౨. సీహాసనియవగ్గో
౧. సీహాసనదాయకత్థేరఅపదానవణ్ణనా
నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో సీహాసనదాయకత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే విభవసమ్పన్నే సద్ధాసమ్పన్నే ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తో, ధరమానే భగవతి దేవలోకే వసిత్వా నిబ్బుతే భగవతి ఉప్పన్నత్తా విఞ్ఞుతం పత్తో భగవతో సారీరికచేతియం దిస్వా ‘‘అహో మే అలాభా, భగవతో ధరమానే కాలే అసమ్పత్తో’’తి చిన్తేత్వా చేతియే చిత్తం పసాదేత్వా సోమనస్సజాతో సబ్బరతనమయం దేవతానిమ్మితసదిసం ధమ్మాసనే సీహాసనం కారేత్వా జీవమానకబుద్ధస్స వియ పూజేసి. తస్సుపరి గేహమ్పి దిబ్బవిమానమివ కారేసి, పాదట్ఠపనపాదపీఠమ్పి కారేసి. ఏవం యావజీవం దీపధూపపుప్ఫగన్ధాదీహి అనేకవిధం పూజం కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తో ఛ కామసగ్గే అపరాపరం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా మనుస్సేసు చక్కవత్తిసమ్పత్తిం అనేకక్ఖత్తుం అనుభవిత్వా సఙ్ఖ్యాతిక్కన్తం పదేసరజ్జసమ్పత్తిఞ్చ అనుభవిత్వా కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కత్వా ఏత్థన్తరే దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఏకస్మిం విభవసమ్పన్నే కులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి.
౧. ఏవం పత్తఅరహత్తఫలో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదిమాహ. తత్థ లోకస్స నాథో పధానోతి లోకనాథో, లోకత్తయసామీతి అత్థో. లోకనాథే సిద్ధత్థమ్హి నిబ్బుతేతి సమ్బన్ధో. విత్థారితే పావచనేతి పావచనే పిటకత్తయే విత్థారితే పత్థటే పాకటేతి అత్థో. బాహుజఞ్ఞమ్హి సాసనేతి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితే బుద్ధసాసనే అనేకసతసహస్సకోటిఖీణాసవసఙ్ఖాతేహి బహుజనేహి ఞాతే అధిగతేతి అత్థో.
౨-౩. పసన్నచిత్తో సుమనోతి తదా అహం బుద్ధస్స ధరమానకాలే అసమ్పత్తో నిబ్బుతే తస్మిం దేవలోకా చవిత్వా మనుస్సలోకం ఉపపన్నో తస్స భగవతో సారీరికధాతుచేతియం దిస్వా పసన్నచిత్తో సద్ధాసమ్పయుత్తమనో సున్దరమనో ‘‘అహో మమాగమనం స్వాగమన’’న్తి సఞ్జాతపసాదబహుమానో ‘‘మయా నిబ్బానాధిగమాయ ఏకం పుఞ్ఞం కాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా భగవతో చేతియసమీపే భగవన్తం ఉద్దిస్స హిరఞ్ఞసువణ్ణరతనాదీహి అలఙ్కరిత్వావ సీహాసనం అకాసి. తత్ర నిసిన్నస్స పాదట్ఠపనత్థాయ పాదపీఠఞ్చ కారేసి. సీహాసనస్స అతేమనత్థాయ తస్సుపరి ఘరఞ్చ కారేసి. తేన వుత్తం – ‘‘సీహాసనమకాసహం…పే… ఘరం తత్థ అకాసహ’’న్తి. తేన చిత్తప్పసాదేనాతి ధరమానస్స వియ భగవతో సీహాసనం మయా కతం, తేన చిత్తప్పసాదేన. తుసితం ఉపపజ్జహన్తి తుసితభవనే ఉపపజ్జిన్తి అత్థో.
౪. ఆయామేన చతుబ్బీసాతి తత్రుపపన్నస్స దేవభూతస్స సతో మయ్హం సుకతం పుఞ్ఞేన నిబ్బత్తితం పాతుభూతం ఆయామేన ఉచ్చతో చతుబ్బీసయోజనం విత్థారేన తిరియతో చతుద్దసయోజనం తావదేవ నిబ్బత్తిక్ఖణేయేవ ఆసి అహోసీతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౯. చతున్నవుతే ఇతో కప్పేతి ఇతో కప్పతో చతునవుతే కప్పే యం కమ్మం అకరిం అకాసిం, తదా తతో పట్ఠాయ పుఞ్ఞబలేన కఞ్చి దుగ్గతిం నాభిజానామి, న అనుభూతపుబ్బా కాచి దుగ్గతీతి అత్థో.
౧౦. తేసత్తతిమ్హితో కప్పేతి ఇతో కప్పతో తేసత్తతికప్పే. ఇన్దనామా తయో జనాతి ఇన్దనామకా తయో చక్కవత్తిరాజానో ఏకస్మిం కప్పే తీసు జాతీసు ఇన్దో నామ చక్కవత్తీ రాజా అహోసిన్తి అత్థో. ద్వేసత్తతిమ్హితో కప్పేతి ఇతో ద్వేసత్తతికప్పే. సుమననామకా తయో జనా తిక్ఖత్తుం చక్కవత్తిరాజానో అహేసుం.
౧౧. సమసత్తతితో కప్పేతి ఇతో కప్పతో అనూనాధికే సత్తతిమే కప్పే వరుణనామకా వరుణో చక్కవత్తీతి ఏవంనామకా తయో చక్కవత్తిరాజానో చక్కరతనసమ్పన్నా చతుదీపమ్హి ఇస్సరా అహేసున్తి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
సీహాసనదాయకత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౨. ఏకత్థమ్భికత్థేరఅపదానవణ్ణనా
సిద్ధత్థస్స భగవతోతిఆదికం ఆయస్మతో ఏకత్థమ్భదాయకథేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే వనకమ్మికో హుత్వా ఏకస్మిం విభవసమ్పన్నే కులే నిబ్బత్తో. తస్మిం సమయే సబ్బే సద్ధా పసన్నా ఉపాసకా ఏకచ్ఛన్దా ‘‘భగవతో ఉపట్ఠానసాలం కరోమా’’తి దబ్బసమ్భారత్థాయ వనం పవిసిత్వా తం ఉపాసకం దిస్వా ‘‘అమ్హాకం ఏకం థమ్భం దేథా’’తి యాచింసు. సో తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘తుమ్హే మా చిన్తయిత్థా’’తి తే సబ్బే ఉయ్యోజేత్వా ఏకం సారమయం థమ్భం గహేత్వా సత్థు దస్సేత్వా తేసంయేవ అదాసి. సో తేనేవ సోమనస్సజాతో తదేవ మూలం కత్వా అఞ్ఞాని దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తో అపరాపరం ఛసు కామావచరేసు దిబ్బసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా మనుస్సేసు చ అగ్గచక్కవత్తిసమ్పత్తిం అనేకవారం అనుభవిత్వా అసఙ్ఖ్యేయ్యం పదేసరజ్జసమ్పత్తిఞ్చ అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సద్ధాసమ్పన్నే ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తో మాతాపితూహి సద్ధిం భగవతో సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా మనసికరోన్తో నచిరస్సేవ అరహా అహోసి.
౧౩. సో ఏవం పత్తఅరహత్తో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో సిద్ధత్థస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ సిద్ధత్థస్స భగవతో భగ్యసమ్పన్నస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. మహాపూగగణోతి మహాఉపాసకసమూహో అహు అహోసీతి అత్థో. సరణం గతా చ తే బుద్ధన్తి ‘‘బుద్ధం సరణ’’న్తి గతా భజింసు జానింసు వా తే ఉపాసకా. తథాగతం సద్దహన్తి బుద్ధగుణం అత్తనో చిత్తసన్తానే ఠపేన్తీతి అత్థో.
౧౪. సబ్బే సఙ్గమ్మ మన్తేత్వాతి సబ్బే సమాగమ్మ సన్నిపతిత్వా మన్తేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్ఞాపేత్వా ఏకచ్ఛన్దా హుత్వా మాళం ఉపట్ఠానసాలం సత్థునో అత్థాయ కుబ్బన్తి కరోన్తీతి అత్థో. దబ్బసమ్భారేసు ఏకత్థమ్భం అలభన్తా బ్రహావనే మహావనే విచినన్తీతి సమ్బన్ధో.
