౨. వక్కలిత్థేరఅపదానవణ్ణనా

దుతియాపదానే ఇతో సతసహస్సమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో వక్కలిత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి థేరో పురిమజినవరేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు సన్తికం గచ్ఛన్తేహి ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారా ఏకం భిక్ఖుం సద్ధాధిముత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపితం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా పణిధానం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయం దిస్వా బ్యాకరి.

సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, తస్స వక్కలీతి నామం కరింసు. తత్థ కలీతి అపరాధతిలకాళకాదిదోసస్స అధివచనం. నిద్ధన్తసువణ్ణపిణ్డసదిసతాయ అపగతో బ్యపగతో కలి దోసో అస్సాతి వ-కారాగమం కత్వా వక్కలీతి వుచ్చతి. సో వుద్ధిప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో, సత్థారం దిస్వా రూపకాయసమ్పత్తిదస్సనేన అతిత్తో సత్థారా సద్ధింయేవ విచరతి. ‘‘అగారమజ్ఝే వసన్తో నిచ్చకాలం సత్థు దస్సనం న లభిస్సామీ’’తి సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా ఠపేత్వా భోజనకాలం సరీరకిచ్చకాలఞ్చ సేసకాలే యత్థ ఠితేన సక్కా దసబలం పస్సితుం, తత్థ ఠితో అఞ్ఞం కిచ్చం పహాయ భగవన్తం ఓలోకేన్తోయేవ విహరతి. సత్థా తస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమేన్తో బహుకాలం తస్మిం రూపదస్సనేనేవ విచరన్తే కిఞ్చి అవత్వా పునేకదివసం – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతి; యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతి. ధమ్మఞ్హి, వక్కలి, పస్సన్తో మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭) ఆహ. సత్థరి ఏవం వదన్తేపి థేరో సత్థు దస్సనం పహాయ అఞ్ఞత్థ గన్తుం న సక్కోతి. తతో సత్థా, ‘‘నాయం భిక్ఖు సంవేగం అలభిత్వా బుజ్ఝిస్సతీ’’తి వస్సూపనాయికదివసే – ‘‘అపేహి, వక్కలీ’’తి థేరం పణామేసి. సో సత్థారా పణామితో సత్థు సమ్ముఖే ఠాతుం అసక్కోన్తో – ‘‘కిం మయ్హం జీవితేన, యోహం సత్థారం దట్ఠుం న లభామీ’’తి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే పపాతట్ఠానం అభిరుహి? సత్థా తస్స తం పవత్తిం ఞత్వా – ‘‘అయం భిక్ఖు మమ సన్తికా అస్సాసం అలభన్తో మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయం నాసేయ్యా’’తి అత్తానం దస్సేత్వా ఓభాసం విస్సజ్జేన్తో –

‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;

అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౮౧) –

గాథం వత్వా ‘‘ఏహి, వక్కలీ’’తి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౮౧) హత్థం పసారేసి. థేరో ‘‘దసబలో మే దిట్ఠో, ‘ఏహీ’తి అవ్హాయనమ్పి లద్ధ’’న్తి బలవపీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా ‘‘కుతో గచ్ఛామీ’’తి అత్తనో గమనభావం అజానిత్వావ సత్థు సమ్ముఖే ఆకాసే పక్ఖన్దిత్వా పఠమేన పాదేన పబ్బతే ఠితోయేవ సత్థారా వుత్తగాథాయో ఆవజ్జేన్తో ఆకాసేయేవ పీతిం విక్ఖమ్భేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణీతి అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౮) ధమ్మపదవణ్ణనాయఞ్చ (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౮౧ వక్కలిత్థేరవత్థు) ఆగతం.

ఇధ పన ఏవం వేదితబ్బం – ‘‘కిం తే, వక్కలీ’’తిఆదినా సత్థారా ఓవదితో గిజ్ఝకూటే విహరన్తో విపస్సనం పట్ఠపేసి, తస్స సద్ధాయ బలవభావతో ఏవ విపస్సనా వీథిం న ఓతరతి? భగవా తం ఞత్వా కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా అదాసి. సో పున విపస్సనం మత్థకం పాపేతుం నాసక్ఖియేవ. అథస్స ఆహారవేకల్లేన వాతాబాధో ఉప్పజ్జి, తం వాతాబాధేన పీళియమానం ఞత్వా భగవా తత్థ గన్త్వా పుచ్ఛన్తో –

‘‘వాతరోగాభినీతో త్వం, విహరం కాననే వనే;

పవిద్ధగోచరే లూఖే, కథం భిక్ఖు కరిస్ససీ’’తి. (థేరగా. ౩౫౦) –

ఆహ. తం సుత్వా థేరో –

‘‘పీతిసుఖేన విపులేన, ఫరమానో సముస్సయం;

లూఖమ్పి అభిసమ్భోన్తో, విహరిస్సామి కాననే.

‘‘భావేన్తో సతిపట్ఠానే, ఇన్ద్రియాని బలాని చ;

బోజ్ఝఙ్గాని చ భావేన్తో, విహరిస్సామి కాననే.

‘‘ఆరద్ధవీరియే పహితత్తే, నిచ్చం దళ్హపరక్కమే;

సమగ్గే సహితే దిస్వా, విహరిస్సామి కాననే.

‘‘అనుస్సరన్తో సమ్బుద్ధం, అగ్గం దన్తం సమాహితం;

అతన్దితో రత్తిన్దివం, విహరిస్సామి కాననే’’తి. (థేరగా. ౩౫౧-౩౫౪) –

చతస్సో గాథాయో అభాసి. తాసం అత్థో థేరగాథావణ్ణనాయం (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౩౫౧-౩౫౪) వుత్తోయేవ. ఏవం థేరో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి.

