౧. పాథికసుత్తవణ్ణనా

సునక్ఖత్తవత్థువణ్ణనా

౧. ఏవం మే సుతం…పే… మల్లేసు విహరతీతి పాథికసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా. మల్లేసు విహరతీతి మల్లా నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీసద్దేన ‘‘మల్లా’’తి వుచ్చతి, తస్మిం మల్లేసు జనపదే. ‘‘అనుపియం నామ మల్లానం నిగమో’’తి అనుపియన్తి ఏవంనామకో మల్లానం జనపదస్స ఏకో నిగమో, తం గోచరగామం కత్వా ఏకస్మిం ఛాయూదకసమ్పన్నే వనసణ్డే విహరతీతి అత్థో. అనోపియన్తిపి పాఠో. పావిసీతి పవిట్ఠో. భగవా పన న తావ పవిట్ఠో, పవిసిస్సామీతి నిక్ఖన్తత్తా పన పావిసీతి వుత్తో. యథా కిం, యథా ‘‘గామం గమిస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తో పురిసో తం గామం అపత్తోపి ‘‘కుహిం ఇత్థన్నామో’’తి వుత్తే ‘‘గామం గతో’’తి వుచ్చతి, ఏవం. ఏతదహోసీతి గామసమీపే ఠత్వా సూరియం ఓలోకేన్తస్స ఏతదహోసి. అతిప్పగో ఖోతి అతివియ పగో ఖో, న తావ కులేసు యాగుభత్తం నిట్ఠితన్తి. కిం పన భగవా కాలం అజానిత్వా నిక్ఖన్తోతి? న అజానిత్వా. పచ్చూసకాలేయేవ హి భగవా ఞాణజాలం పత్థరిత్వా లోకం వోలోకేన్తో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం భగ్గవగోత్తం ఛన్నపరిబ్బాజకం దిస్వా ‘‘అజ్జాహం ఇమస్స పరిబ్బాజకస్స మయా పుబ్బే కతకారణం సమాహరిత్వా ధమ్మం కథేస్సామి, సా ధమ్మకథా అస్స మయి పసాదప్పటిలాభవసేన సఫలా భవిస్సతీ’’తి ఞత్వావ పరిబ్బాజకారామం పవిసితుకామో అతిప్పగోవ నిక్ఖమి. తస్మా తత్థ పవిసితుకామతాయ ఏవం చిత్తం ఉప్పాదేసి.

౨. ఏతదవోచాతి భగవన్తం దిస్వా మానథద్ధతం అకత్వా సత్థారం పచ్చుగ్గన్త్వా ఏతం ఏతు ఖో, భన్తేతిఆదికం వచనం అవోచ. ఇమం పరియాయన్తి ఇమం వారం, అజ్జ ఇమం ఆగమనవారన్తి అత్థో. కిం పన భగవా పుబ్బేపి తత్థ గతపుబ్బోతి? న గతపుబ్బో, లోకసముదాచారవసేన పన ఏవమాహ. లోకియా హి చిరస్సం ఆగతమ్పి అనాగతపుబ్బమ్పి మనాపజాతికం ఆగతం దిస్వా ‘‘కుతో భవం ఆగతో, చిరస్సం భవం ఆగతో, కథం తే ఇధాగమనమగ్గో ఞాతో, కిం మగ్గమూళ్హోసీ’’తిఆదీని వదన్తి. తస్మా అయమ్పి లోకసముదాచారవసేన ఏవమాహాతి వేదితబ్బో. ఇదమాసనన్తి అత్తనో నిసిన్నాసనం పప్ఫోటేత్వా సమ్పాదేత్వా దదమానో ఏవమాహ. సునక్ఖత్తో లిచ్ఛవిపుత్తోతి సునక్ఖత్తో నామ లిచ్ఛవిరాజపుత్తో. సో కిర తస్స గిహిసహాయో హోతి, కాలేన కాలం తస్స సన్తికం గచ్ఛతి. పచ్చక్ఖాతోతి ‘‘పచ్చక్ఖామి దానాహం, భన్తే, భగవన్తం న దానాహం, భన్తే, భగవన్తం ఉద్దిస్స విహరిస్సామీ’’తి ఏవం పటిఅక్ఖాతో నిస్సట్ఠో పరిచ్చత్తో.

౩. భగవన్తం ఉద్దిస్సాతి భగవా మే సత్థా ‘‘భగవతో అహం ఓవాదం పటికరోమీ’’తి ఏవం అపదిసిత్వా. కో సన్తో కం పచ్చాచిక్ఖసీతి యాచకో వా యాచితకం పచ్చాచిక్ఖేయ్య, యాచితకో వా యాచకం. త్వం పన నేవ యాచకో న యాచితకో, ఏవం సన్తే, మోఘపురిస, కో సన్తో కో సమానో కం పచ్చాచిక్ఖసీతి దస్సేతి. పస్స మోఘపురిసాతి పస్స తుచ్ఛపురిస. యావఞ్చ తే ఇదం అపరద్ధన్తి యత్తకం ఇదం తవ అపరద్ధం, యత్తకో తే అపరాధో తత్తకో దోసోతి ఏవాహం భగ్గవ తస్స దోసం ఆరోపేసిన్తి దస్సేతి.

౪. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాతి పఞ్చసీలదససీలసఙ్ఖాతా మనుస్సధమ్మాఉత్తరి. ఇద్ధిపాటిహారియన్తి ఇద్ధిభూతం పాటిహారియం. కతే వాతి కతమ్హి వా. యస్సత్థాయాతి యస్స దుక్ఖక్ఖయస్స అత్థాయ. సో నియ్యాతి తక్కరస్సాతి సో ధమ్మో తక్కరస్స యథా మయా ధమ్మో దేసితో, తథా కారకస్స సమ్మా పటిపన్నస్స పుగ్గలస్స సబ్బవట్టదుక్ఖక్ఖయాయ అమతనిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ గచ్ఛతి, న గచ్ఛతి, సంవత్తతి, న సంవత్తతీతి పుచ్ఛతి. తత్ర సునక్ఖత్తాతి తస్మిం సునక్ఖత్త మయా దేసితే ధమ్మే తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ సంవత్తమానే కిం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియం కతం కరిస్సతి, కో తేన కతేన అత్థో. తస్మిఞ్హి కతేపి అకతేపి మమ సాసనస్స పరిహాని నత్థి, దేవమనుస్సానఞ్హి అమతనిబ్బానసమ్పాపనత్థాయ అహం పారమియో పూరేసిం, న పాటిహారియకరణత్థాయాతి పాటిహారియస్స నిరత్థకతం దస్సేత్వా ‘‘పస్స, మోఘపురిసా’’తి దుతియం దోసం ఆరోపేసి.