౧౫. తేహం అరఞ్ఞే దిస్వానాతి అహం తే ఉపాసకే అరఞ్ఞే దిస్వాన గణం సమూహం ఉపగమ్మ సమీపం గన్త్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వాన దసఙ్గులిసమోధానం అఞ్జలిం సిరసి కత్వా అహం గణం ఉపాసకసమూహం ‘‘తుమ్హే ఇమం వనం కిమత్థం ఆగతత్థా’’తి తదా తస్మిం కాలే పరిపుచ్ఛిన్తి సమ్బన్ధో.
౧౬. తే సీలవన్తో ఉపాసకా మే మయా పుట్ఠా ‘‘మాళం మయం కత్తుకామా హుత్వా ఏకత్థమ్భో అమ్హేహి న లబ్భతీ’’తి వియాకంసు విసేసేన కథయింసూతి సమ్బన్ధో.
౧౭. మమం మయ్హం ఏకత్థమ్భం దేథ, అహం తం దస్సామి సత్థునో సన్తికం అహం థమ్భం ఆహరిస్సామి, తే భవన్తో థమ్భహరణే అప్పోస్సుక్కా ఉస్సాహరహితా భవన్తూతి సమ్బన్ధో.
౨౪. యం యం యోనుపపజ్జామీతి యం యం యోనిం దేవత్తం అథ మానుసం ఉపగచ్ఛామీతి అత్థో. భుమ్మత్థే వా ఉపయోగవచనం, యస్మిం యస్మిం దేవలోకే వా మనుస్సలోకే వాతి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.
ఏకత్థమ్భికత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౩. నన్దత్థేరఅపదానవణ్ణనా
పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదికం ఆయస్మతో నన్దత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో భగవతో సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయం తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పూజాసక్కారబహులం మహాదానం పవత్తేత్వా ‘‘అహం, భన్తే, అనాగతే తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స ఏవరూపో సావకో భవేయ్య’’న్తి పణిధానం అకాసి.
సో తతో పట్ఠాయ దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అత్థదస్సిస్స భగవతో కాలే ధమ్మతాయ నామ నదియా మహన్తో కచ్ఛపో హుత్వా నిబ్బత్తో ఏకదివసం సత్థారం నదిం తరితుం తీరే ఠితం దిస్వా సయం భగవన్తం తారేతుకామో సత్థు పాదమూలే నిపజ్జి. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం ఞత్వా పిట్ఠిం అభిరుహి. సో హట్ఠతుట్ఠో వేగేన సోతం ఛిన్దన్తో సీఘతరం పరతీరం పాపేసి. భగవా తస్స అనుమోదనం వదన్తో భావినిం సమ్పత్తిం కథేత్వా పక్కామి.
సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుస్మిం సుద్ధోదనమహారాజస్స అగ్గమహేసియా మహాపజాపతిగోతమియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో, తస్స నామగ్గహణదివసే ఞాతిసఙ్ఘం నన్దయన్తో జాతోతి ‘‘నన్దో’’త్వేవ నామం అకంసు. తస్స వయప్పత్తకాలే భగవా పవత్తితవరధమ్మచక్కో లోకానుగ్గహం కరోన్తో అనుక్కమేన కపిలవత్థుం గన్త్వా ఞాతిసమాగమే పోక్ఖరవస్సం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా వేస్సన్తరజాతకం (జా. ౨.౨౨.౧౬౫౫ ఆదయో) కథేత్వా దుతియదివసే పిణ్డాయ పవిట్ఠో ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౧౬౮) గాథాయ పితరం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా నివేసనం గన్త్వా ‘‘ధమ్మఞ్చరే సుచరిత’’న్తి (ధ. ప. ౧౬౯) గాథాయ మహాపజాపతిం సోతాపత్తిఫలే రాజానం సకదాగామిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా తతియదివసే నన్దకుమారస్స అభిసేకగేహపవేసనఆవాహమఙ్గలేసు వత్తమానేసు పిణ్డాయ పావిసి. సత్థా నన్దకుమారస్స హత్థే పత్తం దత్వా మఙ్గలం వత్వా తస్స హత్థతో పత్తం అగ్గహేత్వావ విహారం గతో, తం పత్తహత్థం విహారం ఆగతం అనిచ్ఛమానంయేవ పబ్బాజేత్వా తథాపబ్బాజితత్తాయేవ అనభిరతియా పీళితం ఞత్వా ఉపాయేన తస్స తం అనభిరతిం వినోదేసి. సో యోనిసో పటిసఙ్ఖాయ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. థేరో పున దివసే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘‘యం మే, భన్తే, భగవా పాటిభోగో పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానం పటిలాభాయ కకుటపాదానం, ముఞ్చామహం, భన్తే, భగవన్తం ఏతస్మా పటిస్సవా’’తి. భగవాపి ‘‘యదేవ తే, నన్ద, అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్తం, తదాహం ముత్తో ఏతస్మా పటిస్సవా’’తి ఆహ. అథస్స భగవా సవిసేసం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతం ఞత్వా తం గుణం విభావేన్తో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం యదిదం నన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯, ౨౩౦) ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారభావేన నం ఏతదగ్గే ఠపేసి. థేరో హి ‘‘ఇన్ద్రియాసంవరం నిస్సాయ ఇమం విప్పకారం పత్తో, తమహం సుట్ఠు నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరే ఉక్కంసపారమిం అగమాసి.
౨౭. ఏవం సో ఏతదగ్గట్ఠానం పత్వా అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సప్పత్తో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదిమాహ. వత్థం ఖోమం మయా దిన్నన్తి ఖోమరట్ఠే జాతం వత్థం భగవతి చిత్తప్పసాదేన గారవబహుమానేన మయా పరమసుఖుమం ఖోమవత్థం దిన్నన్తి అత్థో. సయమ్భుస్సాతి సయమేవ భూతస్స జాతస్స అరియాయ జాతియా నిబ్బత్తస్స. మహేసినోతి మహన్తే సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధే ఏసి గవేసీతి మహేసి, తస్స మహేసినో సయమ్భుస్స చీవరత్థాయ ఖోమవత్థం మయా దిన్నన్తి సమ్బన్ధో.
౨౮. తం మే బుద్ధో వియాకాసీతి ఏత్థ తన్తి సామ్యత్థే ఉపయోగవచనం, తస్స వత్థదాయకస్స మే దానఫలం విసేసేన అకాసి కథేసి బుద్ధోతి అత్థో. జలజుత్తమనామకోతి పదుముత్తరనామకో. ‘‘జలరుత్తమనాయకో’’తిపి పాఠో, తస్స జలమానానం దేవబ్రహ్మానం ఉత్తమనాయకో పధానోతి అత్థో. ఇమినా వత్థదానేనాతి ఇమినా వత్థదానస్స నిస్సన్దేన త్వం అనాగతే హేమవణ్ణో సువణ్ణవణ్ణో భవిస్ససి.
౨౯. ద్వే సమ్పత్తిం అనుభోత్వాతి దిబ్బమనుస్ససఙ్ఖాతా ద్వే సమ్పత్తియో అనుభవిత్వా. కుసలమూలేహి చోదితోతి కుసలావయవేహి కుసలకోట్ఠాసేహి చోదితో పేసితో, ‘‘త్వం ఇమినా పుఞ్ఞేన సత్థు కులం పసవాహీ’’తి పేసితో వియాతి అత్థో. ‘‘గోతమస్స భగవతో కనిట్ఠో త్వం భవిస్ససీ’’తి బ్యాకాసీతి సమ్బన్ధో.
౩౦. రాగరత్తో సుఖసీలోతి కిలేసకామేహి రత్తో అల్లీనో కాయసుఖచిత్తసుఖానుభవనసభావో. కామేసు గేధమాయుతోతి వత్థుకామేసు గేధసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ ఆయుతో యోజితోతి అత్థో. బుద్ధేన చోదితో సన్తో, తదా త్వన్తి యస్మా కామేసు గేధితో, తదా తస్మా త్వం అత్తనో భాతుకేన గోతమబుద్ధేన చోదితో పబ్బజ్జాయ ఉయ్యోజితో తస్స సన్తికే పబ్బజిస్ససీతి సమ్బన్ధో.
