౯. ఇద్ధిపాదవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౪౩౧. ఇదాని తదనన్తరే ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇద్ధిపాదాతి ఏత్థ ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతీతి అత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతిపి ఇద్ధి. పఠమేనత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. దుతియేనత్థేన ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో; పాదోతి పతిట్ఠా, అధిగముపాయోతి అత్థో. తేన హి యస్మా ఉపరూపరివిసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి, తస్మా పాదోతి వుచ్చతి. ఏవం తావ ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఇదాని తే భాజేత్వా దస్సేతుం ఇధ భిక్ఖూతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతన్తి ఏత్థ ఛన్దహేతుకో ఛన్దాధికో వా సమాధి ఛన్దసమాధి. కత్తుకమ్యతాఛన్దం అధిపతిం కరిత్వా పటిలద్ధసమాధిస్సేతం అధివచనం. పధానభూతా సఙ్ఖారా పధానసఙ్ఖారా. చతుకిచ్చసాధకస్స సమ్మప్పధానవీరియస్సేతం అధివచనం. సమన్నాగతన్తి ఛన్దసమాధినా చ పధానసఙ్ఖారేహి చ ఉపేతం. ఇద్ధిపాదన్తి నిప్ఫత్తిపరియాయేన వా ఇజ్ఝనకట్ఠేన ఇజ్ఝన్తి ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇమినా వా పరియాయేన ఇద్ధీతి సఙ్ఖం గతానం ఉపచారజ్ఝానాదికుసలచిత్తసమ్పయుత్తానం ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారానం అధిట్ఠానట్ఠేన పాదభూతం సేసచిత్తచేతసికరాసిన్తి అత్థో. యఞ్హి పరతో ‘‘ఇద్ధిపాదోతి తథాభూతస్స వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం, తం ఇమినా అత్థేన యుజ్జతి. ఇమినా నయేన సేసేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. యథేవ హి ఛన్దం అధిపతిం కరిత్వా పటిలద్ధసమాధి ఛన్దసమాధీతి వుత్తో, ఏవం వీరియం…పే… చిత్తం. వీమంసం అధిపతిం కరిత్వా పటిలద్ధసమాధి వీమంససమాధీతి వుచ్చతి.

ఇదాని ఛన్దసమాధిఆదీని పదాని భాజేత్వా దస్సేతుం కథఞ్చ భిక్ఖూతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఛన్దఞ్చే భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వాతి యది భిక్ఖు ఛన్దం అధిపతిం ఛన్దం జేట్ఠకం ఛన్దం ధురం ఛన్దం పుబ్బఙ్గమం కత్వా సమాధిం పటిలభతి నిబ్బత్తేతి, ఏవం నిబ్బత్తితో అయం సమాధి ఛన్దసమాధి నామ వుచ్చతీతి అత్థో. వీరియఞ్చేతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమే వుచ్చన్తి పధానసఙ్ఖారాతి ఏత్తావతా ఛన్దిద్ధిపాదం భావయమానస్స భిక్ఖునో పధానాభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతచతుకిచ్చసాధకం వీరియం కథితం. తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వాతి తం సబ్బం ఏకతో రాసిం కత్వాతి అత్థో. సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి ఏతం వోహారం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బన్తి అత్థో.

౪౩౩. ఇదాని ‘‘ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారో’’తి ఏతస్మిం పదసమూహే ఛన్దాదిధమ్మే భాజేత్వా దస్సేతుం తత్థ కతమో ఛన్దోతిఆది ఆరద్ధం. తం ఉత్తానత్థమేవ.