౫. అగ్గఞ్ఞన్తి లోకపఞ్ఞత్తిం. ‘‘ఇదం నామ లోకస్స అగ్గ’’న్తి ఏవం జానితబ్బమ్పి అగ్గం మరియాదం న తం పఞ్ఞపేతీతి వదతి. సేసమేత్థ అనన్తరవాదానుసారేనేవ వేదితబ్బం.

౬. అనేకపరియాయేన ఖోతి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం. సునక్ఖత్తో కిర ‘‘భగవతో గుణం మక్ఖేస్సామి, ‘‘దోసం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి ఏత్తకం విప్పలపిత్వా భగవతో కథం సుణన్తో అప్పతిట్ఠో నిరవో అట్ఠాసి.

అథ భగవా – ‘‘సునక్ఖత్త, ఏవం త్వం మక్ఖిభావే ఠితో సయమేవ గరహం పాపుణిస్ససీ’’తి మక్ఖిభావే ఆదీనవదస్సనత్థం అనేకపరియాయేనాతిఆదిమాహ. తత్థ అనేకపరియాయేనాతి అనేకకారణేన. వజ్జిగామేతి వజ్జిరాజానం గామే, వేసాలీనగరే నో విసహీతి నాసక్ఖి. సో అవిసహన్తోతి సో సునక్ఖత్తో యస్స పుబ్బే తిణ్ణం రతనానం వణ్ణం కథేన్తస్స ముఖం నప్పహోతి, సో దాని తేనేవ ముఖేన అవణ్ణం కథేతి, అద్ధా అవిసహన్తో అసక్కోన్తో బ్రహ్మచరియం చరితుం అత్తనో బాలతాయ అవణ్ణం కథేత్వా హీనాయావత్తో. బుద్ధో పన సుబుద్ధోవ, ధమ్మో స్వాక్ఖాతోవ, సఙ్ఘో సుప్పటిపన్నోవ. ఏవం తీణి రతనాని థోమేన్తా మనుస్సా తుయ్హేవ దోసం దస్సేస్సన్తీతి. ఇతి ఖో తేతి ఏవం ఖో తే, సునక్ఖత్త, వత్తారో భవిస్సన్తి. తతో ఏవం దోసే ఉప్పన్నే సత్థా అతీతానాగతే అప్పటిహతఞాణో, మయ్హం ఏవం దోసో ఉప్పజ్జిస్సతీతి జానన్తోపి పురేతరం న కథేసీతి వత్తుం న లచ్ఛసీతి దస్సేతి. అపక్కమేవాతి అపక్కమియేవ, అపక్కన్తో వా చుతోతి అత్థో. యథా తం ఆపాయికోతి యథా అపాయే నిబ్బత్తనారహో సత్తో అపక్కమేయ్య, ఏవమేవ అపక్కమీతి అత్థో.

కోరక్ఖత్తియవత్థువణ్ణనా

౭. ఏకమిదాహన్తి ఇమినా కిం దస్సేతి? ఇదం సుత్తం ద్వీహి పదేహి ఆబద్ధం ఇద్ధిపాటిహారియం న కరోతీతి చ అగ్గఞ్ఞం న పఞ్ఞపేతీతి చ. తత్థ ‘‘అగ్గఞ్ఞం న పఞ్ఞపేతీ’’తి ఇదం పదం సుత్తపరియోసానే దస్సేస్సతి. ‘‘పాటిహారియం న కరోతీ’’తి ఇమస్స పన పదస్స అనుసన్ధిదస్సనవసేన అయం దేసనా ఆరద్ధా.

తత్థ ఏకమిదాహన్తి ఏకస్మిం అహం. సమయన్తి సమయే, ఏకస్మిం కాలే అహన్తి అత్థో. థూలూసూతి థూలూ నామ జనపదో, తత్థ విహరామి. ఉత్తరకా నామాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన ఉత్తరకాతి ఏవంనామకో థూలూనం జనపదస్స నిగమో, తం నిగమం గోచరగామం కత్వాతి అత్థో. అచేలోతి నగ్గో. కోరక్ఖత్తియోతి అన్తోవఙ్కపాదో ఖత్తియో. కుక్కురవతికోతి సమాదిన్నకుక్కురవతో సునఖో వియ ఘాయిత్వా ఖాదతి, ఉద్ధనన్తరే నిపజ్జతి, అఞ్ఞమ్పి సునఖకిరియమేవ కరోతి. చతుక్కుణ్డికోతి చతుసఙ్ఘట్టితో ద్వే జాణూని ద్వే చ కప్పరే భూమియం ఠపేత్వా విచరతి. ఛమానికిణ్ణన్తి భూమియం నికిణ్ణం పక్ఖిత్తం ఠపితం. భక్ఖసన్తి భక్ఖం యంకిఞ్చి ఖాదనీయం భోజనీయం. ముఖేనేవాతి హత్థేన అపరామసిత్వా ఖాదనీయం ముఖేనేవ ఖాదతి, భోజనీయమ్పి ముఖేనేవ భుఞ్జతి. సాధురూపోతి సున్దరరూపో. అయం సమణోతి అయం అరహతం సమణో ఏకోతి. తత్థ వతాతి పత్థనత్థే నిపాతో. ఏవం కిరస్స పత్థనా అహోసి ‘‘ఇమినా సమణేన సదిసో అఞ్ఞో సమణో నామ నత్థి, అయఞ్హి అప్పిచ్ఛతాయ వత్థం న నివాసేతి, ‘ఏస పపఞ్చో’తి మఞ్ఞమానో భిక్ఖాభాజనమ్పి న పరిహరతి, ఛమానికిణ్ణమేవ ఖాదతి, అయం సమణో నామ. మయం పన కిం సమణా’’తి? ఏవం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స పచ్ఛతో చరన్తోవ ఇమం పాపకం వితక్కం వితక్కేసి.