౩౧. పబ్బజిత్వాన త్వం తత్థాతి తస్మిం గోతమస్స భగవతో సాసనే త్వం పబ్బజిత్వా కుసలమూలేన మూలభూతేన పుఞ్ఞసమ్భారేన చోదితో భావనాయం నియోజితో సబ్బాసవే సకలాసవే పరిఞ్ఞాయ జానిత్వా పజహిత్వా అనామయో నిద్దుక్ఖో నిబ్బాయిస్ససి అదస్సనం పాపేస్ససి, అపణ్ణత్తికభావం గమిస్ససీతి అత్థో.
౩౨. సతకప్పసహస్సమ్హీతి ఇతో కప్పతో పుబ్బే సతకప్పాధికే సహస్సమే కప్పమ్హి చేళనామకా చత్తారో చక్కవత్తిరాజానో అహేసున్తి అత్థో. సట్ఠి కప్పసహస్సానీతి కప్పసహస్సాని సట్ఠి చ అతిక్కమిత్వా హేట్ఠా ఏకస్మిం కప్పే చత్తారో జనా ఉపచేళా నామ చక్కవత్తిరాజానో చతూసు జాతీసు అహేసున్తి అత్థో.
౩౩. పఞ్చకప్పసహస్సమ్హీతి పఞ్చకప్పాధికే సహస్సమే కప్పమ్హి చేళా నామ చత్తారో జనా చక్కవత్తిరాజానో సత్తహి రతనేహి సమ్పన్నా సమఙ్గీభూతా జమ్బుదీపఅపరగోయానఉత్తరకురుపుబ్బవిదేహదీపసఙ్ఖాతే చతుదీపమ్హి ఇస్సరా పధానా విసుం అహేసున్తి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవాతి.
నన్దత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౪. చూళపన్థకత్థేరఅపదానవణ్ణనా
పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదికం ఆయస్మతో చూళపన్థకత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే యదేత్థ అట్ఠుప్పత్తివసేన వత్తబ్బం, తం అట్ఠకనిపాతే మహాపన్థకవత్థుస్మిం (థేరగా. ౫౧౦ ఆదయో) వుత్తమేవ. అయం పన విసేసో – మహాపన్థకత్థేరో అరహత్తం పత్వా ఫలసమాపత్తిసుఖేన వీతినామేన్తో చిన్తేసి – ‘‘కథం ను ఖో సక్కా చూళపన్థకమ్పి ఇమస్మిం సుఖే పతిట్ఠాపేతు’’న్తి. సో అత్తనో అయ్యకం ధనసేట్ఠిం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘సచే, మహాసేట్ఠి, అనుజానాథ, అహం చూళపన్థకం పబ్బాజేయ్య’’న్తి. ‘‘పబ్బాజేథ, భన్తే’’తి. థేరో తం పబ్బాజేసి. సో దససు సీలేసు పతిట్ఠితో భాతు సన్తికే –
‘‘పదుమం యథా కోకనదం సుగన్ధం, పాతో సియా ఫుల్లమవీతగన్ధం;
అఙ్గీరసం పస్స విరోచమానం, తపన్తమాదిచ్చమివన్తలిక్ఖే’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౩; అ. ని. ౫.౧౯౫) –
గాథం ఉగ్గణ్హన్తో చతూహి మాసేహి ఉగ్గహేతుం నాసక్ఖి, గహితమ్పి హదయే న తిట్ఠతి. అథ నం మహాపన్థకో, ‘‘చూళపన్థక, త్వం ఇమస్మిం సాసనే అభబ్బో, చతూహి మాసేహి ఏకం గాథమ్పి గహేతుం న సక్కోసి, పబ్బజితకిచ్చం పన త్వం కథం మత్థకం పాపేస్ససి, నిక్ఖమ ఇతో’’తి సో థేరేన పణామికో ద్వారకోట్ఠకసమీపే రోదమానో అట్ఠాసి.
తేన చ సమయేన సత్థా జీవకమ్బవనే విహరతి. అథ జీవకో పురిసం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ, పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం సత్థారం నిమన్తేహీ’’తి. తేన చ సమయేన ఆయస్మా మహాపన్థకో భత్తుద్దేసకో హోతి. సో ‘‘పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం భిక్ఖం పటిచ్ఛథా’’తి వుత్తో ‘‘చూళపన్థకం ఠపేత్వా సేసానం పటిచ్ఛామీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా చూళపన్థకో భియ్యోసోమత్తాయ దోమనస్సప్పత్తో అహోసి. సత్థా తస్స చిత్తక్ఖేదం ఞత్వా ‘‘చూళపన్థకో మయా కతేన ఉపాయేన బుజ్ఝిస్సతీ’’తి తస్స అవిదూరట్ఠానే అత్తానం దస్సేత్వా ‘‘కిం, పన్థక, రోదసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భాతా మం, భన్తే, పణామేతీ’’తి ఆహ. ‘‘పన్థక, మా చిన్తయి, మమ సాసనే తుయ్హం పబ్బజ్జా, ఏహి ఇమం గహేత్వా ‘రజోహరణం, రజోహరణ’న్తి మనసి కరోహీ’’తి ఇద్ధియా సుద్ధం చోళక్ఖణ్డం అభిసఙ్ఖరిత్వా అదాసి. సో సత్థారా దిన్నం చోళక్ఖణ్డం ‘‘రజోహరణం, రజోహరణ’’న్తి హత్థేన పరిమజ్జన్తో నిసీది. తస్స తం పరిమజ్జన్తస్స కిలిట్ఠధాతుకం జాతం, పున పరిమజ్జన్తస్స ఉక్ఖలిపరిపుఞ్ఛనసదిసం జాతం. సో ఞాణపరిపాకత్తా ఏవం చిన్తేసి – ‘‘ఇదం చోళక్ఖణ్డం పకతియా పరిసుద్ధం, ఇమం ఉపాదిణ్ణకసరీరం నిస్సాయ కిలిట్ఠం అఞ్ఞథా జాతం, తస్మా అనిచ్చం యథాపేతం, ఏవం చిత్తమ్పీ’’తి ఖయవయం పట్ఠపేత్వా తస్మింయేవ నిమిత్తే ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానపాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తపత్తస్సేవస్స తేపిటకం పఞ్చాభిఞ్ఞా చ ఆగమింసు.
సత్థా ఏకూనేహి పఞ్చభిక్ఖుసతేహి సద్ధిం గన్త్వా జీవకస్స నివేసనే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. చూళపన్థకో పన అత్తనో భిక్ఖాయ అప్పటిచ్ఛితత్తా ఏవ న గతో. జీవకో యాగుం దాతుం ఆరభి. సత్థా హత్థేన పత్తం పిదహి. ‘‘కస్మా, భన్తే, న గణ్హథా’’తి వుత్తే ‘‘విహారే ఏకో భిక్ఖు అత్థి, జీవకా’’తి. సో పురిసం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ, భణే, విహారే నిసిన్నం అయ్యం గహేత్వా ఏహీ’’తి. చూళపన్థకత్థేరోపి రూపేన కిరియాయ చ ఏకమ్పి ఏకేన అసదిసం భిక్ఖుసహస్సం నిమ్మినిత్వా నిసీది. సో పురిసో విహారే భిక్ఖూనం బహుభావం దిస్వా గన్త్వా జీవకస్స కథేసి – ‘‘ఇమస్మా భిక్ఖుసఙ్ఘా విహారే భిక్ఖుసఙ్ఘో బహుతరో, పక్కోసితబ్బం అయ్యం న జానామీ’’తి. జీవకో సత్థారం పుచ్ఛి – ‘‘కో నామో, భన్తే, విహారే నిసిన్నో భిక్ఖూ’’తి? ‘‘చూళపన్థకో నామ, జీవకా’’తి. ‘‘గచ్ఛ, భణే, ‘చూళపన్థకో నామ కతరో’తి పుచ్ఛిత్వా తం ఆనేహీ’’తి. సో విహారం గన్త్వా ‘‘చూళపన్థకో నామ కతరో, భన్తే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం చూళపన్థకో, అహం చూళపన్థకో’’తి ఏకప్పహారేన భిక్ఖుసహస్సమ్పి కథేసి. సో పునాగన్త్వా తం పవత్తిం జీవకస్స ఆరోచేసి జీవకో పటివిద్ధసచ్చత్తా ‘‘ఇద్ధిమా మఞ్ఞే, అయ్యో’’తి నయతో ఞత్వా ‘‘గచ్ఛ, భణే, పఠమం కథేన్తం అయ్యమేవ ‘తుమ్హే సత్థా పక్కోసతీ’తి వత్వా చీవరకణ్ణే గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సో విహారం గన్త్వా తథా అకాసి. తావదేవ నిమ్మితభిక్ఖూ అన్తరధాయింసు. సో థేరం గహేత్వా అగమాసి.