౨౮. సో అరహత్తం పత్వా అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో ఇతో సతసహస్సమ్హీతిఆదిమాహ. తత్థ ఇతోతి కకుసన్ధాదీనం ఉప్పన్నభద్దకప్పతో హేట్ఠా కప్పసతసహస్సమత్థకేతి అత్థో.

౨౯. పదుమాకారవదనోతి సుపుప్ఫితపదుమసస్సిరీకముఖో. పదుమపత్తక్ఖోతి సేతపదుమపుప్ఫపణ్ణసదిసఅక్ఖీతి అత్థో.

౩౦. పదుముత్తరగన్ధోవాతి పదుమగన్ధముఖోతి అత్థో.

౩౧. అన్ధానం నయనూపమోతి చక్ఖువిరహితానం సత్తానం నయనసదిసో, ధమ్మదేసనాయ సబ్బసత్తానం పఞ్ఞాచక్ఖాదిచక్ఖుదాయకోతి అత్థో. సన్తవేసోతి సన్తసభావో సన్తఇరియాపథో. గుణనిధీతి గుణానం నిధి, సబ్బగుణగణానం నిధానట్ఠానభూతోతి అత్థో. కరుణామతిఆకరోతి సాధూనం చిత్తకమ్పనసఙ్ఖాతాయ కరుణాయ చ అత్థానత్థమిననపరిచ్ఛిన్నమతియా చ ఆకరో ఆధారభూతో.

౩౨. బ్రహ్మాసురసురచ్చితోతి బ్రహ్మేహి చ అసురేహి చ దేవేహి చ అచ్చితో పూజితోతి అత్థో.

౩౩. మధురేన రుతేన చాతి కరవీకరుతమధురేన సద్దేన సకలం జనం రఞ్జయన్తీతి సమ్బన్ధో. సన్థవీ సావకం సకన్తి అత్తనో సావకం మధురధమ్మదేసనాయ సన్థవీ, థుతిం అకాసీతి అత్థో.

౩౪. సద్ధాధిముత్తోతి సద్దహనసద్ధాయ సాసనే అధిముత్తో పతిట్ఠితోతి అత్థో. మమ దస్సనలాలసోతి మయ్హం దస్సనే బ్యావటో తప్పరో.

౩౫. తం ఠానమభిరోచయిన్తి తం సద్ధాధిముత్తట్ఠానన్తరం అభిరోచయిం, ఇచ్ఛిం పత్థేసిన్తి అత్థో.

౪౦. పీతమట్ఠనివాసనన్తి సిలిట్ఠసువణ్ణవణ్ణవత్థే నివత్థన్తి అత్థో. హేమయఞ్ఞోపచితఙ్గన్తి సువణ్ణపామఙ్గలగ్గితగత్తన్తి అత్థో.

౪౭-౪౮. నోనీతసుఖుమాలం మన్తి నవనీతమివ ముదుతలుణహత్థపాదం. జాతపల్లవకోమలన్తి అసోకపల్లవపత్తకోమలమివ ముదుకన్తి అత్థో. పిసాచీభయతజ్జితాతి తదా ఏవంభూతం కుమారం మం అఞ్ఞా పిసాచీ ఏకా రక్ఖసీ భయేన తజ్జేసి భింసాపేసీతి అత్థో. తదా మహేసిస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాదమూలే మం సాయేసుం నిపజ్జాపేసుం. దీనమానసా భీతచిత్తా మమ మాతాపితరో ఇమం దారకం తే దదామ, ఇమస్స సరణం పతిట్ఠా హోతు నాథ నాయకాతి సమ్బన్ధో.

౪౯. తదా పటిగ్గహి సో మన్తి సో భగవా తదా తస్మిం మమ మాతుయా దిన్నకాలే జాలినా జాలయుత్తేన సఙ్ఖాలకేన చక్కలక్ఖణాదీహి లక్ఖితేన ముదుకోమలపాణినా ముదుకేన విసుద్ధేన హత్థతలేన మం అగ్గహేసీతి అత్థో.

౫౨. సబ్బపారమిసమ్భూతన్తి సబ్బేహి దానపారమితాదీహి సమ్భూతం జాతం. నీలక్ఖినయనం వరం పుఞ్ఞసమ్భారజం ఉత్తమనీలఅక్ఖివన్తం. సబ్బసుభాకిణ్ణం సబ్బేన సుభేన వణ్ణేన సణ్ఠానేన ఆకిణ్ణం గహనీభూతం రూపం భగవతో హత్థపాదసీసాదిరూపం దిస్వాతి అత్థో, తిత్తిం అపత్తో విహరామి అహన్తి సమ్బన్ధో.

౬౧. తదా మం చరణన్తగోతి తస్మిం మయ్హం అరహత్తం పత్తకాలే సీలాదిపన్నరసన్నం చరణధమ్మానం అన్తగో, పరియోసానప్పత్తో పరిపూరకారీతి అత్థో. ‘‘మరణన్తగో’’తిపి పాఠో. తస్స మరణస్స అన్తం నిబ్బానం పత్తోతి అత్థో. సద్ధాధిముత్తానం అగ్గం పఞ్ఞపేసీతి సమ్బన్ధో. అథ సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే నిసిన్నో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం సద్ధాధిముత్తానం యదిదం, వక్కలీ’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౮, ౨౦౮) మం ఏతదగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి వుత్తం హోతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

వక్కలిత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.