ఏతదవోచాతి భగవా కిర చిన్తేసి ‘‘అయం సునక్ఖత్తో పాపజ్ఝాసయో, కిం ను ఇమం దిస్వా చిన్తేసీ’’తి? అథేవం చిన్తేన్తో తస్స అజ్ఝాసయం విదిత్వా ‘‘అయం మోఘపురిసో మాదిసస్స సబ్బఞ్ఞునో పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తో అచేలం అరహాతి మఞ్ఞతి, ఇధేవ దానాయం బాలో నిగ్గహం అరహతీ’’తి అనివత్తిత్వావ ఏతం త్వమ్పి నామాతిఆదివచనమవోచ. తత్థ త్వమ్పి నామాతి గరహత్థే పికారో. గరహన్తో హి నం భగవా ‘‘త్వమ్పి నామా’’తి ఆహ. ‘‘త్వమ్పి నామ ఏవం హీనజ్ఝాసయో, అహం సమణో సక్యపుత్తియోతి ఏవం పటిజానిస్ససీ’’తి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. కిం పన మం, భన్తేతి మయ్హం, భన్తే, కిం గారయ్హం దిస్వా భగవా ‘‘ఏవమాహా’’తి పుచ్ఛతి. అథస్స భగవా ఆచిక్ఖన్తో ‘‘నను తే’’తిఆదిమాహ. మచ్ఛరాయతీతి ‘‘మా అఞ్ఞస్స అరహత్తం హోతూ’’తి కిం భగవా ఏవం అరహత్తస్స మచ్ఛరాయతీతి పుచ్ఛతి. న ఖో అహన్తి అహం, మోఘపురిస, సదేవకస్స లోకస్స అరహత్తప్పటిలాభమేవ పచ్చాసీసామి, ఏతదత్థమేవ మే బహూని దుక్కరాని కరోన్తేన పారమియో పూరితా, న ఖో అహం, మోఘపురిస, అరహత్తస్స మచ్ఛరాయామి. పాపకం దిట్ఠిగతన్తి న అరహన్తం అరహాతి, అరహన్తే చ అనరహన్తోతి ఏవం తస్స దిట్ఠి ఉప్పన్నా. తం సన్ధాయ ‘‘పాపకం దిట్ఠిగత’’న్తి ఆహ. యం ఖో పనాతి యం ఏతం అచేలం ఏవం మఞ్ఞసి. సత్తమం దివసన్తి సత్తమే దివసే. అలసకేనాతి అలసకబ్యాధినా. కాలఙ్కరిస్సతీతి ఉద్ధుమాతఉదరో మరిస్సతి.

కాలకఞ్చికాతి తేసం అసురానం నామం. తేసం కిర తిగావుతో అత్తభావో అప్పమంసలోహితో పురాణపణ్ణసదిసో కక్కటకానం వియ అక్ఖీని నిక్ఖమిత్వా మత్థకే తిట్ఠన్తి, ముఖం సూచిపాసకసదిసం మత్థకస్మింయేవ హోతి, తేన ఓణమిత్వా గోచరం గణ్హన్తి. బీరణత్థమ్బకేతి బీరణతిణత్థమ్బో తస్మిం సుసానే అత్థి, తస్మా తం బీరణత్థమ్బకన్తి వుచ్చతి.

తేనుపసఙ్కమీతి భగవతి ఏత్తకం వత్వా తస్మిం గామే పిణ్డాయ చరిత్వా విహారం గతే విహారా నిక్ఖమిత్వా ఉపసఙ్కమి. యేన త్వన్తి యేన కారణేన త్వం. యస్మాపి భగవతా బ్యాకతో, తస్మాతి అత్థో. మత్తం మత్తన్తి పమాణయుత్తం పమాణయుత్తం. ‘‘మన్తా మన్తా’’తిపి పాఠో, పఞ్ఞాయ ఉపపరిక్ఖిత్వా ఉపపరిక్ఖిత్వాతి అత్థో. యథా సమణస్స గోతమస్సాతి యథా సమణస్స గోతమస్స మిచ్ఛా వచనం అస్స, తథా కరేయ్యాసీతి ఆహ. ఏవం వుత్తే అచేలో సునఖో వియ ఉద్ధనట్ఠానే నిపన్నో సీసం ఉక్ఖిపిత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేన్తో కిం కథేసి ‘‘సమణో నామ గోతమో అమ్హాకం వేరీ విసభాగో, సమణస్స గోతమస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ మయం సూరియే ఉగ్గతే ఖజ్జోపనకా వియ జాతా. సమణో గోతమో అమ్హే, ఏవం వాచం వదేయ్య అఞ్ఞథా వా. వేరినో పన కథా నామ తచ్ఛా న హోతి, గచ్ఛ త్వం అహమేత్థ కత్తబ్బం జానిస్సామీ’’తి వత్వా పునదేవ నిపజ్జి.

౮. ఏకద్వీహికాయాతి ఏకం ద్వేతి వత్వా గణేసి. యథా తన్తి యథా అసద్దహమానో కోచి గణేయ్య, ఏవం గణేసి. ఏకదివసఞ్చ తిక్ఖత్తుం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకో దివసో అతీతో, ద్వే దివసా అతీతాతి ఆరోచేసి. సత్తమం దివసన్తి సో కిర సునక్ఖత్తస్స వచనం సుత్వా సత్తాహం నిరాహారోవ అహోసి. అథస్స సత్తమే దివసే ఏకో ఉపట్ఠాకో ‘‘అమ్హాకం కులూపకసమణస్స అజ్జ సత్తమో దివసో గేహం అనాగచ్ఛన్తస్స అఫాసు ను ఖో జాత’’న్తి సూకరమంసం పచాపేత్వా భత్తమాదాయ గన్త్వా పురతో భూమియం నిక్ఖిపి. అచేలో దిస్వా చిన్తేసి ‘‘సమణస్స గోతమస్స కథా తచ్ఛా వా అతచ్ఛా వా హోతు, ఆహారం పన ఖాదిత్వా సుహితస్స మే మరణమ్పి సుమరణ’’న్తి ద్వే హత్థే జణ్ణుకాని చ భూమియం ఠపేత్వా కుచ్ఛిపూరం భుఞ్జి. సో రత్తిభాగే జీరాపేతుం అసక్కోన్తో అలసకేన కాలమకాసి. సచేపి హి సో ‘‘న భుఞ్జేయ్య’’న్తి చిన్తేయ్య, తథాపి తం దివసం భుఞ్జిత్వా అలసకేన కాలం కరేయ్య. అద్వేజ్ఝవచనా హి తథాగతాతి.