సత్థా తస్మిం ఖణే యాగుఞ్చ ఖజ్జకాదిభేదఞ్చ పటిగ్గణ్హి. కతభత్తకిచ్చో భగవా ఆయస్మన్తం చూళపన్థకం ఆణాపేసి ‘‘అనుమోదనం కరోహీ’’తి. సో పభిన్నపటిసమ్భిదో సినేరుం గహేత్వా మహాసముద్దం మన్థేన్తో వియ తేపిటకం బుద్ధవచనం సఙ్ఖోభేన్తో సత్థు అజ్ఝాసయం గణ్హన్తో అనుమోదనం అకాసి. దసబలే భత్తకిచ్చం కత్వా విహారం గతే ధమ్మసభాయం కథా ఉదపాది ‘అహో బుద్ధానం ఆనుభావో, యత్ర హి నామ చత్తారో మాసే ఏకగాథం గహేతుం అసక్కోన్తమ్పి లహుకేన ఖణేనేవ ఏవం మహిద్ధికం అకంసూ’తి, తథా హి జీవకస్స నివేసనే నిసిన్నో భగవా ‘ఏవం చూళపన్థకస్స చిత్తం సమాహితం, వీథిపటిపన్నా విపస్సనా’తి ఞత్వా యథానిసిన్నోయేవ అత్తానం దస్సేత్వా, ‘పన్థక, నేవాయం పిలోతికా కిలిట్ఠా రజానుకిణ్ణా, ఇతో పన అఞ్ఞోపి అరియస్స వినయే సంకిలేసో రజో’తి దస్సేన్తో –
‘‘రాగో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి, రాగస్సేతం అధివచనం రజోతి;
ఏతం రజం విప్పజహిత్వా భిక్ఖవో, విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే.
‘‘దోసో రజో…పే… విగతరజస్స సాసనే.
‘‘మోహో రజో…పే… విగతరజస్స సాసనే’’తి. (మహాని. ౨౦౯; చూళని. ఉదయమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౭౪) –
ఇమా తిస్సో గాథాయో అభాసి. గాథాపరియోసానే చూళపన్థకో సహపటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణీతి. సత్థా తేసం భిక్ఖూనం కథాసల్లాపం సుత్వా ఆగన్త్వా బుద్ధాసనే నిసీదిత్వా ‘‘కిం వదేథ, భిక్ఖవే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమం నామ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖవే, చూళపన్థకేన ఇదాని మయ్హం ఓవాదే ఠత్వా లోకుత్థరదాయజ్జం లద్ధం, పుబ్బే పన లోకియదాయజ్జం లద్ధ’’న్తి వత్వా తేహి యాచితో చూళసేట్ఠిజాతకం (జా. ౧.౧.౪) కథేసి. అపరభాగే నం సత్థా అరియగణపరివుతో ధమ్మాసనే నిసిన్నో మనోమయం కాయం అభినిమ్మినన్తానం భిక్ఖూనం చేతోవివట్టకుసలానఞ్చ అగ్గట్ఠానే ఠపేసి.
౩౫. ఏవం సో పత్తఏతదగ్గట్ఠానో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా పీతిసోమనస్సవసేన పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరో నామ జినోతిఆదిమాహ. తత్థ పురిమపదద్వయం వుత్తత్థమేవ. గణమ్హా వూపకట్ఠో సోతి సో పదుముత్తరో నామ సత్థా గణమ్హా మహతా భిక్ఖుసమూహతో వూపకట్ఠో విసుం భూతో వివేకం ఉపగతో. తదా మమ తాపసకాలే హిమవన్తే హిమాలయపబ్బతసమీపే వసి వాసం కప్పేసి, చతూహి ఇరియాపథేహి విహాసీతి అత్థో.
౩౬. అహమ్పి…పే… తదాతి యదా సో భగవా హిమవన్తం ఉపగన్త్వా వసి, తదా అహమ్పి హిమవన్తసమీపే కతఅస్సమే ఆ సమన్తతో కాయచిత్తపీళాసఙ్ఖాతా పరిస్సయా సమన్తి ఏత్థాతి అస్సమోతి లద్ధనామే అరఞ్ఞావాసే వసామీతి సమ్బన్ధో. అచిరాగతం మహావీరన్తి అచిరం ఆగతం మహావీరియవన్తం లోకనాయకం పధానం తం భగవన్తం ఉపేసిన్తి సమ్బన్ధో, ఆగతక్ఖణేయేవ ఉపాగమిన్తి అత్థో.
౩౭. పుప్ఫచ్ఛత్తం గహేత్వానాతి ఏవం ఉపగచ్ఛన్తో చ పదుముప్పలపుప్ఫాదీహి ఛాదితం పుప్ఫమయం ఛత్తం గహేత్వా నరాసభం నరానం సేట్ఠం భగవన్తం ఛాదేన్తో ఉపగచ్ఛిం సమీపం గతోస్మీతి అత్థో. సమాధిం సమాపజ్జన్తన్తి రూపావచరసమాధిజ్ఝానం సమాపజ్జన్తం అప్పేత్వా నిసిన్నస్స అన్తరాయం అహం అకాసిన్తి సమ్బన్ధో.
౩౮. ఉభో హత్థేహి పగ్గయ్హాతి తం సుసజ్జితం పుప్ఫచ్ఛత్తం ద్వీహి హత్థేహి ఉక్ఖిపిత్వా అహం భగవతో అదాసిన్తి సమ్బన్ధో. పటిగ్గహేసీతి తం మయా దిన్నం పుప్ఫచ్ఛత్తం పదుముత్తరో భగవా సమ్పటిచ్ఛి, సాదరం సాదియీతి అత్థో.
౪౧. సతపత్తఛత్తం పగ్గయ్హాతి ఏకేకస్మిం పదుమపుప్ఫే సతసతపత్తానం వసేన సతపత్తేహి పదుమపుప్ఫేహి ఛాదితం పుప్ఫచ్ఛత్తం పకారేన ఆదరేన గహేత్వా తాపసో మమ అదాసీతి అత్థో. తమహం కిత్తయిస్సామీతి తం తాపసం అహం కిత్తయిస్సామి పాకటం కరిస్సామీతి అత్థో. మమ భాసతో భాసమానస్స వచనం సుణోథ మనసి కరోథ.
౪౨. పఞ్చవీసతికప్పానీతి ఇమినా పుప్ఫచ్ఛత్తదానేన పఞ్చవీసతివారే తావతింసభవనే సక్కో హుత్వా దేవరజ్జం కరిస్సతీతి సమ్బన్ధో. చతుత్తింసతిక్ఖత్తుఞ్చాతి చతుత్తింసతివారే మనుస్సలోకే చక్కవత్తీ రాజా భవిస్సతి.
౪౩. యం యం యోనిన్తి మనుస్సయోనిఆదీసు యం యం జాతిం సంసరతి గచ్ఛతి ఉపపజ్జతి. తత్థ తత్థ యోనియం అబ్భోకాసే సుఞ్ఞట్ఠానే పతిట్ఠన్తం నిసిన్నం ఠితం వా పదుమం ధారయిస్సతి ఉపరి ఛాదయిస్సతీతి అత్థో.
