుక్ఖమనుభవి. తస్స పన పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చత్తారో పచ్చయా యదిచ్ఛకం ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం ఏత్థ వత్థు సముట్ఠితం.
అపరభాగే సత్థా సావత్థిం అగమాసి. థేరో భగవన్తం అభివాదేత్వా, ‘‘భన్తే, మయ్హం పుఞ్ఞబలం వీమంసిస్సామి, పఞ్చభిక్ఖుసతాని దేథా’’తి. ‘‘గణ్హ, సీవలీ’’తి. సో పఞ్చసతే భిక్ఖూ గహేత్వా హిమవన్తాభిముఖం గచ్ఛన్తో అటవిమగ్గం గచ్ఛతి. తస్స పఠమం దిట్ఠనిగ్రోధే అధివత్థా దేవతా సత్త దివసాని దానం అదాసి. ఇతి సో –
‘‘నిగ్రోధం పఠమం పస్సి, దుతియం పణ్డవపబ్బతం;
తతియం అచిరవతియం, చతుత్థం వరసాగరం.
‘‘పఞ్చమం హిమవన్తం సో, ఛట్ఠం ఛద్దన్తుపాగమి;
సత్తమం గన్ధమాదనం, అట్ఠమం అథ రేవత’’న్తి. (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౭; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౫౯ సీవలిత్థేరగాథావణ్ణనా) –
సబ్బట్ఠానేసు సత్త సత్త దివసానేవ దానం అదంసు. గన్ధమాదనపబ్బతే పన నాగదత్తదేవరాజా సత్తసు దివసేసు ఏకదివసం ఖీరపిణ్డపాతం అదాసి, ఏకదివసం సప్పిపిణ్డపాతం అదాసి. అథ నం భిక్ఖుసఙ్ఘో ఆహ – ‘‘ఆవుసో, ఇమస్స దేవరఞ్ఞో నేవ ధేనుయో దుయ్హమానా పఞ్ఞాయన్తి, న దధినిమ్మథనం, కుతో తే, దేవరాజ, ఇదం ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘భన్తే, కస్సపదసబలస్స కాలే ఖీరసలాకభత్తదానస్సేతం ఫల’’న్తి దేవరాజా ఆహ.
అపరభాగే సత్థా ఖదిరవనియరేవతత్థేరస్స పచ్చుగ్గమనం అకాసి. కథం? అథాయస్మా సారిపుత్తో సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, మయ్హం కిర కనిట్ఠభాతా రేవతో పబ్బజితో, సో అభిరమేయ్య వా న వా, గన్త్వా నం పస్సిస్సామీ’’తి. భగవా రేవతస్స ఆరద్ధవిపస్సకభావం ఞత్వా ద్వే వారే పటిక్ఖిపిత్వా తతియవారే యాచితో అరహత్తప్పత్తభావం ఞత్వా – సారిపుత్త, అహమ్పి గమిస్సామి భిక్ఖూనం ఆరోచేహీతి. థేరో భిక్ఖూ సన్నిపాతాపేత్వా – ‘‘ఆవుసో, సత్థా చారికం చరితుకామో, గన్తుకామా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి సబ్బేసంయేవ ఆరోచేసి. దసబలస్స చారికత్థాయ గమనకాలే ఓహియ్యమానకభిక్ఖూ నామ అప్పకా హోన్తి, ‘‘సత్థు సువణ్ణవణ్ణం సరీరం పస్సిస్సామ, మధురధమ్మకథం వా సుణిస్సామా’’తి యేభుయ్యేన గన్తుకామా బహుతరావ హోన్తి. ఇతి సత్థా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో ‘‘రేవతం పస్సిస్సామా’’తి నిక్ఖన్తో.
అథేకస్మిం పదేసే ఆనన్దత్థేరో ద్వేధాపథం పత్వా భగవన్తం పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం ఠానే ద్వేధాపథో, కతరమగ్గేన భిక్ఖుసఙ్ఘో గచ్ఛతూ’’తి? ‘‘కతరమగ్గో, ఆనన్ద, ఉజుకో’’తి? ‘‘భన్తే, ఉజుమగ్గో తింసయోజనికో అమనుస్సపథో. పరిహారమగ్గో పన సట్ఠియోజనికో ఖేమో సుభిక్ఖో’’తి. ‘‘ఆనన్ద, సీవలి, అమ్హేహి సద్ధిం ఆగతో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, ఆగతో’’తి. ‘‘తేన హి సఙ్ఘో ఉజుమగ్గమేవ గచ్ఛతు, సీవలిస్స పుఞ్ఞం వీమంసిస్సామా’’తి. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో సీవలిత్థేరస్స పుఞ్ఞవీమంసనత్థం తింసయోజనమగ్గం అభిరుహి (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౩).