బీరణత్థమ్బకేతి తిత్థియా కిర ‘‘కాలఙ్కతో కోరక్ఖత్తియో’’తి సుత్వా దివసాని గణేత్వా ఇదం తావ సచ్చం జాతం, ఇదాని నం అఞ్ఞత్థ ఛడ్డేత్వా ‘‘ముసావాదేన సమణం గోతమం నిగ్గణ్హిస్సామా’’తి గన్త్వా తస్స సరీరం వల్లియా బన్ధిత్వా ఆకడ్ఢన్తా ‘‘ఏత్థ ఛడ్డేస్సామ, ఏత్థ ఛడ్డేస్సామా’’తి గచ్ఛన్తి. గతగతట్ఠానం అఙ్గణమేవ హోతి. తే కడ్ఢమానా బీరణత్థమ్బకసుసానంయేవ గన్త్వా సుసానభావం ఞత్వా ‘‘అఞ్ఞత్థ ఛడ్డేస్సామా’’తి ఆకడ్ఢింసు. అథ నేసం వల్లి ఛిజ్జిత్థ, పచ్ఛా చాలేతుం నాసక్ఖింసు. తే తతోవ పక్కన్తా. తేన వుత్తం – ‘‘బీరణత్థమ్బకే సుసానే ఛడ్డేసు’’న్తి.

౯. తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? సో కిర చిన్తేసి ‘‘అవసేసం తావ సమణస్స గోతమస్స వచనం సమేతి, మతస్స పన ఉట్ఠాయ అఞ్ఞేన సద్ధిం కథనం నామ నత్థి, హన్దాహం గన్త్వా పుచ్ఛామి. సచే కథేతి, సున్దరం. నో చే కథేతి, సమణం గోతమం ముసావాదేన నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ఇమినా కారణేన ఉపసఙ్కమి. ఆకోటేసీతి పహరి. జానామి ఆవుసోతి మతసరీరం ఉట్ఠహిత్వా కథేతుం సమత్థం నామ నత్థి, ఇదం కథం కథేసీతి? బుద్ధానుభావేన. భగవా కిర కోరక్ఖత్తియం అసురయోనితో ఆనేత్వా సరీరే అధిమోచేత్వా కథాపేసి. తమేవ వా సరీరం కథాపేసి, అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధవిసయో.

౧౦. తథేవ తం విపాకన్తి తస్స వచనస్స విపాకం తథేవ, ఉదాహు నోతి లిఙ్గవిపల్లాసో కతో, తథేవ సో విపాకోతి అత్థో. కేచి పన ‘‘విపక్క’’న్తిపి పఠన్తి, నిబ్బత్తన్తి అత్థో.

ఏత్థ ఠత్వా పాటిహారియాని సమానేతబ్బాని. సబ్బానేవ హేతాని పఞ్చ పాటిహారియాని హోన్తి. ‘‘సత్తమే దివసే మరిస్సతీ’’తి వుత్తం, సో తథేవ మతో, ఇదం పఠమం పాటిహారియం. ‘‘అలసకేనా’’తి వుత్తం, అలసకేనేవ మతో, ఇదం దుతియం. ‘‘కాలకఞ్చికేసు నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి వుత్తం, తత్థేవ నిబ్బత్తో, ఇదం తతియం. ‘‘బీరణత్థమ్బకే సుసానే ఛడ్డేస్సన్తీ’’తి వుత్తం, తత్థేవ ఛడ్డితో, ఇదం చతుత్థం. ‘‘నిబ్బత్తట్ఠానతో ఆగన్త్వా సునక్ఖత్తేన సద్ధిం కథేస్సతీ’’తి వుత్తో, సో కథేసియేవ, ఇదం పఞ్చమం పాటిహారియం.

అచేలకళారమట్టకవత్థువణ్ణనా

౧౧. కళారమట్టకోతి నిక్ఖన్తదన్తమత్తకో. నామమేవ వా తస్సేతం. లాభగ్గప్పత్తోతి లాభగ్గం పత్తో, అగ్గలాభం పత్తోతి వుత్తం హోతి. యసగ్గప్పత్తోతి యసగ్గం అగ్గపరివారం పత్తో. వతపదానీతి వతానియేవ, వతకోట్ఠాసా వా. సమత్తానీతి గహితాని. సమాదిన్నానీతి తస్సేవ వేవచనం. పురత్థిమేన వేసాలిన్తి వేసాలితో అవిదూరే పురత్థిమాయ దిసాయ. చేతియన్తి యక్ఖచేతియట్ఠానం. ఏస నయో సబ్బత్థ.

౧౨. యేన అచేలకోతి భగవతో వత్తం కత్వా యేన అచేలో కళారమట్టకో తేనుపసఙ్కమి. పఞ్హం అపుచ్ఛీతి గమ్భీరం తిలక్ఖణాహతం పఞ్హం పుచ్ఛి. న సమ్పాయాసీతి న సమ్మా ఞాణగతియా పాయాసి, అన్ధో వియ విసమట్ఠానే తత్థ తత్థేవ పక్ఖలి. నేవ ఆదిం, న పరియోసానమద్దస. అథ వా ‘‘న సమ్పాయాసీ’’తి న సమ్పాదేసి, సమ్పాదేత్వా కథేతుం నాసక్ఖి. అసమ్పాయన్తోతి కబరక్ఖీని పరివత్తేత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘అసిక్ఖితకస్స సన్తికే వుట్ఠోసి, అనోకాసేపి పబ్బజితో పఞ్హం పుచ్ఛన్తో విచరసి, అపేహి మా ఏతస్మిం ఠానే అట్ఠాసీ’’తి వదన్తో. కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాత్వాకాసీతి కుప్పనాకారం కోపం, దుస్సనాకారం దోసం, అతుట్ఠాకారభూతం దోమనస్ససఙ్ఖాతం అప్పచ్చయఞ్చ పాకటమకాసి. ఆసాదిమ్హసేతి ఆసాదియిమ్హ ఘట్టయిమ్హ. మా వత నో అహోసీతి అహో వత మే న భవేయ్య. మం వత నో అహోసీతిపి పాఠో. తత్థ మన్తి సామివచనత్థే ఉపయోగవచనం, అహోసి వత ను మమాతి అత్థో. ఏవఞ్చ పన చిన్తేత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా ‘‘ఖమథ మే, భన్తే’’తి తం ఖమాపేసి. సోపి ఇతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం కిఞ్చి పఞ్హం నామ న పుచ్ఛిస్ససీతి. ఆమ న పుచ్ఛిస్సామీతి. యది ఏవం గచ్ఛ, ఖమామి తేతి తం ఉయ్యోజేసి.