౪౫. పకాసితే పావచనేతి తేన భగవతో సకలపిటకత్తయే పకాసితే దీపితే మనుస్సత్తం మనుస్సజాతిం లభిస్సతి ఉపపజ్జిస్సతి. మనోమయమ్హి కాయమ్హీతి మనేన ఝానచిత్తేన నిబ్బత్తోతి మనోమయో, యథా చిత్తం పవత్తతి, తథా కాయం పవత్తేతి చిత్తగతికం కరోతీతి అత్థో. తమ్హి మనోమయే కాయమ్హి సో తాపసో చూళపన్థకో నామ హుత్వా ఉత్తమో అగ్గో భవిస్సతీతి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తత్తా ఉత్తానత్తా చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౫౨. సరిం కోకనదం అహన్తి అహం భగవతో నిమ్మితచోళకం పరిమజ్జన్తో కోకనదం పదుమం సరిన్తి అత్థో. తత్థ చిత్తం విముచ్చి మేతి తస్మిం కోకనదే పదుమే మయ్హం చిత్తం అధిముచ్చి అల్లీనో, తతో అహం అరహత్తం పాపుణిన్తి సమ్బన్ధో.
౫౩. అహం మనోమయేసు చిత్తగతికేసు కాయేసు సబ్బత్థ సబ్బేసు పారమిం పరియోసానం గతో పత్తోతి సమ్బన్ధో. సేసం వుత్తనయమేవాతి.
చూళపన్థకత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౫. పిలిన్దవచ్ఛత్థేరఅపదానవణ్ణనా
నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో పిలిన్దవచ్ఛత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే మహాభోగకులే నిబ్బత్తో హేట్ఠా వుత్తనయేన సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం దేవతానం పియమనాపభావేన అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా యావజీవం కుసలం కత్వా తతో చుతో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో. పరినిబ్బుతే భగవతి తస్స థూపం పూజేత్వా సఙ్ఘస్స మహాదానం పవత్తేత్వా తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా అనుప్పన్నే బుద్ధే చక్కవత్తీ రాజా హుత్వా మహాజనం పఞ్చసీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా సగ్గపరాయనం అకాసి. సో అనుప్పన్నేయేవ అమ్హాకం భగవతి సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, పిలిన్దోతిస్స నామం అకంసు. వచ్ఛోతి గోత్తం. సో అపరభాగే పిలిన్దవచ్ఛోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సంసారే పన సంవేగబహులతాయ పరిబ్బాజకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా చూళగన్ధారం నామ విజ్జం సాధేత్వా తాయ విజ్జాయ ఆకాసచారీ పరచిత్తవిదూ చ హుత్వా రాజగహే లాభగ్గయసగ్గపత్తో పటివసతి.
అథ అమ్హాకం భగవా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా అనుక్కమేన రాజగహం ఉపగతో. తతో పట్ఠాయ బుద్ధానుభావేన తస్స సా విజ్జా న సమ్పజ్జతి, అత్తనో కిచ్చం న సాధేతి. సో చిన్తేసి – ‘‘సుతం ఖో పనేతం ఆచరియపాచరియానం భాసమానానం ‘యత్థ మహాగన్ధారవిజ్జా ధరతి, తత్థ చూళగన్ధారవిజ్జా న సమ్పజ్జతీ’తి సమణస్స పన గోతమస్స ఆగతకాలతో పట్ఠాయ నాయం మమ విజ్జా సమ్పజ్జతి, నిస్సంసయం సమణో గోతమో మహాగన్ధారవిజ్జం జానాతి, యంనూనాహం తం పయిరుపాసిత్వా తస్స సన్తికే తం విజ్జం పరియాపుణేయ్య’’న్తి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ – ‘‘అహం, మహాసమణ, తవ సన్తికే ఏకం విజ్జం పరియాపుణితుకామో, ఓకాసం మే కరోహీ’’తి. ‘‘తేన హి మమ సన్తికే పబ్బజాహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘విజ్జాయ పరికమ్మం పబ్బజ్జా’’తి మఞ్ఞమానో పబ్బజి. తస్స భగవా ధమ్మం కథేత్వా చరితానుకూలం కమ్మట్ఠానం అదాసి. సో ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ నచిరస్సేవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణి.
౫౫. యా పన పురిమజాతియం తస్సోవాదే ఠత్వా సగ్గే నిబ్బత్తా దేవతా, తా కతఞ్ఞుతం నిస్సాయ తస్మిం సఞ్జాతబహుమానా సాయం పాతం థేరం పయిరుపాసిత్వా గచ్ఛన్తి. తస్మా నం భగవా దేవతానం అతివియ పియమనాపభావేన అగ్గభావే ఠపేసి ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం దేవతానం పియమనాపానం యదిదం పిలిన్దవచ్ఛో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯, ౨౧౫). ఏవం సో పత్తఅగ్గట్ఠానో అత్తనో పుబ్బకమ్మం అనుస్సరిత్వా పీతిసోమనస్సవసేన పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదిమాహ.
తత్థ కామరూపారూపలోకస్స నాథో పధానోతి లోకనాథో. మేధా వుచ్చన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఅనావరణఞాణాదయో, సున్దరా, పసట్ఠా వా మేధా యస్స సో సుమేధో, అగ్గో చ సో పుగ్గలో చాతి అగ్గపుగ్గలో, తస్మిం సుమేధే లోకనాయకే అగ్గపుగ్గలే ఖన్ధపరినిబ్బానేన నిబ్బుతే సతీతి సమ్బన్ధో. పసన్నచిత్తో సుమనోతి సద్ధాయ పసాదితచిత్తో సోమనస్సేన సున్దరమనో అహం తస్స సుమేధస్స భగవతో థూపపూజం చేతియపూజం అకాసిన్తి అత్థో.
౫౬. యే చ ఖీణాసవా తత్థాతి తస్మిం సమాగమే యే చ ఖీణాసవా పహీనకిలేసా ఛళభిఞ్ఞా ఛహి అభిఞ్ఞాహి సమన్నాగతా మహిద్ధికా మహన్తేహి ఇద్ధీహి సమన్నాగతా సన్తి, తే సబ్బే ఖీణాసవే అహం తత్థ సమానేత్వా సుట్ఠు ఆదరేన ఆనేత్వా సఙ్ఘభత్తం సకలసఙ్ఘస్స దాతబ్బభత్తం అకాసిం తేసం భోజేసిన్తి అత్థో.
౫౭. ఉపట్ఠాకో తదా అహూతి తదా మమ సఙ్ఘభత్తదానకాలే సుమేధస్స భగవతో నామేన సుమేధో నామ ఉపట్ఠాకసావకో అహు అహోసీతి అత్థో. సో సావకో మయ్హం పూజాసక్కారం అనుమోదిత్థ అనుమోదితో ఆనిసంసం కథేసీతి అత్థో.
౫౮. తేన చిత్తప్పసాదేనాతి తేన థూపపూజాకరణవసేన ఉప్పన్నేన చిత్తప్పసాదేన దేవలోకే దిబ్బవిమానం ఉపపజ్జిం ఉపగతో అస్మీతి అత్థో, తత్థ నిబ్బత్తోమ్హీతి వుత్తం హోతి. ఛళాసీతిసహస్సానీతి తస్మిం విమానే ఛ అసీతిసహస్సాని దేవచ్ఛరాయో మే మయ్హం చిత్తం రమింసు రమాపేసున్తి సమ్బన్ధో.
౫౯. మమేవ అనువత్తన్తీతి తా అచ్ఛరాయో సబ్బకామేహి దిబ్బేహి రూపాదివత్థుకామేహి ఉపట్ఠహన్తియో మమం ఏవ అనువత్తన్తి మమ వచనం అనుకరోన్తి సదా నిచ్చకాలన్తి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
పిలిన్దవచ్ఛత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౬. రాహులత్థేరఅపదానవణ్ణనా
పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదికం ఆయస్మతో రాహులత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి ఆయస్మా పురిమజినవరేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్వా సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం సిక్ఖాకామానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో సేనాసనవిసోధనవిజ్జోతనాదికం ఉళారం పుఞ్ఞం కత్వా పణిధానం అకాసి. సో తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే అమ్హాకం బోధిసత్తం పటిచ్చ యసోధరాయ దేవియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా రాహులోతి లద్ధనామో మహతా ఖత్తియపరివారేన వడ్ఢి. తస్స పబ్బజ్జావిధానం ఖన్ధకే (మహావ. ౧౦౫) ఆగతమేవ. సో పబ్బజిత్వా సత్థు సన్తికే అనేకేహి సుత్తపదేహి సులద్ధోవాదో పరిపక్కఞాణో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. అరహా పన హుత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –
‘‘ఉభయేనేవ సమ్పన్నో, రాహులభద్దోతి మం విదూ;
యఞ్చమ్హి పుత్తో బుద్ధస్స, యఞ్చ ధమ్మేసు చక్ఖుమా.