మగ్గం అభిరుహనట్ఠానతో పట్ఠాయ దేవసఙ్ఘో యోజనే యోజనే ఠానే నగరం మాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వసనత్థాయ విహారే పటియాదేసి. దేవపుత్తా రఞ్ఞా పేసితకమ్మకారా వియ హుత్వా యాగుఖజ్జకాదీని గహేత్వా – ‘‘కహం, అయ్యో సీవలీ’’తి పుచ్ఛన్తా గచ్ఛన్తి. థేరో సక్కారసమ్మానం గాహాపేత్వా సత్థు సన్తికం గచ్ఛతి. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పరిభుఞ్జి. ఇమినావ నియామేన సత్థా సక్కారం అనుభవన్తో దేవసికం యోజనపరమం గన్త్వా తింసయోజనికం కన్తారం అతిక్కమ్మ ఖదిరవనియరేవతత్థేరస్స వసనట్ఠానం పత్తో, థేరో సత్థు ఆగమనం ఞత్వా అత్తనో వసనట్ఠానే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పహోనకవిహారే దసబలస్స గన్ధకుటిం రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని చ ఇద్ధియా మాపేత్వా తథాగతస్స పచ్చుగ్గమనం గతో. సత్థా అలఙ్కతపటియత్తేన మగ్గేన విహారం పావిసి. అథ తథాగతే గన్ధకుటిం పవిట్ఠే భిక్ఖూ వస్సగ్గేన పత్తసేనాసనాని పవిసింసు. దేవతా ‘‘అకాలో ఆహారస్సా’’తి అట్ఠవిధం పానకం ఆహరింసు. సత్థా సఙ్ఘేన సద్ధిం పానకం పివి. ఇమినా నియామేనేవ తథాగతస్స సక్కారసమ్మానం అనుభవన్తస్సేవ అద్ధమాసో అతిక్కన్తో.
అథేకచ్చే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖూ ఏకస్మిం ఠానే నిసీదిత్వా కథం ఉప్పాదయింసు – ‘‘దసబలో ‘మయ్హం అగ్గసావకస్స కనిట్ఠభాతా’తి వత్వా ఏవరూపం నవకమ్మికం భిక్ఖుం పస్సితుం ఆగతో, ఇమస్స విహారస్స సన్తికే జేతవనవిహారో వా వేళువనవిహారాదయో వా కిం కరిస్సన్తి? అయమ్పి భిక్ఖు ఏవరూపస్స నవకమ్మస్స కారకో, కిం నామ సమణధమ్మం కరిస్సతీ’’తి? అథ సత్థా చిన్తేసి – ‘‘మయి ఇధ చిరం వసన్తే ఇదం ఠానం ఆకిణ్ణం భవిస్సతి, ఆరఞ్ఞకా నామ భిక్ఖూ పవివేకత్థికా హోన్తి, రేవతస్స ఫాసువిహారో న భవిస్సతీ’’తి. తతో థేరస్స దివాట్ఠానం గతో. థేరోపి ఏకకోవ చఙ్కమనకోటియం ఆలమ్బనఫలకం నిస్సాయ పాసాణఫలకే నిసిన్నో సత్థారం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పచ్చుగ్గన్త్వా వన్ది.
అథ నం సత్థా పుచ్ఛి – ‘‘రేవత, ఇదం వాళమిగట్ఠానం, చణ్డానం హత్థిఅస్సాదీనం సద్దం సుత్వా కిం కరోసీ’’తి? ‘‘తేసం మే, భన్తే, సద్దం సుణతో అరఞ్ఞపీతి నామ ఉప్పన్నా’’తి. సత్థా ఇమస్మిం ఠానే రేవతత్థేరస్స పఞ్చహి గాథాసతేహి అరఞ్ఞానిసంసం నామ కథేత్వా పునదివసే అవిదూరట్ఠానే పిణ్డాయ చరిత్వా రేవతత్థేరం ఆమన్తేత్వా యేహి భిక్ఖూహి థేరస్స అవణ్ణో కథితో, తేసం కత్తరయట్ఠిఉపాహనతేలనాళిఛత్తానం పముస్సనభావమకాసి. తే అత్తనో పరిక్ఖారత్థాయ నివత్తా ఆగతమగ్గేనేవ గచ్ఛన్తాపి తం ఠానం సల్లక్ఖేతుం న సక్కోన్తి. పఠమఞ్హి తే అలఙ్కతపటియత్తేన మగ్గేన గన్త్వా, తందివసం పన విసమమగ్గేన గచ్ఛన్తా తస్మిం తస్మిం ఠానే ఉక్కుటికం నిసీదన్తా జణ్ణుకేహి గచ్ఛన్తి. తే గుమ్బే చ గచ్ఛే చ కణ్డకే చ మద్దన్తా అత్తనా వసితసభాగట్ఠానం గన్త్వా తస్మిం తస్మిం ఖదిరఖాణుకే లగ్గితం అత్తనో ఛత్తం సఞ్జానన్తి, ఉపాహనం కత్తరయట్ఠిం తేలనాళిఞ్చ సఞ్జానన్తి. తే తస్మిం సమయే ‘‘ఇద్ధిమా అయం భిక్ఖూ’’తి ఞత్వా అత్తనో పరిక్ఖారమాదాయ ‘‘దసబలస్స పటియత్తసక్కారో నామ ఏవరూపో హోతీ’’తి వదన్తా అగమంసు.