౧౪. పరిహితోతి పరిదహితో నివత్థవత్థో. సానుచారికోతి అనుచారికా వుచ్చతి భరియా, సహ అనుచారికాయ సానుచారికో, తం తం బ్రహ్మచరియం పహాయ సభరియోతి అత్థో. ఓదనకుమ్మాసన్తి సురామంసతో అతిరేకం ఓదనమ్పి కుమ్మాసమ్పి భుఞ్జమానో. యసా నిహీనోతి యం లాభగ్గయసగ్గం పత్తో, తతో పరిహీనో హుత్వా. ‘‘కతం హోతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియ’’న్తి ఇధ సత్తవతపదాతిక్కమవసేన సత్త పాటిహారియాని వేదితబ్బాని.

అచేలపాథికపుత్తవత్థువణ్ణనా

౧౫. పాథికపుత్తోతి పాథికస్స పుత్తో. ఞాణవాదేనాతి ఞాణవాదేన సద్ధిం. ఉపడ్ఢపథన్తి యోజనం చే, నో అన్తరే భవేయ్య, గోతమో అడ్ఢయోజనం, అహం అడ్ఢయోజనం. ఏస నయో అడ్ఢయోజనాదీసు. ఏకపదవారమ్పి అతిక్కమ్మ గచ్ఛతో జయో భవిస్సతి, అనాగచ్ఛతో పరాజయోతి. తే తత్థాతి తే మయం తత్థ సమాగతట్ఠానే. తద్దిగుణం తద్దిగుణాహన్తి తతో తతో దిగుణం దిగుణం అహం కరిస్సామి, భగవతా సద్ధిం పాటిహారియం కాతుం అసమత్థభావం జానన్తోపి ‘‘ఉత్తమపురిసేన సద్ధిం పట్ఠపేత్వా అసక్కుణన్తస్సాపి పాసంసో హోతీ’’తి ఞత్వా ఏవమాహ. నగరవాసినోపి తం సుత్వా ‘‘అసమత్థో నామ ఏవం న గజ్జతి, అద్ధా అయమ్పి అరహా భవిస్సతీ’’తి తస్స మహన్తం సక్కారమకంసు.

౧౬. యేనాహం తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘సునక్ఖత్తో కిర పాథికపుత్తో ఏవం వదతీ’’తి అస్సోసి. అథస్స హీనజ్ఝాసయత్తా హీనదస్సనాయ చిత్తం ఉదపాది.

సో భగవతో వత్తం కత్వా భగవతి గన్ధకుటిం పవిట్ఠే పాథికపుత్తస్స సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛి ‘‘తుమ్హే కిర ఏవరూపిం కథం కథేథా’’తి? ‘‘ఆమ, కథేమా’’తి. యది ఏవం ‘‘మా భాయిత్థ విస్సత్థా పునప్పునం ఏవం వదథ, అహం సమణస్స గోతమస్స ఉపట్ఠాకో, తస్స విసయం విజానామి, తుమ్హేహి సద్ధిం పాటిహారియం కాతుం న సక్ఖిస్సతి, అహం సమణస్స గోతమస్స కథేత్వా భయం ఉప్పాదేత్వా తం అఞ్ఞతో గహేత్వా గమిస్సామి, తుమ్హే మా భాయిత్థా’’తి తం అస్సాసేత్వా భగవతో సన్తికం గతో. తేన వుత్తం ‘‘యేనాహం తేనుపసఙ్కమీ’’తి. తం వాచన్తిఆదీసు ‘‘అహం అబుద్ధోవ సమానో బుద్ధోమ్హీతి విచరిం, అభూతం మే కథితం నాహం బుద్ధో’’తి వదన్తో తం వాచం పజహతి నామ. రహో నిసీదిత్వా చిన్తయమానో ‘‘అహం ‘ఏత్తకం కాలం అబుద్ధోవ సమానో బుద్ధోమ్హీ’తి విచరిం, ఇతో దాని పట్ఠాయ నాహం బుద్ధో’’తి చిన్తయన్తో తం చిత్తం పజహతి నామ. ‘‘అహం ‘ఏత్తకం కాలం అబుద్ధోవ సమానో బుద్ధోమ్హీ’తి పాపకం దిట్ఠిం గహేత్వా విచరిం, ఇతో దాని పట్ఠాయ ఇమం దిట్ఠిం పజహామీ’’తి పజహన్తో తం దిట్ఠిం పటినిస్సజ్జతి నామ. ఏవం అకరోన్తో పన తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వాతి వుచ్చతి. విపతేయ్యాతి బన్ధనా ముత్తతాలపక్కం వియ గీవతో పతేయ్య, సత్తధా వా పన ఫలేయ్య.

౧౭. రక్ఖతేతన్తి రక్ఖతు ఏతం. ఏకంసేనాతి నిప్పరియాయేన. ఓధారితాతి భాసితా. అచేలో చ, భన్తే, పాథికపుత్తోతి ఏవం ఏకంసేన భగవతో వాచాయ ఓధారితాయ సచే అచేలో పాథికపుత్తో. విరూపరూపేనాతి విగతరూపేన విగచ్ఛితసభావేన రూపేన అత్తనో రూపం పహాయ అదిస్సమానేన కాయేన. సీహబ్యగ్ఘాదివసేన వా వివిధరూపేన సమ్ముఖీభావం ఆగచ్ఛేయ్య. తదస్స భగవతో ముసాతి ఏవం సన్తే భగవతో తం వచనం ముసా భవేయ్యాతి ముసావాదేన నిగ్గణ్హాతి. ఠపేత్వా కిర ఏతం న అఞ్ఞేన భగవా ముసావాదేన నిగ్గహితపుబ్బోతి.

౧౮. ద్వయగామినీతి సరూపేన అత్థిభావం, అత్థేన నత్థిభావన్తి ఏవం ద్వయగామినీ. అలికతుచ్ఛనిప్ఫలవాచాయ ఏతం అధివచనం.

౧౯. అజితోపి నామ లిచ్ఛవీనం సేనాపతీతి సో కిర భగవతో ఉపట్ఠాకో అహోసి, సో కాలమకాసి. అథస్స సరీరకిచ్చం కత్వా మనుస్సా పాథికపుత్తం పుచ్ఛింసు ‘‘కుహిం నిబ్బత్తో సేనాపతీ’’తి? సో ఆహ – ‘‘మహానిరయే నిబ్బత్తో’’తి. ఇదఞ్చ పన వత్వా పున ఆహ ‘‘తుమ్హాకం సేనాపతి మమ సన్తికం ఆగమ్మ అహం తుమ్హాకం వచనమకత్వా సమణస్స గోతమస్స వాదం పతిట్ఠపేత్వా నిరయే నిబ్బత్తోమ్హీ’’తి పరోదిత్థాతి. తేనుపసఙ్కమి దివావిహారాయాతి ఏత్థ ‘‘పాటిహారియకరణత్థాయా’’తి కస్మా న వదతి? అభావా. సమ్ముఖీభావోపి హిస్స తేన సద్ధిం నత్థి, కుతో పాటిహారియకరణం, తస్మా తథా అవత్వా ‘‘దివావిహారాయా’’తి ఆహ.