‘‘యఞ్చ మే ఆసవా ఖీణా, యఞ్చ నత్థి పునబ్భవో;
అరహా దక్ఖిణేయ్యోమ్హి, తేవిజ్జో అమతద్దసో.
‘‘కామన్ధా జాలపచ్ఛన్నా, తణ్హాఛదనఛాదితా;
పమత్తబన్ధునా బన్ధా, మచ్ఛావ కుమినా ముఖే.
‘‘తం కామం అహముజ్ఝిత్వా, ఛేత్వా మారస్స బన్ధనం;
సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హ, సీతిభూతోస్మి నిబ్బుతో’’తి. (థేరగా. ౨౯౫-౨౯౮);
చతస్సో గాథా అభాసి. తత్థ ఉభయేనేవ సమ్పన్నోతి జాతిసమ్పదా పటిపత్తిసమ్పదాతి ఉభయసమ్పత్తియాపి సమ్పన్నో సమన్నాగతో. రాహులభద్దోతి మం విదూతి ‘‘రాహులభద్దో’’తి మం సబ్రహ్మచారినో సఞ్జానన్తి. తస్స హి జాతసాసనం సుత్వా బోధిసత్తేన, ‘‘రాహు, జాతో, బన్ధనం జాత’’న్తి వుత్తవచనం ఉపాదాయ సుద్ధోదనమహారాజా ‘‘రాహులో’’తి నామం గణ్హి. తత్థ ఆదితో పితరా వుత్తపరియాయమేవ గహేత్వా ఆహ – ‘‘రాహులభద్దోతి మం విదూ’’తి. భద్దోతి పసంసావచనమేవ. అపరభాగే సత్థా తం సిక్ఖాకామభావేన అగ్గట్ఠానే ఠపేసి ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సిక్ఖాకామానం యదిదం రాహులో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯).
౬౮. ఏవం సో పత్తఏతదగ్గట్ఠానో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదిమాహ. సత్తభూమిమ్హి పాసాదేతి పసాదం సోమనస్సం జనేతీతి పాసాదో. ఉపరూపరి ఠితా సత్త భూమియో యస్మిం పాసాదే సోయం సత్తభూమి, తస్మిం సత్తభూమిమ్హి పాసాదే. ఆదాసం సన్థరిం అహన్తి ఆదాసతలం నిప్ఫాదేత్వా లోకజేట్ఠస్స భగవతో తాదినో అహం సన్థరం అదాసిం, సన్థరిత్వా పూజేసిన్తి అత్థో.
౬౯. ఖీణాసవసహస్సేహీతి అరహన్తసహస్సేహి పరికిణ్ణో పరివుతో. ద్విపదిన్దో ద్విపదానం ఇన్దో సామి నరాసభో మహాముని గన్ధకుటిం తేహి సహ ఉపాగమి పావిసీతి అత్థో.
౭౦. విరోచేన్తో గన్ధకుటిన్తి తం గన్ధకుటిం సోభయమానో దేవానం దేవో దేవదేవో నరానం ఆసభో నరాసభో జేట్ఠో సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే నిసీదిత్వా ఇమా బ్యాకరణగాథాయో అభాసథ కథేసీతి సమ్బన్ధో.
౭౧. యేనాయం జోతితా సేయ్యాతి యేన ఉపాసకేన అయం పాసాదసఙ్ఖాతా సేయ్యా జోతితా పభాసితా పజ్జలితా. ఆదాసోవ కంసలోహమయం ఆదాసతలం ఇవ సుట్ఠు సమం కత్వా సన్థతా. తం ఉపాసకం కిత్తయిస్సామి పాకటం కరిస్సామీతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౮౧. అట్ఠానమేతం యం తాదీతి యం యేన కారణేన తాదీ ఇట్ఠానిట్ఠేసు అకమ్పియసభావత్తా తాదీ అగారే ఘరావాసే రతిం అల్లీనభావం అజ్ఝగా పాపుణి, ఏతం కారణం అట్ఠానం అకారణన్తి అత్థో.
౮౨. నిక్ఖమిత్వా అగారస్మాతి ఘరావాసతో నిక్ఖమిత్వా తం తిణదలమివ పరిచ్చజిత్వా సుబ్బతో సుసిక్ఖితో పబ్బజిస్సతి. రాహులో నామ నామేనాతి సుద్ధోదనమహారాజేన పేసితం కుమారస్స జాతసాసనం సుత్వా పితరా సిద్ధత్థేన, ‘‘రాహు జాతో, బన్ధనం జాత’’న్తి వుత్తనామత్తా రాహులో నామాతి అత్థో. ‘‘యథా చన్దసూరియానం విమానపభాయ కిలిట్ఠకరణేన రాహు అసురిన్దో ఉపేతి గచ్ఛతి, ఏవమేవాయం మమ అభినిక్ఖమనపబ్బజ్జాదీనం అన్తరాయం కరోన్తోరివ జాతో’’తి అధిప్పాయేన, ‘‘రాహు జాతోతి ఆహా’’తి దట్ఠబ్బం. అరహా సో భవిస్సతీతి సో తాదిసో ఉపనిస్సయసమ్పన్నో విపస్సనాయం యుత్తప్పయుత్తో అరహా ఖీణాసవో భవిస్సతీతి అత్థో.
౮౩. కికీవ అణ్డం రక్ఖేయ్యాతి అణ్డం బీజం రక్ఖమానా కికీ సకుణీ ఇవ అప్పమత్తో సీలం రక్ఖేయ్య, చామరీ వియ వాలధిన్తి వాలం రక్ఖమానా కణ్డకేసు వాలే లగ్గన్తే భిన్దనభయేన అనాకడ్ఢిత్వా మరమానా చామరీ వియ జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా సీలం అభిన్దిత్వా రక్ఖేయ్య. నిపకో సీలసమ్పన్నోతి నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తేన నేపక్కేన సమన్నాగతో నిపకో ఖణ్డఛిద్దాదిభావం అపాపేత్వా రక్ఖణతో సీలసమ్పన్నో భవిస్సతీతి ఏవం సో భగవా బ్యాకరణమకాసి. సో ఏవం పత్తఅరహత్తఫలో ఏకదివసం వివేకట్ఠానే నిసిన్నో సోమనస్సవసేన ఏవం రక్ఖిం మహామునీతిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
రాహులత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౭. ఉపసేనవఙ్గన్తపుత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా
పదుముత్తరం భగవన్తన్తిఆదికం ఆయస్మతో ఉపసేనవఙ్గన్తపుత్తత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం సమన్తపాసాదికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సత్థు అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే నాలకగామే రూపసారీ బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి, ఉపసేనోతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పదాయ ఏకవస్సికో ‘‘అరియగబ్భం వడ్ఢేమీ’’తి ఏకం కులపుత్తం అత్తనో సన్తికే ఉపసమ్పాదేత్వా తేన సద్ధిం సత్థు సన్తికం గతో. సత్థారా చస్స తస్స అవస్సికస్స భిక్ఖునో సద్ధివిహారికభావం సుత్వా ‘‘అతిలహుం ఖో త్వం, మోఘపురిస, బాహుల్లాయ ఆవత్తో’’తి (మహావ. ౭౫) గరహితో ‘‘ఇదానాహం యది పరిసం నిస్సాయ సత్థారా గరహితో, పరిసంయేవ పన నిస్సాయ సత్థు పసాదం కరిస్సామీ’’తి విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. అరహా పన హుత్వా సయమ్పి సబ్బే ధుతఙ్గధమ్మే సమాదాయ వత్తతి, అఞ్ఞేపి తదత్థాయ సమాదపేసి, తేన నం భగవా సమన్తపాసాదికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. సో అపరేన సమయేన కోసమ్బియం కలహే ఉప్పన్నే భిక్ఖుసఙ్ఘే చ ద్విధాభూతే ఏకేన భిక్ఖునా తం కలహం పరివజ్జితుకామేన ‘‘ఏతరహి ఖో కలహో ఉప్పన్నో, భిక్ఖుసఙ్ఘో చ ద్విధాభూతో, కథం ను ఖో మయా పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి పుట్ఠో వివేకవాసతో పట్ఠాయ తస్స పటిపత్తిం కథేసి. ఏవం థేరో తస్స భిక్ఖునో ఓవాదదానాపదేసేన అత్తనో తథా పటిపన్నభావం దీపేన్తో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.