పురతో ఆగతే భిక్ఖూ, విసాఖా ఉపాసికా, అత్తనో గేహే నిసిన్నకాలే పుచ్ఛి – ‘‘మనాపం ను ఖో, భన్తే, రేవతస్స వసనట్ఠాన’’న్తి? ‘‘మనాపం, ఉపాసికే, నన్దవనచిత్తలతావనపటిభాగం తం సేనాసన’’న్తి. అథ తేసం పచ్ఛతో ఆగతే భిక్ఖూ పుచ్ఛి – ‘‘మనాపం, అయ్యా, రేవతస్స వసనట్ఠాన’’న్తి? ‘‘మా పుచ్ఛ, ఉపాసికే, కథేతుం అయుత్తట్ఠానం, ఏతం ఉజ్జఙ్గలసక్ఖరపాసాణవిసమఖదిరవనం ఏవ, తత్థ సో భిక్ఖు వసతీ’’తి.
విసాఖా పురిమానం పచ్ఛిమానఞ్చ భిక్ఖూనం కథం సుత్వా, ‘‘కేసం ను ఖో కథా సచ్చా’’తి పచ్ఛాభత్తం గన్ధమాలం ఆదాయ దసబలస్స ఉపట్ఠానం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా సత్థారం పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, రేవతత్థేరస్స వసనట్ఠానం ఏకచ్చే అయ్యా వణ్ణేన్తి, ఏకచ్చే నిన్దన్తి, కిమేతం, భన్తే’’తి? ‘‘విసాఖే, రమణియం వా హోతు మా వా, యస్మిం ఠానే అరియానం చిత్తం రమతి, తదేవ ఠానం రమణియం నామా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, నిన్నే వా యది వా థలే;
యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి. (ధ. ప. ౯౮; థేరగా. ౯౯౧; సం. ని. ౧.౨౬౧);
అపరభాగే భగవా అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో థేరం ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం లాభీనం యదిదం, సీవలీ’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౮, ౨౦౭) ఏతదగ్గే ఠపేసి.
౫౪. అథాయస్మా సీవలిత్థేరో అరహత్తం పత్వా పత్తఏతదగ్గట్ఠానో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. అనుత్తానత్థపదవణ్ణనమేవ కరిస్సామ.
౫౫. సీలం తస్స అసఙ్ఖేయ్యన్తి తస్స పదుముత్తరస్స భగవతో సీలం అసఙ్ఖేయ్యం.
‘‘నవ కోటిసహస్సాని, అసీతిసతకోటియో;
పఞ్ఞాససతసహస్సాని, ఛత్తింసా చ పునాపరే.
‘‘ఏతే సంవరవినయా, సమ్బుద్ధేన పకాసితా;
పేయ్యాలముఖేన నిద్దిట్ఠా, సిక్ఖావినయసంవరే’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౦; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౩౭) –
ఏవం వుత్తసిక్ఖాపదాని భిక్ఖూనం సావకపఞ్ఞత్తివసేన వుత్తాని. భగవతో పన సీలం అసఙ్ఖేయ్యమేవ సంఖాతుం గణేతుం అసక్కుణేయ్యన్తి అత్థో. సమాధివజిరూపమో యథా వజిరం ఇన్దనీలమణివేళురియమణిఫలికమసారగల్లాదీని రతనాని విజ్ఝతి ఛిద్దావఛిద్దం కరోతి, ఏవమేవ పదుముత్తరస్స భగవతో లోకుత్తరమగ్గసమాధి పటిపక్ఖపచ్చనీకధమ్మే విజ్ఝతి భిన్దతి సముచ్ఛిన్దతీతి అత్థో. అసఙ్ఖేయ్యం ఞాణవరం తస్స బుద్ధస్స చత్తారి సచ్చాని సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మే సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మే చ జానితుం పటివిజ్ఝితుం సమత్థం సయమ్భూఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిఞాణసమూహం అసఙ్ఖేయ్యం, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నాదిభేదేన సంఖావిరహితన్తి అత్థో. విముత్తి చ అనోపమాతి సంకిలేసేహి విముత్తత్తా సోతాపత్తిఫలాదికా చతస్సో విముత్తియో అనుపమా ఉపమారహితా ‘‘ఇమా వియ భూతా’’తి ఉపమేతుం న సక్కాతి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.
