౫౪. కచ్చాయనవగ్గో

౧. మహాకచ్చాయనత్థేరఅపదానవణ్ణనా

చతుపఞ్ఞాసమవగ్గే పఠమాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో మహాకచ్చాయనత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వుద్ధిప్పత్తో ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారా సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపియమానం ఏకం భిక్ఖుం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో పణిధానం కత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే విజ్జాధరో హుత్వా ఆకాసేన గచ్ఛన్తో ఏకస్మిం వనసణ్డే నిసిన్నం భగవన్తం దిస్వా పసన్నమానసో కణికారపుప్ఫేహి పూజం అకాసి.

సో తేన పుఞ్ఞేన అపరాపరం సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో కస్సపదసబలస్స కాలే బారాణసియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా పరినిబ్బుతే భగవతి సువణ్ణచేతియకమ్మట్ఠానే సతసహస్సగ్ఘనికాయ సువణ్ణిట్ఠకాయ పూజం కత్వా ‘‘ఇమస్స నిస్సన్దేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సరీరం మే సువణ్ణవణ్ణం హోతూ’’తి పత్థనం అకాసి. తతో యావజీవం కుసలకమ్మం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఉజ్జేనియం రఞ్ఞో చణ్డపజ్జోతస్స పురోహితగేహే నిబ్బత్తి, తస్స నామగ్గహణదివసే మాతా ‘‘మయ్హం పుత్తో సువణ్ణవణ్ణో, అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతో’’తి కఞ్చనమాణవోత్వేవ నామం అకాసి. సో వుద్ధిమన్వాయ తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా పితు అచ్చయేన పురోహితట్ఠానం లభి. సో గోత్తవసేన కచ్చాయనోతి పఞ్ఞాయిత్థ. అథ రాజా చణ్డపజ్జోతో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా, ‘‘ఆచరియ, తుమ్హే తత్థ గన్త్వా సత్థారం ఇధానేథా’’తి పేసేసి. సో అత్తట్ఠమో సత్థు సన్తికం ఉపగతో తస్స సత్థా ధమ్మం దేసేసి, దేసనాపరియోసానే సత్తహి జనేహి సద్ధిం సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తే పతిట్ఠాసి.

౧. సో ఏవం పత్తఅరహత్తఫలో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. తం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ. అథ సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తే తావదేవ ద్వఙ్గులమత్తకేసమస్సుఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. ఏవం థేరో సదత్థం నిప్ఫాదేత్వా, ‘‘భన్తే, రాజా పజ్జోతో తుమ్హాకం పాదే వన్దితుం ధమ్మఞ్చ సోతుం ఇచ్ఛతీ’’తి ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘త్వంయేవ, కచ్చాన, తత్థ గచ్ఛ, తయి గతే రాజా పసీదిస్సతీ’’తి ఆహ. థేరో సత్థు ఆణాయ అత్తట్ఠమో తత్థ గన్త్వా రాజానం పసాదేత్వా అవన్తీసు సాసనం పతిట్ఠాపేత్వా పున సత్థు సన్తికమేవ ఆగతో. అత్తనో పుబ్బపత్థనావసేన కచ్చాయనప్పకరణం మహానిరుత్తిప్పకరణం నేత్తిప్పకరణన్తి పకరణత్తయం సఙ్ఘమజ్ఝే బ్యాకాసి. అథ సన్తుట్ఠేన భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం యదిదం మహాకచ్చానో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮, ౧౯౭) ఏతదగ్గట్ఠానే ఠపితో అగ్గఫలసుఖేన విహాసీతి.

మహాకచ్చాయనత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౨. వక్కలిత్థేరఅపదానవణ్ణనా

దుతియాపదానే ఇతో సతసహస్సమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో వక్కలిత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి థేరో పురిమజినవరేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు సన్తికం గచ్ఛన్తేహి ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుణన్తో సత్థారా ఏకం భిక్ఖుం సద్ధాధిముత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపితం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా పణిధానం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయం దిస్వా బ్యాకరి.

సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో కాలే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, తస్స వక్కలీతి నామం కరింసు. తత్థ కలీతి అపరాధతిలకాళకాదిదోసస్స అధివచనం. నిద్ధన్తసువణ్ణపిణ్డసదిసతాయ అపగతో బ్యపగతో కలి దోసో అస్సాతి వ-కారాగమం కత్వా వక్కలీతి వుచ్చతి. సో వుద్ధిప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో, సత్థారం దిస్వా రూపకాయసమ్పత్తిదస్సనేన అతిత్తో సత్థారా సద్ధింయేవ విచరతి. ‘‘అగారమజ్ఝే వసన్తో నిచ్చకాలం సత్థు దస్సనం న లభిస్సామీ’’తి సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా ఠపేత్వా భోజనకాలం సరీరకిచ్చకాలఞ్చ సేసకాలే యత్థ ఠితేన సక్కా దసబలం పస్సితుం, తత్థ ఠితో అఞ్ఞం కిచ్చం పహాయ భగవన్తం ఓలోకేన్తోయేవ విహరతి. సత్థా తస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమేన్తో బహుకాలం తస్మిం రూపదస్సనేనేవ విచరన్తే కిఞ్చి అవత్వా పునేకదివసం – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతి; యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతి. ధమ్మఞ్హి, వక్కలి, పస్సన్తో మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭) ఆహ. సత్థరి ఏవం వదన్తేపి థేరో సత్థు దస్సనం పహాయ అఞ్ఞత్థ గన్తుం న సక్కోతి. తతో సత్థా, ‘‘నాయం భిక్ఖు సంవేగం అలభిత్వా బుజ్ఝిస్సతీ’’తి వస్సూపనాయికదివసే – ‘‘అపేహి, వక్కలీ’’తి థేరం పణామేసి. సో సత్థారా పణామితో సత్థు సమ్ముఖే ఠాతుం అసక్కోన్తో – ‘‘కిం మయ్హం జీవితేన, యోహం సత్థారం దట్ఠుం న లభామీ’’తి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే పపాతట్ఠానం అభిరుహి? సత్థా తస్స తం పవత్తిం ఞత్వా – ‘‘అయం భిక్ఖు మమ సన్తికా అస్సాసం అలభన్తో మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయం నాసేయ్యా’’తి అత్తానం దస్సేత్వా ఓభాసం విస్సజ్జేన్తో –

‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;

అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౮౧) –

గాథం వత్వా ‘‘ఏహి, వక్కలీ’’తి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౮౧) హత్థం పసారేసి. థేరో ‘‘దసబలో మే దిట్ఠో, ‘ఏహీ’తి అవ్హాయనమ్పి లద్ధ’’న్తి బలవపీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా ‘‘కుతో గచ్ఛామీ’’తి అత్తనో గమనభావం అజానిత్వావ సత్థు సమ్ముఖే ఆకాసే పక్ఖన్దిత్వా పఠమేన పాదేన పబ్బతే ఠితోయేవ సత్థారా వుత్తగాథాయో ఆవజ్జేన్తో ఆకాసేయేవ పీతిం విక్ఖమ్భేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణీతి అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦౮) ధమ్మపదవణ్ణనాయఞ్చ (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౮౧ వక్కలిత్థేరవత్థు) ఆగతం.

ఇధ పన ఏవం వేదితబ్బం – ‘‘కిం తే, వక్కలీ’’తిఆదినా సత్థారా ఓవదితో గిజ్ఝకూటే విహరన్తో విపస్సనం పట్ఠపేసి, తస్స సద్ధాయ బలవభావతో ఏవ విపస్సనా వీథిం న ఓతరతి? భగవా తం ఞత్వా కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా అదాసి. సో పున విపస్సనం మత్థకం పాపేతుం నాసక్ఖియేవ. అథస్స ఆహారవేకల్లేన వాతాబాధో ఉప్పజ్జి, తం వాతాబాధేన పీళియమానం ఞత్వా భగవా తత్థ గన్త్వా పుచ్ఛన్తో –

‘‘వాతరోగాభినీతో త్వం, విహరం కాననే వనే;

పవిద్ధగోచరే లూఖే, కథం భిక్ఖు కరిస్ససీ’’తి. (థేరగా. ౩౫౦) –

ఆహ. తం సుత్వా థేరో –

‘‘పీతిసుఖేన విపులేన, ఫరమానో సముస్సయం;

లూఖమ్పి అభిసమ్భోన్తో, విహరిస్సామి కాననే.

‘‘భావేన్తో సతిపట్ఠానే, ఇన్ద్రియాని బలాని చ;

బోజ్ఝఙ్గాని చ భావేన్తో, విహరిస్సామి కాననే.

‘‘ఆరద్ధవీరియే పహితత్తే, నిచ్చం దళ్హపరక్కమే;

సమగ్గే సహితే దిస్వా, విహరిస్సామి కాననే.

‘‘అనుస్సరన్తో సమ్బుద్ధం, అగ్గం దన్తం సమాహితం;

అతన్దితో రత్తిన్దివం, విహరిస్సామి కాననే’’తి. (థేరగా. ౩౫౧-౩౫౪) –

చతస్సో గాథాయో అభాసి. తాసం అత్థో థేరగాథావణ్ణనాయం (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౩౫౧-౩౫౪) వుత్తోయేవ. ఏవం థేరో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి.

౨౮. సో అరహత్తం పత్వా అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో ఇతో సతసహస్సమ్హీతిఆదిమాహ. తత్థ ఇతోతి కకుసన్ధాదీనం ఉప్పన్నభద్దకప్పతో హేట్ఠా కప్పసతసహస్సమత్థకేతి అత్థో.

౨౯. పదుమాకారవదనోతి సుపుప్ఫితపదుమసస్సిరీకముఖో. పదుమపత్తక్ఖోతి సేతపదుమపుప్ఫపణ్ణసదిసఅక్ఖీతి అత్థో.

౩౦. పదుముత్తరగన్ధోవాతి పదుమగన్ధముఖోతి అత్థో.

౩౧. అన్ధానం నయనూపమోతి చక్ఖువిరహితానం సత్తానం నయనసదిసో, ధమ్మదేసనాయ సబ్బసత్తానం పఞ్ఞాచక్ఖాదిచక్ఖుదాయకోతి అత్థో. సన్తవేసోతి సన్తసభావో సన్తఇరియాపథో. గుణనిధీతి గుణానం నిధి, సబ్బగుణగణానం నిధానట్ఠానభూతోతి అత్థో. కరుణామతిఆకరోతి సాధూనం చిత్తకమ్పనసఙ్ఖాతాయ కరుణాయ చ అత్థానత్థమిననపరిచ్ఛిన్నమతియా చ ఆకరో ఆధారభూతో.

౩౨. బ్రహ్మాసురసురచ్చితోతి బ్రహ్మేహి చ అసురేహి చ దేవేహి చ అచ్చితో పూజితోతి అత్థో.

౩౩. మధురేన రుతేన చాతి కరవీకరుతమధురేన సద్దేన సకలం జనం రఞ్జయన్తీతి సమ్బన్ధో. సన్థవీ సావకం సకన్తి అత్తనో సావకం మధురధమ్మదేసనాయ సన్థవీ, థుతిం అకాసీతి అత్థో.

౩౪. సద్ధాధిముత్తోతి సద్దహనసద్ధాయ సాసనే అధిముత్తో పతిట్ఠితోతి అత్థో. మమ దస్సనలాలసోతి మయ్హం దస్సనే బ్యావటో తప్పరో.

౩౫. తం ఠానమభిరోచయిన్తి తం సద్ధాధిముత్తట్ఠానన్తరం అభిరోచయిం, ఇచ్ఛిం పత్థేసిన్తి అత్థో.