౮౬. సో ఏవం పత్తఏతదగ్గట్ఠానో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సవసేన పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరం భగవన్తన్తిఆదిమాహ. పబ్భారమ్హి నిసీదన్తన్తి పురతో భారం నమితం ఓనమితన్తి పబ్భారం వివేకకామం వనమజ్ఝే సయంజాతపబ్బతపబ్భారే నిసిన్నం నరుత్తమం భగవన్తం అహం ఉపగచ్ఛిం సమీపం గతోతి అత్థో.
౮౭. కణికారపుప్ఫ దిస్వాతి తథా ఉపగచ్ఛన్తో తస్మిం పదేసే సుపుప్ఫితం కణికారం దిస్వా. వణ్టే ఛేత్వానహం తదాతి తస్మిం తథాగతస్స దిట్ఠకాలే తం పుప్ఫం వణ్టే వణ్టస్మిం ఛేత్వాన ఛిన్దిత్వాన. అలఙ్కరిత్వా ఛత్తమ్హీతి తేన పుప్ఫేన ఛత్తం ఛాదేత్వా. బుద్ధస్స అభిరోపయిన్తి పబ్భారే నిసిన్నస్స బుద్ధస్స ముద్ధని అకాసిన్తి అత్థో.
౮౮. పిణ్డపాతఞ్చ పాదాసిన్తి తస్మింయేవ నిసిన్నస్స భగవతో పిణ్డపాతం పకారేన అదాసిం భోజేసిన్తి అత్థో. పరమన్నం సుభోజనన్తి సున్దరభోజనసఙ్ఖాతం పరమన్నం ఉత్తమాహారం. బుద్ధేన నవమే తత్థాతి తస్మిం వివేకట్ఠానే బుద్ధేన సహ నవమే అట్ఠ సమణే సమితపాపే ఖీణాసవభిక్ఖూ భోజేసిన్తి అత్థో.
యం వదన్తి సుమేధోతి యం గోతమసమ్మాసమ్బుద్ధం భూరిపఞ్ఞం పథవిసమానం పఞ్ఞం సుమేధం సున్దరం సబ్బఞ్ఞుతాదిపఞ్ఞవన్తం. సుమేధో ఇతి సున్దరపఞ్ఞో ఇతి వదన్తి పణ్డితా ఇతో కప్పతో సతసహస్సే కప్పే ఏసో గోతమో సమ్మాసమ్బుద్ధో భవిస్సతీతి సమ్బన్ధో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.
ఉపసేనవఙ్గన్తపుత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.
౮. రట్ఠపాలత్థేరఅపదానవణ్ణనా
పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదికం ఆయస్మతో రట్ఠపాలత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పాయస్మా పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ హంసవతీనగరే గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన ఘరావాసే పతిట్ఠితో రతనకోట్ఠాగారకమ్మికేన దస్సితం అపరిమాణం వంసానుగతం ధనం దిస్వా ‘‘ఇమం ఏత్తకం ధనరాసిం మయ్హం పితుఅయ్యకపయ్యకాదయో అత్తనా సద్ధిం గహేత్వా గన్తుం నాసక్ఖింసు, మయా పన గహేత్వా గన్తుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా కపణద్ధికాదీనం మహాదానం అదాసి. సో అభిఞ్ఞాలాభిం ఏకం తాపసం ఉపసఙ్కమిత్వా తేన దేవలోకాధిపచ్చే నియోజితో యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తో తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో మనుస్సలోకే భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం సమత్థస్స కులస్స ఏకపుత్తకో హుత్వా నిబ్బత్తి. తేన సమయేన పదుముత్తరో భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో వేనేయ్యసత్తే నిబ్బానమహానగరసఙ్ఖాతం ఖేమన్తభూమిం సమ్పాపేసి. అథ సో కులపుత్తో అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా సత్థారం ధమ్మం దేసేన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో పరిసపరియన్తే నిసీది.
తేన ఖో పన సమయేన సత్థా ఏకం భిక్ఖుం సద్ధాపబ్బజితానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. సో తం దిస్వా పసన్నమానసో సతసహస్సభిక్ఖుపరివుతస్స భగవతో సత్తాహం మహాదానం దత్వా తం ఠానం పత్థేసి. సత్థా అనన్తరాయేన సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘అయం అనాగతే గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే సద్ధాపబ్బజితానం అగ్గో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. సో సత్థారం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ వన్దిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. సో యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చవిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇతో ద్వేనవుతే కప్పే ఫుస్సస్స భగవతో కాలే సత్థు వేమాతికేసు తీసు రాజపుత్తేసు సత్థారం ఉపట్ఠహన్తేసు తేసం పుఞ్ఞకిరియాసు సహాయకిచ్చం అకాసి. ఏవం తత్థ తత్థ భవే బహుం కుసలం ఉపచినిత్వా సుగతీసుయేవ సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కురురట్ఠే థుల్లకోట్ఠికనిగమే రట్ఠపాలసేట్ఠినో గేహే నిబ్బత్తి, తస్స భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం సమత్థకులే నిబ్బత్తత్తా రట్ఠపాలోతి వంసానుగతమేవ నామం అహోసి. సో మహతా పరివారేన వడ్ఢన్తో అనుక్కమేన యోబ్బనప్పత్తో మాతాపితూహి పతిరూపేన దారేన సంయోజితో మహన్తే చ యసే పతిట్ఠాపితో దిబ్బసమ్పత్తిసదిససమ్పత్తిం పచ్చనుభోతి.
అథ భగవా కురురట్ఠే జనపదచారికం చరన్తో థుల్లకోట్ఠికం అనుపాపుణి. తం సుత్వా రట్ఠపాలో కులపుత్తో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజితుకామో సత్తాహం భత్తచ్ఛేదం కత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా సత్థు ఆణత్తియా అఞ్ఞతరస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా యోనిసోమనసికారేన కమ్మం కరోన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తం పన పత్వా సత్థారం అనుజానాపేత్వా మాతాపితరో పస్సితుం థుల్లకోట్ఠికం గన్త్వా తత్థ సపదానం పిణ్డాయ చరన్తో పితు నివేసనే ఆభిదోసికం కుమ్మాసం లభిత్వా తం అమతం వియ పరిభుఞ్జన్తో పితరా నిమన్తితో స్వాతనాయ అధివాసేత్వా దుతియదివసే పితు నివేసనే పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా అలఙ్కతపటియత్తే ఇత్థాగారజనే ఉపగన్త్వా ‘‘కీదిసా నామ తా, అయ్యపుత్త, అచ్ఛరాయో, యాసం త్వం హేతు బ్రహ్మచరియం చరసీ’’తిఆదీని (మ. ని. ౨.౩౦౧) వత్వా పలోభనకమ్మం కాతుం ఆరద్ధే తస్సాధిప్పాయం విపరివత్తేత్వా అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తం ధమ్మం కథేన్తో –
‘‘పస్స చిత్తకతం బిమ్బం, అరుకాయం సముస్సితం;
ఆతురం బహుసఙ్కప్పం, యస్స నత్థి ధువం ఠితి.
‘‘పస్స చిత్తకతం రూపం, మణినా కుణ్డలేన చ;
అట్ఠిం తచేన ఓనద్ధం, సహ వత్థేహి సోభతి.
‘‘అలత్తకకతా పాదా, ముఖం చుణ్ణకమక్ఖితం;
అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.
‘‘అట్ఠాపదకతా కేసా, నేత్తా అఞ్జనమక్ఖితా;
అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.
‘‘అఞ్జనీవ నవా చిత్తా, పూతికాయో అలఙ్కతో;
అలం బాలస్స మోహాయ, నో చ పారగవేసినో.
‘‘ఓదహి మిగవో పాసం, నాసదా వాగురం మిగో;
భుత్వా నివాపం గచ్ఛామ, కన్దన్తే మిగబన్ధకే.