సీవలిత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౪. వఙ్గీసత్థేరఅపదానవణ్ణనా
చతుత్థాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో వఙ్గీసత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే మహాభోగకులే నిబ్బత్తో వుద్ధిప్పత్తో ధమ్మం సోతుం గచ్ఛన్తేహి నగరవాసీహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకభిక్ఖుం పటిభానవన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సత్థు అధికారకమ్మం కత్వా – ‘‘అహమ్పి అనాగతే పటిభానవన్తానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా సత్థారా బ్యాకతో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా మాతు పరిబ్బాజికాభావేన అపరభాగే పరిబ్బాజకోతి పాకటో వఙ్గీసోతి చ లద్ధనామో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా తతో ఆచరియం ఆరాధేత్వా ఛవసీసజాననమన్తం నామ సిక్ఖిత్వా ఛవసీసం నఖేన ఆకోటేత్వా – ‘‘అయం సత్తో అసుకయోనియం నిబ్బత్తో’’తి జానాతి.
బ్రాహ్మణా ‘‘అయం అమ్హాకం జివికాయ మగ్గో’’తి వఙ్గీసం గహేత్వా గామనిగమరాజధానియో విచరింసు. వఙ్గీసో తివస్సమత్థకే మతానమ్పి సీసం ఆహరాపేత్వా నఖేన ఆకోటేత్వా – ‘‘అయం సత్తో అసుకయోనియం నిబ్బత్తో’’తి వత్వా మహాజనస్స కఙ్ఖాచ్ఛేదనత్థం తే తే జనే ఆవాహేత్వా అత్తనో అత్తనో గతిం కథాపేతి. తేన తస్మిం మహాజనో అభిప్పసీదతి. సో తం నిస్సాయ మహాజనస్స హత్థతో సతమ్పి సహస్సమ్పి లభతి. బ్రాహ్మణా వఙ్గీసం ఆదాయ యథారుచి విచరింసు. వఙ్గీసో సత్థు గుణే సుత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమితుకామో అహోసి. బ్రాహ్మణా ‘‘సమణో గోతమో మాయాయ తం ఆవట్టేస్సతీ’’తి పటిక్ఖిపింసు.
వఙ్గీసో తేసం వచనం అనాదియిత్వా, సత్థు సన్తికం గన్త్వా, పటిసన్థారం కత్వా, ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తం పుచ్ఛి – ‘‘వఙ్గీస, కిఞ్చి సిప్పం జానాతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భో గోతమ, ఛవసీసమన్తం నామేకం జానామి, తేన తివస్సమత్థకే మతానమ్పి సీసం నఖేన ఆకోటేత్వా నిబ్బత్తట్ఠానం జానామీ’’తి. అథ సత్థా తస్స ఏకం నిరయే నిబ్బత్తస్స సీసం, ఏకం మనుస్సేసు, ఏకం దేవేసు, ఏకం పరినిబ్బుతస్స సీసం ఆహరాపేత్వా దస్సేసి. సో పఠమసీసం ఆకోటేత్వా, ‘‘భో గోతమ, అయం సత్తో నిరయే నిబ్బత్తో’’తి ఆహ. సాధు వఙ్గీస, సుట్ఠు తయా దిట్ఠం, ‘‘అయం సత్తో కుహిం నిబ్బత్తో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మనుస్సలోకే’’తి. ‘‘అయం కుహి’’న్తి? ‘‘దేవలోకే’’తి. తిణ్ణన్నమ్పి నిబ్బత్తట్ఠానం కథేసి. పరినిబ్బుతస్స పన సీసం నఖేన ఆకోటేన్తో నేవ అన్తం న కోటిం పస్సి. అథ నం సత్థా ‘‘న సక్కోసి, వఙ్గీసా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పస్సథ, భో గోతమ, ఉపపరిక్ఖామి తావాతి పునప్పునం పరివత్తేత్వాపి బాహిరకమన్తేన ఖీణాసవస్స సీసం జానితుం న సక్కోతి. అథస్స మత్థకతో సేదో ముచ్చి. సో లజ్జిత్వా తుణ్హీ అహోసి’’. అథ నం సత్థా ‘‘కిలమసి, వఙ్గీసా’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, భో గోతమ, ఇమస్స నిబ్బత్తట్ఠానం జానితుం న సక్కోమి. సచే తుమ్హే జానాథ, కథేథా’’తి. ‘‘వఙ్గీస, అహం ఏతమ్పి జానామి, ఇతో ఉత్తరిపి జానామీ’’తి వత్వా –
‘‘చుతిం యో వేది సత్తానం, ఉపపత్తిఞ్చ సబ్బసో;
అసత్తం సుగతం బుద్ధం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణం.