౪౦. పీతమట్ఠనివాసనన్తి సిలిట్ఠసువణ్ణవణ్ణవత్థే నివత్థన్తి అత్థో. హేమయఞ్ఞోపచితఙ్గన్తి సువణ్ణపామఙ్గలగ్గితగత్తన్తి అత్థో.

౪౭-౪౮. నోనీతసుఖుమాలం మన్తి నవనీతమివ ముదుతలుణహత్థపాదం. జాతపల్లవకోమలన్తి అసోకపల్లవపత్తకోమలమివ ముదుకన్తి అత్థో. పిసాచీభయతజ్జితాతి తదా ఏవంభూతం కుమారం మం అఞ్ఞా పిసాచీ ఏకా రక్ఖసీ భయేన తజ్జేసి భింసాపేసీతి అత్థో. తదా మహేసిస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాదమూలే మం సాయేసుం నిపజ్జాపేసుం. దీనమానసా భీతచిత్తా మమ మాతాపితరో ఇమం దారకం తే దదామ, ఇమస్స సరణం పతిట్ఠా హోతు నాథ నాయకాతి సమ్బన్ధో.

౪౯. తదా పటిగ్గహి సో మన్తి సో భగవా తదా తస్మిం మమ మాతుయా దిన్నకాలే జాలినా జాలయుత్తేన సఙ్ఖాలకేన చక్కలక్ఖణాదీహి లక్ఖితేన ముదుకోమలపాణినా ముదుకేన విసుద్ధేన హత్థతలేన మం అగ్గహేసీతి అత్థో.

౫౨. సబ్బపారమిసమ్భూతన్తి సబ్బేహి దానపారమితాదీహి సమ్భూతం జాతం. నీలక్ఖినయనం వరం పుఞ్ఞసమ్భారజం ఉత్తమనీలఅక్ఖివన్తం. సబ్బసుభాకిణ్ణం సబ్బేన సుభేన వణ్ణేన సణ్ఠానేన ఆకిణ్ణం గహనీభూతం రూపం భగవతో హత్థపాదసీసాదిరూపం దిస్వాతి అత్థో, తిత్తిం అపత్తో విహరామి అహన్తి సమ్బన్ధో.

౬౧. తదా మం చరణన్తగోతి తస్మిం మయ్హం అరహత్తం పత్తకాలే సీలాదిపన్నరసన్నం చరణధమ్మానం అన్తగో, పరియోసానప్పత్తో పరిపూరకారీతి అత్థో. ‘‘మరణన్తగో’’తిపి పాఠో. తస్స మరణస్స అన్తం నిబ్బానం పత్తోతి అత్థో. సద్ధాధిముత్తానం అగ్గం పఞ్ఞపేసీతి సమ్బన్ధో. అథ సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే నిసిన్నో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం సద్ధాధిముత్తానం యదిదం, వక్కలీ’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౮, ౨౦౮) మం ఏతదగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి వుత్తం హోతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

వక్కలిత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౩. మహాకప్పినత్థేరఅపదానవణ్ణనా

పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో కప్పినత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారా ఏకం భిక్ఖుం ఓవాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపితం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి.

సో తత్థ యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో బారాణసితో అవిదూరే ఏకస్మిం పేసకారగామే జేట్ఠపేసకారగేహే నిబ్బత్తో తదా సహస్సమత్తా పచ్చేకబుద్ధా హిమవన్తే అట్ఠ మాసే వసిత్వా వస్సికే చత్తారో మాసే జనపదే వసన్తి. తే ఏకవారం బారాణసియా అవిదూరే ఓతరిత్వా ‘‘సేనాసనం కరణత్థాయ హత్థకమ్మం యాచథా’’తి రఞ్ఞో సన్తికం అట్ఠ పచ్చేకబుద్ధే పహిణింసు. తదా పన రఞ్ఞో వప్పమఙ్గలం అహోసి. సో ‘‘పచ్చేకబుద్ధా కిర ఆగతా’’తి సుత్వా నిక్ఖమిత్వా ఆగతకారణం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అజ్జ, భన్తే, ఓకాసో నత్థి స్వే అమ్హాకం వప్పమఙ్గలం, తతియదివసే కరిస్సామా’’తి వత్వా పచ్చేకబుద్ధే అనిమన్తేత్వావ పావిసి. పచ్చేకబుద్ధా ‘‘అఞ్ఞం గామం పవిసిస్సామా’’తి పక్కమింసు.

తస్మిం సమయే జేట్ఠపేసకారస్స భరియా కేనచిదేవ కరణీయేన బారాణసిం గచ్ఛన్తీ తే పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా వన్దిత్వా, ‘‘కిం, భన్తే, అవేలాయ అయ్యా ఆగతా’’తి పుచ్ఛి. తే ఆదితో పట్ఠాయ కథేసుం. తం సుత్వా సద్ధాసమ్పన్నా బుద్ధిసమ్పన్నా ఇత్థీ ‘‘స్వే, భన్తే, అమ్హాకం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేసి. ‘‘బహుకా మయం, భగినీ’’తి. ‘‘కిత్తకా, భన్తే’’తి? ‘‘సహస్సమత్తా, భగినీ’’తి. ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం నో గామే సహస్సమత్తా వసిమ్హా, ఏకేకో ఏకేకస్స భిక్ఖం దస్సతి, భిక్ఖం అధివాసేథ, అహమేవ వో వసనట్ఠానం కారాపేస్సామీ’’తి ఆహ. పచ్చేకబుద్ధా అధివాసేసుం.

సా గామం పవిసిత్వా ఉగ్ఘోసేసి – ‘‘అమ్మతాతా, అహం సహస్సమత్తే పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా నిమన్తేసిం, అయ్యానం నిసీదనట్ఠానం సంవిదహథ, యాగుభత్తాదీని సమ్పాదేథా’’తి గామమజ్ఝే మణ్డపం కారాపేత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా పునదివసే పచ్చేకబుద్ధే నిసీదాపేత్వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే తస్మిం గామే సబ్బా ఇత్థియో ఆదాయ తాహి సద్ధిం పచ్చేకబుద్ధే వన్దిత్వా తేమాసం వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గణ్హిత్వా పున గామే ఉగ్ఘోసేసి – ‘‘అమ్మతాతా, ఏకేకకులతో ఏకేకపురిసో వాసిఫరసుఆదీని గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా దబ్బసమ్భారే ఆహరిత్వా అయ్యానం వసనట్ఠానం కరోతూ’’తి. గామవాసినో తస్సాయేవ వచనం సుత్వా ఏకేకో ఏకేకం కత్వా సద్ధిం రత్తిదివాట్ఠానేహి పణ్ణసాలసహస్సం నిట్ఠాపేత్వా అత్తనో అత్తనో పణ్ణసాలాయం ఉపగతం పచ్చేకబుద్ధం ‘‘అహం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహిస్సామి, అహం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి వత్వా ఉపట్ఠహింసు. సా వస్సంవుట్ఠకాలే ‘‘అత్తనో అత్తనో పణ్ణసాలాయ వస్సంవుట్ఠానం పచ్చేకబుద్ధానం చీవరసాటకే సజ్జేథా’’తి సమాదపేత్వా ఏకేకస్స సహస్స సహస్సమూలం చీవరం దాపేసి. పచ్చేకబుద్ధా వుట్ఠవస్సా అనుమోదనం కత్వా పక్కమింసు. గామవాసినోపి ఇదం పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా తతో చుతో తావతింసదేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా గణదేవతా నామ అహేసుం.

తే తత్థ దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కుటుమ్బికగేహేసు నిబ్బత్తింసు. పుబ్బే జేట్ఠకపేసకారో జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స పుత్తో అహోసి. భరియాపిస్స ఏకస్స జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స ధీతా అహోసి. సేసానం భరియాయో సేసకుటుమ్బికానం ధీతరో అహేసుం, తా సబ్బాపి వయప్పత్తా పరకులం గచ్ఛన్తియో తేసం తేసంయేవ గేహాని అగమంసు. అథేకదివసం విహారే ధమ్మస్సవనే సఙ్ఘుట్ఠే ‘‘సత్థా ధమ్మం దేసేస్సతీ’’తి సుత్వా తే సబ్బేపి కుటుమ్బికా ‘‘ధమ్మం సోస్సామా’’తి భరియాహి సద్ధిం విహారం అగమంసు. తేసం విహారమజ్ఝం పవిట్ఠక్ఖణే వస్సం వస్సి. యేసం కులూపకా వా ఞాతిసామణేరాదయో వా అత్థి, తే తేసం పరివేణాదీని పవిసింసు. తే పన తథారూపానం నత్థితాయ కత్థచి పవిసితుం అవిసహన్తా విహారమజ్ఝేయేవ అట్ఠంసు. అథ నే జేట్ఠకకుటుమ్బికో ఆహ – ‘‘పస్సథ, భో, అమ్హాకం విప్పకారం, కులపుత్తేహి నామ ఏత్తకేన లజ్జితుం యుత్త’’న్తి. ‘‘అయ్య, కిం కరోమా’’తి? ‘‘మయం విస్సాసికట్ఠానస్స అభావేన ఇమం విప్పకారం పత్తా, సబ్బే ధనం సంహరిత్వా పరివేణం కరిస్సామా’’తి. ‘‘సాధు, అయ్యా’’తి జేట్ఠకో సహస్సం అదాసి. సేసా పఞ్చ పఞ్చ సతాని. ఇత్థియో అడ్ఢతేయ్యాని అడ్ఢతేయ్యాని సతాని. తే తం ధనం ఆహరిత్వా సహస్సకూటాగారపరివారం సత్థు వసనత్థాయ మహాపరివేణం నామ కారాపేసుం. నవకమ్మస్స మహన్తతాయ ధనే అప్పహోన్తే పుబ్బే దిన్నధనతో పున ఉపడ్ఢూపడ్ఢం అదంసు. నిట్ఠితే పరివేణే విహారమహం కరోన్తా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్తాహం మహాదానం దత్వా వీసతియా భిక్ఖుసహస్సానం చీవరాని సజ్జయింసు.

జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స పన భరియా అత్తనో పఞ్ఞాయ ఠితా అహం తేహి సమకం అకత్వా అతిరేకతరం కత్వా ‘‘సత్థారం పూజేస్సామీ’’తి అనోజపుప్ఫవణ్ణేన సహస్సమూలేన సాటకేన సద్ధిం అనోజపుప్ఫచఙ్కోటకం గహేత్వా సత్థారం అనోజపుప్ఫేహి పూజేత్వా తం సాటకం సత్థు పాదమూలే ఠపేత్వా, ‘‘భన్తే, నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అనోజపుప్ఫవణ్ణంయేవ మే సరీరం హోతు, అనోజాత్వేవ చ నామం హోతూ’’తి పత్థనం అకాసి. సత్థా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదనం అకాసి. తే సబ్బేపి యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తే ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే దేవలోకా చవిత్వా జేట్ఠకో కుక్కుటవతీనగరే రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో మహాకప్పినరాజా నామ అహోసి. సేసా అమచ్చకులేసు నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠకస్స భరియా మద్దరట్ఠే సాకలనగరే రాజకులే నిబ్బత్తి అనోజపుప్ఫవణ్ణమేవస్సా సరీరం అహోసి, తేన అనోజాత్వేవస్సా నామం అకంసు, సా వయప్పత్తా మహాకప్పినరఞ్ఞో గేహం గన్త్వా అనోజాదేవీతి పాకటా అహోసి.