ఉపేతో హోతీతి ఇద్ధిపాదసఙ్ఖాతో ధమ్మరాసి ఉపేతో హోతి. తేసం ధమ్మానన్తి తేసం సమ్పయుత్తానం ఛన్దాదిధమ్మానం. ఇద్ధి సమిద్ధీతిఆదీని సబ్బాని నిప్ఫత్తివేవచనానేవ. ఏవం సన్తేపి ఇజ్ఝనకట్ఠేన ఇద్ధి. సమ్పుణ్ణా ఇద్ధి సమిద్ధి; ఉపసగ్గేన వా పదం వడ్ఢితం. ఇజ్ఝనాకారో ఇజ్ఝనా. సమిజ్ఝనాతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. అత్తనో సన్తానే పాతుభావవసేన లభనం లాభో. పరిహీనానమ్పి వీరియారమ్భవసేన పున లాభో పటిలాభో; ఉపసగ్గేన వా పదం వడ్ఢితం. పత్తీతి అధిగమో. అపరిహానవసేన సమ్మా పత్తీతి సమ్పత్తి. ఫుసనాతి పటిలాభఫుసనా. సచ్ఛికిరియాతి పటిలాభసచ్ఛికిరియావ. ఉపసమ్పదాతి పటిలాభఉపసమ్పదా ఏవాతి వేదితబ్బా.

తయాభూతస్సాతి తేన ఆకారేన భూతస్స; తే ఛన్దాదిధమ్మే పటిలభిత్వా ఠితస్సాతి అత్థో. వేదనాక్ఖన్ధోతిఆదీహి ఛన్దాదయో అన్తో కత్వా చత్తారోపి ఖన్ధా కథితా. తే ధమ్మేతి తే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధే; ఛన్దాదయో వా తయో ధమ్మేతిపి వుత్తం. ఆసేవతీతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. సేసఇద్ధిపాదనిద్దేసేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్తావతా కిం కథితన్తి? చతున్నం భిక్ఖూనం మత్థకప్పత్తం కమ్మట్ఠానం కథితం. ఏకో హి భిక్ఖు ఛన్దం అవస్సయతి; కత్తుకమ్యతాకుసలధమ్మచ్ఛన్దేన అత్థనిప్ఫత్తియం సతి ‘అహం లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేస్సామి, నత్థి మయ్హం ఏతస్స నిబ్బత్తనే భారో’తి ఛన్దం జేట్ఠకం ఛన్దం ధురం ఛన్దం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేతి. ఏకో వీరియం అవస్సయతి. ఏకో చిత్తం, ఏకో పఞ్ఞం అవస్సయతి. పఞ్ఞాయ అత్థనిప్ఫత్తియం సతి ‘అహం లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేస్సామి, నత్థి మయ్హం ఏతస్స నిబ్బత్తనే భారో’తి పఞ్ఞం జేట్ఠకం పఞ్ఞం ధురం పఞ్ఞం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేతి.

కథం? యథా హి చతూసు అమచ్చపుత్తేసు ఠానన్తరం పత్థేత్వా విచరన్తేసు ఏకో ఉపట్ఠానం అవస్సయి, ఏకో సూరభావం, ఏకో జాతిం, ఏకో మన్తం. కథం? తేసు హి పఠమో ‘ఉపట్ఠానే అప్పమాదకారితాయ అత్థనిప్ఫత్తియా సతి లబ్భమానం లచ్ఛామేతం ఠానన్తర’న్తి ఉపట్ఠానం అవస్సయి. దుతియో ‘ఉపట్ఠానే అప్పమత్తోపి ఏకచ్చో సఙ్గామే పచ్చుపట్ఠితే సణ్ఠాతుం న సక్కోతి; అవస్సం ఖో పన రఞ్ఞో పచ్చన్తో కుప్పిస్సతి; తస్మిం కుప్పితే రథధురే కమ్మం కత్వా రాజానం ఆరాధేత్వా ఆహరాపేస్సామేతం ఠానన్తర’న్తి సూరభావం అవస్సయి. తతియో ‘సూరభావేపి సతి ఏకచ్చో హీనజాతికో హోతి; జాతిం సోధేత్వా ఠానన్తరం దదన్తా మయ్హం దస్సన్తీ’తి జాతిం అవస్సయి. చతుత్థో ‘జాతిమాపి ఏకో అమన్తనీయో హోతి; మన్తేన కత్తబ్బకిచ్చే ఉప్పన్నే ఆహరాపేస్సామేతం ఠానన్తర’న్తి మన్తం అవస్సయి. తే సబ్బేపి అత్తనో అత్తనో అవస్సయబలేన ఠానన్తరాని పాపుణింసు.