‘‘ఛిన్నో పాసో మిగవస్స, నాసదా వాగురం మిగో;
భుత్వా నివాపం గచ్ఛామ, సోచన్తే మిగలుద్దకే’’తి. (మ. ని. ౨.౩౦౨; థేరగా. ౭౬౯-౭౭౫);
ఇమా గాథాయో అభాసి. ఇమా గాథా వత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా రఞ్ఞో కోరబ్యస్స మిగాజినవనుయ్యానే మఙ్గలసిలాపట్టే నిసీది. థేరస్స కిర పితా సత్తసు ద్వారకోట్ఠకేసు అగ్గళం దాపేత్వా మల్లే ఆణాపేసి ‘‘నిక్ఖమితుం మా దేథ, కాసాయాని అపనేత్వా సేతకాని నివాసాపేథా’’తి. తస్మా థేరో ఆకాసేన అగమాసి. అథ రాజా కోరబ్యో థేరస్స తత్థ నిసిన్నభావం సుత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ‘‘ఇధ, భో రట్ఠపాల, పబ్బజన్తో బ్యాధిపారిజుఞ్ఞం వా జరాభోగఞాతిపారిజుఞ్ఞం వా పత్తో పబ్బజతి, త్వం పన కిఞ్చిపి పారిజుఞ్ఞం అనుపగతో ఏవ కస్మా పబ్బజసీ’’తి పుచ్ఛి. అథస్స థేరో ‘‘ఉపనియ్యతి లోకో అద్ధువో, అతాణో లోకో అనభిస్సరో, అసరణో లోకో సబ్బం పహాయ గమనీయం, ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫) ఇమేసం చతున్నం ధమ్ముద్దేసానం అత్తనా విదితభావం కథేత్వా తస్సా దేసనాయ అనుగీతిం కథేన్తో –
‘‘పస్సామి లోకే సధనే మనుస్సే, లద్ధాన విత్తం న దదన్తి మోహా;
లుద్ధా ధనం సన్నిచయం కరోన్తి, భియ్యోవ కామే అభిపత్థయన్తి.
‘‘రాజా పసయ్హప్పథవిం విజేత్వా, ససాగరన్తం మహిమావసన్తో;
ఓరం సముద్దస్స అతిత్తరూపో, పారం సముద్దస్సపి పత్థయేథ.
‘‘రాజా చ అఞ్ఞే చ బహూ మనుస్సా, అవీతతణ్హా మరణం ఉపేన్తి;
ఊనావ హుత్వాన జహన్తి దేహం, కామేహి లోకమ్హి న హత్థి తిత్తి.
‘‘కన్దన్తి నం ఞాతీ పకిరియ కేసే, ‘అహో వతా నో అమరా’తి చాహు;
వత్థేన నం పారుతం నీహరిత్వా, చితం సమోధాయ తతో డహన్తి.
‘‘సో డయ్హతి సూలేహి తుజ్జమానో, ఏకేన వత్థేన పహాయ భోగే;
న మీయమానస్స భవన్తి తాణా, ఞాతీ చ మిత్తా అథ వా సహాయా.
‘‘దాయాదకా తస్స ధనం హరన్తి, సత్తో పన గచ్ఛతి యేన కమ్మం;
న మీయమానం ధనమన్వేతి కిఞ్చి, పుత్తా చ దారా చ ధనఞ్చ రట్ఠం.
‘‘న దీఘమాయుం లభతే ధనేన, న చాపి విత్తేన జరం విహన్తి;
అప్పం హిదం జీవితమాహు ధీరా, అసస్సతం విప్పరిణామధమ్మం.
‘‘అడ్ఢా దలిద్దా చ ఫుసన్తి ఫస్సం, బాలో చ ధీరో చ తథేవ ఫుట్ఠో;
బాలో హి బాల్యా వధితోవ సేతి, ధీరో చ నో వేధతి ఫస్సఫుట్ఠో.
‘‘తస్మా హి పఞ్ఞావ ధనేన సేయ్యా, యాయ వోసానమిధాధిగచ్ఛతి;
అబ్యోసితత్తా హి భవాభవేసు, పాపాని కమ్మాని కరోతి మోహా.
‘‘ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం, సంసారమాపజ్జపరమ్పరాయ;
తస్సప్పపఞ్ఞో అభిసద్దహన్తో, ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం.
‘‘చోరో యథా సన్ధిముఖే గహీతో, సకమ్మునా హఞ్ఞతి పాపధమ్మో;
ఏవం పజా పేచ్చ పరమ్హి లోకే, సకమ్మునా హఞ్ఞతి పాపధమ్మో.
‘‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా, విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్తం;
ఆదీనవం కామగుణేసు దిస్వా, తస్మా అహం పబ్బజితోమ్హి రాజ.
‘‘దుమప్ఫలానీవ పతన్తి మాణవా, దహరా చ వుడ్ఢా చ సరీరభేదా;
ఏతమ్పి దిస్వాన పబ్బజితోమ్హి రాజ, అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యో.
‘‘సద్ధాయాహం పబ్బజితో, ఉపేతో జినసాసనే;
అవఞ్ఝా మయ్హం పబ్బజ్జా, అనణో భుఞ్జామి భోజనం.
‘‘కామే ఆదిత్తతో దిస్వా, జాతరూపాని సత్థతో;
గబ్భావోక్కన్తితో దుక్ఖం, నిరయేసు మహబ్భయం.
‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, సంవేగం అలభిం తదా;
సోహం విద్ధో తదా సన్తో, సమ్పత్తో ఆసవక్ఖయం.
‘‘పరిచిణ్ణో మయా సత్థా, కతం బుద్ధస్స సాసనం;
ఓహితో గరుకో భారో, భవనేత్తి సమూహతా.
‘‘యస్సత్థాయ పబ్బజితో, అగారస్మానగారియం;
సో మే అత్థో అనుప్పత్తో, సబ్బసంయోజనక్ఖయో’’తి. (థేరగా. ౭౭౬-౭౯౩) –
ఇమా గాథా అవోచ. ఏవం థేరో రఞ్ఞో కోరబ్యస్స ధమ్మం దేసేత్వా సత్థు సన్తికమేవ గతో. సత్థా చ అపరభాగే అరియగణమజ్ఝే నిసిన్నో థేరం సద్ధాపబ్బజితానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి.
౯౭-౮. ఏవం సో థేరో పత్తఏతదగ్గట్ఠానో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరస్స భగవతోతిఆదిమాహ. వరనాగో మయా దిన్నోతి తస్స భగవతో రూపకాయే పసీదిత్వా వరో ఉత్తమో సేట్ఠో ఈసాదన్తో రథీసాసదిసదన్తో ఉరూళ్హవా భారవహో రాజారహో వా. సేతచ్ఛత్తోపసోభితోతి హత్థిక్ఖన్ధే ఉస్సాపితసేతచ్ఛత్తేన ఉపసేవితో సోభమానో. పునపి కిం విసిట్ఠో వరనాగో? సకప్పనో హత్థాలఙ్కారసహితో. సఙ్ఘారామం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వసనత్థాయ ఆరామం విహారం అకారయిం కారేసిం.
౯౯. చతుపఞ్ఞాససహస్సానీతి తస్మిం కారాపితే విహారబ్భన్తరే చతుపఞ్ఞాససహస్సాని పాసాదాని చ అహం అకారయిం కారేసిన్తి అత్థో. మహోఘదానం కరిత్వానాతి సబ్బపరిక్ఖారసహితం మహోఘసదిసం మహాదానం సజ్జేత్వా మహేసినో మునినో నియ్యాదేసిన్తి అత్థో.
౧౦౦. అనుమోది మహావీరోతి చతురాసఙ్ఖ్యేయ్యసతసహస్సేసు కప్పేసు అబ్బోచ్ఛిన్నఉస్సాహసఙ్ఖాతేన వీరియేన మహావీరో సయమ్భూ సయమేవ భూతో జాతో లద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో అగ్గో సేట్ఠో పుగ్గలో అనుమోది విహారానుమోదనం అకాసి. సబ్బే జనే హాసయన్తోతి సకలానన్తాపరిమాణే దేవమనుస్సే హాసయన్తో సన్తుట్ఠే కురుమానో అమతనిబ్బానపటిసంయుత్తం చతుసచ్చధమ్మదేసనం దేసేసి పకాసేసి వివరి విభజి ఉత్తానీ అకాసీతి అత్థో.