సేసిత్థియోపి అమచ్చకులేసు నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా తేసంయేవ అమచ్చపుత్తానం గేహాని అగమంసు. తే సబ్బేపి రఞ్ఞో సమ్పత్తిసదిసం సమ్పత్తిం అనుభవింసు. యదా హి రాజా అలఙ్కారపటిమణ్డితో హత్థిం అభిరుహిత్వా విచరతి, తదాపి తే తథేవ విచరన్తి. తస్మిం అస్సేన వా రథేన వా విచరన్తే తేపి తథేవ విచరన్తి. ఏవం తే ఏకతో హుత్వా కతానం పుఞ్ఞానం బలేన ఏకతోవ సమ్పత్తిం అనుభవింసు. రఞ్ఞో పన వాలో, వాలవాహనో, పుప్ఫో, పుప్ఫవాహనో, సుపత్తోతి పఞ్చేవ అస్సా హోన్తి. తేసు రాజా సుపత్తం అస్సం సయం ఆరోహతి, ఇతరే చత్తారో అస్సే అస్సారోహానం సాసనాహరణత్థాయ అదాసి. రాజా తే పాతోవ భోజేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, భణే, ద్వే వా తీణి వా యోజనాని ఆహిణ్డిత్వా బుద్ధస్స వా ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా ఉప్పన్నభావం సుత్వా మయ్హం సుఖసాసనం ఆరోచేథా’’తి పేసేసి. తే చతూహి ద్వారేహి నిక్ఖమిత్వా ద్వే తీణి యోజనాని ఆహిణ్డిత్వా కిఞ్చి సాసనం అలభిత్వావ పచ్చాగమింసు.

అథేకదివసం రాజా సుపత్తం ఆరుహిత్వా అమచ్చసహస్సపరివుతో ఉయ్యానం గచ్ఛన్తో కిలన్తరూపే పఞ్చసతమత్తే వాణిజకే నగరం పవిసన్తే దిస్వా ‘‘ఇమే అద్ధానకిలన్తా, అద్ధో ఇమేసం సన్తికా ఏకం భద్దకం సాసనం సోస్సామీ’’తి తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘కుతో ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, ఇతో వీసతియోజనసతమత్థకే సావత్థి నామ నగరం, తతో ఆగతమ్హా’’తి. ‘‘అత్థి పన వో దేసే కిఞ్చి సాసనం ఉప్పన్న’’న్తి. ‘‘దేవ, అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తి. రాజా తావదేవ బలవపీతియా ఫుట్ఠసరీరో కిఞ్చి సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తో ముహుత్తం వీతినామేత్వా పన, ‘‘తాతా, కిం వదేథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బుద్ధో, దేవ, ఉప్పన్నో’’తి. రాజా దుతియమ్పి తతియమ్పి తథేవ వీతినామేత్వా చతుత్థవారే ‘‘కిం వదేథ, తాతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తి వుత్తే, ‘‘తాతా, సుఖసాసనసవనాయ సతసహస్సం వో దమ్మీ’’తి వత్వా ‘‘అపరమ్పి కిఞ్చి సాసనం అత్థి, తాతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, ధమ్మో ఉప్పన్నో’’తి. రాజా తమ్పి సుత్వా పురిమనయేనేవ తయో వారే వీతినామేత్వా చతుత్థవారే ‘‘ధమ్మో ఉప్పన్నో’’తి వుత్తే – ‘‘ఇధాపి వో సతసహస్సం దమ్మీ’’తి వత్వా ‘‘అపరమ్పి కిఞ్చి సాసనం అత్థి, తాతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, సఙ్ఘో ఉప్పన్నో’’తి. రాజా తమ్పి సుత్వా తథేవ తయో వారే వీతినామేత్వా చతుత్థవారే ‘‘సఙ్ఘో ఉప్పన్నో’’తి వుత్తే – ‘‘ఇధాపి వో సతసహస్సం దమ్మీ’’తి వత్వా అమచ్చసహస్సం ఓలోకేత్వా, ‘‘తాతా, కిం కరిస్సామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘అహం, తాతా, ‘బుద్ధో ఉప్పన్నో ధమ్మో ఉప్పన్నో సఙ్ఘో ఉప్పన్నో’తి సుత్వా న పున నివత్తిస్సామి, భగవన్తం ఉద్దిస్స గన్త్వా తస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘మయమ్పి, దేవ, తుమ్హేహి సద్ధిం పబ్బజిస్సామా’’తి. రాజా సువణ్ణపట్టే అక్ఖరాని లిఖాపేత్వా వాణిజకానం దత్వా ‘‘ఇమం అనోజాయ నామ దేవియా దేథ, సా తుమ్హాకం తీణి సతసహస్సాని దస్సతి, ఏవఞ్చ పన నం వదేయ్యాథ ‘రఞ్ఞా కిర తే ఇస్సరియం విస్సట్ఠం, యథాసుఖం సమ్పత్తిం పరిభుఞ్జాహీ’తి, సచే పన ‘వో రాజా కహ’న్తి పుచ్ఛతి, ‘సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజిస్సామీ’తి వత్వా గతోతి ఆరోచేయ్యాథా’’తి ఆహ. అమచ్చాపి అత్తనో అత్తనో భరియానం తథేవ సాసనం పహిణింసు. రాజా వాణిజకే ఉయ్యోజేత్వా అస్సం అభిరుయ్హ అమచ్చసహస్సపరివుతో తంఖణఞ్ఞేవ నిక్ఖమి.

సత్థాపి తందివసం పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో మహాకప్పినరాజానం సపరివారం దిస్వా ‘‘అయం మహాకప్పినో వాణిజకానం సన్తికా తిణ్ణం రతనానం ఉప్పన్నభావం సుత్వా తేసం వచనం తీహి సతసహస్సేహి పూజేత్వా రజ్జం పహాయ అమచ్చసహస్సపరివుతో మం ఉద్దిస్స పబ్బజితుకామో స్వే నిక్ఖమిస్సతి, సో సపరివారో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణిస్సతి, పచ్చుగ్గమనం కరిస్సామీ’’తి పునదివసే చక్కవత్తీ వియ ఖుద్దకగామభోజకం రాజానం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తో సయమేవ పత్తచీవరమాదాయ వీసయోజనసతం మగ్గం పచ్చుగ్గన్త్వా చన్దభాగాయ నదియా తీరే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేత్వా నిసీది. రాజాపి ఆగచ్ఛన్తో ఏకం నదిం పత్వా ‘‘కా నామాయ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘అపరచ్ఛా నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణం, తాతా’’తి? ‘‘గమ్భీరతో గావుతం, పుథులతో ద్వే గావుతాని, దేవా’’తి. ‘‘అత్థి పనేత్థ నావా వా ఉళుమ్పో వా’’తి? ‘‘నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘నావాదీని ఓలోకేన్తే అమ్హే జాతి జరం ఉపనేతి, జరా మరణం. అహం నిబ్బేమతికో హుత్వా తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తో, తేసం మే ఆనుభావేన ‘ఇదం ఉదకం ఉదకం వియ మా హోతూ’తి రతనత్తయస్స గుణం ఆవజ్జేత్వా ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’’తి బుద్ధగుణం అనుస్సరన్తో సపరివారో అస్ససహస్సేన ఉదకపిట్ఠే పక్ఖన్ది. సిన్ధవా పిట్ఠిపాసాణే వియ పక్ఖన్దింసు. ఖురానం అగ్గట్ఠానేవ తేమింసు.

సో తం ఉత్తరిత్వా పురతో గచ్ఛన్తో అపరమ్పి నదిం దిస్వా ‘‘అయం కా నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘నీలవాహా నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణ’’న్తి? ‘‘గమ్భీరతోపి పుథులతోపి అడ్ఢయోజనం, దేవా’’తి. సేసం పురిమసదిసమేవ. తం పన నదిం దిస్వా ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తి ధమ్మానుస్సతిం అనుస్సరన్తో పక్ఖన్ది. తమ్పి అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తో అపరమ్పి నదిం దిస్వా ‘‘అయం కా నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘చన్దభాగా నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణ’’న్తి? ‘‘గమ్భీరతోపి పుథులతోపి యోజనం, దేవా’’తి. సేసం పురిమసదిసమేవ. తం పన నదిం దిస్వా ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తి సఙ్ఘానుస్సతిం అనుస్సరన్తో పక్ఖన్ది. తమ్పి నదిం అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తో సత్థు సరీరతో నిక్ఖన్తా ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో నిగ్రోధరుక్ఖస్స సాఖావిటపపలాసాని ఓభాసయమానా దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం ఓభాసో నేవ చన్దస్స, న సూరియస్స, న దేవమారబ్రాహ్మణసుపణ్ణనాగానం అఞ్ఞతరస్స, అద్ధా అహం సత్థారం ఉద్దిస్స ఆగచ్ఛన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధేన దిట్ఠో భవిస్సామీ’’తి. సో తావదేవ అస్సపిట్ఠితో ఓతరిత్వా ఓనతసరీరో రస్మియానుసారేన సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా మనోసిలారసే నిముజ్జన్తో వియ బుద్ధరస్మీనం అన్తో పావిసి. సో సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది సద్ధిం అమచ్చసహస్సేన. సత్థా తేసం అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. దేసనాపరియోసానే సపరివారో రాజా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

అథ సబ్బే ఉట్ఠహిత్వా పబ్బజ్జం యాచింసు. సత్థా ‘‘ఆగమిస్సతి ను ఖో ఇమేసం కులపుత్తానం ఇద్ధిమయపత్తచీవర’’న్తి ఉపధారేన్తో ‘‘ఇమే కులపుత్తా పచ్చేకబుద్ధసహస్సానం చీవరసహస్సం అదంసు, కస్సపబుద్ధకాలే వీసతియా భిక్ఖుసహస్సానం వీసతిచీవరసహస్సానిపి అదంసు, అనచ్ఛరియం ఇమేసం కులపుత్తానం ఇద్ధిమయపత్తచీవరాగమన’’న్తి ఞత్వా దక్ఖిణహత్థం పసారేత్వా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో, చరథ బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి ఆహ. తే తావదేవ అట్ఠపరిక్ఖారధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ హుత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పచ్చోరోహిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు.

తే పన వాణిజకా రాజగేహం గన్త్వా దేవియా రఞ్ఞా పహితసాసనం ఆరోచేత్వా దేవియా ‘‘ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తే పవిసిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. అథ నే దేవీ పుచ్ఛి – ‘‘తాతా, కింకారణా ఆగతత్థా’’తి? ‘‘మయం రఞ్ఞా తుమ్హాకం సన్తికం పేసితా, తీణి కిర నో సతసహస్సాని దేథా’’తి. ‘‘బహుం, భణే, భణథ, కిం తుమ్హేహి రఞ్ఞో సన్తికే కతం, కిస్మిం వో రాజా పసన్నో ఏత్తకం ధనం దాపేతీ’’తి? ‘‘దేవి, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కతం, ఏకం పన సాసనం ఆరోచయిమ్హా’’తి. ‘‘సక్కా పన, తాతా, మయ్హమ్పి తం ఆరోచేతు’’న్తి. ‘‘సక్కా, దేవీ’’తి సువణ్ణభిఙ్గారేన ముఖం విక్ఖాలేత్వా ‘‘దేవి, బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి. సాపి తం సుత్వా పీతియా ఫుట్ఠసరీరా తిక్ఖత్తుం కిఞ్చి అసల్లక్ఖేత్వా చతుత్థవారే ‘‘బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తి సుత్వా ‘‘కిం, తాతా, ఇమస్మిం పదే రఞ్ఞా దిన్న’’న్తి? ‘‘సతసహస్సం, దేవీ’’తి. ‘‘తాతా, అననుచ్ఛవికం రఞ్ఞా కతం ఏవరూపం సాసనం సుత్వా తుమ్హాకం సతసహస్సదదమానేన, అహం వో మమ దుగ్గతపణ్ణాకారే తీణి సతసహస్సాని దమ్మి. అపరం కిఞ్చి తుమ్హేహి ఆరోచిత’’న్తి? తే ఇదఞ్చ ఇదఞ్చాతి ఇతరానిపి ద్వే సాసనాని ఆరోచేసుం. దేవీ పురిమనయేనేవ తయో తయో వారే అసల్లక్ఖేత్వా చతుత్థచతుత్థవారే తీణి తీణి సతసహస్సాని అదాసి. ఏవం తే సబ్బాని ద్వాదససతసహస్సాని లభింసు.