తత్థ ఉపట్ఠానే అప్పమత్తో హుత్వా ఠానన్తరం పత్తో వియ ఛన్దం అవస్సాయ కత్తుకమ్యతాకుసలధమ్మచ్ఛన్దేన అత్థనిబ్బత్తియం సతి ‘అహం లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేస్సామి, నత్థి మయ్హం ఏతస్స నిబ్బత్తనే భారో’తి ఛన్దం జేట్ఠకం ఛన్దం ధురం ఛన్దం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో దట్ఠబ్బో, రట్ఠపాలత్థేరో (మ. ని. ౨.౨౯౩ ఆదయో) వియ. సో హి ఆయస్మా ఛన్దం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. సూరభావేన రాజానం ఆరాధేత్వా ఠానన్తరం పత్తో వియ వీరియం జేట్ఠకం వీరియం ధురం వీరియం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో దట్ఠబ్బో, సోణత్థేరో (మహావ. ౨౪౩) వియ. సో హి ఆయస్మా వీరియం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి.

జాతిసమ్పత్తియా ఠానన్తరం పత్తో వియ చిత్తం జేట్ఠకం చిత్తం ధురం చిత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో దట్ఠబ్బో, సమ్భూతత్థేరో వియ. సో హి ఆయస్మా చిత్తం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి. మన్తం అవస్సాయ ఠానన్తరప్పత్తో వియ వీమంసం జేట్ఠకం వీమంసం ధురం వీమంసం పుబ్బఙ్గమం కత్వా లోకుత్తరధమ్మనిబ్బత్తకో దట్ఠబ్బో, థేరో మోఘరాజా వియ. సో హి ఆయస్మా వీమంసం ధురం కత్వా లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేసి.

ఏత్థ చ తయో ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసఙ్ఖాతా ధమ్మా ఇద్ధీపి హోన్తి ఇద్ధిపాదాపి. సేసా పన సమ్పయుత్తకా చత్తారో ఖన్ధా ఇద్ధిపాదాయేవ. వీరియచిత్తవీమంససమాధిపధానసఙ్ఖారసఙ్ఖాతాపి తయో ధమ్మా ఇద్ధీపి హోన్తి ఇద్ధిపాదాపి. సేసా పన సమ్పయుత్తకా చత్తారో ఖన్ధా ఇద్ధిపాదాయేవ. అయం తావ అభేదతో కథా.

భేదతో పన ‘ఛన్దో’ ఇద్ధి నామ. ఛన్దధురేన భావితా చత్తారో ఖన్ధా ఛన్దిద్ధిపాదో నామ. సమాధి పధానసఙ్ఖారోతి ద్వే ధమ్మా సఙ్ఖారక్ఖన్ధవసేన ఛన్దిద్ధిపాదే పవిసన్తి; పాదే పవిట్ఠాతిపి వత్తుం వట్టతియేవ. తత్థేవ ‘సమాధి’ ఇద్ధి నామ. సమాధిధురేన భావితా చత్తారో ఖన్ధా సమాధిద్ధిపాదో నామ. ఛన్దో పధానసఙ్ఖారోతి ద్వే ధమ్మా సఙ్ఖారక్ఖన్ధవసేన సమాధిద్ధిపాదే పవిసన్తి; పాదే పవిట్ఠాతిపి వత్తుం వట్టతి ఏవ. తత్థేవ ‘పధానసఙ్ఖారో’ ఇద్ధి నామ. పధానసఙ్ఖారభావితా చత్తారో ఖన్ధా పధానసఙ్ఖారిద్ధిపాదో నామ. ఛన్దో సమాధీతి ద్వే ధమ్మా సఙ్ఖారక్ఖన్ధవసేన పధానసఙ్ఖారిద్ధిపాదే పవిసన్తి; పాదే పవిట్ఠాతిపి వత్తుం వట్టతి ఏవ. తత్థేవ ‘వీరియం’ ఇద్ధి నామ, ‘చిత్తం’ ఇద్ధి నామ, ‘వీమంసా’ ఇద్ధి నామ…పే… పాదే పవిట్ఠాతిపి వత్తుం వట్టతి ఏవ. అయం భేదతో కథా నామ.