‘‘యస్స గతిం న జానన్తి, దేవా గన్ధబ్బమానుసా;
ఖీణాసవం అరహన్తం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. (ధ. ప. ౪౧౯-౪౨౦; సు. ని. ౬౪౮-౬౪౯) –
ఇమా ద్వే గాథాయో అభాసి. సో తేన హి, భో గోతమ, తం విజ్జం మే దేథాతి అపచితిం దస్సేత్వా సత్థు సన్తికే నిసీది. సత్థా ‘‘అమ్హేహి సమానలిఙ్గస్స దేమా’’తి ఆహ. వఙ్గీసో ‘‘యం కిఞ్చి కత్వా మయా ఇమం మన్తం గహేతుం వట్టతీ’’తి బ్రాహ్మణే ఉపగన్త్వా ఆహ – ‘‘తుమ్హే మయి పబ్బజన్తే మా చిన్తయిత్థ, అహం మన్తం ఉగ్గణ్హిత్వా సకలజమ్బుదీపే జేట్ఠకో భవిస్సామి, తుమ్హాకమ్పి తేన భద్దమేవ భవిస్సతీ’’తి సో మన్తత్థాయ సత్థు సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. తదా చ థేరో నిగ్రోధకప్పో భగవతో సన్తికే ఠితో హోతి, తం భగవా ఆణాపేసి – ‘‘నిగ్రోధకప్ప, ఇమం పబ్బాజేహీ’’తి. థేరో సత్థు ఆణాయ తం పబ్బాజేత్వా ‘‘మన్తపరివారం తావ ఉగ్గణ్హాహీ’’తి ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానం విపస్సనాకమ్మట్ఠానఞ్చ ఆచిక్ఖి. సో ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానం సజ్ఝాయన్తోవ విపస్సనాయ కమ్మట్ఠానం పట్ఠపేసి. బ్రాహ్మణా తం ఉపసఙ్కమిత్వా – ‘‘కిం, భో వఙ్గీస, సమణస్స గోతమస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గహిత’’న్తి పుచ్ఛింసు. ‘‘ఆమ సిక్ఖితం’’. ‘‘తేన హి ఏహి గమిస్సామా’’తి. ‘‘కిం సిప్పసిక్ఖనేన, గచ్ఛథ తుమ్హే న మయ్హం తుమ్హేహి కత్తబ్బకిచ్చ’’న్తి. బ్రాహ్మణా ‘‘త్వమ్పి దాని సమణస్స గోతమస్స వసం ఆపన్నో, మాయాయ ఆవట్టితో, కిం మయం తవ సన్తికే కరిస్సామా’’తి ఆగతమగ్గేనేవ పక్కమింసు. వఙ్గీసో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి.
౯౬. ఏవం థేరో అరహత్తం పత్వా అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. అనుత్తానత్థమేవ వణ్ణయిస్సామ.
౯౯. పభాహి అనురఞ్జన్తోతి సో పదుముత్తరో భగవా నీలపీతాదిఛబ్బణ్ణపభాహి రంసీహి అనురఞ్జన్తో జలన్తో సోభయమానో విజ్జోతమానోతి అత్థో. వేనేయ్యపదుమాని సోతి పదుముత్తరసూరియో అత్తనో వచనసఙ్ఖాతేన సూరియరంసియా వేనేయ్యజనసఙ్ఖాతపదుమాని విసేసేన బోధేన్తో పబోధేన్తో అరహత్తమగ్గాధిగమేన ఫుల్లితాని కరోతీతి అత్థో.
౧౦౦. వేసారజ్జేహి సమ్పన్నోతి –
‘‘అన్తరాయే చ నియ్యానే, బుద్ధత్తే ఆసవక్ఖయే;
ఏతేసు చతుట్ఠానేసు, బుద్ధో సుట్ఠు విసారదో’’తి. –
ఏవం వుత్తచతువేసారజ్జఞాణేహి సమ్పన్నో సమఙ్గీభూతో సమన్నాగతోతి అత్థో.