అథ నే దేవీ పుచ్ఛి – ‘‘రాజా కహం, తాతా’’తి? ‘‘దేవి, రాజా ‘సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజిస్సామీ’తి వత్వా గతో’’తి. ‘‘మయ్హం తేన కిం సాసనం దిన్న’’న్తి? ‘‘సబ్బం కిర ఇస్సరియం తుమ్హాకం విస్సట్ఠం, ‘తుమ్హే కిర యథాసుఖం సమ్పత్తిం అనుభవథా’’’తి. ‘‘అమచ్చా పన కుహిం, తాతా’’తి? ‘‘తేపి రఞ్ఞా సద్ధిం ‘పబ్బజిస్సామా’తి గతా, దేవీ’’తి. సా తేసం భరియాయో పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అమ్మా, తుమ్హాకం సామికా రఞ్ఞా సద్ధిం ‘పబ్బజిస్సామా’తి గతా, తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘కిం పన తేహి అమ్హాకం సాసనం పహితం, దేవీ’’తి? ‘‘తేహి కిర అత్తనో సమ్పత్తి తుమ్హాకం విస్సట్ఠా ‘తుమ్హే కిర సమ్పత్తిం యథాసుఖం పరిభుఞ్జథా’’’తి. ‘‘తుమ్హే పన, దేవి, కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘అమ్హాకం సో తావ రాజా మగ్గే ఠితో తీహి సతసహస్సేహి తీణి రతనాని పూజేత్వా ఖేళపిణ్డం వియ సమ్పత్తిం పహాయ ‘పబ్బజిస్సామీ’తి నిక్ఖన్తో, మయాపి తిణ్ణం రతనానం సాసనం సుత్వా తాని నవహి సతసహస్సేహి పూజితాని, న ఖో పనేసా సమ్పత్తి నామ రఞ్ఞోయేవ దుక్ఖా, మయ్హమ్పి దుక్ఖా ఏవ. కో రఞ్ఞా ఛడ్డితఖేళపిణ్డం జణ్ణుకేహి భూమియం పతిట్ఠహిత్వా ముఖేన గణ్హిస్సతి, న మయ్హం సమ్పత్తియా అత్థో, సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘దేవి, మయమ్పి తుమ్హేహి సద్ధిం పబ్బజిస్సామా’’తి. ‘‘సచే సక్కోథ, సాధూ’’తి. ‘‘సక్కోమ, దేవీ’’తి. తేన హి ‘‘ఏథా’’తి రథసహస్సం యోజాపేత్వా రథం ఆరుయ్హ తాహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా అన్తరామగ్గే పఠమం నదిం దిస్వా యథా రఞ్ఞా పఠమం పుచ్ఛితా, తథేవ పుచ్ఛిత్వా సబ్బం పవత్తిం సుత్వా ‘‘రఞ్ఞా గతమగ్గం ఓలోకేథా’’తి వత్వా ‘‘సిన్ధవానం పదవలఞ్జం న పస్సామా’’తి వుత్తే రాజా ‘‘తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తోస్మీ’’తి సచ్చకిరియం కరిత్వా తిణ్ణం రతనానం గుణే అనుస్సరిత్వా గతో భవిస్సతి, అహమ్పి తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తా, తేసం మే ఆనుభావేన ‘‘ఇదం ఉదకం ఉదకం వియ మా హోతూ’’తి తిణ్ణం రతనానం గుణే అనుస్సరన్తీ రథసహస్సం పేసేసి. ఉదకం పిట్ఠిపాసాణసదిసం అహోసి, చక్కానం అగ్గట్ఠానేవ తేమింసు. ఏతేనేవ ఉపాయేన ఇతరా ద్వేపి నదియో ఉత్తరింసు.

సత్థా తాసం ఆగతభావం ఞత్వా యథా తా అత్తనో సన్తికే నిసిన్నే సామికే భిక్ఖూ న పస్సన్తి, తథా అధిట్ఠాసి. దేవీపి ఆగచ్ఛన్తీ సత్థు సరీరతో నిక్ఖన్తా రస్మియో దిస్వా తథేవ చిన్తేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, మహాకప్పినో రాజా తుమ్హే ఉద్దిస్స నిక్ఖమిత్వా గతో, కహం ను ఖో సో, అమ్హాకం తం దస్సేథా’’తి. ‘‘నిసీదథ తావ, ఇధేవ నం పస్సిస్సథా’’తి. తా సబ్బాపి హట్ఠతుట్ఠా ‘‘ఇధేవ కిర నిసిన్నా సామికే నో పస్సిస్సామా’’తి నిసీదింసు. సత్థా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. అనోజాదేవీ దేసనాపరియోసానే తాహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. మహాకప్పినో థేరో తాసం దేసియమానం ధమ్మదేసనం సుత్వా సపరివారో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తస్మిం ఖణే సత్థా తాసం తే భిక్ఖూ దస్సేసి. తాసఞ్హి ఆగతక్ఖణేయేవ అత్తనో సామికే కాసావధరే ముణ్డసీసే దిస్వా చిత్తం ఏకగ్గం న భవేయ్య, మగ్గఫలం నిబ్బత్తేతుం సక్కా న భవేయ్య. తస్మా అచలసద్ధాయ పతిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ తాసం తే భిక్ఖూ అరహత్తప్పత్తే దస్సేసి. తాపి తే దిస్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం పబ్బజితకిచ్చం మత్థకప్పత్త’’న్తి వత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠత్వా పబ్బజ్జం యాచింసు.

ఏవం వుత్తే సత్థా ఉప్పలవణ్ణాయ థేరియా ఆగమనం చిన్తేసి. సా సత్థు చిన్తితక్ఖణేయేవ ఆకాసేనాగన్త్వా తా సబ్బా ఇత్థియో గహేత్వా ఆకాసేన భిక్ఖునుపస్సయం నేత్వా పబ్బాజేసి. తా సబ్బా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థా భిక్ఖుసహస్సం ఆదాయ ఆకాసేన జేతవనం అగమాసి. తత్ర సుదం ఆయస్మా మహాకప్పినో రత్తిట్ఠానాదీసు ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి ఉదానం ఉదానేన్తో విచరతి. భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, మహాకప్పినో ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’న్తి ఉదానం ఉదానేన్తో విచరతి, అత్తనో రజ్జసుఖం ఆరబ్భ ఉదానేతి మఞ్ఞే’’తి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, కప్పిన, కామసుఖం ఆరబ్భ ఉదానం ఉదానేసీ’’తి? ‘‘భగవా మే, భన్తే, తం ఆరబ్భ ఉదానభావం వా అఞ్ఞం ఆరబ్భ ఉదానభావం వా జానాతీ’’తి. అథ సత్థా – ‘‘న, భిక్ఖవే, మమ పుత్తో కామసుఖం రజ్జసుఖం ఆరబ్భ ఉదానం ఉదానేతి, పుత్తస్స పన మే ధమ్మం చరతో ధమ్మపీతి నామ ఉప్పజ్జతి, సో అమతమహానిబ్బానం ఆరబ్భ ఏవం ఉదానం ఉదానేసీ’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘ధమ్మపీతి సుఖం సేతి, విప్పసన్నేన చేతసా;

అరియప్పవేదితే ధమ్మే, సదా రమతి పణ్డితో’’తి. (ధ. ప. ౭౯);

అథేకదివసం సత్థా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కచ్చి, భిక్ఖవే, కప్పినో భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేతీ’’తి? ‘‘అప్పోస్సుక్కో, భన్తే, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతి, ఓవాదమత్తమ్పి న దేతీ’’తి. సత్థా థేరం పక్కోసాపేత్వా – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, కప్పిన, అన్తేవాసికానం ఓవాదమత్తమ్పి న దేసీ’’తి? ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి. ‘‘బ్రాహ్మణ, మా ఏవం అకాసి, అజ్జ పట్ఠాయ ఉపగతానం భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి థేరో భగవతో వచనం సిరసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఏకోవాదేనేవ సమణసహస్సం అరహత్తే పతిట్ఠాపేసి. తేన నం సత్థా పటిపాటియా అత్తనో సావకే ఠానన్తరే ఠపేన్తో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖుఓవాదకానం యదిదం మహాకప్పినో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯, ౨౩౧) ఏతదగ్గే ఠపేసి.

౬౬. ఏవం థేరో పత్తఅరహత్తఫలో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. ఉదితో అజటాకాసేతి సకలాకాసే ఉదితో ఉట్ఠితో పాకటభూతో. సరదమ్బరే సరదకాలే ఆకాసే రవీవ సూరియో ఇవాతి అత్థో.

౭౦. అక్ఖదస్సో తదా ఆసిన్తి తస్మిం పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే సారదస్సీ హితదస్సీ ఆచరియో పాకటో అహోసిన్తి అత్థో.

౭౧. సావకస్స కతావినోతి తస్స భగవతో మే మనం మమ చిత్తం, తప్పయన్తస్స తోసయన్తస్స సావకస్స ఓవాదకస్స గుణం పకాసయతో అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తస్స కతావినో సాతచ్చకిచ్చయుత్తస్స వచనం సుత్వాతి సమ్బన్ధో.

౭౩. హంససమభాగోతి హంససదిసగామి. హంసదున్దుభినిస్సనోతి హంసరవో దున్దుభిభేరిసద్దసదిసవచనో ‘‘ఏతం మహామత్తం పస్సథ, భిక్ఖవో’’తి ఆహాతి సమ్బన్ధో.

౭౪. సముగ్గతతనూరుహన్తి సుట్ఠు ఉగ్గతలోమం ఉద్ధగ్గలోమం, ఉదగ్యమనం వా. జీమూతవణ్ణన్తి ముత్తఫలసమానవణ్ణం సున్దరసరీరపభన్తి అత్థో. పీణంసన్తి పరిపుణ్ణం అంసం. పసన్ననయనాననన్తి పసన్నఅక్ఖిపసన్నముఖన్తి అత్థో.

౭౫. కతావినోతి కతాధికారస్స ఏతదగ్గే ఠితస్స భిక్ఖునో ఠానం సో ఏసో ముదితాయ పహట్ఠచిత్తతాయ పత్థేతీతి సమ్బన్ధో.