ఏత్థ పన అభినవం నత్థి; గహితమేవ విభూతధాతుకం కతం. కథం? ఛన్దో, సమాధి, పధానసఙ్ఖారోతి ఇమే తయో ధమ్మా ఇద్ధీపి హోన్తి ఇద్ధిపాదాపి. సేసా సమ్పయుత్తకా చత్తారో ఖన్ధా ఇద్ధిపాదాయేవ. ఇమే హి తయో ధమ్మా ఇజ్ఝమానా సమ్పయుత్తకేహి చతూహి ఖన్ధేహి సద్ధింయేవ ఇజ్ఝన్తి, న వినా. సమ్పయుత్తకా పన చత్తారో ఖన్ధా ఇజ్ఝనకట్ఠేన ఇద్ధి నామ హోన్తి, పతిట్ఠానట్ఠేన పాదో నామ. ‘ఇద్ధీ’తి వా ‘ఇద్ధిపాదో’తి వా న అఞ్ఞస్స కస్సచి అధివచనం, సమ్పయుత్తకానం చతున్నం ఖన్ధానంయేవ అధివచనం. వీరియం, చిత్తం, వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారోతి తయో ధమ్మా…పే… చతున్నం ఖన్ధానంయేవ అధివచనం.

అపిచ పుబ్బభాగో పుబ్బభాగో ఇద్ధిపాదో నామ; పటిలాభో పటిలాభో ఇద్ధి నామాతి వేదితబ్బో. అయమత్థో ఉపచారేన వా విపస్సనాయ వా దీపేతబ్బో. పఠమజ్ఝానపరికమ్మఞ్హి ఇద్ధిపాదో నామ, పఠమజ్ఝానం ఇద్ధి నామ. దుతియతతియచతుత్థఆకాసానఞ్చాయతన, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనఆకిఞ్చఞ్ఞాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనపరికమ్మం ఇద్ధిపాదో నామ, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఇద్ధి నామ. సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనా ఇద్ధిపాదో నామ, సోతాపత్తిమగ్గో ఇద్ధి నామ. సకదాగామి, అనాగామి, అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనా ఇద్ధిపాదో నామ, అరహత్తమగ్గో ఇద్ధి నామ. పటిలాభేనాపి దీపేతుం వట్టతియేవ. పఠమజ్ఝానఞ్హి ఇద్ధిపాదో నామ, దుతియజ్ఝానం ఇద్ధి నామ; దుతియజ్ఝానం ఇద్ధిపాదో నామ, తతియజ్ఝానం ఇద్ధి నామ…పే… అనాగామిమగ్గో ఇద్ధిపాదో నామ, అరహత్తమగ్గో ఇద్ధి నామ.