ఇద్ధిపాటిహారియకథావణ్ణనా

౨౦. గహపతినేచయికాతి గహపతి మహాసాలా. తేసఞ్హి మహాధనధఞ్ఞనిచయో, తస్మా ‘‘నేచయికా’’తి వుచ్చన్తి. అనేకసహస్సాతి సహస్సేహిపి అపరిమాణగణనా. ఏవం మహతిం కిర పరిసం ఠపేత్వా సునక్ఖత్తం అఞ్ఞో సన్నిపాతేతుం సమత్థో నత్థి. తేనేవ భగవా ఏత్తకం కాలం సునక్ఖత్తం గహేత్వా విచరి.

౨౧. భయన్తి చిత్తుత్రాసభయం. ఛమ్భితత్తన్తి సకలసరీరచలనం. లోమహంసోతి లోమానం ఉద్ధగ్గభావో. సో కిర చిన్తేసి – ‘‘అహం అతిమహన్తం కథం కథేత్వా సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలేన సద్ధిం పటివిరుద్ధో, మయ్హం ఖో పనబ్భన్తరే అరహత్తం వా పాటిహారియకరణహేతు వా నత్థి, సమణో పన గోతమో పాటిహారియం కరిస్సతి, అథస్స పాటిహారియం దిస్వా మహాజనో ‘త్వం దాని పాటిహారియం కాతుం అసక్కోన్తో కస్మా అత్తనో పమాణమజానిత్వా లోకే అగ్గపుగ్గలేన సద్ధిం పటిమల్లో హుత్వా గజ్జసీ’తి కట్ఠలేడ్డుదణ్డాదీహి విహేఠేస్సతీ’’తి. తేనస్స మహాజనసన్నిపాతఞ్చేవ తేన భగవతో చ ఆగమనం సుత్వా భయం వా ఛమ్భితత్తం వా లోమహంసో వా ఉదపాది. సో తతో దుక్ఖా ముచ్చితుకామో తిన్దుకఖాణుకపరిబ్బాజకారామం అగమాసి. తమత్థం దస్సేతుం అథ ఖో భగవాతిఆదిమాహ. తత్థ ఉపసఙ్కమీతి న కేవలం ఉపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పన దూరం అడ్ఢయోజనన్తరం పరిబ్బాజకారామం పవిట్ఠో. తత్థపి చిత్తస్సాదం అలభమానో అన్తన్తేన ఆవిజ్ఝిత్వా ఆరామపచ్చన్తే ఏకం గహనట్ఠానం ఉపధారేత్వా పాసాణఫలకే నిసీది. అథ భగవా చిన్తేసి – ‘‘సచే అయం బాలో కస్సచిదేవ కథం గహేత్వా ఇధాగచ్ఛేయ్య, మా నస్సతు బాలో’’తి ‘‘నిసిన్నపాసాణఫలకం తస్స సరీరే అల్లీనం హోతూ’’తి అధిట్ఠాసి. సహ అధిట్ఠానచిత్తేన తం తస్స సరీరే అల్లీయి. సో మహాఅద్దుబన్ధనబద్ధో వియ ఛిన్నపాదో వియ చ అహోసి.

అస్సోసీతి ఇతో చితో చ పాథికపుత్తం పరియేసమానా పరిసా తస్స అనుపదం గన్త్వా నిసిన్నట్ఠానం ఞత్వా ఆగతేన అఞ్ఞతరేన పురిసేన ‘‘తుమ్హే కం పరియేసథా’’తి వుత్తే పాథికపుత్తన్తి. సో ‘‘తిన్దుకఖాణుకపరిబ్బాజకారామే నిసిన్నో’’తి వుత్తవచనేన అస్సోసి.

౨౨. సంసప్పతీతి ఓసీదతి. తత్థేవ సఞ్చరతి. పావళా వుచ్చతి ఆనిసదట్ఠికా.

౨౩. పరాభూతరూపోతి పరాజితరూపో, వినట్ఠరూపో వా.

౨౫. గోయుగేహీతి గోయుత్తేహి సతమత్తేహి వా సహస్సమత్తేహి వా యుగేహి. ఆవిఞ్ఛేయ్యామాతి ఆకడ్ఢేయ్యామ. ఛిజ్జేయ్యున్తి ఛిన్దేయ్యుం. పాథికపుత్తో వా బన్ధట్ఠానే ఛిజ్జేయ్య.

౨౬. దారుపత్తికన్తేవాసీతి దారుపత్తికస్స అన్తేవాసీ. తస్స కిర ఏతదహోసి ‘‘తిట్ఠతు తావ పాటిహారియం, సమణో గోతమో ‘అచేలో పాథికపుత్తో ఆసనాపి న వుట్ఠహిస్సతీ’తి ఆహ. హన్దాహం గన్త్వా యేన కేనచి ఉపాయేన తం ఆసనా వుట్ఠాపేమి. ఏత్తావతా చ సమణస్స గోతమస్స పరాజయో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా ఏవమాహ.

౨౭. సీహస్సాతి చత్తారో సీహా తిణసీహో చ కాళసీహో చ పణ్డుసీహో చ కేసరసీహో చ. తేసం చతున్నం సీహానం కేసరసీహో అగ్గతం గతో, సో ఇధాధిప్పేతో. మిగరఞ్ఞోతి సబ్బచతుప్పదానం రఞ్ఞో. ఆసయన్తి నివాసం. సీహనాదన్తి అభీతనాదం. గోచరాయ పక్కమేయ్యన్తి ఆహారత్థాయ పక్కమేయ్యం. వరం వరన్తి ఉత్తముత్తమం, థూలం థూలన్తి అత్థో. ముదుమంసానీతి ముదూని మంసాని. ‘‘మధుమంసానీ’’తిపి పాఠో, మధురమంసానీతి అత్థో. అజ్ఝుపేయ్యన్తి ఉపగచ్ఛేయ్యం. సీహనాదం నదిత్వాతి యే దుబ్బలా పాణా, తే పలాయన్తూతి అత్తనో సూరభావసన్నిస్సితేన కారుఞ్ఞేన నదిత్వా.