౮౧. సతసో అనుసాసియాతి ధమ్మేన సమేన వచనేన కారణవసేన అనుసాసిత్వాతి అత్థో. బారాణసియమాసన్నేతి బారాణసియా సమీపే పేసకారగామే. జాతో కేనియజాతియన్తి తన్తవాయజాతియా పేసకారకులే జాతోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

మహాకప్పినత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౪. దబ్బమల్లపుత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా

చతుత్థాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో దబ్బమల్లపుత్తత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే సేట్ఠిపుత్తో హుత్వా జాతో విభవసమ్పన్నో అహోసి, సత్థరి పసన్నో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం సేనాసనపఞ్ఞాపకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా పసన్నమానసో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా సత్తాహచ్చయేన భగవతో పాదమూలే నిపతిత్వా తం ఠానం పత్థేసి. భగవాపిస్స సమిజ్ఝనభావం ఞత్వా బ్యాకాసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా తతో చుతో తుసితాదీసు దేవేసు దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా తతో చుతో విపస్సిస్స భగవతో కాలే ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తో అసప్పురిససంసగ్గేన తస్స సావకం భిక్ఖుం అరహాతి జానన్తోపి అబ్భూతేన అబ్భాచిక్ఖి. తస్సేవ సావకానం ఖీరసలాకభత్తం అదాసి. సో యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా కస్సపదసబలస్స కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో ఓసానకాలే సాసనే పబ్బజితో పరినిబ్బుతే భగవతి సకలలోకే కోలాహలే జాతే సత్త భిక్ఖవో పబ్బజితో పచ్చన్తజనపదే వనమజ్ఝే ఏకం పబ్బతం అభిరుహిత్వా ‘‘జీవితాసా ఓరోహన్తు నిరాలయా నిసీదన్తూ’’తి నిస్సేణిం పాతేసుం. తేసం ఓవాదదాయకో జేట్ఠకత్థేరో సత్థాహబ్భన్తరే అరహా అహోసి. తదనన్తరత్థేరో అనాగామీ, ఇతరే పఞ్చ పరిసుద్ధసీలా తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తా. తత్థ ఏకం బుద్ధన్తరం దిబ్బసుఖం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే పుక్కుసాతి (మ. ని. ౩.౩౪౨), సభియో (సు. ని. సభియసుత్త), బాహియో (ఉదా. ౧౦), కుమారకస్సపోతి (మ. ని. ౧.౨౪౯) ఇమే చత్తారో తత్థ తత్థ నిబ్బత్తింసు. అయం పన మల్లరట్ఠే అనుపియనగరే నిబ్బత్తి. తస్మిం మాతుకుచ్ఛితో అనిక్ఖన్తేయేవ మాతా కాలమకాసి, అథేకో తస్సా సరీరం ఝాపనత్థాయ చితకస్మిం ఆరోపేత్వా కుమారం దబ్బన్తరే పతితం గహేత్వా జగ్గాపేసి. దబ్బే పతితత్తా దబ్బో మల్లపుత్తోతి పాకటో అహోసి. అపరభాగే పుబ్బసమ్భారవసేన పబ్బజి, సో కమ్మట్ఠానమనుయుత్తో నచిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

అథ నం సత్థా మజ్ఝత్తభావేన ఆనుభావసమ్పన్నభావేన చ భిక్ఖూనం సేనాసనం పఞ్ఞాపనే భత్తుద్దేసనే చ నియోజేసి. సబ్బో చ భిక్ఖుసఙ్ఘో తం సమన్నేసి. తం వినయఖన్ధకే (చూళవ. ౧౮౯-౧౯౦) ఆగతమేవ. అపరభాగే థేరో ఏకస్స వరసలాకదాయకస్స సలాకభత్తం మేత్తియభూమజకానం భిక్ఖూనం ఉద్దిసి. తే హట్ఠతుట్ఠా ‘‘స్వే మయ్హం ముగ్గఘతమధుమిస్సకభత్తం భుఞ్జిస్సామా’’తి ఉస్సాహజాతా అహేసుం. సో పన ఉపాసకో తేసం వారప్పత్తభావం సుత్వా దాసిం ఆణాపేసి – ‘‘యే, జే, భిక్ఖూ స్వే ఇధ ఆగమిస్సన్తి, తే కణాజకేన బిలఙ్గదుతియేన పరివిసాహీ’’తి. సాపి తథేవ తే భిక్ఖూ ఆగతే కోట్ఠకపముఖే నిసీదాపేత్వా భోజేసి. తే భిక్ఖూ అనత్తమనా కోపేన తటతటాయన్తా థేరే ఆఘాతం బన్ధిత్వా ‘‘మధురభత్తదాయకం అమ్హాకం అమధురభత్తం దాపేతుం ఏసోవ నియోజేసీ’’తి దుక్ఖీ దుమ్మనా నిసీదింసు. అథ తే మేత్తియా నామ భిక్ఖునీ ‘‘కిం, భన్తే, దుమ్మనా’’తి పుచ్ఛి. తే, ‘‘భగిని, కిం అమ్హే దబ్బేన మల్లపుత్తేన విహేఠియమానే అజ్ఝుపేక్ఖసీ’’తి ఆహంసు. ‘‘కిం, భన్తే, మయా సక్కా కాతు’’న్తి? ‘‘తస్స దోసం ఆరోపేహీ’’తి. సా తత్థ తత్థ థేరస్స అభూతారోపనం అకాసి. తం సుత్వా భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. అథ భగవా దబ్బం మల్లపుత్తం పక్కోసాపేత్వా – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, దబ్బ, మేత్తియాయ భిక్ఖునియా విప్పకారమకాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘యథా మం, భన్తే, భగవా జానాతీ’’తి. ‘‘న ఖో, దబ్బ, దబ్బా ఏవం నిబ్బేఠేన్తి, కారకభావం వా అకారకభావం వా వదేహీ’’తి. ‘‘అకారకో అహం, భన్తే’’తి. భగవా – ‘‘మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేత్వా తే భిక్ఖూ అనుయుఞ్జథా’’తి ఆహ. ఉపాలిత్థేరప్పముఖా భిక్ఖూ తం భిక్ఖునిం ఉప్పబ్బాజేత్వా మేత్తియభూమజకే భిక్ఖూ అనుయుఞ్జిత్వా తేహి ‘‘అమ్హేహి నియోజితా సా భిక్ఖునీ’’తి వుత్తే భగవతో ఏకమత్థం ఆరోచేసుం. భగవా మేత్తియభూమజకానం భిక్ఖూనం అమూలకసఙ్ఘాదిసేసం పఞ్ఞపేసి.

తేన చ సమయేన దబ్బత్థేరో భిక్ఖూనం సేనాసనం పఞ్ఞాపేన్తో వేళువనవిహారస్స సామన్తా అట్ఠారసమహావిహారే సభాగే భిక్ఖూ పేసేన్తో రత్తిభాగే అన్ధకారే అఙ్గులియా పదీపం జాలేత్వా తేనేవాలోకేన అనిద్ధిమన్తే భిక్ఖూ పేసేసి. ఏవం థేరస్స సేనాసనపఞ్ఞాపనభత్తుద్దేసనకిచ్చే పాకటే జాతే సత్థా అరియగణమజ్ఝే దబ్బత్థేరం ఠానన్తరే ఠపేన్తో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సేనాసనపఞ్ఞాపకానం యదిదం దబ్బో మల్లపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯, ౨౧౪) ఏతదగ్గే ఠపేసి.

౧౦౮. థేరో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. తం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ. ఇతో ఏకనవుతే కప్పే విపస్సీ నామ నాయకో లోకే ఉప్పజ్జీతి సమ్బన్ధో.

౧౨౫. దుట్ఠచిత్తోతి దూసితచిత్తో అసాధుసఙ్గమేన అపసన్నచిత్తోతి అత్థో. ఉపవదిం సావకం తస్సాతి తస్స భగవతో ఖీణాసవం సావకం ఉపవదిం, ఉపరి అభూతం వచనం ఆరోపేసిం, అబ్భక్ఖానం అకాసిన్తి అత్థో.

౧౩౨. దున్దుభియోతి దున్దుం ఇతి సద్దాయనతో దున్దుభిసఙ్ఖాతా భేరియో. నాదయింసూతి సద్దం కరింసు. సమన్తతో అసనియోతి సబ్బదిసాభాగతో అసనే వినాసనే నియుత్తోతి అసనియో, దేవదణ్డా భయావహా ఫలింసూతి సమ్బన్ధో.

౧౩౩. ఉక్కా పతింసు నభసాతి ఆకాసతో అగ్గిక్ఖన్ధా చ పతింసూతి అత్థో. ధూమకేతు చ దిస్సతీతి ధూమరాజిసహితో అగ్గిక్ఖన్ధో చ దిస్సతి పఞ్ఞాయతీతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

దబ్బమల్లపుత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౫. కుమారకస్సపత్థేరఅపదానవణ్ణనా

పఞ్చమాపదానే ఇతో సతసహస్సమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో కుమారకస్సపత్థేరస్స అపదానం. అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్వా ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం చిత్తకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో పణిధానం కత్వా తదనురూపాని పుఞ్ఞాని కరోన్తో యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా కస్సపస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో తస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో దిబ్బసుఖం మానుససుఖఞ్చ అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహే ఏకిస్సా సేట్ఠిధీతాయ కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో. సా కిర కుమారికాకాలేయేవ పబ్బజితుకామా మాతాపితరో యాచిత్వా పబ్బజ్జం అలభమానా పతికులం గన్త్వా గబ్భం గణ్హిత్వా తం అజానిత్వా ‘‘సామికం ఆరాధేత్వా పబ్బజ్జం అనుజానాపేస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సా సామికం ఆరాధేన్తీ, అయ్యపుత్త –

‘‘సచే ఇమస్స కాయస్స, అన్తో బాహిరకో సియా;

దణ్డం నూన గహేత్వాన, కాకే సోణే నివారయే’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౨) –

ఆదినా సరీరస్స దోసం దస్సేన్తీ తం ఆరాధేసి.

సా సామికేన అనుఞ్ఞాతా గబ్భినిభావం అజానన్తీ దేవదత్తపక్ఖియాసు భిక్ఖునీసు పబ్బజి. తస్సా గబ్భినిభావం దిస్వా భిక్ఖునియో దేవదత్తం పుచ్ఛింసు. సో ‘‘అస్సమణీ’’తి ఆహ. సా ‘‘నాహం దేవదత్తం ఉద్దిస్స పబ్బజితా, భగవన్తం ఉద్దిస్స పబ్బజితా’’తి భగవతో సన్తికం గన్త్వా దసబలం పుచ్ఛి. సత్థా ఉపాలిత్థేరం పటిచ్ఛాపేసి. థేరో సావత్థినగరవాసీని కులాని విసాఖఞ్చ ఉపాసికం పక్కోసాపేత్వా సరాజికాయ పరిసాయ తం వినిచ్ఛినన్తో ‘‘పురే లద్ధో గబ్భో, అరోగా పబ్బజ్జా’’తి ఆహ. తం సుత్వా సత్థా ‘‘సాధు సువినిచ్ఛితం ఉపాలినా అధికరణ’’న్తి థేరస్స సాధుకారం అదాసి.

సా భిక్ఖునీ సువణ్ణబిమ్బసదిసం పుత్తం విజాయి. తం రాజా పసేనది కోసలో ‘‘దారకపరిహరణం భిక్ఖునీనం పలిబోధో’’తి ధాతీనం దాపేత్వా పోసాపేసి, కస్సపోతిస్స నామం కరింసు. అపరభాగే అలఙ్కరిత్వా సత్థు సన్తికం నేత్వా పబ్బాజేసి. కుమారకాలే పబ్బజితత్తా పన భగవతా ‘‘కస్సపం పక్కోసథ, ఇదం ఫలం వా ఖాదనీయం వా కస్సపస్స దేథా’’తి వుత్తే ‘‘కతరకస్సపస్సా’’తి ‘‘కుమారకస్సపస్సా’’తి ఏవం గహితనామత్తా రఞ్ఞా పోసావనీయపుత్తత్తా చ వుద్ధకాలేపి కుమారకస్సపోత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ.