కేనట్ఠేన ఇద్ధి? కేనట్ఠేన పాదోతి? ఇజ్ఝనకట్ఠేనేవ ఇద్ధి. పతిట్ఠానట్ఠేనేవ పాదో. ఏవమిధాపి ఇద్ధీతి వా పాదోతి వా న అఞ్ఞస్స కస్సచి అధివచనం, సమ్పయుత్తకానం చతున్నం ఖన్ధానంయేవ అధివచనన్తి. ఏవం వుత్తే పన ఇదమాహంసు – చతున్నం ఖన్ధానమేవ అధివచనం భవేయ్య, యది సత్థా పరతో ఉత్తరచూళభాజనీయం నామ న ఆహరేయ్య. ఉత్తరచూళభాజనీయే పన ‘‘ఛన్దోయేవ ఛన్దిద్ధిపాదో, వీరియమేవ, చిత్తమేవ, వీమంసావ వీమంసిద్ధిపాదో’’తి కథితం. కేచి పన ‘‘ఇద్ధి నామ అనిప్ఫన్నా, ఇద్ధిపాదో నిప్ఫన్నో’’తి వదింసు. తేసం వచనం పటిక్ఖిపిత్వా ఇద్ధీపి ఇద్ధిపాదోపి ‘నిప్ఫన్నో తిలక్ఖణబ్భాహతో’తి సన్నిట్ఠానం కతం. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తన్తభాజనీయే లోకియలోకుత్తరమిస్సకా ఇద్ధిపాదా కథితాతి.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౪౪౪. అభిధమ్మభాజనీయం ఉత్తానత్థమేవ. నయా పనేత్థ గణేతబ్బా. ‘‘ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతీ’’తి వుత్తట్ఠానస్మిఞ్హి లోకుత్తరాని చత్తారి నయసహస్సాని విభత్తాని. వీరియసమాధిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తథా ఉత్తరచూళభాజనీయే ఛన్దిద్ధిపాదే చత్తారి నయసహస్సాని విభత్తాని, వీరియచిత్తవీమంసిద్ధిపాదే చత్తారి చత్తారీతి సబ్బానిపి అట్ఠన్నం చతుక్కానం వసేన ద్వత్తింస నయసహస్సాని విభత్తాని. ఏవమేతం నిబ్బత్తితలోకుత్తరానంయేవ ఇద్ధిపాదానం వసేన ద్వత్తింసనయసహస్సప్పటిమణ్డితం అభిధమ్మభాజనీయం కథితన్తి వేదితబ్బం.

౩. పఞ్హాపుచ్ఛకవణ్ణనా

౪౬౨. పఞ్హాపుచ్ఛకే పాళిఅనుసారేనేవ ఇద్ధిపాదానం కుసలాదిభావో వేదితబ్బో. ఆరమ్మణత్తికేసు పన సబ్బేపేతే అప్పమాణం నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తితో అప్పమాణారమ్మణా ఏవ, న మగ్గారమ్మణా; సహజాతహేతువసేన పన మగ్గహేతుకా, న మగ్గాధిపతినో. చత్తారో హి అధిపతయో అఞ్ఞమఞ్ఞం గరుం న కరోన్తి. కస్మా? సయం జేట్ఠకత్తా. యథా హి సమజాతికా సమవయా సమథామా సమసిప్పా చత్తారో రాజపుత్తా అత్తనో అత్తనో జేట్ఠకతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అపచితిం న కరోన్తి, ఏవమిమేపి చత్తారో అధిపతయో పాటియేక్కం పాటియేక్కం జేట్ఠకధమ్మతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం గరుం న కరోన్తీతి ఏకన్తేనేవ న మగ్గాధిపతినో. అతీతాదీసు ఏకారమ్మణభావేపి న వత్తబ్బా. నిబ్బానస్స పన బహిద్ధాధమ్మత్తా బహిద్ధారమ్మణా నామ హోన్తీతి. ఏవమేతస్మిం పఞ్హాపుచ్ఛకే నిబ్బత్తితలోకుత్తరావ ఇద్ధిపాదా కథితా. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి సుత్తన్తభాజనీయస్మింయేవ లోకియలోకుత్తరమిస్సకా ఇద్ధిపాదా కథితా, అభిధమ్మభాజనీయపఞ్హాపుచ్ఛకేసు పన లోకుత్తరాయేవాతి. ఏవమయం ఇద్ధిపాదవిభఙ్గోపి తేపరివట్టం నీహరిత్వావ దస్సితోతి.

సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ

ఇద్ధిపాదవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.