౧౦౫. వాగీసో వాదిసూదనోతి వాదీనం పణ్డితజనానం ఈసో పధానో ‘‘వాదీసో’’తి వత్తబ్బే ద-కారస్స గ-కారం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సకత్థపరత్థవాదం సూదతి పగ్ఘరాపేతి పాకటం కరోతీతి వాదిసూదనో.
౧౧౦. మారమసనాతి ఖన్ధమారాదయో పఞ్చమారే మసతి పరామసతి విద్ధంసేతీతి మారమసనో. దిట్ఠిసూదనాతి వోహారపరమత్థసఙ్ఖాతం దిట్ఠిదస్సనం సూదతి పగ్ఘరం దీపేతీతి దిట్ఠిసూదనో.
౧౧౧. విస్సామభూమి సన్తానన్తి సకలసంసారసాగరే సన్తానం కిలమన్తానం సోతాపత్తిమగ్గాదిఅధిగమాపనేన విస్సమభూమి విస్సమట్ఠానం వూపసమనట్ఠానన్తి అత్థో.
౧౩౨. తతోహం విహతారమ్భోతి తతో పచ్చేకబుద్ధస్స సరీరదస్సనేన అహం విహతారమ్భో వినట్ఠసారమ్భో, వినట్ఠమానో నిమ్మదో హుత్వా పబ్బజ్జం సం సుట్ఠు యాచిం సంయాచిం ఆరోచేసిన్తి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
వఙ్గీసత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౫. నన్దకత్థేరఅపదానవణ్ణనా
పఞ్చమాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో నన్దకత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారోతిఆది సబ్బం పాఠానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
నన్దకత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౬. కాళుదాయిత్థేరఅపదానవణ్ణనా
ఛట్ఠాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో కాళుదాయిత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం కులప్పసాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తజ్జం అభినీహారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సత్థాపి బ్యాకాసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం బోధిసత్తస్స మాతుకుచ్ఛియం పటిసన్ధిగ్గహణదివసే దేవలోకతో చవిత్వా కపిలవత్థుస్మింయేవ అమచ్చకులే పటిసన్ధిం గణ్హి. బోధిసత్తేన సహ ఏకదివసేయేవ జాతో, తందివసంయేవ నం దుకూలచుమ్బటకేన నిపజ్జాపేత్వా బోధిసత్తస్స ఉపట్ఠానం నయింసు. బోధిసత్తేన హి సద్ధిం బోధిరుక్ఖో, రాహులమాతా, చత్తారో నిధీ, ఆరోహనియహత్థీ, కణ్డకో, ఛన్నో, కాళుదాయీతి ఇమే సత్త ఏకదివసే జాతత్తా సహజాతా నామ అహేసుం. అథస్స నామగ్గహణదివసే సకలనగరస్స ఉదగ్గచిత్తదివసే జాతత్తా ఉదాయీత్వేవ నామం కరింసు. థోకం కాళధాతుకత్తా పన కాళుదాయీతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో బోధిసత్తేన సద్ధిం కుమారకీళం కీళన్తో వుద్ధిం అగమాసి.
అపరభాగే లోకనాథే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా అనుక్కమేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరన్తే సుద్ధోదనమహారాజా తం పవత్తిం సుత్వా పురిససహస్సపరివారం ఏకం అమచ్చం ‘‘పుత్తం మే ఇధానేహీ’’తి పేసేసి. సో సత్థు ధమ్మదేసనావేలాయం సత్థు సన్తికం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరివారో అరహత్తం పాపుణి. అథ నే సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. సబ్బే తంఖణంయేవ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. అరహత్తప్పత్తతో పట్ఠాయ అరియా నామ మజ్ఝత్తావ హోన్తి, తస్మా రఞ్ఞా పేసితసాసనం దసబలస్స నారోచేసి. రాజా నేవ గతో ఆగచ్ఛతి, న సాసనం సుయ్యతీతి అపరమ్పి అమచ్చం పురిససహస్సపరివారం పేసేసి. తస్మిమ్పి తథా పటిపన్నే అపరమ్పీతి ఏతేన నయేన నవపురిససహస్సపరివారే నవ అమచ్చే పేసేసి. సబ్బే గన్త్వా అరహత్తం పత్వా తుణ్హీభూతా అహేసుం.