సో పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ విపస్సనాయ కమ్మం కరోతి, బుద్ధవచనఞ్చ ఉగ్గణ్హాతి. అథ తేన సద్ధిం పబ్బతమత్థకే సమణధమ్మం కత్వా అనాగామీ హుత్వా సుద్ధావాసే నిబ్బత్తమహాబ్రహ్మా ‘‘విపస్సనాయ ముఖం దస్సేత్వా మగ్గఫలుప్పత్తియా ఉపాయం కరిస్సామీ’’తి పఞ్చదసపఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా అన్ధవనే వసన్తస్స థేరస్స ‘‘ఇమే పఞ్హే సత్థారం పుచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆచిక్ఖి. తతో సో తే పఞ్హే భగవన్తం పుచ్ఛి. భగవాపిస్స విస్సజ్జేసి. థేరో భగవతా కథితనియామేనేవ తే ఉగ్గణ్హిత్వా విపస్సనం గబ్భం గాహాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి.

౧౫౦. సో అరహత్తం పత్వా అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో ఇతో సతసహస్సమ్హీతిఆదిమాహ. తత్థ యం హేట్ఠా వుత్తనయఞ్చ ఉత్తానత్థఞ్చ, తం సబ్బం న వణ్ణయిస్సామ. అనుత్తానపదమేవ వణ్ణయిస్సామ.

౧౬౯. ఆపన్నసత్తా మే మాతాతి మయ్హం మాతా గరుగబ్భా గబ్భినీ పసుతాసన్నగబ్భాతి అత్థో.

౧౭౩. వమ్మికసదిసం కాయన్తి సరీరం నామ వమ్మికసదిసం యథా వమ్మికో ఇతో చితో చ ఛిద్దావఛిద్దో ఘరగోళికఉపచికాదీనం ఆసయో, ఏవమేవ అయం కాయో నవఛిద్దో ధువస్సవోతి బుద్ధేన భగవతా దేసితం పకాసితం తం సుత్వా మే చిత్తం ఆసవే అగ్గహేత్వా అసేసేత్వా కిలేసతో విముచ్చి, అరహత్తే పతిట్ఠాసీతి అత్థో. అపరభాగే తత్థ తత్థ భిక్ఖూనం విచిత్తధమ్మకథికభావం సుత్వా సత్థా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం చిత్తకథికానం యదిదం కుమారకస్సపో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯, ౨౧౭) ఏతదగ్గే ఠపేసీతి.

కుమారకస్సపత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౬. బాహియత్థేరఅపదానవణ్ణనా

ఛట్ఠాపదానే ఇతో సతసహస్సమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో బాహియస్స దారుచీరియత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో బ్రాహ్మణసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గన్త్వా వేదఙ్గేసు అనవయో ఏకదివసం సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో పసన్నమానసో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తం ఠానం పత్తుకామో సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా సత్తాహస్స అచ్చయేన భగవతో పాదమూలే నిపన్నో ‘‘భగవా, భన్తే, ఇతో సత్తమే దివసే యం భిక్ఖుం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి, సో వియ అహమ్పి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే ఖిప్పాభిఞ్ఞానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. భగవా అనాగతంసఞాణేన ఓలోకేత్వా సమిజ్ఝనభావం ఞత్వా ‘‘అనాగతే గోతమస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా ఖిప్పాభిఞ్ఞానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. సో యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తో తత్థ ఛ కామావచరసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా పున మనుస్సేసు చక్కవత్తిఆదిసమ్పత్తియో అనేకకప్పకోటిసతేసు అనుభవిత్వా కస్సపస్స భగవతో కాలే ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తో, భగవతి పరినిబ్బుతే పబ్బజితో యదా సాసనే ఓసక్కమానే సత్త భిక్ఖూ చతున్నం పరిసానం అజ్ఝాచారం దిస్వా సంవేగప్పత్తా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ‘‘యావ సాసనస్స అన్తరధానం న హోతి, తావ అత్తనో పతిట్ఠం కరిస్సామా’’తి సువణ్ణచేతియం వన్దిత్వా తత్థ అరఞ్ఞే ఏకం పబ్బతం దిస్వా ‘‘జీవితసాలయా నివత్తన్తు, నిరాలయా ఇమం పబ్బతం అభిరుహన్తూ’’తి నిస్సేణిం బన్ధిత్వా సబ్బే తం పబ్బతం అభిరుయ్హ నిస్సేణిం పాతేత్వా సమణధమ్మం కరింసు. తేసు సఙ్ఘత్థేరో ఏకరత్తాతిక్కమేన అరహత్తం పాపుణి. సో అనోతత్తదహే నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా ముఖం ధోవిత్వా ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా తే భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘ఆవుసో, ఇమం పిణ్డపాతం భుఞ్జథా’’తి. తే ఆహంసు – ‘‘కిం, భన్తే, అమ్హేహి ఏవం కతికా కతా ‘యో పఠమం అరహత్తం పాపుణాతి, తేనాభతం పిణ్డపాతం అవసేసా పరిభుఞ్జన్తూ’’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’తి. ‘‘తేన హి సచే మయమ్పి తుమ్హే వియ విసేసం నిబ్బత్తేస్సామ, సయం ఆహరిత్వా భుఞ్జిస్సామా’’తి న ఇచ్ఛింసు.

దుతియదివసే దుతియత్థేరో అనాగామీ హుత్వా తథేవ పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా ఇతరే నిమన్తేసి. తే ఏవమాహంసు – ‘‘కిం పనావుసో, కతికా కతా, ‘మహాథేరేన ఆభతం పిణ్డపాతం అభుఞ్జిత్వా అనుథేరేన ఆభతం భుఞ్జిస్సామా’’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే తుమ్హే వియ మయమ్పి విసేసం నిబ్బత్తేత్వా అత్తనో అత్తనో పురిసకారేన భుఞ్జితుం సక్కోన్తా భుఞ్జిస్సామా’’తి న ఇచ్ఛింసు. తేసు అరహత్తప్పత్తత్థేరో పరినిబ్బాయి, దుతియో అనాగామీ బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి, ఇతరే పఞ్చ విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తా సుస్సిత్వా సత్తమే దివసే కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తత్థ దిబ్బసుఖం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే తతో చవిత్వా మనుస్సేసు నిబ్బత్తింసు. తేసు ఏకో పుక్కుసాతి రాజా అహోసి, ఏకో గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలాయం కుమారకస్సపో, ఏకో బాహియో దారుచీరియో, ఏకో దబ్బో మల్లపుత్తో, ఏకో సభియో పరిబ్బాజకోతి. తేసు అయం బాహియో దారుచీరియో సుప్పారకపట్టనే వాణిజకులే నిబ్బత్తో వాణిజకమ్మే నిప్ఫత్తిం గతో మహద్ధనో మహాభోగో, సో సువణ్ణభూమిం గచ్ఛన్తేహి వాణిజేహి సద్ధిం నావమారుయ్హ విదేసం గచ్ఛన్తో కతిపాహం గన్త్వా భిన్నాయ నావాయ సేసేసు మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖేసు జాతేసు ఏకోయేవ అవసిట్ఠో ఏకం ఫలకం గహేత్వా వాయమన్తో సత్తమే దివసే సుప్పారకపట్టనతీరం ఓక్కమి. తస్స నివాసనపారుపనం నత్థి, సో అఞ్ఞం కిఞ్చి అపస్సన్తో సుక్ఖకట్ఠదణ్డకే వాకేహి పలివేఠేత్వా నివాసేత్వా పారుపిత్వా చ దేవకులతో కపాలం గహేత్వా సుప్పారకపట్టనం అగమాసి. మనుస్సా తం దిస్వా యాగుభత్తాదీని దత్వా ‘‘అయం ఏకో అరహా’’తి సమ్భావేసుం. సో వత్థేసు ఉపనీతేసు ‘‘సచాహం నివాసేమి, పారుపామి వా, లాభసక్కారో మే పరిహాయిస్సతీ’’తి తాని పటిక్ఖిపిత్వా దారుచీరానేవ పరిహరి.

అథస్స ‘‘అరహా, అరహా’’తి బహూహి సమ్భావియమానస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘యే కేచి లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా, అహం తేసం అఞ్ఞతరో’’తి సో తేన నియామేన కుహనకమ్మేన జీవికం కప్పేతి.

కస్సపదసబలస్స సాసనే సత్తసు జనేసు పబ్బతం ఆరుయ్హ సమణధమ్మం కరోన్తేసు ఏకో అనాగామీ హుత్వా సుద్ధావాసబ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా అత్తనో బ్రహ్మసమ్పత్తిం ఓలోకేన్తో ఆగతట్ఠానం ఆవజ్జేన్తో పబ్బతమారుయ్హ సమణధమ్మం కరణట్ఠానం దిస్వా సేసానం నిబ్బత్తనట్ఠానం ఆవజ్జేన్తో ఏకస్స పరినిబ్బుతభావం ఇతరేసఞ్చ పఞ్చన్నం కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తభావం ఞత్వా తే కాలానుకాలం ఆవజ్జేసి ‘‘ఇమస్మిం పన కాలే కహం ను ఖో తే’’తి ఆవజ్జేన్తో దారుచీరియం సుప్పారకపట్టనం నిస్సాయ కుహనకమ్మేన జీవితం కప్పేన్తం దిస్వా ‘‘నట్ఠో వతాయం బాలో, పుబ్బే సమణధమ్మం కరోన్తో అతిఉక్కట్ఠభావేన అరహతాపి ఆభతం పిణ్డపాతం అపరిభుఞ్జిత్వా ఇదాని ఉదరహేతు అనారహావ సమానో అరహత్తం పటిజానిత్వా లోకం వఞ్చేన్తో విచరతి, దసబలస్స ఉప్పన్నభావం న జానాతి, గచ్ఛామి నం సంవేజేత్వా బుద్ధుప్పాదం జానాపేస్సామీ’’తి ఖణేనేవ బ్రహ్మలోకతో ఓతరిత్వా సుప్పారకపట్టనే రత్తిభాగసమనన్తరే దారుచీరియస్స సమ్ముఖే పాతురహోసి. సో అత్తనో వసనట్ఠానే ఓభాసం దిస్వా బహి నిక్ఖమిత్వా మహాబ్రహ్మానం దిస్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ‘‘కే తుమ్హే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం తుమ్హాకం పోరాణకసహాయో అనాగామిఫలం పత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో, అమ్హాకం సబ్బజేట్ఠకో అరహా హుత్వా పరినిబ్బుతో, తుమ్హే పన పఞ్చజనా దేవలోకే నిబ్బత్తా. స్వాహం దాని తం ఇమస్మిం ఠానే కుహనకమ్మేన జీవికం కప్పేన్తం దిస్వా దమితుం ఆగతో’’తి వత్వా ఇదం కారణం ఆహ – ‘‘నేవ ఖో త్వం, బాహియ, అరహా నాపి అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో, సాపి తే పటిపదా నత్థి, యాయ త్వం అరహా వా అస్స అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో’’తి. అథస్స సత్థు ఉప్పన్నభావం సావత్థియం వసనభావఞ్చ ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘సత్థు సన్తికం గచ్ఛా’’తి తం ఉయ్యోజేత్వా బ్రహ్మలోకమేవ అగమాసి.