౨౮. విఘాససంవడ్ఢోతి విఘాసేన సంవడ్ఢో, విఘాసం భక్ఖితా తిరిత్తమంసం ఖాదిత్వా వడ్ఢితో. దిత్తోతి దప్పితో థూలసరీరో. బలవాతి బలసమ్పన్నో. ఏతదహోసీతి కస్మా అహోసి? అస్మిమానదోసేన.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – ఏకదివసం కిర సో సీహో గోచరతో నివత్తమానో తం సిఙ్గాలం భయేన పలాయమానం దిస్వా కారుఞ్ఞజాతో హుత్వా ‘‘వయస, మా భాయి, తిట్ఠ కో నామ త్వ’’న్తి ఆహ. జమ్బుకో నామాహం సామీతి. వయస, జమ్బుక, ఇతో పట్ఠాయ మం ఉపట్ఠాతుం సక్ఖిస్ససీతి. ఉపట్ఠహిస్సామీతి. సో తతో పట్ఠాయ ఉపట్ఠాతి. సీహో గోచరతో ఆగచ్ఛన్తో మహన్తం మహన్తం మంసఖణ్డం ఆహరతి. సో తం ఖాదిత్వా అవిదూరే పాసాణపిట్ఠే వసతి. సో కతిపాహచ్చయేనేవ థూలసరీరో మహాఖన్ధో జాతో. అథ నం సీహో అవోచ – ‘‘వయస, జమ్బుక, మమ విజమ్భనకాలే అవిదూరే ఠత్వా ‘విరోచ సామీ’తి వత్తుం సక్ఖిస్ససీ’’తి. సక్కోమి సామీతి. సో తస్స విజమ్భనకాలే తథా కరోతి. తేన సీహస్స అతిరేకో అస్మిమానో హోతి.

అథేకదివసం జరసిఙ్గాలో ఉదకసోణ్డియం పానీయం పివన్తో అత్తనో ఛాయం ఓలోకేన్తో అద్దస అత్తనో థూలసరీరతఞ్చేవ మహాఖన్ధతఞ్చ. దిస్వా ‘జరసిఙ్గాలోస్మీ’తి మనం అకత్వా ‘‘అహమ్పి సీహో జాతో’’తి మఞ్ఞి. తతో అత్తనావ అత్తానం ఏతదవోచ – ‘‘వయస, జమ్బుక, యుత్తం నామ తవ ఇమినా అత్తభావేన పరస్స ఉచ్ఛిట్ఠమంసం ఖాదితుం, కిం త్వం పురిసో న హోసి, సీహస్సాపి చత్తారో పాదా ద్వే దాఠా ద్వే కణ్ణా ఏకం నఙ్గుట్ఠం, తవపి సబ్బం తథేవ, కేవలం తవ కేసరభారమత్తమేవ నత్థీ’’తి. తస్సేవం చిన్తయతో అస్మిమానో వడ్ఢి. అథస్స తేన అస్మిమానదోసేన ఏతం ‘‘కో చాహ’’న్తిఆది మఞ్ఞితమహోసి. తత్థ కో చాహన్తి అహం కో, సీహో మిగరాజా కో, న మే ఞాతి, న సామికో, కిమహం తస్స నిపచ్చకారం కరోమీతి అధిప్పాయో. సిఙ్గాలకంయేవాతి సిఙ్గాలరవమేవ. భేరణ్డకంయేవాతి అప్పియఅమనాపసద్దమేవ. కే చ ఛవే సిఙ్గాలేతి కో చ లామకో సిఙ్గాలో. కే పన సీహనాదేతి కో పన సీహనాదో సిఙ్గాలస్స చ సీహనాదస్స చ కో సమ్బన్ధోతి అధిప్పాయో. సుగతాపదానేసూతి సుగతలక్ఖణేసు. సుగతస్స సాసనసమ్భూతాసు తీసు సిక్ఖాసు. కథం పనేస తత్థ జీవతి? ఏతస్స హి చత్తారో పచ్చయే దదమానా సీలాదిగుణసమ్పన్నానం సమ్బుద్ధానం దేమాతి దేన్తి, తేన ఏస అబుద్ధో సమానో బుద్ధానం నియామితపచ్చయే పరిభుఞ్జన్తో సుగతాపదానేసు జీవతి నామ. సుగతాతిరిత్తానీతి తేసం కిర భోజనాని దదమానా బుద్ధానఞ్చ బుద్ధసావకానఞ్చ దత్వా పచ్ఛా అవసేసం సాయన్హసమయే దేన్తి. ఏవమేస సుగతాతిరిత్తాని భుఞ్జతి నామ. తథాగతేతి తథాగతం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఆసాదేతబ్బం ఘట్టయితబ్బం. అథ వా ‘‘తథాగతే’’తిఆదీని ఉపయోగబహువచనానేవ. ఆసాదేతబ్బన్తి ఇదమ్పి బహువచనమేవ ఏకవచనం వియ వుత్తం. ఆసాదనాతి అహం బుద్ధేన సద్ధిం పాటిహారియం కరిస్సామీతి ఘట్టనా.

౨౯. సమేక్ఖియానాతి సమేక్ఖిత్వా, మఞ్ఞిత్వాతి అత్థో. అమఞ్ఞీతి పున అమఞ్ఞిత్థ కోత్థూతి సిఙ్గాలో.

౩౦. అత్తానం విఘాసే సమేక్ఖియాతి సోణ్డియం ఉచ్ఛిట్ఠోదకే థూలం అత్తభావం దిస్వా. యావ అత్తానం న పస్సతీతి యావ అహం సీహవిఘాససంవడ్ఢితకో జరసిఙ్గాలోతి ఏవం యథాభూతం అత్తానం న పస్సతి. బ్యగ్ఘోతి మఞ్ఞతీతి సీహోహమస్మీతి మఞ్ఞతి, సీహేన వా సమానబలో బ్యగ్ఘోయేవ అహన్తి మఞ్ఞతి.