అథ రాజా చిన్తేసి – ‘‘ఏత్తకా జనా మయి సినేహాభావేన దసబలస్స ఇధాగమనత్థాయ న కిఞ్చి కథయింసు, అయం ఖో పన ఉదాయీ దసబలేన సమవయో సహపంసుకీళికో, మయి చ సినేహవా, ఇమం పేసేస్సామీ’’తి. అథ తం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, త్వం పురిససహస్సపరివారో గన్త్వా దసబలం ఇధానేహీ’’తి వత్వా పేసేసి. సో పన గచ్ఛన్తో ‘‘సచాహం, దేవ, పబ్బజితుం లభిస్సామి, ఏవాహం భగవన్తం ఇధానేస్సామీ’’తి వత్వా రఞ్ఞా ‘‘పబ్బజితోపి మమ పుత్తం దస్సేహీ’’తి వుత్తో రాజగహం గన్త్వా సత్థు ధమ్మదేసనావేలాయ పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరివారో అరహత్తం పత్వా ఏహిభిక్ఖుభావే పతిట్ఠాసి. సో అరహత్తం పత్వా – ‘‘న తావాయం దసబలస్స కులనగరం గన్తుం కాలో, వస్సన్తే పన ఉపగతే పబ్బతేసు వనసణ్డేసు హరితతిణసఞ్ఛన్నాయ భూమియా గమనకాలో భవిస్సతీ’’తి గమనకాలం ఆగమేన్తో వస్సన్తే సమ్పత్తే సత్థు కులనగరం గన్తుం గమనవణ్ణం సంవణ్ణేసి. వుత్తఞ్చేతం థేరగాథాయ (థేరగా. ౫౨౭-౫౩౦) –
‘‘అఙ్గారినో దాని దుమా భదన్తే, ఫలేసినో ఛదనం విప్పహాయ;
తే అచ్చిమన్తోవ పభాసయన్తి, సమయో మహావీర భాగీ రసానం.
‘‘దుమాని ఫుల్లాని మనోరమాని, సమన్తతో సబ్బదిసా పవన్తి;
పత్తం పహాయ ఫలమాససానా, కాలో ఇతో పక్కమనాయ వీర.
‘‘నేవాతిసీతం న పనాతిఉణ్హం, సుఖా ఉతు అద్ధనియా భదన్తే;
పస్సన్తు తం సాకియా కోళియా చ, పచ్ఛాముఖం రోహినియం తరన్తం.
‘‘ఆసాయ కసతే ఖేత్తం, బీజం ఆసాయ వప్పతి;
ఆసాయ వాణిజా యన్తి, సముద్దం ధనహారకా;
యాయ ఆసాయ తిట్ఠామి, సా మే ఆసా సమిజ్ఝతు.
‘‘నాతిసీతం నాతిఉణ్హం, నాతిదుబ్భిక్ఖఛాతకం;
సద్దలా హరితా భూమి, ఏస కాలో మహాముని. (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౨౫);
‘‘పునప్పునఞ్చేవ వపన్తి బీజం, పునప్పునం వస్సతి దేవరాజా;
పునప్పునం ఖేత్తం కసన్తి కస్సకా, పునప్పునం ధఞ్ఞముపేతి రట్ఠం.
‘‘పునప్పునం యాచనకా చరన్తి, పునప్పునం దానపతీ దదన్తి;
పునప్పునం దానపతీ దదిత్వా, పునప్పునం సగ్గముపేన్తి ఠానం.
‘‘వీరో హవే సత్తయుగం పునేతి; యస్మిం కులే జాయతి భూరిపఞ్ఞో;
మఞ్ఞామహం సక్కతి దేవదేవో, తయా హి జాతో ముని సచ్చనామో.
‘‘సుద్ధోదనో నామ పితా మహేసినో, బుద్ధస్స మాతా పన మాయనామా;
యా బోధిసత్తం పరిహరియ కుచ్ఛినా, కాయస్స భేదా తిదివమ్హి మోదతి.
‘‘సా గోతమీ కాలకతా ఇతో చుతా, దిబ్బేహి కామేహి సమఙ్గిభూతా;
సా మోదతి కామగుణేహి పఞ్చహి, పరివారితా దేవగణేహి తేహి.
‘‘బుద్ధస్స పుత్తోమ్హి అసయ్హసాహినో, అఙ్గీరసస్సప్పటిమస్స తాదినో;
పితుపితా మయ్హం తువంసి సక్క, ధమ్మేన మే గోతమ అయ్యకోసీ’’తి. (థేరగా. ౫౩౧-౫౩౬);
‘‘అమ్బా పనసా కపిట్ఠా చ, పుప్ఫపల్లవలఙ్కతా;
ధువప్ఫలాని సవన్తి, ఖుద్దామధుకకూపమా;
సేవమానో ఉభో పస్సే, గన్తుకాలో మహాయస్స.