బాహియో పన ఆకాసే ఠత్వా కథేన్తం మహాబ్రహ్మానం ఓలోకేత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహో భారియం కమ్మం మయా కతం, అనరహం అరహా అహన్తి చిన్తేసిం, అయఞ్చ మం ‘న త్వం అరహా, నాపి అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నాసీ’తి వదతి, అత్థి ను ఖో లోకే అఞ్ఞో అరహా’’తి. అథ నం పుచ్ఛి – ‘‘అథ కే చరహి సదేవకే లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా’’తి. అథస్స దేవతా ఆచిక్ఖి – ‘‘అత్థి, బాహియ, ఉత్తరేసు జనపదేసు సావత్థి నామ నగరం, తత్థ సో భగవా ఏతరహి విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. సో హి, బాహియ, భగవా అరహా చేవ అరహత్తాయ చ ధమ్మం దేసేసీ’’తి. బాహియో రత్తిభాగే దేవతాయ కథం సుత్వా సంవిగ్గమానసో తంఖణంయేవ సుప్పారకా నిక్ఖమిత్వా ఏకరత్తివాసేన సావత్థిం అగమాసి, గచ్ఛన్తో చ పన దేవతానుభావేన బుద్ధానుభావేన చ వీసయోజనసతికం మగ్గం అతిక్కమిత్వా సావత్థిం అనుప్పత్తో, తస్మిం ఖణే సత్థా సావత్థియం పిణ్డాయ పవిట్ఠో హోతి. సో జేతవనం పవిసిత్వా అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తే సమ్బహులే భిక్ఖూ పుచ్ఛి – ‘‘కుహిం ఏతరహి సత్థా’’తి? భిక్ఖూ ‘‘సావత్థియం పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి వత్వా ‘‘త్వం పన కుతో ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘సుప్పారకా ఆగతోమ్హీ’’తి. ‘‘కదా నిక్ఖన్తోసీ’’తి? ‘‘హియ్యో సాయన్హసమయే నిక్ఖన్తోమ్హీ’’తి. ‘‘దూరతోపి ఆగతో, నిసీద తావ పాదే ధోవిత్వా తేలేన మక్ఖేత్వా థోకం విస్సమాహి, ఆగతకాలే సత్థారం దక్ఖిస్సతీ’’తి ఆహంసు. ‘‘అహం, భన్తే, సత్థు వా అత్తనో వా జీవితన్తరాయం న జానామి, కత్థచి అట్ఠత్వా అనిసీదిత్వా ఏకరత్తేనేవ వీసయోజనసతికం మగ్గం ఆగతో, సత్థారం పస్సిత్వావ విస్సమిస్సామీ’’తి ఆహ. సో ఏవం వత్వా తరమానరూపో సావత్థిం పవిసిత్వా భగవన్తం అనోపమాయ బుద్ధసిరియా చరన్తం దిస్వా ‘‘చిరస్సం వత మే గోతమో సమ్మాసమ్బుద్ధో దిట్ఠో’’తి దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓనతసరీరో గన్త్వా అన్తరవీథియం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా గోప్ఫకేసు దళ్హం గహేత్వా ఏవమాహ – ‘‘దేసేతు, భన్తే భగవా, ధమ్మం, దేసేతు సుగతో ధమ్మం, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘అకాలో ఖో తావ, బాహియ, అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా పిణ్డాయా’’తి పటిక్ఖిపి.

తం సుత్వా బాహియో, ‘‘భన్తే, సంసారే సంసరన్తేన కబళీకారాహారో న అలద్ధపుబ్బో, తుమ్హాకం వా మయ్హం వా జీవితన్తరాయం న జానామి, దేసేతు మే, భన్తే భగవా, ధమ్మం, దేసేతు సుగతో ధమ్మ’’న్తి పున యాచి. సత్థా దుతియమ్పి తథేవ పటిక్ఖిపి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘ఇమస్స దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ సకలసరీరం పీతియా నిరన్తరం అజ్ఝోత్థటం హోతి, బలవపీతివేగో ధమ్మం సుత్వాపి న సక్ఖిస్సతి పటివిజ్ఝితుం, మజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ తావ తిట్ఠతు, ఏకరత్తేనేవ వీసయోజనసతికం మగ్గం ఆగతస్సపి చస్స దరథో బలవా సోపి తావ పటిప్పస్సమ్భతూ’’తి. తస్మా ద్విక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపిత్వా తతియం యాచితో అన్తరవీథియం ఠితోవ ‘‘తస్మాతిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం, దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తిఆదినా (ఉదా. ౧౦) నయేన అనేకపరియాయేన ధమ్మం దేసేసి. సో సత్థు ధమ్మం సుణన్తోయేవ సబ్బాసవే ఖేపేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

౧౭౮. సో అరహత్తం పత్తక్ఖణేయేవ పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సఞ్జాతసోమనస్సో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో ఇతో సతసహస్సమ్హీతిఆదిమాహ. తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ. అనుత్తానపదవణ్ణనమేవ కరిస్సామ.

౧౮౧. హసనం పచ్చవేక్ఖణన్తి పరిపుణ్ణసోమనస్సజాతం పచ్చవేక్ఖణం, కోమారవణ్ణం అతికోమలన్తి అత్థో.

౧౮౨. హేమయఞ్ఞోపచితఙ్గన్తి సువణ్ణసుత్తయఞ్ఞోపచితసుత్తఅవయవం సరీరం దేహన్తి అత్థో. పలమ్బబిమ్బతమ్బోట్ఠన్తి ఓలమ్బితబిమ్బఫలసదిసం రత్తవణ్ణం ఓట్ఠద్వయసమన్నాగతన్తి అత్థో. సేతతిణ్హసమం దిజన్తి సునిసితతిఖిణఅయలోహఘంసనేన ఘంసిత్వా సమం కతం వియ సమదన్తన్తి అత్థో.

౧౮౩. పీతిసమ్ఫుల్లితాననన్తి పీతియా సుట్ఠు ఫుల్లితం వికసితం ఆననం ముఖం ఆదాసతలసదిసముఖవన్తన్తి అత్థో.

౧౮౪. ఖిప్పాభిఞ్ఞస్స భిక్ఖునోతి ఖిప్పం దేసనాయ సముగ్ఘాటితక్ఖణేయేవ అభివిసేసేన ఞాతుం సమత్థస్స భిక్ఖునోతి అత్థో.

౧౮౬. సగ్గం అగం సభవనం యథాతి అత్తనో గేహం వియ సగ్గం లోకం అగమాసిన్తి అత్థో.

౧౯౬. న త్వం ఉపాయమగ్గఞ్ఞూతి త్వం నిబ్బానాధిగమూపాయభూతమగ్గఞ్ఞూ న అహోసీతి అత్థో.

౨౦౦. సత్థునో సదా జినన్తి సదా సబ్బకాలం జినం జినన్తో పరాజితకోపో సత్థునో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స విమలాననం ఆదాసతలసదిసముఖం పస్సిస్సామి పస్సితుం నిక్ఖమామీతి యోజనా. దిజే అపుచ్ఛిం కుహిం లోకనన్దనోతి కుహిం ఠానే లోకపసాదకరో సత్థాతి దిజే బ్రాహ్మణే అహం భిక్ఖూ అపుచ్ఛిన్తి అత్థో.

౨౦౧. ససోవ ఖిప్పం మునిదస్సనుస్సుకోతి మునిదస్సనే తథాగతదస్సనే ఉస్సుకో ఉస్సాహజాతో ససో ఇవ ఖిప్పం పాపుణాతీతి అత్థో.

౨౦౨. తువటం గన్త్వాతి సీఘం గన్త్వా. పిణ్డత్థం అపిహాగిధన్తి పిణ్డపాతం పటిచ్చ అపిహం అపగతపిహం అగిధం నిత్తణ్హం.

౨౦౩. అలోలక్ఖన్తి ఇతో చితో చ అనోలోకయమానం ఉత్తమే సావత్థినగరే పిణ్డాయ విచరన్తం అదక్ఖిన్తి సమ్బన్ధో. సిరీనిలయసఙ్కాసన్తి సిరియా లక్ఖణానుబ్యఞ్జనసోభాయ నిలయం సఙ్కాసం జలమానతోరణసదిసం. రవిదిత్తిహరాననన్తి విజ్జోతమానసూరియమణ్డలం వియ విజ్జోతమానముఖమణ్డలం.

౨౦౪. కుపథే విప్పనట్ఠస్సాతి కుచ్ఛితపథే సోపద్దవమగ్గే మూళ్హస్స మిచ్ఛాపటిపన్నస్స మే సరణం హోహి పతిట్ఠా హోహి. గోతమాతి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి.

౨౧౮. న తత్థ సుక్కా జోతన్తీతి సుక్కపభాసమ్పన్నా జోతమానఓసధితారకాదయో న జోతన్తి నప్పభాసన్తి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. సో ఏవం పుబ్బచరితాపదానం పకాసేత్వా తావదేవ చ భగవన్తం పబ్బజ్జం యాచి. ‘‘పరిపుణ్ణం తే పత్తచీవర’’న్తి చ పుట్ఠో ‘‘న పరిపుణ్ణ’’న్తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘తేన హి పత్తచీవరం పరియేసాహీ’’తి వత్వా పక్కామి. సో కిర వీసతివస్ససహస్సాని సమణధమ్మం కరోన్తో ‘‘భిక్ఖునా నామ అత్తనా పచ్చయే లభిత్వా అఞ్ఞం అనోలోకేత్వా సయమేవ పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఏకభిక్ఖుస్సాపి పత్తేన వా చీవరేన వా సఙ్గహం నాకాసి, ‘‘న తేనస్స ఇద్ధిమయం పత్తచీవరం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఞత్వా భగవా ఏహిభిక్ఖుభావేన పబ్బజ్జం నాదాసి. తమ్పి పత్తచీవరం పరియేసమానమేవ సఙ్కారట్ఠానతో చోళక్ఖణ్డాని సంకడ్ఢేన్తం పుబ్బవేరికో అమనుస్సో ఏకిస్సా తరుణవచ్ఛాయ గావియా సరీరే అధిముచ్చిత్వా వామఊరుమ్హి పహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసి. సత్థా పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం నిక్ఖమన్తో బాహియస్స సరీరం సఙ్కారట్ఠానే పతితం దిస్వా ‘‘గణ్హథ, భిక్ఖవే, ఏతం బాహియం దారుచీరియన్తి ఏకస్మిం గేహద్వారే ఠత్వా మఞ్చకం ఆహరాపేత్వా ఇమం సరీరం నగరద్వారతో నీహరిత్వా ఝాపేత్వా ధాతుయో గహేత్వా థూపం కరోథా’’తి భిక్ఖూ ఆణాపేసి.

తే భిక్ఖూ ధాతుం మహాపథే థూపం కారేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో కతకమ్మం ఆరోచేసుం. తతో సఙ్ఘమజ్ఝే కథా ఉదపాది – ‘‘తథాగతో భిక్ఖుసఙ్ఘేన సరీరఝాపనకిచ్చం కారేసి, ధాతుయో చ గాహాపేత్వా చేతియం కారాపేసి, కతరమగ్గో ను ఖో తేన సమధిగతో, సామణేరో ను ఖో సో, భిక్ఖు ను ఖో’’తి. సత్థా తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా ‘‘పతిట్ఠితో, భిక్ఖవే, బాహియో దారుచీరియో అరహత్తో’’తి ఉపరి ధమ్మదేసనం వడ్ఢేతి. తస్స పరినిబ్బుతభావఞ్చ ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం యదిదం బాహియో దారుచీరియో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯, ౨౧౬) ఏతదగ్గే ఠపేసి.