౩౧. భుత్వాన భేకేతి ఆవాటమణ్డూకే ఖాదిత్వా. ఖలమూసికాయోతి ఖలేసు మూసికాయో చ ఖాదిత్వా. కటసీసు ఖిత్తాని చ కోణపానీతి సుసానేసు ఛడ్డితకుణపాని చ ఖాదిత్వా. మహావనేతి మహన్తే వనస్మిం. సుఞ్ఞవనేతి తుచ్ఛవనే. వివడ్ఢోతి వడ్ఢితో. తథేవ సో సిఙ్గాలకం అనదీతి ఏవం సంవడ్ఢోపి మిగరాజాహమస్మీతి మఞ్ఞిత్వాపి యథా పుబ్బే దుబ్బలసిఙ్గాలకాలే, తథేవ సో సిఙ్గాలరవంయేవ అరవీతి. ఇమాయపి గాథాయ భేకాదీని భుత్వా వడ్ఢితసిఙ్గాలో వియ లాభసక్కారగిద్ధో త్వన్తి పాథికపుత్తమేవ ఘట్టేసి.

నాగేహీతి హత్థీహి. మహాబన్ధనాతి మహతా కిలేసబన్ధనా మోచేత్వా. మహావిదుగ్గాతి మహావిదుగ్గం నామ చత్తారో ఓఘా. తతో ఉద్ధరిత్వా నిబ్బానథలే పతిట్ఠపేత్వా.

అగ్గఞ్ఞపఞ్ఞత్తికథావణ్ణనా

౩౬. ఇతి ‘‘భగవా ఏత్తకేన కథామగ్గేన పాటిహారియం న కరోతీ’’తి పదస్స అనుసన్ధిం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘న అగ్గఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతీ’’తి ఇమస్స అనుసన్ధిం దస్సేన్తో అగ్గఞ్ఞఞ్చాహన్తి దేసనం ఆరభి. తత్థ అగ్గఞ్ఞఞ్చాహన్తి అహం, భగ్గవ, అగ్గఞ్ఞఞ్చ పజానామి లోకుప్పత్తిచరియవంసఞ్చ. తఞ్చ పజానామీతి న కేవలం అగ్గఞ్ఞమేవ, తఞ్చ అగ్గఞ్ఞం పజానామి. తతో చ ఉత్తరితరం సీలసమాధితో పట్ఠాయ యావ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణా పజానామి. తఞ్చ పజానం న పరామసామీతి తఞ్చ పజానన్తోపి అహం ఇదం నామ పజానామీతి తణ్హాదిట్ఠిమానవసేన న పరామసామి. నత్థి తథాగతస్స పరామాసోతి దీపేతి. పచ్చత్తఞ్ఞేవ నిబ్బుతి విదితాతి అత్తనాయేవ అత్తని కిలేసనిబ్బానం విదితం. యదభిజానం తథాగతోతి యం కిలేసనిబ్బానం జానన్తో తథాగతో. నో అనయం ఆపజ్జతీతి అవిదితనిబ్బానా తిత్థియా వియ అనయం దుక్ఖం బ్యసనం నాపజ్జతి.

౩౭. ఇదాని యం తం తిత్థియా అగ్గఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, తం దస్సేన్తో సన్తి భగ్గవాతిఆదిమాహ. తత్థ ఇస్సరకుత్తం బ్రహ్మకుత్తన్తి ఇస్సరకతం బ్రహ్మకతం, ఇస్సరనిమ్మితం బ్రహ్మనిమ్మితన్తి అత్థో. బ్రహ్మా ఏవ హి ఏత్థ ఆధిపచ్చభావేన ఇస్సరోతి వేదితబ్బో. ఆచరియకన్తి ఆచరియభావం ఆచరియవాదం. తత్థ ఆచరియవాదో అగ్గఞ్ఞం. అగ్గఞ్ఞం పన ఏత్థ దేసితన్తి కత్వా సో అగ్గఞ్ఞం త్వేవ వుత్తో. కథం విహితకన్తి కేన విహితం కిన్తి విహితం. సేసం బ్రహ్మజాలే విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బం.

౪౧. ఖిడ్డాపదోసికన్తి ఖిడ్డాపదోసికమూలం.

౪౭. అసతాతి అవిజ్జమానేన, అసంవిజ్జమానట్ఠేనాతి అత్థో. తుచ్ఛాతి తుచ్ఛేన అన్తోసారవిరహితేన. ముసాతి ముసావాదేన. అభూతేనాతి భూతత్థవిరహితేన. అబ్భాచిక్ఖన్తీతి అభిఆచిక్ఖన్తి. విపరీతోతి విపరీతసఞ్ఞో విపరీతచిత్తో. భిక్ఖవో చాతి న కేవలం సమణో గోతమోయేవ, యే చ అస్స అనుసిట్ఠిం కరోన్తి, తే భిక్ఖూ చ విపరీతా. అథ యం సన్ధాయ విపరీతోతి వదన్తి, తం దస్సేతుం సమణో గోతమోతిఆది వుత్తం. సుభం విమోక్ఖన్తి వణ్ణకసిణం. అసుభన్త్వేవాతి సుభఞ్చ అసుభఞ్చ సబ్బం అసుభన్తి ఏవం పజానాతి. సుభన్త్వేవ తస్మిం సమయేతి సుభన్తి ఏవ చ తస్మిం సమయే పజానాతి, న అసుభం. భిక్ఖవో చాతి యే తే ఏవం వదన్తి, తేసం భిక్ఖవో చ అన్తేవాసికసమణా విపరీతా. పహోతీతి సమత్థో పటిబలో.

౪౮. దుక్కరం ఖోతి అయం పరిబ్బాజకో యదిదం ‘‘ఏవంపసన్నో అహం, భన్తే’’తిఆదిమాహ, తం సాఠేయ్యేన కోహఞ్ఞేన ఆహ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘సమణో గోతమో మయ్హం ఏత్తకం ధమ్మకథం కథేసి, తమహం సుత్వాపి పబ్బజితుం న సక్కోమి, మయా ఏతస్స సాసనం పటిపన్నసదిసేన భవితుం వట్టతీ’’తి. తతో సో సాఠేయ్యేన కోహఞ్ఞేన ఏవమాహ. తేనస్స భగవా మమ్మం ఘట్టేన్తో వియ ‘‘దుక్కరం ఖో ఏతం, భగ్గవ తయా అఞ్ఞదిట్ఠికేనా’’తిఆదిమాహ. తం పోట్ఠపాదసుత్తే వుత్తత్థమేవ. సాధుకమనురక్ఖాతి సుట్ఠు అనురక్ఖ.

ఇతి భగవా పసాదమత్తానురక్ఖణే పరిబ్బాజకం నియోజేసి. సోపి ఏవం మహన్తం సుత్తన్తం సుత్వాపి నాసక్ఖి కిలేసక్ఖయం కాతుం. దేసనా పనస్స ఆయతిం వాసనాయ పచ్చయో అహోసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ

పాథికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.