‘‘జమ్బూ సుమధురా నీపా, మధుగణ్డిదివప్ఫలా;
తా ఉభోసు పజ్జోతన్తి, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘తిణ్డుకాని పియాలాని, సోణ్ణవణ్ణా మనోరమా;
ఖుద్దకప్పఫలా నిచ్చం, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘కదలీ పఞ్చమోచ్చి చ, సుపక్కఫలభూసితా;
ఉభోపస్సేసు లమ్బన్తి, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘మధుప్ఫలధరా నిచ్చం, మోరరుక్ఖా మనోరమా;
ఖుద్దకప్పఫలా నిచ్చం, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘హిన్తాలతాలపన్తీ చ, రజతక్ఖన్ధోవ జోతరే;
సుపక్కఫలసఞ్ఛన్నా, ఖుద్దకప్పా మధుస్సవా;
ఫలాని తాని ఖాదన్తే, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘ఉదుమ్బరారుణావణ్ణా, సదాసుమధురప్ఫలా;
ఉభోపస్సేసు లమ్బన్తి, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘ఇత్థమ్భూతా అనేకా తే, నానాఫలధరా దుమా;
ఉభోపస్సేసు లమ్బన్తి, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘చమ్పకా సలళా నాగా, సుగన్ధా మాలుతేరితా;
సుపుప్ఫితగ్గా జోతన్తి, సుగన్ధేనాభిపూజయుం;
సాదరా వినతానేవ, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘పున్నాగా గిరిపున్నాగా, పుప్ఫితా ధరణీరుహా;
సుపుప్ఫితగ్గా జోతన్తి, సుగన్ధేనాభిపూజయుం;
సాదరా వినతుగ్గగ్గా, గన్తుకాలో మహాయస.
‘‘అసోకా కోవిళారా చ, సోమనస్సకరా వరా;
సుగన్ధా కణ్ణికా బన్ధా, రత్తవణ్ణేహి భూసితా;
సాదరా వినతుగ్గగ్గా, సమయో తే మహాయస.
‘‘కణ్ణికారా ఫుల్లితా నిచ్చం, సోవణ్ణరంసిజోతకా;
దిబ్బగన్ధా పవాయన్తి, దిసా సబ్బాని సోభయం;
సాదరా వినతానేవ, సమయో తే మహాయస.
‘‘సుపత్తా గన్ధసమ్పన్నా, కేతకీ ధనుకేతకీ;
సుగన్ధా సమ్పవాయన్తి, దిసా సబ్బాభిగన్ధినో;
సాదరా పూజయన్తావ, సమయో తే మహాయస.
‘‘మల్లికా జాతిసుమనా, సుగన్ధా ఖుద్దమల్లికా;
దిసా సబ్బా పవాయన్తి, ఉభో మగ్గే పసోభయం;
సాదరా తే పలమ్బన్తి, సమయో తే మహాయస.
‘‘సిన్ధువారా సీతగన్ధా, సుగన్ధా మాలుతేరితా;
దిసా సబ్బాభిపూజేన్తా, ఉభో మగ్గే పసోభయం;
సాదరా వినతుగ్గగ్గా, సమయో తే మహాయస.
‘‘సీహా కేసరసీహా చ, చతుప్పదనిసేవితా;
అచ్ఛమ్భీతా సురాపానే, మిగరాజా పతాపినో.
‘‘సీహనాదేన పూజేన్తి, సాదరా తే మిగాభిభూ;
మగ్గమ్హి ఉభతో వూళ్హా, సమయో తే మహాయస.
‘‘బ్యగ్ఘా సిన్ధవా నకులా, సాధురూపా భయానకా;
ఆకాసే సమ్పతన్తావ, నిబ్భీతా యేన కేనచి;
తేహి తే సాదరా నతా, సమయో తే మహాయస.
‘‘తిధా పభిన్నా ఛద్దన్తా, సురూపా సుస్సరా సుభా;
సత్తప్పతిట్ఠితఙ్గా తే, ఉభో మగ్గేసు కూజినో;
సాదరా హాసమానావ, సమయో తే మహాయస.
‘‘మిగా వరాహా పసదా, చిత్రాసావయవా సుభా;
ఆరోహపరిణాహేన, సురూపా అఙ్గసంయుతా;
ఉభో మగ్గే గాయమానావ, సమయో తే మహాయస.
‘‘గోకణ్ణా సరభా రురూ, ఆరోహపరిణాహినో;
సురూపా అఙ్గసమ్పన్నా, సేవమానావ అచ్ఛరుం;
సేవమానా తేహి తదా, సమయో తే మహాయస.