అథ నం భిక్ఖూ పుచ్ఛింసు – ‘‘తుమ్హే, భన్తే, ‘బాహియో దారుచీరియో అరహత్తం పత్తో’తి వదేథ, కదా సో అరహత్తం పత్తో’’తి? ‘‘మమ ధమ్మం సుతకాలే, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘కదా పనస్స, భన్తే, తుమ్హేహి ధమ్మో కథితో’’తి? ‘‘భిక్ఖాయ చరన్తేన అన్తరవీథియం ఠితేనా’’తి. ‘‘అప్పమత్తకో, భన్తే, తుమ్హేహి అన్తరవీథియం ఠత్వా కథితధమ్మో; కథం సో తావత్తకేన విసేసం నిబ్బత్తేసీ’’తి? అథ నే సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, మమ ధమ్మం ‘అప్పం’ వా ‘బహుం వా’తి మా చిన్తయిత్థ. అనేకానిపి హి అనత్థపదసంహితాని గాథాసహస్సాని న సేయ్యో, అత్థనిస్సితం పన ఏకమ్పి గాథాపదం సేయ్యో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘సహస్సమపి చే గాథా, అనత్థపదసంహితా;

ఏకం గాథాపదం సేయ్యో, యం సుత్వా ఉపసమ్మతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౦౧) –

దేసనాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

బాహియత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౭. మహాకోట్ఠికత్థేరఅపదానవణ్ణనా

సత్తమాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో మహాకోట్ఠికత్థేరస్స అపదానం. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే మహాభోగకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో మాతాపితూనం అచ్చయేన కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా ఘరావాసం వసన్తో ఏకదివసం పదుముత్తరస్స భగవతో ధమ్మదేసనాకాలే హంసవతీనగరవాసినో గన్ధమాలాదిహత్థే యేన బుద్ధో యేన ధమ్మో యేన సఙ్ఘో, తన్నిన్నే తప్పోణే తప్పబ్భారే గచ్ఛన్తే దిస్వా తేహి సద్ధిం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా, సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం పటిసమ్భిదాప్పత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా ‘‘అయం ఇమస్మిం సాసనే పటిసమ్భిదాప్పత్తానం అగ్గో, యంనూనాహమ్పి ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే అయం వియ పటిసమ్భిదాప్పత్తానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా సత్థు దేసనాపరియోసానే వుట్ఠితాయ పరిసాయ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, స్వే మయ్హం గేహే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేసి. సత్థా అధివాసేసి. సో భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా సకనివేసనం గన్త్వా సబ్బరత్తిం బుద్ధస్స చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ నిసజ్జట్ఠానం గన్ధమాలాదీహి అలఙ్కరిత్వా ఖాదనీయభోజనీయం పటియాదాపేత్వా తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సకనివేసనే భిక్ఖుసతసహస్సపరివారం సత్థారం వివిధయాగుఖజ్జకపరివారం ససూపబ్యఞ్జనం గన్ధసాలిభోజనం భోజాపేత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే చిన్తేసి – ‘‘మహన్తం ఖో అహం ఠానన్తరం పత్థేమి, న పన యుత్తం మయా ఏకదివసమేవ దానం దత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేతుం, అనుపటిపాటియా సత్తాహం దానం దత్వా పత్థేస్సామీ’’తి. సో తేనేవ నియామేన సత్తాహం మహాదానం దత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే దుస్సకోట్ఠాగారం వివరాపేత్వా ఉత్తమం తిచీవరప్పహోనకం సుఖుమవత్థం బుద్ధస్స పాదమూలే ఠపేత్వా భిక్ఖుసతసహస్సస్స చ తిచీవరం దత్వా తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, యో సో భిక్ఖు తుమ్హేహి ఇతో సత్తమే దివసమత్థకే పటిసమ్భిదాప్పత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపితో, అహమ్పి సో భిక్ఖు వియ అనాగతే ఉప్పజ్జనకస్స బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా పటిసమ్భిదాప్పత్తానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి సత్థు పాదమూలే నిపజ్జిత్వా పత్థనం అకాసి. సత్థా తస్స సమిజ్ఝనభావం ఞత్వా ‘‘అనాగతే ఇతో కప్పసతసహస్సమత్థకే గోతమో నామ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సాసనే తవ పత్థనా సమిజ్ఝిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. సో తత్థ యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా అపరాపరం దేవమనుస్సేసు పరిబ్భమి.

ఏవం సో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞఞాణసమ్భారే సమ్భరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, కోట్ఠికోతిస్స నామం అకంసు. కస్మా మాతుయా వా అయ్యకపయ్యకాదీనం వా నామం అగ్గహేత్వా ఏవం నామం కరింసూతి చే? అత్తనో పఞ్ఞవన్తతాయ వేదఙ్గేసు సతక్కపరతక్కేసు సనిఘణ్డుకేటుభేసు సాక్ఖరప్పభేదేసు సకలబ్యాకరణేసు చ ఛేకభావేన చ దిట్ఠదిట్ఠే జనే ముఖసత్తీహి కోట్ఠేన్తో పక్కోట్ఠేన్తో వితుదన్తో విచరతీతి అన్వత్థనామం కరింసూతి వేదితబ్బం. సో వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా బ్రాహ్మణసిప్పే నిప్ఫత్తిం పత్తో ఏకదివసం సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పన్నకాలతో పట్ఠాయ విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా పటిసమ్భిదాసు చిణ్ణవసీ హుత్వా అభీతో మహాథేరే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తోపి దసబలం ఉపసఙ్కమిత్వా పటిసమ్భిదాసుయేవ పఞ్హం పుచ్ఛి. ఏవమయం థేరో తత్థ కతాధికారతాయ తత్థ చిణ్ణవసీభావేన చ పటిసమ్భిదాప్పత్తానం అగ్గో జాతో. అథ నం సత్థా మహావేదల్లసుత్తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా పటిసమ్భిదాప్పత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం పటిసమ్భిదాప్పత్తానం యదిదం మహాకోట్ఠికో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯, ౨౧౮).

౨౨౧. సో అపరేన సమయేన విముత్తిసుఖం పటిసంవేదేన్తో సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. తం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

ఇత్థం సుదమాయస్మా మహాకోట్ఠికోతి ఏత్థ సుదన్తి నిదస్సనే నిపాతో. ఆయస్మాతి గారవాధివచనం, యథా తం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానోతి.

మహాకోట్ఠికత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౮. ఉరువేలకస్సపత్థేరఅపదానవణ్ణనా

అట్ఠమాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో ఉరువేలకస్సపత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో వయప్పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం మహాపరివారానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో మహాదానం దత్వా పణిధానం అకాసి. భగవా చస్స అనన్తరాయతం దిస్వా ‘‘అనాగతే గోతమబుద్ధస్స సాసనే మహాపరివారానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. సో తత్థ యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో ద్వేనవుతికప్పమత్థకే ఫుస్సస్స భగవతో వేమాతికకనిట్ఠభాతా హుత్వా నిబ్బత్తో, అఞ్ఞేపిస్స ద్వే కనిట్ఠభాతరో అహేసుం. తే తయో బుద్ధప్పముఖభిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా పరమాయ పూజాయ పూజేత్వా యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ బారాణసియం బ్రాహ్మణకులే తయో భాతరో హుత్వా నిబ్బత్తా గోత్తవసేన తయోపి కస్సపాతి ఏవం నామకా అహేసుం. తే తయో వయప్పత్తా తయో వేదే ఉగ్గణ్హింసు. తేసం జేట్ఠభాతికస్స పఞ్చమాణవకసతాని పరివారా, మజ్ఝిమస్స తీణి, కనిట్ఠస్స ద్వే, తే అత్తనో గన్థేసు సారం ఓలోకేన్తా దిట్ఠధమ్మికమేవ అత్థం దిస్వా పబ్బజ్జం రోచేసుం. తేసు జేట్ఠభాతా అత్తనో పరివారేన సద్ధిం ఉరువేలం గన్త్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఉరువేలకస్సపో నామ జాతో, మజ్ఝిమో గఙ్గానదీవఙ్కే పబ్బజితో నదీకస్సపో నామ జాతో, కనిట్ఠో గయాసీసే పబ్బజితో గయాకస్సపో నామ జాతో. ఏవం తేసు ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తత్థ తత్థ వసన్తేసు బహూనం దివసానం అచ్చయేన అమ్హాకం బోధిసత్తో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో అనుక్కమేన ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా పఞ్చవగ్గియత్థేరే అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా యసకులపుత్తప్పముఖే పఞ్చపఞ్ఞాసజనే సహాయకే వినేత్వా సట్ఠి అరహన్తే ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, చారిక’’న్తి (మహావ. ౩౨) విస్సజ్జేత్వా తింసభద్దవగ్గియే వినేత్వా ఉరువేలకస్సపస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా వసనత్థాయ అగ్యాగారం పవిసిత్వా తత్థ గతనాగదమనాదీహి అడ్ఢుడ్ఢసహస్సేహి పాటిహారియేహి ఉరువేలకస్సపం సపరివారం వినేత్వా పబ్బాజేసి. తస్స పబ్బజ్జావిధానఞ్చ ఇద్ధిపాటిహారియకరణఞ్చ సబ్బం నదీకస్సపస్స అపదానట్ఠకథాయం ఆవి భవిస్సతి. తస్స పబ్బజితభావం సుత్వా ఇతరేపి ద్వే భాతరో సపరిసా ఆగన్త్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజింసు. సబ్బేవ తే ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా ఏహిభిక్ఖుకా అహేసుం. సత్థా తం సమణసహస్సం ఆదాయ గయాసీసం గన్త్వా పిట్ఠిపాసాణే నిసిన్నో ఆదిత్తపరియాయదేసనాయ (మహావ. ౫౪) తే సబ్బే అరహత్తే పతిట్ఠాపేసి.

౨౫౧. సో ఏవం అరహత్తం పత్వా సోమనస్సజాతో అత్తనో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. అనుత్తానపదమేవ వణ్ణయిస్సామ.

౨౬౮. సో చ సబ్బం తమం హన్త్వాతి సో ఫుస్సో భగవా రాగదోసమోహాదికిలేసన్ధకారం విద్ధంసేత్వా. విజటేత్వా మహాజటన్తి తణ్హామానాదీహి దియడ్ఢసహస్సేహి కిలేసగణేహి మహాబ్యాకులం జటం విజటేత్వా పదాలేత్వా ఫాలేత్వాతి అత్థో. సదేవకం దేవలోకసహితం సకలం లోకసన్నివాసంతప్పయన్తో సన్తప్పయన్తో పీణేన్తో అమతం వుట్ఠిం మహానిబ్బానవుట్ఠిధారం వస్సతే పగ్ఘరాపేతీతి యోజనా.

౨౬౯. తదా హి బారాణసియన్తి ‘‘బారస మనుస్సా’’తిఆదీసు వియ బారస ద్వాదసరాసీ హుత్వా పురా, హిమవన్తతో ఇసయో చ పచ్చేకమునిసఙ్ఖాతా ఇసయో చ గన్ధమాదనతో ఆకాసేనాగన్త్వా ఏత్థ గచ్ఛన్తి ఓతరన్తి పవిసన్తీతి బారాణసీ, అథ వా సమ్మాసమ్బుద్ధసఙ్ఖాతానం అనేకసతసహస్సానం ధమ్మచక్కపవత్తనత్థాయ ఓతరట్ఠానం నగరం లిఙ్గవిపల్లాసం కత్వా ఇత్థిలిఙ్గవసేన బారాణసీతి వుచ్చతి, తిస్సం బారాణసియం.

౨౭౩. నిక్ఖిత్తసత్థం పచ్చన్తన్తి ఛడ్డితసత్థం పాతితఆవుధం పచ్చన్తజనపదం నిబ్బిసేవనం కత్వా పునరుపచ్చతన్తి పునరపి తం నగరం ఉపేచ్చ ఉపగమ్మ సమ్పత్తాతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

ఉరువేలకస్సపత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౯. రాధత్థేరఅపదానవణ్ణనా

౨౯౬. నవమాపదానే పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో రాధత్థేరస్స అపదానం. తం సబ్బం పాఠానుసారేన నయానుచిన్తనేన విఞ్ఞూహి సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. కేవలం పుఞ్ఞనానత్తమేవాతి.

రాధత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

దసమం మోఘరాజత్థేరఅపదానం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

చతుపఞ్ఞాసమవగ్గవణ్ణనా సమత్తా.